Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 15355 1297544 1056418 2026-05-20T10:35:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297544 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Португалия Республикаһы |Оригиналь исеме= {{lang-pt|República Portuguesa}} |Эйәлек килеш=Португалия |Флаг=[[File:Flag_of_Portugal.svg|100px]] |Герб=[[File:Coat_of_arms_of_Portugal.svg|100px]] |Гимн исеме=A Portuguesa |Аудио = A Portuguesa.ogg <!-- |Аудио= --> |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән= [[5 октябрь]] [[1143]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ= [[Леон]] |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =47 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =8 |lon_min =4 |lon_sec =0 |region = |CoordScale =2000000 |Картала=[[File:EU-Portugal with islands circled.svg|300px]] |картаға яҙыу = '''Португалии''' (ҡуйы йәшел):<br>— [[Европа]]ла (асыҡ йәшел һәм һоро)<br>— [[Европа союзы]]нда (асыҡ йәшел) |Рәсми тел= [[Португал теле|Португал]]<ref>[[Миранд теле|миранд]] — [[региональ тел]]</ref> |Баш ҡала=[[Лиссабон]] |Идара итеү төрө= Парламент республикаһы |Эре ҡалалар=[[Лиссабон]], [[Порту]] |Етәкселәрзең вазифалары= Президент Премьер-министр |Етәкселәр=[[Каваку Силва, Анибал|Анибал Каваку Силва]]<br>[[Пасуш Коэлью, Педру|Педру Пасуш Коэлью]] |Территория буйынса урыны=109 |Территория=92 391 |% һыу өҫтө=0,5 |Халҡы буйынса урыны = 77 |Халыҡ = 10 707 924 |Баһа йылы = 2009 |Халыҡ тығыҙлығы = 114 |Этнохороним = португал, португалдар |ЭТП = 236,049 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=90&pr.y=14|title=Portugal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616ldRhxA|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ЭТП иҫәпләү йылы = 2008 |ЭТП буйынса урыны = 46 |Йән башына ЭТП = 22 232<ref name="imf2" /> |Валюта=[[Евро]] (EUR, €)&nbsp;[[2002]] й. тиклем&nbsp;— эскудо. |Домен=[[.pt]]&nbsp;<ref>ЕС ағзаһы булараҡ [[.eu]]</ref> |Телефон коды=351 |Сәғәт бүлкәте=+0, йәйге ваҡыт +1 |Иҫкәрмәләр= }} '''Португа́лия''' ({{lang-pt|Portugal}}), рәсми исеме '''Португа́лия Респу́бликаһы''' ({{lang-pt|República Portuguesa}})— [[Европа]] [[ҡитға]]һының иң көнбайышында урынлашҡан дәүләт, [[Пиреней ярымутрауы]]ның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяғынан һәм көнсығыштан [[Испания]] менән сиктәш, көньяҡ һәм көнбайыш яры [[Атлантик океан]] менән йыуыла. Илдең атамаһы [[Порту]] ({{lang-la|Portus Cale}}) һүҙенән килеп сыҡҡан — «йылы порт» тигәнде аңлата. ==Тарихы== [[Файл:Alfama-CCBY.jpg|thumb|[[Лиссабон]]]] [[Файл:O Porto (visto da Ponte Dom Luis I).jpg|thumb|Рибейра — Порту ҡалаһының боронғо үҙәге]] 1910 йылда революцион һөҙөмтәлә Португалия республикаһы булдырылды. Португалия республикаһы [[Антанта]] яғында беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1926 йылда дәүләт түңкәрелеше ойоштора, хәрби диктатура урынлаштыра. 1932 йылда күсеп ғәмәлдә хөкүмәт премьер-министры Антониу Салазар, илдә авторитар режимы урынлаштырыла. Бөйөк британия менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, нейтраль булған дәүләт булып ҡала. Вольфрам ҙур булған осор хәрби продукция етештерелә, һәм был уҡ күп аҡса эшләй. 1949 йылдан [[НАТО]] ағзаһы, 1955 йылдан [[БМО]] ағзаһы, 1955 йылдан [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы. Фашист ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙең ҡораллы көстәрен хәрәкәтенең 25 апрель 1974 етәкселегендәге хөкүмәт ҡолатыла ("ҡәнәфер революцияһы"), сәйәси партияһы эшмәкәрлеге рөхсәт ителә. Португалияның элекке колониялары африкала азатлык яулай. 1976 йылдың апрелендә яңы конституция ҡабул итә. 1976 йылдың июль — август 1978 ҡушылдығы хөкүмәте власы, партия ойошторолған социалистик португалия (ПСП, 1973 йылда нигеҙ һалынған), 1980 йылдың ғинуарында — альянс коалицион хөкүмәт Демократик көнәркәше булып, коалиция социалистик 1983-1985 власы һәм Социал-демократик партияһы, 1987 — хөкүмәтен, социал-демократик партия, абсолют күпселек парламентына һайлауҙар тәүге тапҡыр ала. 1986 йылдың 1 ғинуарынан [[Европа союзы]] ағзаһы. [[Шенген зонаһы]] һәм [[евро]] зонаһына керә. 1991 йылдан Ибороамерикан Саммитында ҡатнаша<ref>Cupulas Ibero-Americanos: http://www.cumbresiberoamericanas.com/</ref>. ==Иҡтисад== Португалия — индустриаль-аграр ил. Традицион сәнәғәтенең иң мөһим тармағы — туҡыу (йөн, кизе-мамыҡ), тегеү, шарап (айырыуса билдәле портвейн етештереү), зәйтүн майы етештереү, балыҡ консервалары, ҡабығын эшкәртеу (донъяла алдынғы урын), төҫлө һәм ҡара металлургия, машиналар эшләү (судотөҙөлөш, судотөҙөкләндереү автосборка, электротехник); химия, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы, цемент сәнәғәте. Ауыл хужалығының игенселек өҫтөнлөк итә. Яҡынса яртыһын биләгән һөрөнтө ерҙәрҙе эшкәртеү; үҫтереү, емешселек, зәйтүн ултыртты. Эре мөгөҙлө мал үрсетә. Малсылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, балыҡсылыҡ. Төп тышҡы сауҙа партнерҙары — [[Европа берләшмәһе]] илдәре. Сит ил туризмы — 10 млн. кеше тирәһе. 2016 йылдан тәрән һәм оҙайлы көрсөктән һуң был илдең иҡтисады структур реформалар үткәреүе һөҙөмтәһендә ҡырҡа яҡшыра төштө, эшһеҙҙәр һаны байтаҡҡа кәмене, экспорт күләме артты. [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ошо ил буйынса әҙер­ләгән һуңғы күҙәтеү раҫлауынса, үҫеште артабан дауам итеү өсөн был илгә дәүләттең һәм хосуси даирәнең бөгөн юғары кимәлдә булған бурысын кәметеү, кредиттарҙың йоғонтололоғон арттырыу мотлаҡ. Финанс өлкәһендә табыш килтерә алмаған кредиттың дөйөм күләмдәге өлөшө 12 процентҡа етә, һәм был Европа илдәре араһында иң юғары күрһәткес булып тора. Табыш килтерә алмаған кредит – тимәк, банкта “тик ятҡан” һәм бер генә ойошма йәки кеше лә бурысҡа алмаған аҡса. Португалия өсөн иҡтисади үҫеште тиҙләтеү юлындағы тағы бер кәртә – илдәге эш көсөнөң оҫталығы (ква­лификацияһы) ҡитғаның башҡа илдәре менән сағыштырғанда түбәнерәк булыуы<ref>[http://bashgazet.ru/ikonomika/25934-yul-nindy-bulyr-boroloshtan-u-krerbe.html "Башҡортостан" гәзите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Португалия [[Конституция]]һына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. == Административ бүленеш == === Баш ҡалаһы === * [[Лиссабон]] [[Тежу (йылға)|Тежу]] буйҙарында урынлашҡан. 84 км² майҙанды тәшкил итә. Халыҡ һаны — {{s|797 кеше 556.}} Оло Лиссабон халыҡ һаны (биҫтәһе менән ҡала) — 2,1 млн. Ҡала мэры — Сантуш Антониу Луиш д Кошт<ref>[http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 - Lisboa Camara da Municipal ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Лиссабон мэрияһының сайтында</ref>. === Башҡа ҡалалары === * [[Визеу]] * [[Авейру]] * [[Бежа]] * [[Ҡойолған бал (португалия ҡалалары)|Бал]] * [[Браганса (Португалия)|Браганса]] * [[Виан-ду-Каштел]] * [[Вила-Нова-Гайа]] * [[Гимарайнш]] * [[Каштел-Бранка]] * [[Ковильянин]] * [[Коимбра]] * [[Лейрия]] * [[Оливейра-Аземейша]] * [[Порталегр]] * [[Портиман]] (Портимау) * [[Порттар]] * [[Сантарен (Португалия)|Сантарень]] * [[Сейшал]] * [[Сетубал]] * [[Фару]] * [[Фатима (ҡала)|Фатима]] * [[Фигейр-эйе-Фоша]] * [[Шавеш]] * [[Эвора]] * [[Элваш]] ==Байрамдар== *[[1 ғинуар]] - Яңы йыл. *Шишәмбе карнавалы — февралдә/март, Төҫөлө Шаршамбы көнө алдынан, бөйөк посында беренсе көндә; *Бөйөк Йома — март/апрель, Мөкиббән Аҙнала; *Азатлыҡ көнө — 25 апрель, (1974 йылда революция); *Хеҙмәт көнө — 1 майында; *Христос кәүҙәһе байрам — май/июнендә, туғыҙынсы кесаҙналағы пасханан һуң; *Португалия көнө — 10 июндә; *Успения богородица байрамы — 15 август; *Республика көнө — 5 октябрҙә, республиканың иғлан итеу 1910 йылда; *Бөтә Изге көнө — 1 ноябрҙән; *Бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә — 1 декабрҙә, 1640 йылдан испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан йыллығына; *Непорочного Зачатия байрамы — 8 декабрендә; *Раштыуа — 25 декабрь. ==Рус телле киң мәғлүмәт саралары== *"Слово" — туристар һәм рус телле кешеләр өсөн урыҫ телле гәзит. *"Португалия Маяк" — рус телле гәзит == Иҫкәртмәләр == <references/> {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Европа Берләшмәһе}} [[Категория:Португалия]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] jp2e28cpo8yf2oicsmxkqkgh8zwrdvq 0 29731 1297517 1186625 2026-05-20T04:58:01Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Schmeheim.png]] → [[File:DEU Schmeheim COA.svg]] PNG → SVG 1297517 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Шмеэим |төп исеме = Schmeheim |ил = Германия |герб = DEU Schmeheim COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Райнхольд Матерн<br />(урындағы блок) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 4,73 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 420 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 326 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98530 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 044 |Commons-тағы категория = Schmeheim |сайт = http://www.schmeheim.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шмеэим''' ({{lang-de|Schmeheim}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 326 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,73 км². Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.schmeheim.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406025038/http://www.schmeheim.de/ |date=2010-04-06 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} cf5xm56envxnzttp0jk94vfaxrojocq 0 29886 1297471 677843 2026-05-19T12:37:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297471 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Мерзебург |төп исеме = Merseburg |ил = Германия |герб = Wappen Merseburg.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 22|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 0|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Йенс Бюлиген<br />([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 36,09 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 88 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 35419 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6217 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SK (элек MQ, MER) |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 88 220 |Commons-тағы категория = Merseburg |сайт = http://www.merseburg.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мерзебург''' ({{lang-de|Merseburg}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 35419 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 36,09 км². Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER). == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.merseburg.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200816015851/https://www.merseburg.de/ |date=2020-08-16 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 82kkeuz26wd8d4ji6wm88u839h1572i 0 64996 1297510 1286566 2026-05-19T22:20:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297510 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Намибия Республикаһы |Оригиналь исеме = Republic of Namibia{{ref-en}}  Republiek van Namibië{{ref-af}}  Republik Namibia{{ref-de}} |Эйәлек килеш = Намибия |Флаг = |Герб = Coat of Arms of Namibia.svg |Герб урынына = |Девиз = Берҙәмлек, азатлыҡ, Ғәҙел хөкөм |Гимн исеме = Намибия, батырҙар ере |Аудио = |Идара итеү төрө = [[республика]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 22|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 17|lon_min = 53|lon_sec = 0 |region = NA |CoordScale = 7000000 |Картала = Location Namibia AU Africa.svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[Инглиз теле|Инглиз]], [[Немец теле|Немецкий]] (региональ) |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[21 март]] [[1990]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[КАР]] |Баш ҡала = [[Виндхук]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент Премьер-министр |Етәкселәр = [[Хификепунье Похамба]] [[Нахас Ангула]] |Территория буйынса урыны = 33 |Территория = 825 418 |% һыу өҫтө = ~0 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 143 |Халыҡ = 2 171 916 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2010 |Халыҡ тығыҙлығы = 3,1 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = 27.270 млрд<ref name="dataimf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|date=2019-10-11|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=2020-03-15|lang=en|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528151328/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|deadlink=no}}</ref> |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 138 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 11 298<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 104 |ЭТП (номинал) = 14.513 млрд<ref name="dataimf"/> |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 123 |Йән башына ЭТП (номинал) = 6013<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 99 |КПҮИ = {{рост}} 0,645<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2020-01-07 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024144212/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_summary_human_development_statistical_update_en.pdf |deadlink=no }}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2019 |КПҮИ буйынса урыны = 130 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> |Валюта = [[Намибия доллары]] |Домен = [[.na]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 264 |Сәғәт бүлкәте = 1 April 01:00:00 UTC+0100 (WAT) 2 September 03:00:00 UTC+0200 (WAST) |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> <!--|Иҫкәрмәләр=-->}} '''Намибия Республикаһы''' Намибия ([[Инглиз теле|ингл]]. Namibia Слушатьi/nəˈmɪbiə/, /næˈ-/<ref>{{citation|last=Wells |first=John C. |year=2008 |title= Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher= Longman |isbn= 978-1405881180}}</ref><ref>{{citation |last= Roach |first=Peter |year=2011 |title= Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher= Cambridge University Press |isbn= 978-0521152532}}</ref>)), рәсми исеме — Намибия Республикаһы (ингл. Republic of Namibia [rɪˈpʌblɪk ɒv nəˈmibiə]); 1968 йылға тиклем — Көньяҡ-Көнбайыш Африка — [[Африка]]лағы дәүләт. Төньяҡта [[Ангола]] һәм [[Замбия]], көнсығышта [[Ботсвана]], көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] менән сиктәш; көнбайыш ярҙарын [[Атлантик океан]] һыуҙары йыуа. Майҙаны 824,3 мең км². Халыҡ һаны 2 533 794 кеше тәшкил итә (2017 йыл баһаһы)<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Население|title=Намибия - Численность населения|deadlink=no|access-date=2022-07-18|archive-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520002059/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9d%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520002059/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9d%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5 |date=2016-05-20 }}</ref>. Уның баш ҡалаһы — [[Виндхук]]. Ил менән 5 йылға һайланған [[президент]] һәм ике яҡлы парламент идара итә. Намибияның халыҡ-ара рейтингтары төрлөсә: унда матбуғат азатлығы юғары, Африкала иң һөҙөмтәле хөкүмәттәрҙең береһе, әммә шул уҡ ваҡытта коррупцияның кимәле уртасанан юғары һәм кеше потенциалының үҫеш кимәле уртаса. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы (1990), [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] ағзаһы (1995). == Географияһы == [[Файл:рельеф Намибии.png|thumb|right|250px|Намибияның рельефы]] [[Файл:Природные зоны намибии.jpg|thumb|right|250px|Намибияның тәбиғәт зоналары]] [[Файл:Vordebergen Namibia.jpg|thumb|right|250px|Намибияның өҫтәл һымаҡ тау итәге, март, 2012]] [[Файл:Atlantic Namibia.jpg|thumb|250px|Намибияның Атлантик яры Свакопмунд ҡалаһы эргәһендә, март 2012]] Намибияның төп өлөшөн илдең үҙәген биләгән [[ҡалҡыулыҡ]]тар тәшкил итә. Унда иң бейек нөктә (Кёнигштайн тауы (Брандберг, 2606 м) урынлашҡан. Көнбайыштан үҙәк яҫылыҡ — Атлантик океанға килеп сығыусы Намиб сүллеге, көньяҡтан — Оранжевый йылғаһы, көнсығыштан көнсығыштан 20 м һәм 21 м градус көнсығыш оҙонлоҡ һәм [[Калахари]] сүллектәре менән сикләнгән. Каприви һыҙаттарын һәм илдең ситке төньяғын [[джунгли]]ҙар биләй. Намибияла [[йылға]]лар аҙ, һәм уларҙың күбеһе билдәле бер осорҙа ғына тулылана. Ндонга телендәге ҡоро каналдар (илдең төньяғында йәшәгән овамбо кешеләре һөйләшә) ошана тип атала: ямғырҙар миҙгелендә улар тулыланып, биләмәнең 60 процентына тиклем һыу аҫтында ҡала ала. Намибияның иң ҙур йылғалары — Оранжевый, Фиш (уның каньоны ҙурлығы буйынса АҠШ-тың Ҙур каньонынан һуң донъяла икенсе урында тора), Окаванго (Ботсванала Окаванго дельтаһы тип аталған ҙур һаҙлыҡҡа ҡоя). Намибияла ярайһы уҡ эҫе, ә яуым-төшөм аҙ яуа (был бер ни тиклем Бенгель һыуығының тәьҫире менән бәйле). Илдең иң ҙур ҡалаһы — баш ҡала Виндхук. Башҡа ҙур ҡалалары — Уолфиш-Бей, Свакопмунд, Ошакати, Хрутфонтейн, Китмансхуп, Цумеб, Гобабис. Намибияның көньяғында биотөрлөлөктөң мөһим сығанағы булып торған ике экотөбәк бар: Суккулентлы Кару һәм Нама-Кару. == Этимологияһы == 1890 йылдан алып [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ил Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы, ә һуңынан «Көньяҡ-Көнбайыш Африка» тип атала. 1968 йылдың 12 июнендә БМО Генераль Ассамблеяһының А/RES/2372 (XXII) ҡарары буйынса уға «Намибия» исеме бирелә. Топоним илдең көнбайыш ярындағы Намиб сүллеге исеменән алынған, был исем ерле нама халҡы теленән килеп сыҡҡан{{sfn|Поспелов|2002|с=282}}. Бынан һуң [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] тағы ла 20 йыл илде оккупациялауын дауам итә, тик 1988 йылда ғына Намибиянан китергә ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары Хавьер Перес де Куэльлар һәм Көньяҡ Африка Республикаһы [[президент]]ы Фредерик Виллем де Клерк ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. == Тарихы == Борон Намибия территорияһында бушмен (сан) ҡәбиләләре ([[һунар|һунарсылыҡ]] һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән) йәшәгән, һуңыраҡ унда готтентоттар — нама һәм дамара (күсмә малсылар) килгән. Яҡынса [[XVI быуат]]тан төньяҡтан банту ҡәбиләләре — гереро, овамбо, каванго, йейе, тсвана һәм башҡалар үтеп инә башлай. [[XX быуат|ХХ быуат]] аҙағында овамболар герероларҙы, шулай уҡ готтентоттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. 1830-сы йылдарҙа Кап колонияһынан ҡабат килгән юлбашсы Йонкер Африканер етәкселегендә готтентот ҡәбиләһенән ''нама''лар герерро һәм дамара ҡәбиләләрен буйһондора. Европалылар был ҡоролоҡ булған ерҙәргә сағыштырмаса һуң килә — 1878 йылда ғына [[Бөйөк Британия]] Уолфиш-Бейҙы Кап колонияһына ҡуша. 1883 йылда немец сауҙагәре Адольф Людериц яр буйындағы бер участканы Ангра-Пекен бухтаһы районында нама ҡәбиләһенең урындағы етәкселәренең береһенән 200 мылтыҡ һәм 100 фунт стерлинглыҡ тауар биреп һатып ала. 1890 йылғы инглиз-герман килешеүенә ярашлы, хәҙерге Намибияның бөтә яры, Уолфиш-Бей ҡултығынан тыш, Германияға ҡарай. Шулай итеп, Германия көньяҡ-көнбайыш Африка колонияһының сиктәре билдәләнә. Германия властары урындағы халыҡ ерҙәрен биләгән аҡ колонистарҙың килеүен хуплай. 1904 йыл башында юлбашсы Самуэль Магареро етәкселегендә гереролар баш күтәрә һәм йөҙҙән ашыу немец күскенсеһен үлтерә. Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаға генерал Лотар фон Трота етәкселегендә 14 мең һалдат ебәрә, ул герероларҙың барыһы ла илдән ҡыуылырға тейешлеген иғлан итә. Ватерберг янындағы алышта гереролар еңелеүгә дусар була. Иҫән ҡалғандар [[Калахари]] аша Британия Бечуаналенд биләмәһенә (хәҙер [[Ботсвана]]) барып етергә тырыша: Бөйөк Британия, [[фетнә]]не дауам итмәһәләр, герероларға һыйыныу урыны бирергә вәғәҙә итә. Күптәр был күсенеүгә сыҙай алмай һәләк була. 1905 йыл мәғлүмәттәре буйынса, немецтар беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәргәндә, Көньяҡ-Көнбайыш Африкала яҡынса 25 000 гереро кешеһе башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар, тороп ҡала. Улар, инглиздәр һуғыш ваҡытында ''бур''ҙарға (этник төркөм) ҡаршы ойошторған кеүек, концентрацион лагерҙарға урынлаштырыла. Герероларҙың фетнәһе баҫтырылғандан һуң күп тә үтмәй, ''нама''лар [[немецтар]]ға ҡаршы сыға. Уларҙың лидерҙары Хендрик Витбоой һәм Якоб Моренга була. Хәрби хәрәкәттәр 1907 йылдың мартына тиклем бара. Моренг килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң да һәм партизандар һуғышы туҡтамай. Ихтилал ваҡытында һәләк булған намаларҙың һанын төрлөсә (40 000 тирәһе) баһалайҙар. [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында, 1915 йылда, Көньяҡ Африка Союзы ғәскәрҙәре Намибияны баҫып ала. 1920 йылда ул Милләттәр лигаһынан Көньяҡ-Көнбайыш Африка менән идара итеүгә мандат ала. Лига эшмәкәрлеген туҡтатҡас, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] мандатты тапшырыуҙан баш тарта һәм территорияны контролдә тотоуын дауам итә, унда [[апартеид]] режимы урынлаштыра. КАР Намибияны илде Африканың «дошман» дәүләттәренән һаҡлаусы буфер итеп ҡарай. Намибияның аҡ әҙселеге Көньяҡ Африка Республикаһы Парламентында күрһәтелә. 1878 йылдан алып Кап колонияһының бер өлөшөн тәшкил иткән һәм Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына инмәгән Уолфиш-Бей инглиздәр тарафынан 1915 йылда Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына индерелә һәм 1970-се йылдар аҙағында ғына Көньяҡ Африкаға ҡайтарыла. Шулай итеп, БМО-ның деколонизация тураһындағы декларацияһы ҡабул ителгән мәлдә (1960) Уолфиш-Бей ҡалаһы Намибия составына инә, һөҙөмтәлә БМО ағзаһы булған дәүләттәр уның Көньяҡ Африка Республикаһына кире күсеүен танымай. Уолфиш-Бей 1994 йылда Намибия контроленә күсә. [[Файл:Un-namibia1975-263-264.jpg|left|230px|thumb|1975 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Намибия өсөн сығарған почта маркалары серияһы<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Un-namibia1975-263-264.jpg Un-namibia1975-263-264.jpg]</ref>]] 1966 йылдан Көньяҡ-Көнбайыш Африка Халыҡ ойошмаһы (СВАПО) Көньяҡ Африка Республикаһынан бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлай. СВОПО базалары [[Ангола]] һәм [[Замбия]] территорияһында урынлашҡан була, һәм уларҙы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] хуплай: СВОПО-ның рәсми [[идеология]]һы булып [[марксизм]] тора. Нәҡ шул ваҡытта «Намибия» исеме тәүге тапҡыр ҡулланыла. Халыҡ-ара берләшмә шулай уҡ КАР-ҙың территория менән идара итеү хоҡуғын танымай. Тик 1988 йылда ғына Көньяҡ Африка Республикаһы властары Намибиянан сығырға ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары һәм КАР Президенты ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Намибияның беренсе президенты СВАПО лидеры Сэм Нуйома була. Ул был вазифаны өс мөҙҙәт биләй. 2005 йылдың 21 мартында Элекке ер министры Хификепунье Похамба Намибия президенты була, ул 75 проценттан ашыу тауыш йыя. 1994 йылда лози халҡы вәкилдәре Каприви азатлыҡ армияһын төҙөү тураһында иғлан итә, уның маҡсаты — был территорияға бойондороҡһоҙлоҡ яулау, был ҡораллы ойошторорға маташыуға килтерә. Әлеге ваҡытта ҡапма-ҡаршылыҡ кәмей, 2001 йылдан Каприви һыҙаты туристар өсөн хәүефһеҙ тип иғлан ителә. == Халҡы == [[Файл:AIDS_and_HIV_prevalence_2009.svg|thumb|300px|2011 йылға илдәр буйлап өлкәндәр араһында [[ВИЧ-инфекция]]ның таралыуы {{легенда|#800000|15—50 %}} {{легенда|#FF0000|5—15 %}} {{легенда|#E08040|1—5 %}} {{легенда|#e0c000|0,5—1,0 %}} {{легенда|#e0e080|0,1—0,5 %}} {{легенда|#00e080|<0,1 %}} {{легенда|#c0c0c0|нет данных}}]] [[Файл:Namibia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Намибия биләмәһенең йәш-енес пирамидаһы]] [[Файл:Namibie Himba 0712a.jpg|thumb|300px|Химба ҡәбиләһе ҡыҙы үҙ йорто янында]] Намибияла 2 746 745 кеше йәшәй (2020 йыл). 2010 йыл иҫәпләүҙәре буйынса, Намибия халҡының йыллыҡ үҫеше 2,2 %<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Темп-прироста-неселения|deadlink=yes|title=Намибия - Темп прироста неселения|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429171631/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%a2%d0%b5%d0%bc%d0%bf-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%80%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b5%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f|archivedate=2016-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429171631/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%a2%d0%b5%d0%bc%d0%bf-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%80%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b5%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f |date=2016-04-29 }}</ref>. Тыуым 1000 кешегә 29,2 тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Коэффициент-рождаемости|deadlink=yes|title=Намибия - Общий коэффициент рождаемости|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505193058/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%80%d0%be%d0%b6%d0%b4%d0%b0%d0%b5%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8|archivedate=2016-05-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505193058/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%80%d0%be%d0%b6%d0%b4%d0%b0%d0%b5%d0%bc%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8 |date=2016-05-05 }}</ref>, үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,2<ref>{{cite web|url=https://knoema.ru/atlas/Намибия/Коэффициент-смертности|deadlink=yes|title=Намибия - Общий коэффициент смертности|lang=ru|accessdate=2019-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502221816/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%81%d0%bc%d0%b5%d1%80%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8|archivedate=2016-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502221816/http://knoema.ru/atlas/%d0%9d%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d0%b1%d0%b8%d1%8f/%d0%9a%d0%be%d1%8d%d1%84%d1%84%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d1%81%d0%bc%d0%b5%d1%80%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8 |date=2016-05-02 }}</ref>. 2015 йылда уртаса ғүмер оҙонлоғо — 64,39 йыл<ref>{{Cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=sp_dyn_le00_in&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_dyn_le00_in&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:NAM&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=Средняя продолжительность жизни населения Намибии |access-date=2019-01-23 |archive-date=2019-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227053606/https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=sp_dyn_le00_in&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_dyn_le00_in&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:NAM&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |deadlink=no }}</ref>. Халыҡтың 13,8 % иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтора (донъяла 5-се урын)<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-highest-rates-of-hiv-aids.html|title=Countries With The Highest Rates Of HIV/AIDs|lang=en|access-date=2019-01-23|archive-date=2019-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223435/https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-highest-rates-of-hiv-aids.html|deadlink=no}}</ref>. '''Этнос-раса составы:''' Халыҡтың күпселеген (80 процент) банту ғаиләһе халыҡтары тәшкил итә — башлыса овамбо (50 проценттан ашыу), шулай уҡ гереро (7 процент) һәм башҡа ҡәбиләләр. Койсан халыҡтары — нама (5 %) һәм бушмендар (3 %). 6,5 % «төҫлө» (улар күпселек) һәм «бастер» (башлыса Виндхуктан көньяҡҡа табан Рехобот ҡалаһы тирәләй тупланған общинала йәшәй) тигән метистарға тура килә. Халыҡтың 5,7 % аҡ тәнлеләр — голланд, инглиз, португал, француз һәм немец колонистары вариҫтары (һуңғыһының бер өлөшө немец мәҙәниәтен һәм [[немец теле|телен]] һаҡлай). Намибияла күпселек аҡ тәнлеләр һәм төҫлө кешеләр африкаан телендә һөйләшә һәм мәҙәниәт һәм ғөрөф-ғәҙәттәр буйынса Көньяҡ Африка Республикаһы аҡтарынан һәм төҫлөләренән бер ни менән дә айырылмай. Шулай итеп, Намибияла 104 000 африканер һәм яҡынса 35 000 намиб немцы йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=WA&rop3=100093|title=People-in-Country Profile: Afrikaner in Namibia|accessdate=2014-02-25|website=Joshuaproject.net|lang=en|archive-date=2014-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228162304/http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=WA&rop3=100093|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/766/|deadlink=yes|title=Намибия. Белые африканцы Намибии|accessdate=2014-02-25|website=«[[Вокруг света]]»|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224121328/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/766/|archivedate=2013-12-24}}</ref>. [[Рәсми тел]]е — [[инглиз теле]], әммә ул башлыса йәштәр араһында икенсе тел булараҡ киң таралған (шулай ҙа туған телдә һөйләшеүселәр ҙә бар — 7 %). Туған тел булараҡ киң таралған тел — ошивамбо, йәки ндонга, икенсеһе — африкаанс (халыҡтың 60 %). Күптәр немец телендә һөйләшә — яртыһынан күберәге уның әҙәби формаһын, ҡалғандары — аш-һыу диалекты (кухендойче) белә. 1990 йылға тиклем рәсми телдәр [[Немец теле|немец]] һәм африкаан телдәре була. Намибияның мөһим телдәре: * Африкаанс (халыҡтың күпселеге белә) * Ндонга, йәки обшивамбо (халыҡтың яртыһы тиерлек өсөн туған тел) * Инглиз теле (рәсми тел һәм франк лингваһы) * Нама, йәки дамара * Гереро * Немец теле (Намибияла абруйлы аҙсылыҡты тәшкил иткән Намибия немецтары теле) 15 йәштән өлкән кешеләр араһында белем кимәле 85 процент тәшкил итә. == Дәүләт төҙөлөшө == == Административ бүленеше == [[Файл:Namibia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|right|300px|Намибияның административ картаһы]] 1977 йылдан 1992 йылға тиклем Намибия 26 өлкәгә бүленә. 1992 йылдың авгусында өлкәләр 13 өлкәгә (regions) үҙгәртеп ҡорола, улар үҙ сиратында 102 өлкәгә бүленә (һайлау округтары) (constituencies). 2002 йылда һайлау округтары һаны 107-гә тиклем арттырыла. 2013 йылдың 9 авгусында Окаванго өлкәһе Көнсығыш Каванго һәм Көнбайыш Кавангоға бүленә. Намибияның '''өлкәләре''': # Кунене (Намибия) # Омусати # Ошана # Охангвена # Ошикото # Көнбайыш Каванго # Көньяҡ Каванго # Замбези (область) # Эронго # Очосондьюпа # Омахеке # Кхомас # Хардап # Карас (Намибия) == Эске сәйәсәте == Намибия бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта ярҙам иткән дәүләттәр, шул иҫәптән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Куба]] менән тығыҙ бәйләнештә тора. Намибия Көньяҡ Африка төбәгендә иҡтисади һәм сәйәси бәйләнештәрҙе нығыта: [[Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе]] һәм Көньяҡ Африка таможня союзы ағзаһы булып тора. Намибия артабанғы төбәк интеграцияһы яҡлы<ref name=ss>{{Cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/africa/na-forrel.htm |title=Namibia — Foreign Relations |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220721/https://www.globalsecurity.org/military/world/africa/na-forrel.htm |deadlink=no }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Африканеры * Германская Юго-Западная Африка * Намибийские немцы == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Намибия |Портал = Намибия |Викисловарь = Намибия |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html НАМИБИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610003839/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html |date=2010-06-10 }} в энциклопедии [[Кругосвет]] * [http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 Природа и животный мир Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235009/http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 |date=2016-03-05 }} // sov-art.ru * [http://www.opec.ru/1318269.html Статистика экономического и политического состояния Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508071136/http://opec.ru/1318269.html |date=2012-05-08 }} * [http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm Уничтожение коренных народов Намибии в 1904—1907 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926230145/http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm |date=2017-09-26 }} // genocide.ru * [http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ Запасы природного газа Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904010219/http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ |date=2014-09-04 }} // trubagaz.ru * [http://www.namrus.com Namibian Russian Development Close Company — Союз Намибии и России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825225725/http://www.namrus.com/ |date=2012-08-25 }} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=569&Itemid=100 Первая научная экспедиция по Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207010001/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=569&Itemid=100 |date=2018-02-07 }} [[Томский государственный университет|Томского государственного университета]], март, 2012. Короткий рассказ, интервью с начальником экспедиции, более 150 фотографий всей страны * [https://lenta.ru/articles/2021/09/18/namibiamoya/ Африканская Швейцария. Почему Намибия не похожа ни на одну страну Африки?] // [[Лента.ру]], 18 сентября 2021 <!-- * [http://yourroadabroad.com/category/namibiya/ Интересные статьи с фотографиями о Намибии] /чисто ф.альбом Alexey Seafarer, Saint-Petersburg, Russia/--> * [http://www.klausdierks.com/ NAMIBIA LIBRARY OF DR. KLAUS DIERKS, WINDHOEK] (Библиотека Клауса Диркса) ;Правительство: * {{cite web |title = Government of Namibia |url = http://www.grnnet.gov.na/ |archiveurl = https://archive.is/20121203072358/http://www.grnnet.gov.na/ |archivedate = 2012-12-03 |deadlink = yes }} — Правительственный портал * [http://www.windhoekcc.org.na/ Windhoek City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119115836/http://www.windhoekcc.org.na/ |date=2020-11-19 }} — Мэрия Виндхука * [http://www.embnamibia.at Official website of the Namibia Embassy in Vienna, Austria] ;СМИ: * [http://www.republikein.com.na Die Republikein] Газета на африкаанс * [http://www.az.com.na/ Allgemeine Zeitung] Единственная в Африке газета на немецком языке * [http://www.namibian.com.na/ The Namibian] Газета на английском, ндонга, а также португальском языках * [http://www.newera.com.na/ New Era] Газета на английском и ряде африканских языков * [https://web.archive.org/web/20060516032337/http://www.radiokudu.com.na/ Radio Kudu] Радиостанция, вещание на английском языке, новости также на африкаанс * [http://www.radiowave.com.na/ Radiowave 96,7 FM] Музыкальная радиостанция * {{cite web |title = Namibian Broadcasting Corporation |url = http://nbc.com.na/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121207044519/http://nbc.com.na/ |archivedate = 2012-12-07 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207044519/http://nbc.com.na/ |date=2012-12-07 }} Государственная радио- и телекомпания * [http://www.hitradio.com.na/ Hitradio Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230102154728/https://hitradio.com.na/ |date=2023-01-02 }} — немецкоязычная радиостанция {{Библиоинформация}} {{Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе}} {{Африка илдәре}} [[Категория:Намибия]] [[Категория:Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булған дәүләттәр]] {{countries-stub}} gzmysq2jex4qnrizmeizsxgdh5435pi 0 94513 1297513 1281121 2026-05-20T01:24:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297513 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт| |RuNm = Новосибирск өлкәһе |OfNm1 = |FSFlag=[[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|160px|Новосибирск өлкәһе флагы]] |FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|100px|Новосибирск өлкәһе гербы]] |FlagLnk=Новосибирск өлкәһе флагы |CoALnk=Новосибирск өлкәһе гербы |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Novosibirsk Oblast.svg|350px|Новосибирск өлкәһе]] |RuNm = Новосибирск өлкәһе |FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSCtrNm = [[Новосибирск]] |AreaRnk = 19-сы |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Новосибирская область}}}} |WaterPrcnt = 2,9 |PopRnk = 17-се |PopQty = {{ Население | Новосибирская область | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Новосибирская область | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Новосибирская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Новосибирская область}}) round 2 }} чел. |GDP = {{ВРП|54}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|54}} |GDPRnk = 20-се |FedDistrNm = [[Себер федераль округы|Себер]] |EcRegNm = Көнбайыш Себер |CadNo = 54 <!-- 154 код ГИБДД --> |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Андрей Александрович Травников |LegislTtl = Председатель областного<br />Законодательного собрания |LegislNm = Андрей Иванович Шимкив |WeblTtl = |WeblNm = |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Ленина|тип=регион}} |}} '''Новосибирск өлкәһе''' (Һүҙмә-һүҙ — ''Яңы Себер'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Себер федераль округы]] составына инә. Административ үҙәк — [[Новосибирск]] ҡалаһы. == География == Новосибирск өлкәһе [[Көнбайыш Себер тигеҙлеге]]нең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны {{nobr|178,2 мең км²}}. Көнбайыштан көнсығышҡа — 642 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 444 км һуҙылған. Төньяҡта — [[Томск өлкәһе]], көньяҡ-көнсығышта — [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта — [[Омск өлкәһе]], көньяҡта — [[Алтай крайы]], көнсығышта [[Кемерово өлкәһе]] менән сиктәш. ; Гидрография Өлкәнең төп йылғалары — [[Обь]] һәм Омь. Өлкәлә яҡынса 3 мең күлдәр бар. Төбәктең төньяғын һәм төньяҡ-көнбайышын донъялағы иң ҙур Васюган һаҙлығының көньяҡ өлөшө биләй. ; Сәғәт бүлкәте {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK+3|Объект=Новосибирская область}} == Тарихы == Новосибирск өлкәһе 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған<ref>[http://www3.adm.nso.ru/ru/obl/ Администрация Новосибирской области, «Область»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуңыраҡ, 1943 йылда төбәктән [[Кемерово өлкәһе]], ә 1944 йылда — [[Томск өлкәһе]] айырылып сыҡҡан. == Билдәле шәхестәре == * [[Павлов Виктор Павлович]] (5.02.1951), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. Техник фәндәр докторы (2006). 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2009 йылдан Өфө дәүләт авиация университетының [[Нефтекама]] ҡалаһы филиалының дөйөм белем биреү дисциплиналары кафедраһы мөдире. Искитим ҡалаһынан<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/79493/ Башҡорт энциклопедияһы — Павлов Виктор Павлович]{{V|2|02|2021}}</ref>. * [[Пашков Сергей Афанасьевич]] (3.04.1959), ғалим-хирург, 1987—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, артабан «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәтенең медик‑санитария бүлеге начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2007). Обь ҡалаһынан<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/79313/ Башҡорт энциклопедияһы — Пашков Сергей Афанасьевич]{{V|2|02|2021}}</ref>. == Халҡы == Росстат мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе '''{{ Население | Новосибирская область | фс }}''' кеше тәшкил итә ({{ Население | Новосибирская область | г }}). Халыҡ тығыҙлығы — '''{{formatnum:{{ #expr: ({{ Население | Новосибирская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Новосибирская область}}) round 2 }}}}''' кеше/км² ({{ Население | Новосибирская область | г }}). Ҡала халҡы — '''{{formatnum:{{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Новосибирская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Новосибирская область | ч }}) round 2 }}}}''' % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Новосибирская область|Столбцов=Год}}). ; Милли составы 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы түбәнгесә: {| | valign="top" | * [[Урыҫтар]] — 2 365 845 * [[Немецтар]] — 30 924 * [[Татарҙар]] — 24 158 * [[Украиндар]] — 22 098 * [[Үзбәктәр]] — 12 655 * [[Ҡаҙаҡтар]] — 10 705 * [[Тажиктар]] — 10 054 * [[Әрмәндәр]] — 9508 * [[Әзербайжандар]] — 8008 * [[Ҡырғыҙҙар]] — 6506 * [[Белорустар]] — 5382 |} Новосибирск өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 2306, [[2002 йыл]]да — 1104 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}</ref>. == Административ-территориаль бүленеш == Новосибирск өлкәһенә 15 ҡала, 30 административ район, 17 ҡасаба, 428 ауыл хакимиәте. [[Файл:Novosibirsk Region num.PNG|thumb|400px|right|Новосибирск өлкәһе райондары]] ; Муниципаль райондар {{Multi-column numbered list|1| <li> Кыштовка <li> Северное <li> Усть-Тарка <li> Венгерово <li> Куйбышев <li> Татарск <li> Чаны <li> Барабинск <li> Чистоозёрное <li> Купино |10| <li> Здвинск <li> Баган <li> Ҡараһыу <li> Убинск <li> Каргат <li> Довольное <li> Краснозёрск <li> Кочки <li> Чулым <li> Колывань |10| <li> Коченёво <li> Ордынск <li> Сузун <li> Искитим <li> Черепаново <li> Маслянино <li> Тогучин <li> Болотное <li> Мошково <li> Новосибирск |}} ; Ҡала округтары * [[Новосибирск]] (31) * Бердск (32) * Искитим (33) * Кольцово (34) * Обь (35) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Новосибирская область: Атлас (масштаб 1:200&nbsp;000 и 1:500&nbsp;000) |ссылка = |ответственный = Ред. атласа О. Л. Чикишева. Федеральная служба геодезии и картографии России (Роскартография). |издание = |место = Новосибирск |издательство = ФГУП «ПО Инжгеодезия». ФГУП «Новосибирская картографическая фабрика» |год = 2006 |страницы = |страниц = 128 |серия = |isbn = 5-85-120-062-6 |тираж = 5&nbsp;000 }} (обл.) == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Novosibirsk Oblast}} * [http://www.nso.ru Правительство Новосибирской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106104110/http://www.nso.ru/ |date=2015-11-06 }} * [http://zsnso.ru/ Законодательное собрание Новосибирской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424125121/http://zsnso.ru/ |date=2012-04-24 }} * [http://www.sibgerold.ru/geraldika_NSO_r.php Гербы Муниципальных районов Новосибирской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819182515/http://www.sibgerold.ru/geraldika_NSO_r.php |date=2009-08-19 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=54 Новосибирская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014142519/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=54 |date=2008-10-14 }} * [http://www3.adm.nso.ru/_1pages/ru/70nso/Hist.html Историческая справка к 70-летнему юбилею Новосибирской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812013732/http://www3.adm.nso.ru/_1pages/ru/70nso/Hist.html |date=2007-08-12 }} * [http://www.classbase.ru/okato/index/parent/13739 Состав Новосибирской области по ОКАТО] * [http://rosmaps.ru/russia/novosibirskaya-oblast Карты Новосибирской области] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы өлкәләре]] [[Категория:Новосибирск өлкәһе|*]] ltiregahgk3vfq09agysjsqaazkpum0 0 102967 1297491 1291347 2026-05-19T17:03:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297491 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Мостафа Кәмал Ататөрк |оригинал имени = Mustafa Kemal Atatürk |порядок = 1 |должность = Төркиәнең беренсе президенты |флаг = Emblem of the Presidency of Turkey.svg |флаг2 = |изображение = |премьер = Исмет Инөнү<br />Али Фәтхи Окьяр<br />Исмет Инөнү<br />Мәхмүт Йәлил Баяр |периодначало = [[29 октябрь]] [[1923 йыл]] |периодконец = [[10 ноябрь]] [[1938 йыл]] |предшественник = вазифа бөтөрөлгән |преемник = Исмет Инөнү |должность_2 = Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы |должность_3 = Төркиәнең Премьер-министры |флаг_3 = Seal of Prime Ministry of the Republic of Turkey.svg |флаг_2 = Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg |периодначало_2 = [[24 апрель]] [[1920 йыл]] |периодконец_2 = [[29 октябрь]] [[1923 йыл]] |периодначало_3 = [[3 май]] [[1920 йыл]] |периодконец_3 = [[24 ғинуар]] [[1921 йыл]] |предшественник_3 = вазифа бөтөрөлгән |преемник_3 = Февзи Чакмак |предшественник_2 = вазифа бөтөрөлгән |преемник_2 = Фетхи Окяр |другие титулы = Маршал |вице-президент = |партия = Төркиәнең Республика халыҡ партияһы |дата рождения = 1881 |место рождения = [[Салоники]], <br /> [[Ғосман империяһы]] |дата смерти = 10.11.1938 |место смерти = {{ВБУ|Истанбул}}, [[Төркиә]] |супруга = Латифа Ушаклыгөл (1923 — айырылышыу 1925) |дети = тәрбиәгә алынған 10 үгәй бала |национальность = Төрөк |похоронен = «Аныт Кабир», [[Анкара]] |отец = Али Рыза-әфәнде |мать = Зөбәйҙә ханым |награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Меджидие 1 степени}}{{!!}}{{Орден Османие 2 степени}}{{!!}}{{Крест Военных заслуг (Австро-Венгрия)}}{{!!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}} {{!}}- {{!}}{{Железный крест 1-го класса}}{{!!}}{{Железный крест 2-го класса}}{{!!}}{{Галлиполийская звезда}}{{!!}}{{Орден Короны (Пруссия)|1}} {{!}}} |автограф = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg }} '''Мостафа Кәмал Ататөрк''' (''Ғәзи Мостафа Кәмал-паша''<ref>«Кемаль Ататюрк» — новое имя и фамилия Мустафы Кемаля c 1934 года, принятое в связи с упразднением в Турции титулов и введением фамилий. (см. БСЭ, М., 1936, стб. 163.</ref>, {{lang-tr|Mustafa Kemal Аtatürk}}; [[1881 йыл|1881]]<ref>Точная фактическая дата неизвестна. Официально принятая в Турции дата его дня рождения 19 мая: день известен в Турции как ''19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı''.</ref> — [[10 ноябрь]] [[1938 йыл|1938]]) — [[Ғосман империяһы|ғосман]] һәм төрөк реформаторы, [[сәйәсмән]], дәүләт эшмәкәре һәм хәрби етәксе; Төркиәнең Республика халыҡ партияһын ойоштороусы һәм уның тәүге лидеры; [[Төркиә|Төркиә Республикаһының]] беренсе президенты, хәҙерге Төркиә дәүләтенә нигеҙ һалыусы. == Сығышы, бала сағы һәм белеме == Ғази Мостафа Кәмал 1881 йылда тыуған, тыуған көнө итеп тарихи дата булған 19 май көнөн һайлай, сөнки был — Төркиәнең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлаған көнө. Тыуған ҡалаһы Сәләник, әлеге көндә был ҡала Греция дәүләтенә ҡарай. Атаһы Али Рыза әфәнде тәүҙә таможняла хеҙмәт иткән, һуңынан урман һатыу эше менән шөғөлләнгән. Әсәһе — Зөбәйҙә ханым. Был ғаиләлә балалар күп була, ләкин Мостафанан алда тыуған Фатима, Үмәр, Әхмәт, Нәжиә атлы туғандары бәләкәйҙән үк үлеп ҡала, Мостафа һәм кесе һеңлеһе Макбүлә генә ғүмерле була. Зөбәйҙә ханым диндар була, шуға ла йәше еткән Мостафаны үҙҙәренең кварталындағы Хафиз Мәхмәт Әфәнде мәктәбенә бирергә теләй, атаһы иһә улының яңы ғилемдәрҙе өйрәнеүен хуп күрә. Мостафа уҡыуҙы әсәһе теләгән мәктәптә дин өйрәнеүҙән башлай, ләкин бер нисә көндән яңыса тәрбиәләгән Шәмси Әфәнде мәктәбенә күсә. Бында уҡырға биргәне өсөн Мостафа атаһына ғүмер буйына рәхмәтле була. 1888 йылда атаһы үлеп ҡала. 1893 йылдың 13 мартында 12 йәшлек Мостафа Сәләник ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә уҡырға әҙерләүсе мәктәпкә бара. Математика уҡытыусыһы уға Кәмал (Камил, тимәк «камил») тигән икенсе исем бирә. 1896 йылда [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] Битола ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә алына. 1899 йылдың 13 мартынан [[Истанбул]]дағы Оттоман хәрби колледжында уҡыуын дауам итә, ул ваҡытта Истанбул Осман империяһының баш ҡалаһы була. 1902 йылдың 10 февралендә генераль штабтың Оттоман академияһына уҡырға инеп, уны 1905 йылдың 11 ғинуарында тамамлай. == Хеҙмәтенең башы. Йәштәр хәрәкәте == [[Файл:Les_Manoeuvres_de_Picardie.jpg|thumb|300x300px|<center>Пикардтағы хәрби уйындар. 1910 йыл</center>]] 1905 йылда [[Дамаск]]ка ебәрелә, шунда «Ватан» исемле революцион ойошмаға нигеҙ һала. == Кемаль Беренсе донъя һуғышында == [[Файл:Atatürk 1912.jpg|thumb|Мостафа Кәмал (1912).]] [[Файл:Mustafa_Kemal_Atatürk_(1918).jpg|left|thumb|Мостафа Кәмал, армия башлығы (1918).]] [[Файл:Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa, Balıkesir, 1923.png|left|thumb|Маршал Ататөрк]] == Анҡара хөкүмәтен ойоштороу == {{main|Распад Османской империи}} [[Файл:Mustapha Kemal Pasha & members of his Nationalist Committee, Sivas, 1919.jpg|thumb|right|270x270пкс|<center>Мустафа Кемаль и члены комитета представителей в Сивасе (сентябрь 1919).</center>]] [[Файл:Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye'nin Ankara'ya gelişi (1919).jpg|thumb|right|270x270пкс|<center>Мустафа Кемаль и члены комитета представителей в Анкаре (27 декабря 1919).</center>]] Тулы капитуляция килешеүенә ҡул ҡуйыу Ғосман армияһын планлы рәүештә ҡоралһыҙландырыу һәм тарҡатыуҙы башлауға килтерә. [[1919 йыл]]дың 19 майында Мостафа Кәмал 9-сы армияның инспекторы сифатында Самсунға килә. 1919 йылдың 22 июнендә Амасьела ул (''Amasya Genelgesi'') циркулярын баҫтырып сығара. Был документта, илдең бойондороҡһоҙлоғо ҡурҡыныс аҫтында, тип әйтелә, шулай уҡ Сивас конгресына депутаттар саҡырыу иғлан ителә. 1919 йылдың 8 июлендә Кәмал ғосман армияһын ҡалдыра. 1919 йылдың 23 июленән 7 авгусына тиклем [[Эрзурум]]да империяның алты көнсығыш виләйәтенең Эрзурум конгресы (''Erzurum Kongresi'') съезы булып үтә, унан һуң 1919 йылдың 4 сентябренән 11 сентябренә тиклем Сивас конгресы үткәрелә. Шулай итеп, был конгрестарҙы саҡырған һәм уларҙың эшен ойошторған Мостафа Кәмал илдең ҡотҡарыу юлын билдәләй. Солтан хөкүмәте уға аяҡ салырға тырыша, 1919 йылдың 3 сентябрендә Мостафа Кәмалды ҡулға алыу тураһында указ сыға, әммә Кәмалдың был указды үтәүгә ҡаршы тора алырлыҡ арҡаҙаштары етерлек була<ref>Mango, Andrew. ''Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 249.</ref> 1919 йылдың 27 декабрендә Мостафа Кәмалды [[Анҡара]] халҡы шатланып ҡаршы ала. 1918 йылдың ноябрендә Антанта ғәскәрҙәре Константинополде оккупациялағандан һәм ғосман парламентын таратҡандан һуң ([[1920 йыл]]дың 16 марты) Кәмал Анҡарала үҙенең парламентын — [[Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы]] (ВНСТ) саҡыра, уның беренсе ултырышы 1920 йылдың [[23 апрелендә]] асыла. Кәмал парламент рәисе һәм бер генә ил дә танымаған Бөйөк Милли Йыйылыштың башлығы итеп һайлана. 29 апрелдә Бөйөк Милли Йыйылыш уның легитимлығына икеләнеү белдергән һәр кеше язаға тарттырыласағы тураһында закон ҡабул итә. Быға яуап итеп Истанбулдағы солтан хөкүмәте 1 майҙа Мостафа Кәмалды һәм уның яҡлыларҙы үлем язаһына тарттырыуы тураһында указ сығара.<ref>Mango, Andrew. ''Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', (Overlook TP, 2002), стр. 279.</ref> Ул мәлдә төньяҡ-көнсығышта [[Әрмәнстан|әрмәндәр]], көнбайышта гректар, шулай уҡ Антантаның төрөк ерҙәрен оккупациялауы менән көрәше Кәмал яҡлылар өсөн төп хәл ителергә тейешле мәсьәлә булып тора<ref>Мустафа Кемаль. ''Путь новой Турции.'' Литиздат Н. К. И. Д., Т. I, 1929, стр. 403(Примечание 51)</ref>. Анҡара хөкүмәте 1920 йылдың 7 июнендә Ғосман империяһының элекке килешеүҙәренең бөтәһендә ғәмәлдә түгел тип иғлан итә; Бынан тыш Бөйөк Милли Йыйылыш хөкүмәте, империяның төрөк халҡы мәнфәғәтен яҡлап, 1920 йылдың 10 авгусында солтан хөкүмәте һәм Антанта илдәре араһында төҙөлгән Севр килешеүен танымауы тураһында белдерә һәм, хәрби хәрәкәт ҡулланып, был килешеүҙең ратификацияланыуын өҙә. Килешеүҙә ҡаралғанса халыҡ-ара суд механизмының булдырылмауынан файҙаланып, Кәмал яҡлылар, британ хәрби хеҙмәткәрҙәрен аманат итеп алып, уларҙы йәш төрөк хөкүмәте ағзаларына һәм Мальтаға һөргөнгә ебәрелгәндәргә алмаштыра башлай. Йылдар үткәс, [[Нюрнберг процесы]] ошондай механизм булып таныла<ref>[[Барсегов, Юрий Георгиевич|Барсегов Ю. Г.]]: [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v2-2/252-288.htm#4 ГЕНОЦИД АРМЯН. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, том 2, часть 2, Вопрос о создании международного уголовного суда в рамках Парижской мирной конференции. Комиссия пятнадцати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160619210209/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v2-2/252-288.htm#4 |date=2016-06-19 }}</ref>. == Төрөк-әрмән һуғышы. РСФСР менән мөнәсәбәт == {{main|Турецко-армянская война}} {{also| Российско-турецкие отношения}} 1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлай. Греция — Төркиәне, Англия — Истанбул ҡалаһын, Франция — Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып ала. 1920 йылда Мостафа Кәмал Паша Хөкүмәте Төркиәне баҫып алған илдәргә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуыла. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә республика итеп иғлан ителә, Кәмал — уның президенты. 1924 йылдың 20 апрелендә Төрөк республикаһының икенсе конституцияһы ҡабул ителә, ул [[1961 йыл]]ға тиклем ғәмәлдә була. == Реформалар == 1. Сәйәси үҙгәрештәр: * Солтанат бөтөрөлә (1 ноябрь, 1922 йыл). * Халыҡ партияһы ойошторола һәм бер партиялы сәйәси система булдырыла (9 сентябрь, 1923 йыл). * [[Республика]] иғлан ителә (29 октябрь, 1923 йыл). * Хәлифәт бөтөрөлә (3 март [[1924 йыл]]). 2. Ижтимағи тормошта үҙгәрештәр: * Ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер төрлө хоҡуҡтар бирелә (1926—1934 йылдар). * Баш һәм өҫ кейемдәр реформаһы (25 ноябрь [[1925 йыл]]ғы). * Дини ордендар эшмәкәрлеге тыйыла (30 ноябрь 1925 йыл). * Фамилиялар тураһында закон (21 июнь 1934 йыл). * Исемдәр янына ҡушаматтар һәм дәрәжәләр ҡуйыу тыйыла (26 ноябрь [[1934 йыл]]). * Халыҡ-ара ваҡыт системаһы, календарь һәм үлсәү саралары индерелә (1925-31 йылдар). 3. Хоҡуҡ өлкәһендә үҙгәртеүҙәр: * Шәриғәт нигеҙендә яҙылған закондар тыйыла (1924—[[1937 йыл]]дарҙа). * Яңы Граждандар кодексы һәм башҡа закондар ҡабул ителә, был донъяуи хөкүмәт төҙөргә мөмкинлек бирә. 4. Мәғариф өлкәһендә үҙгәрештәр: * Мәғариф органдары бер етәкселек аҫтына йыйыла (3 март 1924 йыл). * Яңы төрөк алфавиты ҡабул ителә (1 ноябрь, [[1928 йыл]]). * Төркиә лингвистика һәм Төркиә тарихи йәмғиәттәре төҙөлә. * Университетта белем биреү тәртипкә килтерелә (31 май [[1933 йыл]]). * Сәнғәт өлкәһендә яңылыҡтар индерелә. Фамилия тураһындағы закон нигеҙендә 1934 йылдың 24 ноябрендә Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы Мостафа Кәмалға Ататөрк фамилияһын бирә. == Шәхси тормошо == [[Файл:Atatürk_ve_Latife_Uşşaki.jpg|left|thumb|Мостафа Кәмал Ататөрк һәм уның ҡатыны Латифа Ушаклыгөл Аданда, 1923]] [[Файл:Ataturk-sameday_his_mother_passedaway.jpg|left|thumb|Мостафа Кәмал әсәһенең үлгән көнөндә]] 1923 йылдың 29 ғинуарында Ататөрк Латифа Ушаклыгилгә (Латифа Ушакизаде) өйләнә. Латифа ханым Төрөк Республикаһына нигеҙ һалыусы менән күп кенә илдәрҙа була. Ататөрк һәм Латифа ханым 1925 йылдың 5 авгусында айырылыша. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, айырылышыуҙың сәбәбе — ҡатынының Ататөрктөң эштәренә ҡыҫылыуы. Уның үҙенең балалары булмай, уның ҡарауы 8 ҡыҙ баланы (Әфет, Сәбиха, Фикрия[tr], Улка[tr], Небилә[tr], Рукия[tr], Зехра[tr] һәм Әфифә) һәм 2 улды (Мостафа[tr], Әбдррәхим[tr])[63] тәрбиәгә ала. Ататөрк тәрбиәгә алған балаларының бөтәһенә лә яҡшы белем һәм тәрбиә бирә. Ататюрктең бер ҡыҙы тарихсы, икенсеһе — төрөк ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге летчик була. Ататөрк ҡыҙҙарының карьера буйынса ниндәй үрҙәр яулауы төрөк ҡатындары эмансипацияһы өсөн киң пропагандаланған өлгө булып хеҙмәт итә. == Тормошоноң аҙағы == Ататөрк [[1938 йыл]]дың 10 ноябрендә 57 йәшендә [[Истанбул]]да Долмабахчә һарайында — төркиә солтандары резиденцияһында үлә. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|left|thumb|200x200px|Ататөрк мавзолейы («Анкар»)]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Төркиә ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:1-се класлы Тимер тәре кавалерҙары]] [[Категория:2-се класлы Тимер тәре кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Меджидие ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Ғосманиә ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:Галлиполи йондоҙы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Төркиә президенттары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Милләтселек эшмәкәрҙәре]] 8cggy2e7xvqvbh6paeyi8ridc3nakek 0 107067 1297535 1056298 2026-05-20T08:43:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297535 wikitext text/x-wiki {{Биатлонист |Имя = Елена Пидгрушная |Фотография = Olena Pidhrushna 2010.jpg |Комментарий = Биатлон буйынса донъя Кубогында 2010/11 Поклюкта |Ширина = 200px |Полное имя = Елена Михайловна Пидгрушная |Оригинальное имя = {{lang-uk|Олена Михайлівна Підгрушна}} |Прозвище = ''Лена'' <ref>[http://www.sochi2014.com/sportsmen-olena-pidhrushna Елена Пидгрушная] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626225432/http://www.sochi2014.com/sportsmen-olena-pidhrushna |date=2014-06-26 }}</ref> |Гражданство = {{UKR}} |Дата рождения = 09 ғинуар, 1987 |Место рождения = Легница, Польша Халыҡ Республикаһы |Дата смерти = |Место смерти = |Проживание = [[Тернополь]], [[Украина]] |Рост_Вес = 175 (см)/66 (кг) |Семейное положение = |Увлечения = музыка |Профессия = тренер-инструктор |Образование = [[Владимир Гнатюк исемендәге Тернополь милли педагогика университеты]] |Олимпийский чемпион = |Чемпион мира = |Кубок мира = |Кубок мира-индивидуально = |Кубок мира-спринт = |Кубок мира-преследование = |Кубок мира-масс = |Сезон = [[биатлон буйынса донъя кубогы 2011-2012|2011-2012]] |Точность = 93% |Лёжка = 90% |Стойка = 95% |Гонок = |Побед = |Подиумдар = 8 ([[Изображение:Gold medal icon.svg]] x 2 + [[Изображение:Silver medal icon.svg]] x 2 + [[Изображение:Bronze medal icon.svg]] x 4)<!-- Учитывая чемпионаты мира, которые являются этапами Кубка мира --> |Подиумдар эстафеталарҙа = 15 ([[Изображение:Gold medal icon.svg]] x 4 + [[Изображение:Silver medal icon.svg]] x 8 + [[Изображение:Bronze medal icon.svg]] x 3)<!-- Учитывая чемпионаты мира, которые являются этапами Кубка мира --> |Очков = |Медали = {{ОИ-спорт|[[Биатлон]]}} {{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|Сочи 2014]]|[[Биатлон Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014 — эстафета (женщины)|эстафета 4×6 км]]}} {{турнир|[[Биатлон буйынса Донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса донъя Чемпионаты 2013|Нове-Место 2013]]|спринт 7,5 км}} {{медаль|Бронза|[[Биатлон буйынса донъя Чемпионаты 2013|Нове-Место 2013]]|эҙәрлекләү 10 км}} {{медаль|Көмөш|[[Биатлон буйынса донъя Чемпионаты 2013|Нове-Место 2013]]|эстафета 4×6 км}} {{турнир|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|Уфа 2009]]|эстафета 4×6 км}} {{медаль|Көмөш|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2010|Отепя 2010]]|эстафета 4×6 км}} {{медаль|Көмөш|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2011|Валь-Риданна 2011]]|индивидуаль ярыш 15 км}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2011|Валь-Риданна 2011]]|эстафета 4×6 км}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2012|Осрблье 2012]]|спринт 7,5 км}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2012|Осрблье 2012]]|эҙәрлекләү 10 км}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2012|Осрблье 2012]]|эстафета 4×6 км}} {{ОИ-спорт|[[Йәйге биатлон|Йәйге биатлон (лыжероллерҙар)]]}} {{турнир|[[Йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге биатлон буйынса донъя Чемпионаты 2011|Нове-Место 2011]]|ҡатнаш эстафета}} {{медаль|Бронза|[[Йәйге биатлон буйынса донъя Чемпионаты 2011 2012|Уфа 2012]]|эҙәрлекләү 10 км}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден княгини Ольги II степени}}{{!!}} {{Орден княгини Ольги III степени}} {{!}}} }} '''Пидгрушная Елена Михайловна''' ({{lang-uk|Олена Михайлівна Підгрушна}}; [[9 ғинуар]] [[1987 йыл]]) — [[Украина]] [[биатлон]]сыһы, эстафетала 2014 йылғы олимпия чемпионы, 2013 йылдың Нове-Место-на-Моравецтағы спринтта<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/news/2013/02/09/n_2747369.shtml|title=Пидгрушная выграла спринт на ЧМ по биатлону, Зайцева — 4-я|date=2013-02-9|publisher=«Газета.Ru»|accessdate=2013-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EMGSAIb3|archivedate=2013-02-11}}</ref> донъя чемпионы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры, 5 тапҡыр Европа чемпионы, 2009 йылдың эстафетаһында Европа чемпионы, Европа чемпионаты юниорҙар араһында (2007; эстафета) көмөш призеры, донъя чемпионаты юниорҙар араһында (2006, индивидуаль югереү) бронза призеры, биатлон буйынса эстафеталарҙа донъя Кубогы этаптары еңеүсеһе һәм призеры. II һәм III дәрәжәләге княгиня Ольга ордены менән наградланған<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/16064.html Указ Президента України № 508/2013 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня фізичної культури і спорту» від 14.09.2013]</ref><ref>[http://president.gov.ua/documents/18012.html УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 676/2014 — Офiцiйне представництво Президента України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826114025/http://president.gov.ua/documents/18012.html |date=2014-08-26 }}</ref>. == Биографияһы == Елена Михайловна Пидгрушная 1987 йылдың 9 ғинуарында [[Польша]]лағы Легницала тыуа. «Колос» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. Беренсе һәм хәҙерге тренеры — Игорь Починок, йыйылма команда тренеры — Евгений Колупаев. Спорт ҡаҙаныштары араһында —[[Оберхоф]]та (эстафета) донъя Кубогы этабы еңеүсеһе, юниорҙар һәм [[2006]] йылғы үҫмерҙәр араһында Донъя чемпионаты бронза призеры, 2007 йылғы ҡатын -ҡыҙ юниорҙар араһында Европа чемпионаты көмөш призеры, эстафета командаһы составында 2009 йылдағы Европа чемпионаты (Уфа, Рәсәй) алтын медалисы, эстафета командаһы составында 2010 йылдағы Европа чемпионаты (Отеля, Эстония) көмөш медалисы, 2016 йылда Кэнморҙа (Канада) спринт буйынса еңеүсе. 2011 йылдағы Донъя чемпионатында [[Ханты-Мансийск]]иҙа 4х6 км эстафетаһында көмөш алды, әммә Оксана Хвостенко антидопинг ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн Халыҡ -ара биатлонистар союзы украин ҡатын — ҡыҙҙар дүрт кешенән торған эстафета командаһын икенсе урындан мәхрүм итте<ref>[http://www.biathlon.com.ua/comments.php?id=4016 Федерація біатлону України. «Остаточне рішення у справі Оксани Хвостенко» 05.09.2011.{{Ref-ru}}]</ref>. Тернополь милли педагогика университетын (физик культура һәм спорт уҡытыусыһы) тамамлай. Шөғөлдәре — сигеү. 2013 йылда Юғары рада депутаты [[:uk:Кайда Олексій Петрович|Алексей Ҡайдуға]] кейәүгә сыға<ref>[http://tabloid.pravda.com.ua/photos/51a310b2a147f/ «Свободівець» Кайда повінчався з біатлоністкою Підгрушною]</ref>. Шул уҡ йылда эстафета командаһы составында биатлон буйынса донъя кубогының икенсе этабы еңеүсеһе була.<ref>[http://www.biathlon.com.ua/comments.php?id=5358 Эстафета флага болельщиков.]</ref> Сочиҙағы Олимпия уйындарынан һәм Евромайҙандан һуң алды спортта пауза алды һәм паузу һәм Львов эске эштәр дәүләт университетынан эштән сыҡты.<ref>{{Cite web|url=http://espreso.tv/article/2014/04/01/olena_pidhrushna_bulatov_dav_menshe_doby_na_rozdumy_staty_yoho_zastupnykom|title=Олена Підгрушна: Вагітність відклала через напіввійськовий стан в країні|date=01.04.2014|publisher=espreso.tv|author=Голінько І.}}</ref> 2014 йылдың апрель айынан — ↑Украина йәштәр һәм спорт министры урынбаҫары. 2015 йылдың 26 мартында биатлонға кире ҡайтырға ҡарар итте һәм Украина йәштәр һәм спорт министры урынбаҫары посын ҡалдырҙы ↑<ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/26/pidhrushnaya/ Замминистра по делам молодежи и спорта Украины вернулась в биатлон: Другие зимние: Спорт: Lenta.ru]</ref>. == Олимпия уйындары == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- " !Тип соревнования !Индивидуаль ярыш !Спринт ! Эҙәрлекләү ярышы !Масс-старт !Эстафета !Ҡатнаш эстафета |- | align=left | Ҡышҡы Олимпия уйындары 2010|XXI Ҡышҡы Олимпия уйындары, {{Канада флагы}} Ванкувер | style="text-align:center; width:70px;"| 32 | style="text-align:center; width:70px;"| 18 | style="text-align:center; width:70px;"| 21 | style="text-align:center; width:70px;"| 12 | style="text-align:center; width:70px;"| 6 | {{N/A}} |- | align=left | XXII Ҡышҡы Олимпия уйындары, {{Рәсәй флагы}} Сочи | style="text-align:center; width:70px;"| 8 | style="text-align:center; width:70px;"| 16 | style="text-align:center; width:70px;"| 22 | style="text-align:center; width:70px;"| 7 | style="background:gold; width:70px;"| '''1''' | style="width:70px;"| — |- |} == Европа чемпионаттарында сығыш яһауы == {| class="wikitable" style="text-align:left;" |Йыл |Үткәреү урыны |Инд |Спр |Пр |Эст |СМ |- bgcolor="#f7f7f7" !2006* |<span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> Лангдорф, [[Германия]] | 18 | 31 | DNF | — | 4 |- bgcolor="#f7f7f7" !2007* |{{Флаг Болгарии}} Банско, [[Болгария]] | 5 | 4 | 5 | — | bgcolor="silver" | 2 |- bgcolor="#f7f7f7" !2008* |{{Чехия флагы}} Нове-Место, [[Чехия]] | 7 | 4 | 11 | — | 4 |- bgcolor="#f7f7f7" !2009 |{{Флаг России}} [[Өфө|Уфа]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] | 9 | — | — | bgcolor="gold" | 1 | — |- bgcolor="#f7f7f7" !2010 |<span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Отепя, [[Эстония]] |13 | — | — | bgcolor="silver" | 2 | — |- bgcolor="#f7f7f7" !2011 |<span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Валь-Риданна, [[Италия]] | bgcolor="silver" | 2 | — | — | bgcolor="gold" | 1 | — |- bgcolor="#f7f7f7" !2012 |{{Словакия флагы}} Осрблье, [[Словакия]] | — | bgcolor="gold" | 1 | bgcolor="gold" | 1 | bgcolor="gold" | 1 | — |} [*] — юниор ярыштары == Донъя Кубогындағы сығыштары == * Донъя кубогында  дебюты— 2 мар, 2007 йыл, {{Финляндия флагы}} Контиолахти, спринт — '''44''' урын. * Очко зонаһына беренсе мәртәбә эләгеүе— 4 декабрь, 2008 йыл, <span class="mw-image-border">[./Файл: Flag_of_Sweden.svg [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, индивидуаль ярыш — '''27''' урын. * Беренсе подиум / беренсе еңеү — 7 ғинуар, 2009 йыл, <span class="mw-image-border">[./Файл: Flag_of_Germany.svg [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Оберхоф]], эстафета — '''1''' урын. * Беренсе шәхси подиум — 1 декабрь, 2012 йыл, <span class="mw-image-border">[./Файл: Flag_of_Sweden.svg [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, спринт — '''2''' урын. === Донъя Кубоктарында урындары === {| class="wikitable sortable" ! Сезон ! Индивидуаль ярыш ! Спринт ! Эҙәрлекләү ярышы ! Масс-старт ! Дөйөм зачет |- | Урын (очколар) | Урын (очколар) | Урын (очколар) | Урын (очколар) | Урын (очколар) |- | 2008-09 | 28 (46) | 70 (25) | 52 (29) | — (0) | 52 (100)<ref>http://ibu.blob.core.windows.net/docs/0809/BT/SWRL/CP09/SWMS/BT_C78B_1.0.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705211334/http://ibu.blob.core.windows.net/docs/0809/BT/SWRL/CP09/SWMS/BT_C78B_1.0.pdf |date=2015-07-05 }}</ref> |- | 2009-10 | 15 (77) | 31 (112) | 32 (72) | 26 (76) | 29 (346) |- | 2010-11 | 21 (72) | 29 (120) | 26 (88) | 27 (62) | 26 (342) |- | 2011-12 | 10 (82) | 36 (83) | 51 (27) | 30 (48) | 32 (240) |- | 2012-13 | 19 (53) | 8 (305) | 4 (265) | 14 (141) | 8 (764) |- | 2013-14 | 22 (30) | 20 (142) | 34 (85) | 31 (27) | 29 (284) |- | 2014-15 | — | — | — | — | — |- | 2015-16 | 12 (73) | 5 (299) | 7 (224) | 7 (158) | 7 (754) |} === Донья Кубогы этаптарындағы подиумдары === {| class="wikitable sortable" ! Сезон ! Үткәреү урыны ! Ярыш төрө ! Һөҙөмтә |- | 2015-16 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Рупольдинг, [[Германия]] | Эстафета | bgcolor="gold" |1 |- | 2008-09 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Оберхоф]], [[Германия]] | Эстафета | bgcolor="gold" | 1 |- | 2012-13 | <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Оберхоф]], [[Германия]] | Эстафета | bgcolor="gold" | 1 |- | 2013-14 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Хохфильцен, Австрия | Эстафета | bgcolor="gold" | 1 |- | 2012-13 | {{Чехия флагы}}<span class="mw-image-border" contenteditable="false"></span> Нове-Место, [[Чехия]] | Спринт | bgcolor="gold" | 1 |- | 2015-16 | <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Canada.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Канмор, Канада | Спринт | bgcolor="gold" | 1 |- | 2010-11 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Поклюка, Словения | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="silver" | 2 |- | 2011-12 | {{Финляндия флагы}}<span class="mw-image-border" contenteditable="false"></span> Контиолахти, Финляндия | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="silver" | 2 |- | 2012-13 | <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, Швеция | Спринт | bgcolor="silver" | 2 |- | 2012-13 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Хохфильцен, Австрия | Эстафета | bgcolor="silver" | 2 |- | 2012-13 | <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Антхольц, [[Италия]] | Эҙәрлекләү ярышы | bgcolor="silver" | 2 |- | 2012-13 | {{Флаг России}}<span class="mw-image-border" contenteditable="false"></span> Сочи, [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] | Эстафета | bgcolor="silver" | 2 |- | 2013-14 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Анси — Ле-Гран-Борнан, Франция | Эстафета | bgcolor="Silver" | 2 |- | 2012-13 | {{Чехия флагы}}<span class="mw-image-border" contenteditable="false"></span> Нове-Место, [[Чехия]] | Эстафета | bgcolor="silver" | 2 |- | 2015-16 | {{АҠШ флагы}} Прескью-Айл, Соединённые Штаты Америки | Эстафета | bgcolor="Silver" | 2 |- | 2013-14 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, Швеция | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="cc9966" | 3 |- | 2012-13 | {{Чехия флагы}}<span class="mw-image-border" contenteditable="false"></span> Нове-Место, [[Чехия]] | Эҙәрлекләү ярышы | bgcolor="cc9966" | 3 |- | 2013-14 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Оберхоф]], [[Германия]] | Спринт | bgcolor="cc9966" | 3 |- | 2015-16 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, Швеция | Индивидуаль ярыш | bgcolor="cc9966" | 3 |- | 2015-16 | <span class="mw-image-border"[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Эстерсунд, Швеция | Спринт | bgcolor="cc9966" | 3 |- | 2015-16 | <span class="mw-image-border"> [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=|22x22пкс]]]</span><span class="mw-image-border"></span> Хохфильцен, Австрия | Эстафета | bgcolor="cc9966" | 3 |} === Сығыштарының һөҙөмтәләре === Таблицала биатлон сезоны яраштарындаспортсмендың яулаған урындары күрһәтелгән. <small>'''Инд ''' — индивидуаль ярыш<br> '''Пр''' — эҙәрлекләү ярышы<br> '''Спр''' — спринт<br> '''МС''' — масс-старт<br> '''Эст''' — эстафета<br> '''См''' — ҡатнаш эстафета<br> '''СМ''' — айырым ҡатнаш эстафета (супер микст)<br> '''DNS''' — спортсы күрһәтелгән, ләкин ҡатнашмаған<br> '''DNF''' — спортсы старт алған, ләкин финишҡа барып етмәгән <br> '''LAP''' — спортсы ярыш барышында (эҙәрлекләү һәм масс — старттар ярыштары) бер кругтан ашыу лидерҙан ҡалышҡан һәм трассанан алынған<br> '''DSQ''' — спортсы дисквалифицикацияланған<br> '''—''' − спортсы был ярышта ҡатнашмаған</small> {| class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" | rowspan="3" |[[Кубок мира по биатлону 2015/2016|2015—2016]] | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд|| colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен|| colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка|| colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг || colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг|| colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц|| colspan="4" | {{Флаг Канады|20px}}<br>Канмор|| colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br>Прескью-Айл|| colspan="6" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br>ЧМ Холменколлен || colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск|| colspan="3" |'''Итоги''' |- bgcolor="#cccccc" |ОСМ||СМ||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Эст||Спр||МС |Инд||МС||Эст |Спр||Пр||Эст |Спр||МС||ОСМ||СМ |Спр||Пр||Эст |СМ||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |—||11||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||'''10''' |14||18||bgcolor="#cc9966"|'''3''' |42||DNS||'''6''' |'''7'''||'''10'''||'''5''' |16||15||bgcolor="gold"|'''1''' |'''5'''||14||'''9''' |bgcolor="gold"|'''1'''||'''10'''||—||— |14||'''7'''||bgcolor="silver"|'''2''' |'''4'''||16=||'''5'''||DNF||'''5'''||18 |'''7'''||'''7'''||— |'''754'''||'''7''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2013/2014. Общий зачёт|2013—2014]] |colspan=4| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен||colspan=3| {{Флаг Франции|20px}}<br>Аннеси||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц||colspan=6| {{Флаг России|20px}}<br>'''[[Биатлон на зимних Олимпийских играх 2014|ОИ Сочи]]'''||colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка||colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолхати||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен||colspan=3|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |СМ||Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||Пр |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Эст||Инд||Пр |Спр||Пр||Эст |См||Спр||Пр||Инд||МС||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |bgcolor="#cc9966"|'''3'''||'''10'''||11||12 |'''10'''||bgcolor="gold"|'''1'''||21 |bgcolor="silver"|'''2'''||'''8'''||'''10''' |bgcolor="#cc9966"|'''3'''||'''8'''||14 |bgcolor="#cc9966"|'''3'''||DNS||— |—||—||— |—||26||22||8||7||bgcolor="gold"|'''1''' |—||—||— |—||—||—||—||—||—||'''284'''||'''29''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2012-2013|2012—2013]] |colspan=4| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен||colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц||colspan=6| {{Флаг Чехии|20px}}<br>ЧМ Нове Место||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Сочи||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск||colspan=3|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |СМ||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Эст||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||Пр||Эст |СМ||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |'''10'''||33||bgcolor="silver"|'''2'''||'''5''' |20||12||bgcolor="silver"|'''2''' |26||'''4'''||25 |bgcolor="gold"|'''1'''||21||14 |'''7'''||19||'''10''' |'''4'''||bgcolor="silver"|'''2'''||'''5''' |—||bgcolor="gold"|'''1'''||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||11||bgcolor="silver"|'''2'''||11 |'''5'''||DNF||'''5''' |26||DNF||bgcolor="silver"|'''2''' |11||17||17 |'''764'''||'''8''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2011-2012|2011—2012]] |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Чехии|20px}}<br>Нове Место||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц ||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен ||colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти||colspan=6| {{Флаг Германии|20px}}<br>ЧМ Рупольдинг||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск||colspan=3|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||СМ |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||СМ |СМ||Спр||Пр||Инд||МС||Эст |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |'''5'''||21||23 |42||DNS||'''8''' |68||—||— |'''8'''||21||22 |26||25||32 |14||'''5'''||12 |—||—||— |46||LAP||bgcolor="silver"|'''2''' |—||—||—||14||—||'''6''' |—||—||— |'''240'''||'''32''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2010-2011|2010—2011]] |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг ||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц ||colspan=3| {{Флаг США|20px}}<br>Прескью-Айл ||colspan=3| {{Флаг США|20px}}<br>Форт-Кент||colspan=6| {{Флаг России|20px}}<br>ЧМ Ханты-Мансийск||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен||colspan=3|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||Пр |Инд||Спр||СМ |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||МС |Спр||СМ||Пр |Спр||Пр||МС |СМ||Спр||Пр||Инд||МС||Эст |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |15||34||11 |44||bgcolor="silver"|'''2'''||40 |26||11||bgcolor="silver"|'''2''' | '''4'''||DNF||— |27||19||30 |20||'''8'''||12 |—||—||— |—||—||— | 31||—||19||24||24||DSQ | 11||17||25 |'''342'''||'''26''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2009-2010|2009—2010]] |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг ||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц ||colspan=5| {{Флаг Канады|20px}}<br>ОИ Ванкувер ||colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти ||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен ||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск||| ||colspan=2|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Инд||МС||Эст |См||Сп||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Мс||См |Очков||Место |- align="center" |'''10'''||'''7'''||'''6''' |36||DNS||'''9''' |24||57||40 |'''4'''||50||19 | —||—||— | 12||38||31 | 18||21||32 | 12||'''6''' | '''6'''||24||18 | 21||23||29 | 33||28||— |'''346'''||'''29''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2008-2009|2008—2009]] |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг ||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц ||colspan=6| {{Флаг Южной Кореи|20px}}<br>ЧМ Пхёнчхан ||colspan=3| {{Флаг Канады|20px}}<br>Уистлер ||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Тронхейм ||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск||colspan=2|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Эст||Спр||МС |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Инд||См||МС||Эст |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |27||57||32 |60||—||— |63||27||'''4''' |bgcolor="gold"|'''1'''||—||— |'''4'''||41||31 |—||—||— |—||—||16 |—||—||DNF |34||DNS||'''4''' |58||51||— |30||31||— |'''100'''||'''52''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2007-2008|2007—2008]] |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг ||colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц ||colspan=6| {{Флаг Швеции|20px}}<br>ЧМ Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Республики Корея|20px}}<br>Пхёнчхан ||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск ||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен||colspan=2|'''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Эст||Спр||МС |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||См||Инд||МС||Эст |Спр||Пр||См |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |'''0'''||'''—''' |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |rowspan=3|[[Кубок мира по биатлону 2006-2007|2006—2007]] |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд ||colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен || colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф ||colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг ||colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка ||colspan=6| {{Флаг Италии|20px}}<br>ЧМ Антхольц ||colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти ||colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен ||colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск ||colspan=2| '''Итоги''' |-bgcolor="#cccccc" |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Эст||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Инд||См||Эст||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |Очков||Место |- align="center" |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |DNS||44||45 |59||LAP||— |47||DNS||— |'''0'''||'''—''' |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1987 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] 4vhjm1uk6hxr8k4l3rl2qbntbhgdeqn 0 108806 1297511 621285 2026-05-19T23:41:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297511 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sept-1-sun.png|мини|Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө — [[сентябрь|сентябрҙең]] беренсе [[йәкшәмбе]]һе]] '''Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө''' (Нефть, газ һәм яғыулыҡ сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре көнө, нефтселәр көнө) — нефть һәм газ [[Сәнәғәт|сәнәғәте]] тармағында эшләүселәрҙең һөнәри байрамы, һәр йылда [[сентябрь]] айының беренсе [[йәкшәмбе]]һендә билдәләнә<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/156/ calend.ru] — байрам тарихы</ref>. == Тарихы == Байрам [[СССР]] Юғары Советы Президиумы тарафынан Көнбайыш Себер нефть-газ потенциалын уңышлы үҙләштереү һәм [[1964 йыл]]да уҙғарылған Ватан нефть һәм газ сәнәғәтенең йөҙ йыллығы уңайынан [[1965 йыл]]дың [[28 август|28 авгусында]] булдырылған. Артабан СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 1 октябрендәге № 3018-X «Тантаналы һәм иҫтәлекле даталар тураһында» Указы, СССР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 1 ноябрендәге № 9724-XI «Байрам көндәре һәм иҫтәлекле даталары тураһында ғәмәлдәге СССР закондар йыйылмаһына үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Указы редакцияһында байрам көнө үҙгәрешһеҙ ҡалдырыла. Был һөнәри байрамды шулай уҡ билдәләйҙәр: {{кол|2}} * {{Флагификация|Армения}} * {{Флагификация|Беларусь}} * {{Флагификация|Казахстан}} * {{Флагификация|Кыргызстан}} * {{Флагификация|Молдова}} * {{Флагификация|Россия}} * {{Флагификация|Украина}} {{конец кол}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Шахтер көнө * Геолог көнө == Һылтанмалар == * [http://www.pseudology.org/gazprom/Den_Gazovika.htm День работника нефтяной и газовой промышленности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113735/http://www.pseudology.org/gazprom/Den_Gazovika.htm |date=2016-03-04 }} — һөнәри байрамды булдырыу мәсьәләһен әҙерләүҙә ҡатнашҡан Н. М. Ерониндың мәҡәләһе.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <div class="references-small" style=""> <references /> </div> [[Категория:Нефть һәм газ]] [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:Профессиональ байрамдар]] 7hbcbwnpmmmvjm3no862we2k6bhltsj 0 110589 1297490 1282793 2026-05-19T16:56:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297490 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба | Наименование = Моссад | оригинал = {{lang-he|המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים}} | эмблема = [[File:Mossad seal.svg|200px]] | описание = <center>Израиль сәйәси разведкаһы</center> | страна = {{Флаг Израиля|22 px}} [[Израиль]] | создана = {{date|1|4|1951|1}} | распущена = | юрисдикция = Израиль премьер-министры | штаб квартира = [[Тель-Авив]], [[Израиль]] | бюджет = йәшерен | численность = 1200 тирәһе хеҙмәтсе | предшествующая = Сит ил эштәре министрлығы сәйәси департаментының тикшеренең бүлеге | руководитель = [[Йоси Коэн]] | заместитель = | сайт = http://www.mossad.gov.il }} '''Моссад''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, ''һа-Моссад ле-модиин у-ле-тафкидим мейуһадим'' — «''Разведка һәм махсус бурыстар ведомствоһы''») — [[Израиль|Израилдең]] сәйәси разведкаһы; тәғәйенләнеше һәм бурыстары йәһәтенән [[АҠШ]]-тың [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]]-һына оҡшаш<ref name="proh"/><ref name="agentura"/>. Ойошма эмблемаһында Израиль Дәүләтенең гербы булған менора төшөрөлөп, түбәндәге девиз яҙылған: ''«Бағыу етмәгәндә халыҡ түбәнәйә, ә кәңәшселәр күп булғанда — яҡшы йәшәй»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#11:14 11:14]). Бының менән бергә ошо уҡ китаптан тағы бер аят «Моссад» девизы булып килде: ''«Шуның өсөн һуғышыңды уйлап алып бар»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#24:6 24:6]). Ойошманың баш офисы [[Тель-Авив]]та Талут бульварында урынлашҡан. Төп оператив подразделениелары — [[1989]] йылдан бирле Тель-Авив ситендәге биҫтәләрҙә. Кадрҙары сама менән яҡынса 1200 кеше. == Төп маҡсаттары һәм бурыстары == «Моссад» разведка мәғлүмәттәре йыйыу һәм эшкәртеү, шулай уҡ Израилдән ситтә йәшерен махсус операциялар үткәрелеү менән шөғөлләнә. «Моссад» эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре түбәндәгеләр<ref>[http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx Официальный сайт Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019222340/http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx |date=2012-10-19 }}</ref>: == Эш ысулдары == Шилоах периферия концепцияһы тип аталған ҡағиҙәне формалаштыра, унда Израилгә күрше булмаған [[Африка]] һәм [[Азия]] илдәре менән бәйләнештәр урынлаштырыу һәм үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә<ref name="plaks"/>. == Дөйөм мәғлүмәт һәм үҙенсәлектәре == "Моссад"тың эшмәкәрлеге бик йәшертен бара, уның хаҡында һәм ниндәй ҙә булһа эше тураһында мәғлүмәт, ҡағиҙә булараҡ, ваҡиғанан һуң күп йылдар үткәс йәиһә уңышһыҙлыҡҡа осраған хәлдә генә билдәлелек ала. 1990-сы йылдар аҙағына тиклем хатта хеҙмәт начальнигының исеме лә йәшереп тотола<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=14171 Разведка со сбоем]</ref>. «Моссад» хеҙмәте — граждан структураһы, шунлыҡтан унда хәрби званиелар ҡулланылмай<ref name="agentura"/>. Әммә хеҙмәткәрҙәренең күпселеге армияла ғәмәли хеҙмәт үткән һәм армия званиеларына эйә. Мәҫәлән, Меир Даган, "Моссад"тың 2002—2011 йылдарҙағы директоры, генерал-майор званиеһына эйә. «Моссад» һәм Шабак хеҙмәттәренең дөйөм сығымдары 2013 йылда — 6,63 миллиард шекел (1,9 миллиард доллар самаһы), 2012 йылда — 5,91 миллиард шекел, ә 2006 йылда 4,28 миллиард шекел тәшкил итә. Был сумманан 871 миллион шекел элекке хеҙмәткәрҙәргә пенсия түләүгә китә<ref><span class="citation">[http://9tv.co.il/news/2014/05/23/176268.html Бюджет «Моссада» и ШАБАКа составил 6,63 млрд шекелей].&#x20;Проверено 23 мая 2014.<span class="citation"></ref>. == «Моссад» структураһы == «Моссад» эшмәкәрлегенә директорҙан, уның урынбаҫарҙарынан һәм административ хеҙмәттәрҙән торған директорат етәкселек итә. «Моссад» директоры "Разведка хеҙмәткәрҙәре етәкселәре комитеты"на ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ועדת ראשי השירותים‏‎, ''Ваадат рашей һа-Шерутим'') йәки ҡыҫҡаса «Вараш»ҡа инә һәм туранан-тура Израиль премьер-министрына буйһона. Директоратҡа түбәндәге идаралыҡтар ҡарай<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references"><ref name="middleeast"><span class="citation">''Сергей Граб.''&#x20;[http://www.middleeast.org.ua/articles/03.htm Секретные службы Израиля].&#x20;''Досье секретных служб''.&#x20; Информационный центр «Ближний Восток»&#x20;(2000 год).&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>: * '''Оператив планлаштырыу һәм көйләү идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏צומת‏‎, ''Цомэт'') — иң эре подразделениеларҙан һанала. Бөтә шпионлыҡ итеү акцияларына етәкселек итә, бөтә донъя буйлап филиалдары бар, ҡайһылары йәшерен, ҡайһылары Израилдең башҡа дәүләттәрендәге консуллыҡтарының өлөшө булып тора. Төп резидентуралары [[Рим]]да һәм [[Лондон]]да урынлашҡан. * '''Ғәрәп террорсылығы менән көрәш идаралығы '''(ПАХА) — ғәрәп террорсы ойошмалары буйынса мәғлүмәттәр йыйыу һәм эшкәртеү. * '''Мәғлүмәт-аналитика идаралығы ''' (НАКА) табылған мәғлүмәттәрҙе анализлай һәм етәкселек менән сәйәсмәндәргә тәҡдимдәр әҙерләй. * '''Сәйәси акциялар һәм сит ил махсус хеҙмәттәре менән бәйләнеш идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏תבל‏‎, ''Тевель'') Израилгә дуҫ дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән эште көйләй һәм Израиль менән рәсми дипломатик мөнәсәбәттә тормаған илдәр менән элемтә тота. Эре консуллыҡ бүлектәрендә был бүлектең хеҙмәткәрҙәре бар. Ул сит илдәргә Израиль ҡоралын һатыу менән дә шөғөлләнә. * '''Тикшеренеүҙәр идаралығы ''' донъяның төрлө төбәктәрендәге хәл тураһында даими отчёттар әҙерләй. 15 төбәк төркөмөнә бүленә, төп иғтибары [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә йүнәлтелгән. Йәҙрә ҡоралы мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе айырым төркөмө бар. * '''Оператив-техник идаралыҡ '''«Моссад» хеҙмәттәренең һәм операцияларының матди-техник тәьминәте, махсус хеҙмәткә кәрәкле техник саралар булдырыуҙы үҫтереү менән шөғөлләнә. Составына өс бүлек инә: оператив техника, фотоға һәм видеоға төшөрөү, биналарға үтеп инеү бүлектәре. ** '''Электрон разведка подразделениеһы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏נביעות‏‎ — ''Невиот'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קשת‏‎ — ''Кешет'') электрон, шул иҫәптән йәшерен тыңлау аша, мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә. * '''Психологик һуғыш һәм дезинформациялау акциялары идаралығы '''([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏לוחמה פסיכולוגית‏‎, ''Лохама психологит'' — LAP) — психологик һуғыш алып барыу, пропаганда һәм алдау маневрҙары эшләү менән шөғөлләнә; * '''Махсус операциялар идаралығы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏מצדה‏‎, ''Мецада'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קיסריה‏‎, ''Кесария'') — көс акциялары менән шөғөлләнә. ** ''' «Кидон»''' («Һөңгө») махсус подразделениеһы — террорсыларҙы физик юҡ итеү менән шөғөлләнә. "Кидон"да 12-шәр боецлы 3 төркөм бар. * '''Финанс һәм кадрҙар бүлеге''' тәьминәт мәсьәләләр менән мәшғүл. * '''Уҡыу идаралығы ''' хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар әҙерләй. Составына «Моссад» академияһы инә. Үрҙә һаналған идаралыҡтарҙан тыш, «Моссад» составында тышҡы контрразведка подразделениелары (АПАМ) һәм элекке нацистарҙы эҙләүсе ҙур булмаған төркөм бар. == Кадрҙар сәйәсәте == "Моссад"тың кадрҙар сәйәсәте башҡа илдәрҙең бындай хеҙмәттәрендәгенән ныҡ айырыла. Ойошмала, техник персоналды ла индереп, ни бары 1200 хеҙмәткәр штатта тора. Булған мәғлүмәттәр буйынса, "Моссад"та ни бары бер нисә тиҫтә оператив офицер бар, улар теләһә ҡайһы ваҡытта донъяның теләһә ҡайһы илендә операция үткәреүгә әҙер. Шуның менән бергә ойошма эшмәкәрлегендә бөтә донъя буйлап йәлеп ителгән агенттар файҙаланыла. Уларҙың һаны 35 мең иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн: 1990-сы йылдар башында КГБ хеҙмәткәрҙәре һаны 250 мең була, ә Куба разведкаһы — ДГИ — сит илдәрҙәге вәкиллектәрендә генә лә 2000 хеҙмәткәр тота<ref name="ostr"><span class="citation">''Виктор Островский.''&#x20;[http://militera.lib.ru/memo/other/ostrovsky_v1/pre.html Моссад. Путём обмана].&#x20; Журнал «miLitera» («Военная литература»).&#x20;Проверено 28 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === Хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар === «Моссад»ҡа хеҙмәткәрҙәр йыйыу, ҡағиҙә булараҡ, Израилдең армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан граждандары һәм вуз тамамлаусылар араһында алып барыла. Алдан һынап ҡарауҙар бер нисә айға һуҙыла. Был эш менән кадрҙар идаралығының вербовкалау бүлеге шөғөлләнә. Һынау үткәндәрҙе «Моссад» академияһына алалар, ул «Мидраш» тип атала<ref name="ReferenceA"><span class="citation">''Островский Виктор, Хой Клэр.''&#x20;</ref>. Академия 1960-сы йылдар уртаһында асыла. Академияның атамаһы сер итеп тотола һәм хатта академияның үҙендә лә телгә алынмай. Курсанттар баштан уҡ псевдонимдар һәм легенда ала, уҡығанда улар шулар буйынса йәшәргә тейеш була. «Мидраш» программаһы донъяның теләһә ҡайһы илендә теләһә ҡайһы шарттарҙа теләһә ниндәй операцияны үтәй алырлыҡ профессиональ шпиондар әҙерләүҙе күҙҙә тота<ref name="jig"><span class="citation">''Марк Штейнберг.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html Взлёты и провалы израильской разведки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430112454/http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Бер йыл уҡығас, курсанттар"Моссад" подразделениеларында стажировка үтә. Унан һуң киләһе курсты үтер өсөн кире академияға ҡайталар. Уҡыуҙың бөтә баҫҡыстарын уңышлы үтеп, контроль имтихандарын тапшырғандар ғына ғәмәлдәге хеҙмәткәр булып китә <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">. Төрлө яҡтарҙан Израилгә бик күп кешеләр күсеп килеүе разведкаға ҡиәфәте, мәҙәни үҙенсәлектәре, илде һәм телде, шул иҫәптән урындағы диалекттарҙы белеүе буйынса донъяның теге йәки был илендә эшләрлек кадрҙар һайлап алыуға киң мөмкинлектәр аса. Ошо арҡала йәшерен хеҙмәткәрҙе берәй ергә индереү өсөн «Моссад»ҡа йылдар һәм тиҫтә йылдар түгел, ә айҙар, хатта көндәр етә. Оператив эштә ерле йәһүдтәрҙе файҙаланыу ҡәтғи сикләнә, сөнки бындай агенттың уңышһыҙлыҡҡа осрауы һәр ваҡыт тиерлек антисемитлыҡ үҫеүенә бәйле була. 1990-сы йылдарҙан башлап «Моссад» Израиль гәзиттәрендә ойошмаға эшкә саҡырған иғландарҙы йыш баҫтыра<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/23jun2001/mossad65.html Израильская разведка «Моссад» набирает агентов через объявления в газетах].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/10jul2001/mossad.html Израильская спецслужба «Моссад» приглашает на работу].&#x20;</ref>. [[2000 йыл|2000]] йылда «Моссад бөтәһе өсөн дә асыҡ түгел, әммә һиңә, бәлки, асыҡтыр» тигән иғлан сыға. Уға меңләп кеше яуап бирә, әммә берәү генә ҡабул ителә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>. «Моссад» сайтында анкета ла тултырырға була<ref><span class="citation">[https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx Instructions for Completing the Application Form] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927030852/https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx |date=2007-09-27 }} (англ.).&#x20; Моссад.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.<span class="citation"></ref>. [[2001 йыл]]да "Моссад"тың кадрҙар бүлеге начальнигы беренсе тапҡыр тышҡы разведкаға инеүселәргә булған талаптарҙы баҫтыра. Әгәр 30 йыл элек «Моссад» көнсығыш ҡиәфәтле һәм ғәрәп телен белгән кешеләрҙе йыйһа, ваҡыт үтеү менән талаптар үҙгәрә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>: === Сайаним (ирекле ярҙамсылар) === Хеҙмәткәрҙәр менән агенттарҙан тыш, үҙенең операцияларында «Моссад» ''сайандарҙы'' — ирекле ярҙамсыларҙың халыҡ-ара селтәрен дә файҙалана. Үҙе йәшәгән илгә һәйбәт мөнәсәбәттә булып, Израиль Дәүләтен яратҡан саф ҡанлы йәһүдтәр генә сайан була ала<ref name="agentura"><span class="citation">[http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ Моссад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831193838/http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ |date=2011-08-31 }}.&#x20;</ref>. Сайандар үҙ ихтыяры менән һәм тик үҙе йәшәгән илдә генә эш итә. Әммә сайаним селтәрен агентура селтәре менән бутарға ярамай. Ирекле ярҙамсы штаттан тыш хеҙмәткәр бурыстарын башҡара һәм Моссад агенттарына үҙенең мөлкәте һәм йәмәғәт бәйләнештәре менән ярҙам күрһәтә. Формаль рәүештә шундай ҡағиҙә лә эшләй: сайан акцияның үҙ иленә ҡаршы үткәрелмәүенә инанырға тейеш. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">. Миҫал: «Моссад» [[Германия]] территорияһында хәүефле террорсыны юҡ итеү буйынса йәшерен операция үткәрә. Агенттарға операция өсөн легаль автомобиль кәрәк. Ошо маҡсатта берәй сайандан үҙенең автомобилен билдәләнгән урында ҡалдырыуҙы үтенәләр. Акция тамамланғас, автомобиль хужаһына ҡайтарыла, ләкин уның автомобиле кем тарафынан һәм ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын ул бер ҡасан да белмәйәсәк. Операция уңышһыҙ тамамланһа, машина хужаһы автомобиленең урланыуы тураһында ғариза яҙа<ref name="agentura"/>. === Ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу === Яҡын Көнсығыш менталитеты үҙенсәлектәренә бәйле, Израиль разведкаһында легаль булмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу таралыу алмаған. Шулай ҙа, Израилдең ваҡытлы матбуғат баҫмаларына һылтанып, тарихсы Иосиф Тельмандың яҙыуынса, "Моссад"та оператив хеҙмәткәрҙәрҙең личный составының кәм тигәндә 20 процентын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. "Моссад"та иң юғары вазифа биләгән ҡатын Ализа Маген була, ул директор урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләй. Лили Кастель, Иоланда Хармер, Сильвия Рафаэль һәм башҡа ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар билдәле йәшерен агент булып китә<ref><span class="citation">''Иосиф Тельман.'' [https://isrageo.wordpress.com/2012/12/31/jenshiny-izr-razvedki/ Прекрасные женщины израильской разведки] // Исрагео : журнал. — Географическое общество Израиля, 31 декабря 2012.</ref>. 2015 йылдың 3 июнендә кадрҙар идаралығы начальнигы итеп беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙ тәғәйенләнә. Уға армиялағы генерал-майор званиеһына тиң звание бирелә. Вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем ул "Моссад"тың личный составы бүлегендә эшләй<ref><span class="citation">[http://www.newsru.co.il/israel/03jun2015/mosad302.html Впервые в истории «Мосада» женщина назначена на должность начальника управления].&#x20;Проверено 3 июня 2015.<span class="citation"></ref>. == Тарихы == === Барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Reuven_Shiloah.jpg|мини|Рәүвән Шилоах — "Моссад"тың беренсе директоры]] 1949 йылдың 13 декабрендә Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион Сит ил эштәре министрлығына бөтә разведка хеҙмәттәренең Рәүвән Шилоах етәкселегендә берләштелеүе тураһында йәшерен хат ебәрә. Шилоах тышҡы сәйәсәт һәм стратегия мәсьәләләре буйынса премьер-министр советнигы булып китә. Рәсми рәүештә «Моссад» [[1951 йыл]]дың 1 апрелендә, «Үҙәк координациялау институты» менән «Үҙәк разведка һәм хәүефһеҙлек институты» берләштерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп тура премьер-министрға буйһоноулы Рәүвән Шилоах ҡуйыла<ref name="ganor1"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html Незримый бой].&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоах Израиль разведкаһының теоретик нигеҙен һәм төп эш принциптарын эшләй, улар бөгөнгә тиклем һаҡланып килә. [[1957 йыл]]ға тиклем «Моссад» составында оператив подразделениелар булмай, шунлыҡтан операциялар башҡа махсус хеҙмәттәрҙең оперативниктарын йәлеп итеп башҡарыла <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references"><ref name="thomas"><span class="citation">''Gordon Thomas.''&#x20;</ref>. === «Мемунә дәүере» === [[Файл:Isser Harel.jpg|мини|Иссер Харель — «Моссад» директоры (1952—1963)]] Рәүвән Шилоах һәйбәт теоретик иҫәпләнә, ләкин көндәлек ваҡ эшкә һәләте булмай. Шилоах үҙе лә урынында түгел икәнлеген аңлай һәм [[1952 йыл|1952]] йылдың 12 сентябрендә отставкаға китә<ref name="fromer"><span class="citation">''Владимир Фромер.''&#x20;[http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html Солдат в Моссаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707130312/http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html |date=2011-07-07 }}.&#x20; Иерусалимский журнал&#x20;(март 2003).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоахтан һуң «Моссад» директоры һәм бер үк ваҡытта бөтә разведка хеҙмәттәре кураторы вазифаларын Иссер Харель үтәй башлай. Был посты ул [[1963 йыл|1963]] йылдың 26 мартына тиклем биләй. [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] Харелде «''Мемунә''» ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ממונה‏‎ — ''яуаплы'') тип йөрөтә. Ул бер юлы махсус хеҙмәттәр етәкселәренең берләштерелгән комитетына етәкселек итә һәм премьер-министрҙың оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса советнигы ла була. 11 йыл буйы Харель ғәмәлдә дәүләттәге икенсе кеше була<ref name="ganor1"/>. Вазифаға ингәс тә Харель Бен-Гуриондан «Моссад» бюджетын ун тапҡыр арттыртыуға өлгәшә һәм ойошма эшен үҙгәртеп ҡора. Агенттар әҙерләү өсөн махсус мәктәп асыла, кандидаттар өсөн ҡаты стандарттар булдырыла. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D0.B0.D0.BF.D0.B8.D1.82.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2._.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B0.D0.B4.D0.B0_.D0.B8_.D1.81.D0.BF.D0.B5.D1.86.D0.BD.D0.B0.D0.B7.D0.B0.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.9417-39_28-0" rel="dc:references"> Харель ифрат талапсан етәксе була, шул уҡ ваҡытта яҡшы хеҙмәткәрҙәр тураһында хәстәрлек күрә, уларҙа үҙ хеҙмәттәренең абруйлы һәм өҫтөнлөклө булыуына ышаныу уята. Уңышһыҙлыҡҡа осраған агенттарҙы кире ҡайтарып алыр өсөн бөтә көсөн һала. Дошман территорияһында тотолоуҙа үҙ ғәйебе булмаған агенттарҙы эштә артабан ҡалдыра. Харель юморҙы яратмай һәм аңламай, үҙе лә бер ваҡытта ла шаяртып һөйләшмәй. Хеҙмәткәрҙәренең береһе бер заман уйынлы-ысынлы, Харель Рәсәйҙән китмәһә, мотлаҡ КГБ начальнигы булыр ине, ә «''теге монстр Берияны иртәнге аш итеп йотор һәм сәсәмәҫ тә ине''», тип шаярта<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref>. [[1955 йыл|1955]] йылда Харель Британ мандаты осорондағы «Лехи» террорсы төркөмө подпольесыларын эшкә саҡыра. «Моссад»ҡа һәм башҡа махсус хеҙмәткәрҙәргә бер тиҫтә самаһы «Лехи» ветераны ҡабул ителә, улар араһында һуңынан Израиль премьер-министры булып киткән Исхаҡ Шамир ҙа була<ref name="proh"/>. === Амиттың реформалары === [[Файл:Meir_Amit.jpg|мини|Меир Амит — Моссад директоры (1963—1968)]] [[1963 йыл]]дың 26 мартында Мысырҙа ракета программаһы өҫтөндә эшләгән немец ғалимдарына ҡаршы диверсия операциялары үткәреү мәсьәләһе буйынса премьер-министр Бен-Гурион менән фекер айырымлығына килеп аралары боҙолғанлыҡтан, Иссер Харель отставкаға китә. Хәрби разведка начальнигы генерал-майор Меир Амит "Моссад"тың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселек итеү стиле элгәренекенән бөтөнләй айырыла<ref name="proh"/>. Амит махсус хеҙмәттәр араһында бурыстарҙы анығыраҡ билдәләй, компьютерлаштырыуҙы башлай, стратегик планлаштырыу һәм вәкәләттәрҙе бүлешеүҙе индерә<ref name="proh"/>. Амиттың реформалары Алты көнлөк һуғыш мәлендә үҙенең яҡшы һөҙөмтәләрен күрһәтә, Израиль разведкаһы дошман тураһында еңеү өсөн кәрәктең бөтәһен дә белә.<ref name="middleeast"/><ref><span class="citation">''Морис Коэн.''&#x20;[http://www.lebed.com/2006/art4683.htm С мыслью о брате]&#x20;(6 августа 2006).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Сергей Кулида.''&#x20;[http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&Id=1429 Израильский Зорге: жизнь и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314052511/http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive |date=2019-03-14 }}.&#x20; Радио Свобода&#x20;(16 мая 2005).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Ошо уҡ осорҙа «Моссад» ғәрәп хәрби лётчиктарын вербовкалай, һәм улар, Израилгә килеп, ғәрәп илдәрендә булған өр-яңы совет самолёттарын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name="plaks2"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Из операций израильской разведки&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 412—439. — 464 с. </ref><ref><span class="citation">''Doron Geller.''&#x20;</ref>. [[Файл:MIG-21F-hatzerim-2.jpg|мини|«Моссад» тарафынан вербовкаланған Ираҡ лётчигы Мөнир Рәдфә Израилгә ҡыуып алып киткән МиГ-21 самолёты]] Амит та Шилоахтың «периферия концепцияһы» яҡлы була һәм Азия, Африка илдәрендә асылған 30-ҙан ашыу илселекте разведка өсөн файҙалана. Бынан тыш, разведчиктар дипломатик мөнәсәбәттәр булмаған илдәрҙә лә эшләй. Бер-береһе менән разведка мәғлүмәттәрен бүлешеп торған «Моссад» һәм американдар Африка континентында киң эшмәкәрлек йәйелдерә. Азияла «Моссад» үҙенең резидентураһын Сингапурҙа аса, шулай уҡ [[Һиндостан]] һәм [[Индонезия]] махсус хеҙмәттәре менән йәшерен бәйләнештәр урынлаштыра.<ref name="plaks"/>. 1965 йылдың октябрендә [[Париж]]<nowiki/>да [[Марокко]] оппозиционеры Мәхди Бән-Бәркиҙең урланыуына "Моссад"тың ҡыҫылышы [[Франция]] президенты [[Шарль де Голль|Шарль де Голл]]<nowiki/>дең асыуын килтерә, был Израиль-Франция мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, Парижда «Моссад» резидентураһы ябыла, ойошма эшмәкәрлегенә был ҙур зыян килтерә. Израиль премьер-министры Леви Эшколдең разведка һәм террор менән көрәш буйынса советнигы булып торған Иссер Харель Меир Амиттың отставкаға китеүен талап итә. Һөҙөмтәлә, Харель отставкаға үҙе китә һәм хәүефһеҙлек органдарындағы эшмәкәрлеген бөтөнләйгә тамамлай<ref name="plaks"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;[http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Меир Амит — человек-разведка].&#x20; Каскад.&#x20;Проверено 2 апреля 2011.&#x20;[http://web.archive.org/web/20080225021415/http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Архивировано из первоисточника 25 февраля 2008].<span class="citation"></ref><ref name="fromer"/><ref name="ganor2"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/ot.html От тепла к холоду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017005256/http://piratyy.by.ru/article/ot.html |date=2007-10-17 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1968 йыл]]да Леви Эшколь, Бән-Бәрки эше тирәһендәге ғауғаға һәм башҡа хаталарға һылтанып, Меир Амиттың вазифала булыуын дауам иттереүҙән баш тарта<ref name="plaks"/>. === 1970-се йылдар === Ойошторолған көнөнән башлап "Моссад"тың төп эшмәкәрлеге Израилгә һуғыш менән янаған ғәрәп илдәренә ҡаршы йүнәлтелгән була, Алты көнлөк һуғыштан һуң яңы өҫтөнлөклө бурыс барлыҡҡа килә — Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән халыҡ-ара террорсылыҡ менән көрәш. Халыҡ-ара террорсылыҡтың төп хәрәкәт иттереүсе көстәре булып радикаль фәләстин ойошмалары, беренсе сиратта Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һанала. Был мәсьәлә менән "Моссад"тың яңы башлығы Цви Замир шөғөлләнә. Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң башланған бөтә донъялағы фәләстин террорсыларын юҡ итеү уның етәкселеге аҫтында бара. Тикшеренеүселәр фекеренсә, "Моссад"тың фәләстин террорсылары менән үтә мауығыуы, ә Мысыр һәм [[Сүриә]] менән нигеҙҙә хәрби разведка шөғөлләнеүе Ҡиәмәт көнө һуғышы алдынан разведканың етди уңышһыҙлыҡҡа осрауының сәбәбе була. Әлбиттә, «Моссад» ғәрәп илдәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында киҫәтә, ләкин иң киҫкен мәлдә — [[1973 йыл|1973 й]]<nowiki/>ылдың 6 октябрендәге һөжүм алдынан — Замирҙы хәрби разведка башлығы Эли Зейрҙың оптимистик докладтарына үтә ныҡ ышаныу албырғата. [[1974 йыл|1974]] йылда Төньяҡ хәрби округының элекке командующийы генерал Исхаҡ Хофи «Моссад» башлығы итеп тәғәйенләнә. Хофиҙың холҡо ярайһы уҡ ауыр була, хатта [[1976 йыл|1976]] йылда күп йылдар буйы "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы булып эшләгән һәм 27 йыл буйы бер тапҡыр ҙа уңышһыҙлыҡҡа осрамаған Питер Малкин отставкаға китә<ref name="konf"><span class="citation">[http://www.konflikt.ru/index.php?top=3&status=show1news&news_id=40777&page=0&searchword= Чистые руки Питера Малкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122707/http://www.konflikt.ru/index.php?top=3 |date=2012-04-09 }}&#x20;(5 марта 2005).&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1980 йыл|1980]] йылда шул уҡ сәбәптән «Моссад» директоры урынбаҫары Дауыт Кимхи ҙа эштән китә<ref><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Яков Нимроди и иже с ним&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 359—394. — 464 с. </ref>. Был осорҙа «Моссад» [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа ҙур иғтибар бүлә, Израиль етәкселеген уның йәҙрә программаһы бик борсой. «Моссад» тырышлығы менән Ираҡта реактор төҙөү туҡтатыла, ләкин Ираҡтың йәҙрә программаһын тулыһынса яптырыу ҡулдарынан килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[1981 йыл|1981]] йылда хөкүмәт башлығы [[Менахем Бегин]] Ираҡтың йәҙрә реакторын бомбаға тоторға ҡарар иткәс, Хофи быға ҡәтғи ҡаршы була<ref name="ganor1"/>. === 1980-се йылдар === [[1982 йыл|1982]] йылда Исхаҡ Хофи отставкаға китә. Уның урынына [[Менахем Бегин|Бегин]] Генераль штабтың начальник урынбаҫары генерал-лейтенант Йекутиэль (Кути) Әҙәмде тәғәйенләргә йыйына (әүәл "Моссад"та агентура разведкаһы бүлеге начальнигы булған), ләкин [[10 июнь|10 июн]]<nowiki/>дә генерал Әҙәм Бәйрут ҡалаһы биҫтәһендәге атышта һәләк була<ref><span class="citation">[http://www.izkor.gov.il/izkor86.asp?t=98810 אדם, יקותיאל (קותי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809144617/http://www.izkor.gov.il/HalalKorot.aspx?id=98810 |date=2011-08-09 }} (иврит).&#x20;</ref>. Шулай итеп, [[1982 йыл|1982 й]]<nowiki/>ылдың июнендә «Моссад» етәксеһе итеп әүәл [[Ираҡ]] йүнәлешендә эшләгән штаттағы разведчик Нахум Адмони тәғәйенләнә<ref name="proh"><span class="citation">''Дмитрий Прохоров.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=75lbhBLsVcwC Спецслужбы Израиля]. — Москва: Олма-пресс, 2003. — 384 с. — (Досье. Спецслужбы мира). — 3000 экз. </ref>. Разведка даирәһендә уны «урта ҡул», «менеджер» һәм бюрократ тип һанайҙар<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Ул осорҙоң иң уңышлы операцияһы тип [[Тунис]]<nowiki/>та [[1988]] йылда ФАТХ-тың хәрби ҡанаты лидеры Әбү Жиһатты үлтереү һанала. [[1989 йыл]]да Нахум Адмониҙы шулай уҡ "Моссад"тың штаттағы хеҙмәткәре Шабтай Шавит алмаштыра.<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Шавит эшмәкәрлекте хәрби разведка эше менән көйләп алып барыуға ҙур иғтибар бирә һәм ныҡлы конспирация яҡлы була<ref name="proh"/>. === 1990-сы йылдар === Был осорҙа шау-шыулы ғауғаға килтергән хаталар "Моссад"тың абруйына ҙур зыян яһай. [[1991 йыл|1991]] йылда «Моссад» хеҙмәткәрҙәре [[Никосия]]<nowiki/>ла [[Иран]] илселегендә тыңлау аппаратураһы ҡуйған саҡта тотола. [[1995 йыл]]да "Моссад"тың [[Мәскәү]]<nowiki/>ҙәге резиденты Рәүвән Динель Дәүләт разведка идаралығының элекке хеҙмәткәрҙәренән йәшерен документтар (ғәрәп илдәренең космостан төшөрөлгән ентекле фотоһүрәттәре) алғанда тотола<ref name="proh"/><ref><span class="citation">[http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt Офицеры ГРУ продавали «Моссаду» государственные секреты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105174623/http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt |date=2011-11-05 }}.&#x20;</ref>. [[1996 йыл]]дың 24 мартында ойошманың яңы директоры итеп генерал-майор Дани Ятом тәғәйенләнә. Ошонан башлап «Моссад» башлығының исем-шәрифе тәү башлап киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Элгәрге 45 йыл эсендә "Моссад"тың директоры булған ете кеше лә билдәлелек ала. Ятом фәләстин территорияларында террорсылыҡ менән көрәште көсәйтеүгә, махсус хеҙмәттәрҙең техник йыһазландырылыуын яҡшыртыуға, Африка илдәре, атап әйткәндә, Заир һәм [[КАР]]-ҙың махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. [[1998 йыл]]дың 25 февраленән [[2002 йыл|2002]] йылдың 1 октябренә тиклем Эфраим Халеви «Моссад» директоры була. Халеви "Моссад"ты [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] өлгөһөндә үҙгәртеүҙе планлаштыра. Ул хеҙмәттең бөтә эшмәкәрлеген өс тармаҡҡа айыра: мәғлүмәт йыйыу тармағы, мәғлүмәт эшкәртеү тармағы һәм оператив тармаҡ. Халеви асыҡлыҡ яҡлы була һәм «Моссад» эшмәкәрлегенең ваҡытлы матбуғат баҫмаларында тейешле рәүештә яҡтыртылып барыуы менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора<ref><span class="citation">''Наталья Каневская.''&#x20;[http://www.utro.ru/articles/2002090602524299512.shtml Арабы срывают с Моссада последние одежды].&#x20; Утро.ru&#x20;(6 сентября 2002).&#x20;Проверено 2 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === XXI быуат === [[Файл:Meir-Dagan.png|мини|«Моссад» директоры Меир Даган]] 2002 йылдың 2 октябренән «Моссад»ҡа генерал-майор Меир Даган етәкселек итә. Меир Даган «Моссад» эшмәкәрлеген мәғлүмәт йыйыу урынына ислам фундаменталистарына, беренсе сиратта Иранға ҡаршы акцияларға йүнәлтеүҙе хуп күрә. 2011 йылдың 6 ғинуарында Израиль премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу «Моссад» директоры вазифаһына Темир Пардоны тәғәйенләй. == Киң билдәлелек алған операциялар == «Моссад»ҡа ҡағылышлылығы ниндәйҙер кимәлдә шикһеҙтип һаналған ҡайһы бер йәшерен операциялар билдәлелек алған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа "Моссад"тың ҡыҫылышы Израиль хөкүмәте тарафынан рәсми танылған (мәҫәлән, Эйхманды урлау). Икенсе осраҡтарҙа операция уңышһыҙлыҡҡа осрау һәм Израиль агенттарының тотолоуы арҡаһында билдәлелек ала (мәҫәлән, Амманда Халит Мәшәлде үлтерергә тырышыу). Өсөнсө осраҡтарҙа израиллеләрҙең ҡатнашлығы тураһында компетентлы сығанаҡтар хәбәр итә йә булмаһа шикләнергә урын ҡалдырмаҫлыҡ дәлилдәр табыла. Әлбиттә, "Моссад"тың теге йәки был ваҡиғаға ҡыҫылышы булыуы хаҡында фараздар, уйҙырмалар ҙа етерлек. === Эйхманды урлау === [[Файл:1961-04-13_Tale_Of_Century_-_Eichmann_Tried_For_War_Crimes.ogv|справа|мини|300x300пкс|Эйхман [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]] суд барған саҡта. ]] [[1960 йыл|1960 й]]<nowiki/>ылда «Моссад» [[Аргентина]]<nowiki/>ла нацизмдың хәрби енәйәтсеһе Адольф Эйхманды таба. Был кеше [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн яуаплы була. Асыҡ дипломатик талап уның тағы юғалыуына килтереренән хәүефләнеп, «Моссад», премьер-министр ризалығы менән, Эйхманды урлап Израилгә килтереүҙе тормошҡа ашыра. Операцияға «Моссад» директоры Иссер Харель шәхсән етәкселек итә<ref><span class="citation">''Александр Ступников.''&#x20;</ref>. 1960 йылдың 11 майында [[Буэнос-Айрес]] урамында Эйхманды «Моссад» агенттары төркөмө тотоп ала, 9 көн йәшерен фатирҙа һаҡ аҫтында тотҡас, [[20 май]]<nowiki/>ҙа Эл Әл авиакомпанияһы самолётында сит документтар менән Израилгә алып киләләр. === Йоселе эше === [[1959 йыл|1959 й]]<nowiki/>ылдың декабрендә динһеҙ ғаиләлә тыуған 6 йәшлек Йоселе Шумахер [[Израиль|Израиль Дәүләтен]] һәм сионизмды инҡар итеүсе «Нетурей карто» тигән ультраортодоксаль общинаға ҡараған олатаһы тарафынан урлап алып кителә. Олатайҙы төрмәгә ултырталар, ләкин был малайҙы ҡайтарырға ярҙам итмәй. Бер йыл буйы эҙләүҙең һөҙөмтәһе булмай, сәйәси янъял тулыша. [[1962 йыл]]дың яҙында Йоселе эшен «Моссад»ҡа тапшыралар. Иссер Харель бөтә донъялағы агенттарҙы аяҡҡа баҫтыра, разведка «Нетурей карто» общинаһының бөтә ағзаларының сит илдәр менән хатлашыуын үҙ контроле аҫтында тота. Ниһайәт, Бельгияла йәшәгән һалдат әсәһенең хатында шик аҫтына ла алмаҫлыҡ бер репликаға иғтибар итәләр: «Бәләкәс нисек йәшәп ята?». Тикшереү һалдаттың кескәй энеләре, нәҫелендә лә бәләкәйҙәр булмауын күрһәтә. Мадлен Ферэ (һалдаттың әсәһенең исеме) Йоселене ҡыҙҙар кейеменә кейендереп, үҙе алып китеүе тураһында һөйләп бирергә мәжбүр була, шулай уҡ [[Нью-Йорк]]<nowiki/>та бала йәшереп тотолған адресты ла әйтә<ref><span class="citation">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/iser/01.php Интервью Иссера Хареля].&#x20; Библиотека Гумер.&#x20;Проверено 14 августа 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Йоселены табып, 1962 йылдың сентябрендә тантаналы рәүештә Тель-Авивҡа алып ҡайталар. Был "Моссад"тың йәмәғәтселеккә күрһәтеп эшләгән бик һирәк эштәренең береһе була<ref name="proh"/>. === «Дамокл ҡылысы» операцияһы === [[1962 йыл|1962]] йылдың 22 июлендә [[Мысыр]] уртаса радиуслы баллистик ракеталарҙы һынай. «Моссад» проект өҫтөндә немец ғалимдары һәм инженерҙары эшләүе тураһында мәғлүмәт ала. Иссер Харель бының Израилгә үлемесле хәүеф менән янауында һис шикләнмәй. Тәүҙә немец белгестәре ҡурҡытҡыс хаттар ала. Файҙаһы теймәй. Бынан һуң теракттар башлана. Бер нисә инженер һәләк була, бер нисә кеше юғала. Израиль Мысырҙы асыҡтан-асыҡ конвенцияға һыйышһыҙ ҡорал етештереүҙә ғәйепләй башлай. Донъя йәмәғәтселеге, шул иҫәптән ГФР етәкселеге лә израиллеләр яҡлы була. Немец ғалимдары ҡайтып китә, программа ябыла<ref name="proh"/><ref>[http://www.alefmagazine.com/pub1412.html Люди Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310205933/http://www.alefmagazine.com/pub1412.html |date=2013-03-10 }}</ref>. Ләкин Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион ҡаршы булһа ла, теракттар үткәргән өсөн «Моссад» директоры Иссер Харель отставкаға китә. Операцияны яңы етәксе — генерал Меир Амит тамамлап ҡуя. === «Нух көймәһе» операцияһы === [[1969 йыл|1969 й]]<nowiki/>ылда [[Франция]], үҙенең Шербурҙағы Амио тигән верфендә Израиль флоты өсөн ракета йөрөтөүсе Саар 3 тибындағы катерҙар эшләгәндән һуң, ғәрәп илдәре менән аралар ҡатмарлашыуҙан ҡурҡып, бөтә төр ҡоралдарҙы һатыуға эмбарго иғлан итә. «Моссад» Израиль тарафынан хаҡы түләнгән әҙер 5 ракета йөрөтөүсе катерҙы алып ҡасыу операцияһын ойоштора. Бының өсөн «Старбот» тигән ялған фирма асыла, ул катерҙарҙы, йәнәһе, [[Норвегия]]<nowiki/>лағы нефть платформаларын хеҙмәтләндереү маҡсатында һатып алырға теләк белдерә. Норвегияның билдәле суднолар хужаһы Мартин Симм израиллеләргә ярҙам итергә ризалаша һәм «Старбот» вәкиле сифатында Францияның Оборона министрлығының Ҡоралланыуҙар буйынса комитеты етәксеһе генерал Гизеллгә яҙылған хатҡа ҡул ҡуя. Израиллеләр һәм француздар катерҙарҙы Израилгә һатыу тураһындағы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя һәм «Старбот» уларҙы алыу мөмкинлегенә эйә була. [[24 декабрь|24 декабрҙ]]<nowiki/>ә, [[Раштыуа]] алдынан, 9 баллы штормда катерҙар порттан сыға һәм бер аҙна тигәндә, [[1970 йыл|1970]] й<nowiki/>ылдың 1 ғинуарына, Хайфа портына килеп етә<ref><span class="citation">''Семен Федосеев, Владимир Щербаков.''&#x20;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6242/ Оружие для Земли обетованной].&#x20; Вокруг света&#x20;(май 2008).&#x20;Проверено 13 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm Эмбарго и «наш ответ Керзону»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518094559/http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm |date=2008-05-18 }}.&#x20;</ref>. === «Алла ҡәһәре» операцияһы === Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң 1972 йылдың сентябрендә «Моссад» премьер-министр Голда Меирҙан был акцияла ҡатнашыусыларҙың бөтәһен дә табып юҡ итергә тигән йөкләмә ала. Йөкләмә үтәлә, уның барышында [[Ливан]]д<nowiki/>а һәм [[Норвегия]]<nowiki/>ла террорсылыҡҡа ҡыҫылышы булмаған бер нисә кеше һәләк була<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/25jan2006/munich.html Опубликованы неизвестные подробности теракта на Олимпиаде в Мюнхене и операции по ликвидации боевиков].&#x20;</ref>. Терактты ойоштороусыларҙан беренсе булып 1972 йылдың 16 октябрендә Әбдел Вәйел Зуайтер атып үлтерелә. [[1973 йыл|1973]] йылдың июненә «Моссад» исемлегендәге 17 кешенең 13-ө юҡ ителә<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/3939/ Моссад.]</ref>. Иң һуңғыһы, «Ҡара сентябрь» ойошмаһының лидеры Әбү Айяд, 1991 йылда, Мюнхен акцияһынан һуң 19 йыл үткәс, үҙенең арҡаҙаштары тарафынан үлтерелә<ref><span class="citation">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/hits.html Israeli «Hits» On Terrorists] (англ.</ref>. === Ираҡҡа ҡаршы операциялар === * [[1979 йыл]]дың 5 апрелендә [[Франция]]<nowiki/>лағы складта йәҙрә реакторы төҙөү өсөн [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа оҙатырға әҙерләп ҡуйылған ике энергоблок шартлай<ref name="jig"/>. Һуңынан Нахум Адмони "Моссад"тың «Ираҡ йәҙрә программаһын оҙаҡ йылдарға тотҡарлаған махсус операциялар үткәреүен» таный<ref name="ogonek"><span class="citation">''Владимир Бейдер.'' [http://www.ogoniok.com/5002/17/ Искусство невозможного] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112812/http://www.ogoniok.com/5002/17/ |date=2008-05-17 }} // Огонёк : журнал. — М., 2007. — № 26.</ref>. Ләкин барыбер Ираҡ 1981 йылға «Осирак» реакторын төҙөп бөтә. «Моссад» реактор тураһында ентекле мәғлүмәт таба һәм уның хәрби йүнәлештә булыуын асыҡлай. Был артабан Израилгә реакторҙы юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул итергә һәм уны 1981 йылдың 7 июнендә авиация һөжүме аша тормошҡа ашырырға нигеҙ була. * 1980-се йылдар уртаһында Ираҡ инженерҙары американ физигы Джеральд Булл ярҙамында «Скад» тибындағы совет ракеталарын камиллаштырыу һәм уның базаһында күп баҫҡыслы системалар булдырыу менән шөғөлләнә. Булл, биш "Скад"ты бергә йыйып, буласаҡ «Әл-Әбид» (хаҡ динле) ракета йөрөткөсөнөң эшкә һәләтле беренсе баҫҡысын эшләй. Джеральд Булл бер нисә йыл буйы 1000 калибрлы һәм пушка көбәгенең оҙонлоғо 156 метрлы «Бабил» пушкаһын сығарыу өҫтөндә эшләй. Ижадсы ниәтенсә, 9 тонналы заряд 600 килограмлы йөктө 1000 километрға илтергә тейеш була, ә реактив тиҙләткесле снаряд был арауыҡты ике тапҡырға арттырыр ине. Ләкин проект тамамланып өлгөрмәй: [[1990 йыл|1990 й]]<nowiki/>ылдың мартында Джеральд Буллды Брюсселдә атып үлтерәләр. Был эштә "Моссад"тың ҡатнашлығы бар тигән фараз бар<ref><span class="citation">''Игорь Афанасьев, Александр Лавренов.''&#x20;Новобранцы «Космического клуба»: Иракский «разбег»&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/afanasiev3/text/27.htm Большой космический клуб]. — Москва: РТСофт, 2006. — 256 с. — 1000 экз. </ref><ref name="nk"><span class="citation">''Л. Александров, К. Борисов.'' [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml артиллерия штурмует КОСМОС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002190529/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml |date=2012-10-02 }} // Новости космонавтики : журнал. — М., 2002. — № 228. </ref>. * Ҡайһы бер ғәрәп ваҡытлы матбуғат баҫмалары Американың 2003—2006 йылдарҙа Ираҡты оккупациялауы барышында "Моссад"ты уның агенттары Ираҡтың йәҙрә, химик, биологик эшләнмәләр менән шөғөлләнгән бер нисә йөҙ Ираҡ ғалимын үлтереүендә ғәйепләй.<ref name="Kifah1"><span class="citation">[https://web.archive.org/web/20041231030153/http://www.inosmi.ru/text/translation/210377.html Иракские учёные — «потерянное богатство»] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 16 июня 2004.</ref><ref name="Kifah2"><span class="citation">''Асад аль-Азуни.'' [http://www.inosmi.ru/world/20060328/226432.html Достижения «Моссада» — уничтожение 350 иракских учёных за три года] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 28 марта 2006.</ref>. === «Муса» операцияһы === [[1984 йыл]]да «Моссад» Африканан самолеттар менән йәшерен рәүештә бер нисә мең эфиоп йәһүден Израилгә сығарып ала. Бер нисә ай эсендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 14 меңдән 18 меңгә тиклем кеше ташыла. Операциялар Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Моссад» асҡан туристик фирма артына йәшенеп үткәрелә. [[1985 йыл|1985]] йылдың ғинуарында был хаҡта мәғлүмәттәр матбуғатта күренә башлай һәм операцияны тамамларға тура килә. Эфиопияла ҡалған йәһүдтәрҙе иһә асыҡтан-асыҡ сығара башлайҙар, [[1991 йыл]]да «Сөләймән» операцияһы барышында Израиль Хәрби һауа көстәре был илдән 36 сәғәт эсендә 15 меңләп кешене алып сыға<ref><span class="citation"> ''[https://eleven.co.il/article/15132 Эфиопские евреи]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии<span class="citation"></ref><ref name="ReferenceA"/>. === Ванунуҙы урлау === [[1986 йыл]]да Израилдең йәҙрә үҙәге Димонда эшләгән Израиль технигы Мордехай Вануну донъяға Израилдең йәҙрә ҡоралы барлығы тураһындағы серҙе фашлай. Вануну йәҙрә үҙәге эсендә күп һанлы фотоһүрәттәр эшләй һәм уларҙы сит илгә алып сыға. Ванунуҙың һүрәттәре һәм һөйләгәндәренә Лондондың Санди Таймс гәзите ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә беренсе материал сыҡҡансы уҡ Вануну Израиль махсус хеҙмәттәре тарафынан урлана. 1986 йылдың 24 сентябрендә "Моссад"тың ҡатын-ҡыҙ агенты Черил Бен Тов, Вануну менән танышып, уның ышанысын яулауға өлгәшә. [[30 сентябрь|30 сентябрҙ]]<nowiki/>ә улар ял итергә [[Рим]]<nowiki/>ға бара. Ҡунаҡханала иһә уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре көтөп тә тора. Ванунуға йоҡлатҡыс ҡаҙайҙар ҙа йәшерен рәүештә Израилгә алып сығалар, ул 18 йылға төрмәгә ултыртыла<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref><ref>[http://www.nomad.su/?a=8-200404220008 История соблазнительницы «Моссада», заманившей Вануну в ловушку]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2004/01/22/vanunu.html Если Вануну разговорится…]</ref>. === Әбү-Жиһатты юҡ итеү === «Моссад» һәм Израилдең башҡа махсус хеҙмәттәре террорсы ойошмалар лидерҙарын, шул иҫәптән башҡа илдәрҙә лә, юҡ итеү операцияларын даими үткәреп тора<ref><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html Никто не уйдет от возмездия].&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;[http://www.chekist.ru/article/946 Об израильской практике «точечных ликвидаций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(12 января 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;[https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 Архивировано из первоисточника 20 августа 2011].<span class="citation"></ref>. Бындай операцияларҙың иң билдәлеһе [[1988 йыл]]дың 17 апрелендә [[Тунис]]т<nowiki/>а була: ФАТХ-тың хәрби етәксеһе Әбү-Жиһат «Моссад», «Сайерет Маткаль» һәм «Шайетет 13» спецназы тарафынан юҡ ителә; операцияға Эхуд Барак етәкселек итә. «Моссад» алдан уҡ Әбү-Жиһат йәшәгән йорттоң эске ҡоролошо, һаҡ системаһы һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт йыя. 17 апрелгә ҡаршы төндә коммандос резина кәмәләрҙә ярға сыға. Уларҙы автомобилдәрҙә Ливан туристары ҡиәфәтендәге «Моссад» агенттары төркөмө ҡаршылай. Дүрт спецназ төркөмө вилланы ҡамап ала, тауышһыҙ пистолеттарҙан Әбү-Жиһаттың тән һаҡсыларын атып үлтерә һәм йортҡа инә. Тауыштар ишетеп ҡалған Әбү-Жиһат ҡоралын эләктерә һала, ләкин йоҡо бүлмәһенең ишеге төбөндә үк атып үлтерелә. Бынан һуң төркөм, ҡағыҙҙар һәм компьютерҙы алып, сығып китә. Ҡатыны Өмм-Жихат, 16 йәшлек ҡыҙы һәм 2 йәшлек улы зыян күрмәй. Операцияла ҡатнашыусылар имен-аман базаға ҡайтып етә<ref><span class="citation">[http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада].&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- Государство Израиль против террориста Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408152437/http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- |date=2011-04-08 }}.&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Марк Зайчик.''&#x20;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/198/zhaychik.htm Смерть Абу-Джихада].&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Александр Брасс.'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062035/http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ |date=2016-03-05 }} // Военный вестник Израиля : ежемесячный журнал. — 2008. — № 9-11.</ref>. === Халит Мәшәлгә һөжүм === [[1997 йыл]]дың 25 ғинуарында [[Иордания]]<nowiki/>ла байтаҡ илдәрҙә террорсы тип танылған «Хамас» ойошмаһы етәксеһе Халит Мәшәлгә уңышһыҙ һөжүм була.<ref><span class="citation">''Александр Эпштейн.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html Провал в Аммане: 10 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430110138/http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета&#x20;(сентябрь 2007). — О покушении на Халеда Машаля.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Ян Смилянский.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/haled.html Роковой Провал. Почему «Моссад» не сумел ликвидировать Халеда Машаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016220840/http://piratyy.by.ru/article/haled.html |date=2007-10-16 }}.&#x20;''Мой Израиль''.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Амман урамында Халит Мәшәлдең ҡолағына ағыу һирпкән саҡтарында "Моссад"тың ике агенты тотоп алына. Тағы ике агент Израиль илселегенә ҡаса. Иордан властары талабы буйынса Израиль ағыуҙың тәьҫирен зыянһыҙландырғыс бирә һәм Хамастың дини лидеры Әхмәт Ясинды төрмәнән сығара. Быға алмашҡа агенттар язанан ҡотҡарыла һәм илдәренә ҡайтарып ебәрелә. Бынан тыш, Израилдең [[Канада]] менән дипломатик мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша, сөнки агенттар Иорданияға Канада паспорттары менән ингән була. Был һөжүм «Моссад» тарихы эшмәкәрлегендәге иң шау-шыулы уңышһыҙлыҡ була. === Ракета менән бәйле янъял === «Моссад» ғәрәп илдәренә заманса ҡорал индерелеүенә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, [[2005 йыл|2005]] йылда Израиль [[Сүриә]]<nowiki/>нең Рәсәйҙән «Искәндәр-Э» оператив-стратегик ракеталарын алыуына ҡамасаулай, бының өсөн ул был килешеү хаҡындағы мәғлүмәттең таралып китеүен ойоштора, һөҙөмтәлә, «ракета янъялы» тигән шау-шыу ҡуба. Янъялға дүрт дәүләт: [[Рәсәй]], [[Сүриә]], [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] ылыҡтырыла. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙең ғәрәп илдәренә ҡорал һатыу осрағының береһе лә Израиль махсус хеҙмәттәре иғтибарынан ситтә ҡалмай<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/13951/ Израильская разведка забралась высоко].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/21apr2005/igla.html Новая шутка Путина о террористах: зачем «Иглу» продали Сирии].&#x20;</ref>. === Иранға ҡаршы операциялар === [[2003 йыл]]дың июлендә асыҡланмаған шарттарҙа тикшеренеүҙәр үҙәгендә Ирандың баллистик ракеталар конструкторы Али-Мәхмүди Миманд һәләк була. Шартлау «Шихаб-3» баллистик ракеталары өсөн системаға һынамыш үткәргәндә була. Ирандың рәсми булмаған фаразынса, был шартлауға «Моссад» ҡағылышы барҙыр<ref name="chekist"><span class="citation">''Дмитрий Филипповых.''&#x20;[http://chekist.ru/?news_id=1356 Делайте своё дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133644/http://chekist.ru/?news_id=1356 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(20 ноября 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[2007]] йылдың 7 февралендә Истамбулда Ирандың элекке оборона министры һәм Ислам инҡилабының һаҡсылар корпусы командующийы Али Риза Асҡариҙың юғалыуы ла "Моссад"тың эшелер тигән шик бар.<ref><span class="citation">''Владимир Иванов.''&#x20;[http://nvo.ng.ru/spforces/2007-03-16/7_askari.html Ищут, но только не могут найти…].&#x20; Независимая газета&#x20;(13 июня 2006 года).&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_6432000/6432353.stm В Турции ищут иранского генерала].&#x20;</ref>. Бер айҙан генерал АҠШ-та пәйҙә була һәм унан һыйыныу һорай<ref><span class="citation">[http://www.regnum.ru/news/793025.html Исчезнувший в Турции иранский генерал объявился в США].&#x20; Регнум&#x20;(7 марта 2007 года).&#x20;Проверено 27 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. «Моссад» Ирандың йәҙрә программаһын тулыһынса туҡтата алмаһа ла, уны ныҡ ҡына тотҡарлауға өлгәшә<ref>[http://www.mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html Тайная война «Моссада» против иранской ядерной программы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203934/http://mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Дани Ятом һөйләүенсә, ул был мәсьәлә буйынса [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]], [[Черномырдин Виктор Степанович|Черномырдин]] һәм [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] (ул саҡта [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] директоры) менән осраша, ләкин уға Рәсәйҙең Иран менән йәҙрә хеҙмәттәшлеген туҡтаттырырға насип булмай.<ref name="ogonek"/>. === Яңы Зеландия паспорттары === "Моссад"тың 2000-се йылдарҙағы киң билдәле бер уңышһыҙлығы Яңы Зеландия паспорттары алырға тырышыу менән бәйле. Разведка агенттары нейтраль илдәрҙең паспорттарына мохтаж, улар менән бөтә донъя буйлап урындарҙағы разведкала шик-шөбһә тыуҙырмай йөрөргә була. Элгәрге Канада паспорттарына бәйле осраҡтан тыш, [[2004 йыл|2004]] йылдың апрелендә ике израилле, Ури Зоше Кельман менән Эли Кара, [[Яңы Зеландия]]<nowiki/>ла был ил паспорттарын законһыҙ юл менән алырға тырышҡанда тотола. Был эш буйынса бөтәһе 4 кеше үтә. Был кешеләр үҙҙәре лә, Израиль Сит ил эштәре министрлығы ла был хаҡта өндәшмәһә лә, күптәр уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре тип уйлай. Израиллеләр бары тик законһыҙ юл менән паспорт алырға енәйәтсел төркөмгә берләшеүҙәрен генә таный һәм бының өсөн 6 айға төрмәгә ултыртыла<ref><span class="citation">[http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 Новая Зеландия. «Агенты Мосада» признали свою вину — новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314121626/http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 |date=2012-03-14 }}&#x20;(3 июля 2004 года).&#x20;Проверено 18 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html Новая Зеландия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410155022/http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html |date=2014-04-10 }}</ref><ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/lenta/news-dir/143677.html «Моссад» получил паспорта у германской разведки].&#x20;</ref>. === Мәхмүт әл-Мәбхухты үлтереү === [[2010 йыл|2010]] йылдың 19 ғинуарында [[Дубай (ҡала)|Дубай]]<nowiki/>ҙа ([[БҒӘ]]) билдәһеҙ кешеләр тарафынан ХАМАС-тың хәрби тармағын нигеҙләүселәрҙең береһе, был ойошма өсөн ҡорал һатып алыу менән шөғөлләнгән Мәхмүт әл-Мәбхух үлтерелә.<ref>[http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100201/NATIONAL/701319829/1133/FOREIGN Al Mabhouh killed hours after arrival] ''The National'', 31 января 2010.</ref>. Әл-Мәбхухтың кәүҙәһе Al Bustan Rotana ҡунаҡханаһында табыла, тәнендә электрошокер һәм муйынын һығыу эҙҙәре була<ref>[http://www.newsru.com/world/04mar2010/mabuhroman.html План убийства террориста аль-Мабхуха нашли в книге бывшего израильского разведчика]</ref>. Күпселек комментаторҙар фекеренсә, әл-Мәбхухты «Моссад» агенттары юҡ иткән. Был үлтереүгә бәйле күп кенә илдәр тикшеренеүҙәр үткәрә: бер нисә израилле персона нон грата тип иғлан ителә, «ликвидаторҙар» менән хеҙмәттәшлектә шик аҫтына эләккән ике фәләстин ғәрәбен [[Иордания]] Дубай полицияһына тотоп тапшыра<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/18feb2010/mabhuh301.html СМИ сменили гнев на милость: цена за ликвидацию аль-Мабхуха высокая, но оправданная]</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/world/15jun2010/mabhuh311.html Отголосок ликвидации аль-Мабхуха: Ирландия выдворяет израильского дипломата]</ref>. == Моссад етәкселәре == {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Директорҙың исем-шәрифе ! Вазифаға инеүе ! Отставкаһы |- |Рәүвән Шилоах |1949 й.13 декабрь | 1952 й. 12 сентябрь |- |Иссер Харель | 1952 й.13 сентябрь |1963 й. 26 март |- |Меир Амит |1963 й. 27 март |1968 й. башы |- |Цви Замир |1968 |1974 |- |Исхаҡ Хофи |1974 |1982 й. 26 июнь |- |Нахум Адмони | 1982 й. 27 июнь |1989 |- |Шабтай Шавит |1989 |1996 |- |Дани Ятом |1996 | 1998 й. 24 февраль |- |Эфраим Халеви |1998 й. 25 февраль | 2002 й. 1 октябрь |- |Меир Даган |2002 й. 2 октябрь | 2011 й. 5 ғинуар |- |Тамир Пардо |2011 й. 6 ғинуар |2016 й. 5 ғинуар |- |Йоси Коэн | 2016 й. 6 ғинуар |Әлеге ваҡытҡа вазифала |} == Билдәле хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары == * Исхаҡ Шамир — «Лехи» террорсы ойошма етәкселәренең береһе, «Моссад» хеҙмәткәре (1955—1965), һуңынан Израиль премьер-министры. * Ципи Ливни — «Моссад» хеҙмәткәре, һуңынан Израилдең сит ил эштәре министры, «Кадима» партияһы лидеры. * Питер Малкин — "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы, махсус хеҙмәттең иң уңышлы хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Эйхманды эләктергән кеше». * Рафи Эйтан — оперативник, шунан бүлек начальнигы. Һуңынан «Лакам» махсус хеҙмәте етәксеһе һәм пенсионерҙар эштәре министры. * Эли Коэн — легендар легаль булмаған разведчик. [[Сүриә]]<nowiki/>нең оборона министры урынбаҫары, Сәриә президенты һайлауында өсөнсө һанлы кандидат була. Фашлана һәм аҫыла. * Вольфганг Лотц — легаль булмаған разведчик. 1961—1965 йылдарҙа Мысырҙа эшләй. * Виктор Островский — «Моссад» хеҙмәткәре, дүрт йыллыҡ һынау мөҙҙәтенән һуң 1990 йылда [[Канада]]ла<nowiki/> «Моссад» тураһында янъял ҡуптарған китап баҫтыра<ref name="ostr"/>. * Ашраф Маруан — «Моссад» агенты, Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насирҙың кейәүе. Израиллеләр уны «ике яҡлы уйында», йәғни бер юлы Израиль разведкаһына ла, Мысыр разведкаһына ла эшләүҙә шик аҫтына ала. == ИҪКӘРМӘЛӘР == {{Reflist}}<div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"></div> dknhdap4ftzg837fq94qybxwzb4wmg8 0 116031 1297515 1263315 2026-05-20T03:39:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297515 wikitext text/x-wiki {{Парк |Название = Октябрь революцияһы исемендәге парк |Изображение = |Подпись = |Город = [[Дондағы Ростов]] |Исторический район = Пролетарский районы |адрес = |Основан = [[1926 йыл]] |Страна = Рәсәй |Площадь = 17 |Карта = |region = RU |Посетители = |Сайт = [http://www.revolutionpark.ru revolutionpark.ru] |Категория на Викискладе = }} '''Октябрь революцияһы исемендәге парк''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһындағы парктарҙың береһе. Ҡаланың уртаһында [[Театр майҙаны (Дондағы Ростов)|Театр майҙаны]] менән йәнәш урынлашҡан, ҡала халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора. == Тарихы һәм эшмәкәрлеге == [[1926 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] һәм Дондағы Нахичевань ҡалалары араһында парк зонаһы булараҡ нигеҙ һалына<ref>[http://irecommend.ru/content/khoroshii-park-kotoryi-vpolne-mozhet-konkurirovat-s-parkom-gorkogo Парк им. Октябрьской революции, Ростов-на-Дону]</ref> 1928 йылда, Нахичевань Ростовҡа ҡушылғандан һуң, парк артабан үҫеш ала. {{External media |image1=[http://kroha-odejda.ru/images/karta/photo.jpg Парк планы] }} 1970-се йылдарҙа Ростов халҡының иң яратҡан ял итеү урынына әйләнә. Паркта спорт менән шөғөлләнеү өсөн бик яҡшы шарттар булдырылған, аттракциондар менән йыһазландырылған, балалар майҙансыҡтары, кафе һәм сувенир киоскыһы бар. Парк зонаһында мул йәшеллек араһында йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар һалынған. Махсусланған спорт майҙансыҡтары бар — мини-футбол өсөн ялан, «Ледоград» катогы, пейнтбол өсөн майҙансыҡ һәм арҡан ҡаласыҡ трассаһы. Парк майҙаны 17 гектар тиерлек тәшкил итә<ref name="park">[http://agrocomgroup.ru/ru/projects/park-im-oktyabrskoy-revolyucii Парк им. Октябрьской Революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211103518/http://www.agrocomgroup.ru/ru/projects/park-im-oktyabrskoy-revolyucii |date=2017-02-11 }}</ref>}}. Паркта скульптура композициялары урынлашҡан, улар араһында «Татыулыҡ эскәмйәһе» һәм Петр һәм Феврония һәйкәле айырылып тора. Шулай уҡ 56-сы армияның Мемориаль Знагы һәм Дан Аллеяһы бар. Октябрь революцияһы исемендәге парктың тағы ла бер иғтибарға лайыҡ урыны яһалма күл, унда һыуҙа йөҙөп йөрөгән ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Шулай уҡ фламинго һәм тауистар өсөн кәртәләнгән майҙандар эшләнгән. 2000-се йылдар башында, паркты киңәйтеү һәм сифатын яҡшыртыу буйынса ҙур масштаблы эштәр башҡарғандан һуң, парк хәҙерге күренешен ала. [[2002 йыл]]да уның территорияһында иң заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған «Шум-Гам Ленд» аттракциондар ҡаласығы асыла. [[2016 йыл]]да паркта 65 метр бейеклектәге, ҙурлығы буйынса [[Рәсәй]]ҙә өсөнсө күҙәтеү тәгәрмәсе «Одно небо» асыла<ref name="park" />,}} унда йәйге осорҙа кондиционер системаһы һәм ҡышын йылытыу системаһы булған 30 кабина урынлаштырыла. Аттракционда йөрөү сеансы уртаса 12 минутҡа һуҙыла. Байрам көндәрендә бында төрлө тантаналар, мәҙәни саралар һәм күмәк күңел асыуҙар ойошторола. Йыл һайын паркта {{s|1,5 млн}} кеше була.<ref name="park" /> Парк менән йәнәшәлә, Театр майҙанында, «Атланттар» фонтаны урынлашҡан<ref>[http://wikimapia.org/1235222/ru/%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD-%C2%AB%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%C2%BB Фонтан «Атланты» (Ростов-на-Дону)]</ref>, фонтандың авторы Вучетич Евгений Викторович. <gallery widths=160 perrow=3 heights=140 caption="Фотогалерея"> Файл:RND-Okt Revolution Park-1.jpg Файл:RND-Okt Revolution Park-2.jpg Файл:RND-Okt Revolution Park-3.jpg Файл:RND-Okt Revolution Park-4.jpg Файл:RND-Okt Revolution Park-5.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.revolutionpark.ru/ Официальный сайт парка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202002218/http://www.revolutionpark.ru/ |date=2017-02-02 }} * [http://allorostov.ru/comp/169368 ООО «Парк им. Октябрьской революции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202004006/http://allorostov.ru/comp/169368 |date=2017-02-02 }} * [http://www.awaytravel.ru/content/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 Достопримечательности Ростова-на-Дону. Парк имени Октябрьской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427140639/http://www.awaytravel.ru/content/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 |date=2017-04-27 }} [[Категория:Дондағы Ростов баҡсалары һәм парктары]] [[Категория:1926 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] fkm7v31f53xuloivvyvtp7k8yf9n4fz 0 128680 1297542 1281180 2026-05-20T10:06:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297542 wikitext text/x-wiki {{Карточка предприятия|логотип=NPP Polygon logo.png|тип=Асыҡ акционерҙар йәмғиәте|основана=1988|расположение={{флагификация|Рәсәй}}: {{флагификация|Өфө}}|отрасль=Тапшырыусы аппаратуралар, сымлы телефон һәм телеграф элемтәһе өсөн аппаратуралар етештереү (ОКВЭД&#160;32.2)|продукция=Телекоммуникация ҡорамалдары|число работников=250|сайт=http://www.plgn.ru}} '''Полигон''' — [[Рәсәй]] ғилми-етештереү предприятиеһы, радиоэлектроника һәм телекоммуникация ҡорамалдарын эшләү, етештереү һәм хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә. Предприятие ҡорамалдарҙы (коммутаторҙар, маршрутизаторҙар, конверторҙар, шлюздар һ. б.) элемтә операторҙары, сәнәғәт предприятиелары, ведомство структуралары, дәүләт власы органдары һәм башҡа заказсыларҙың ихтыяждары өсөн етештерә. Компания алдынғы эксперименталь асыштар, конкуренцияға һәләтле үҙебеҙҙең илдең продукцияһын етештереү һәм кадрҙарҙы сифатлы әҙерләү йүнәлешендә эшләй. Компания [[Башҡортостан Республикаһы]]ның система булдырыусы предприятиеһы булып тора һәм импортты алмаштырыу программаһында әүҙем ҡатнаша. «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы продукцияһы [[Рәсәй Федерацияһы]] сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының 2015 йылдың 3 июнендәге 1399-сы һанлы «Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә етештерелгән телекоммуникация ҡорамалдарына Рәсәй телекоммуникация ҡорамалдары статусы биреү һәм раҫлау тураһында» бойороғо ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡәнәғәтләндерә. == Тарихы == * 1941 йылда — эвакуацияланған предприятиелар базаһында «Өфөкабель» заводы ойошторола. * 1985 йылда — Өфө йәштәр ғилми-техник ижады үҙәге (НТТМ) төҙөлә. * 1988 йылда — «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы (НПП) булдырыла. * 1992 йылда — МТ-20 станцияларын тоташтырыу өсөн оптоволокнолы һыҙыҡлы тракт етештереүгә БЭТО концерны тендерында еңеп сыға. * 1996 йыл — ҡоролма архитектураһы нигеҙе булараҡ программалаштырылған логик интеграль схемаларҙы (ПЛИС) әүҙем ҡулланыуға күсә. <br /> * 2006 йылда — беренсе үҙ илебеҙҙең коммутаторын эшләй. * 2013 йыл — «Яңы проекттарҙы үрләтеү буйынса стратегик инициативалар агентлығы» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошманың эксперт советы «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы тәҡдим иткән «Тыуған ил телекоммуникация ҡорамалдары етештереүҙе үҫтереү» бизнес-проектын хупланы. == Етештергән тауарҙары == * Коммутаторҙар һәм Ethernet ҡорамалдар * Хәүефһеҙлек кимәле IP30 һәм юғары булған сәнәғәт коммутаторҙары * FTTx ҡорамалдары * TDMoIP шлюздары * Е1 / Ethernet оптик модем һәм мультиплексор * Һаҡлау аппаратуралары * Күпер Ethernet over Е1 * Конвертерҙар RS232 һәм RS485 — Ethernet * Е1 ҡабул итеү ҡоролмалары<br /> == Төп эшмәкәрлек йүнәлештәре == * Телекоммуникация ҡорамалдарын эшләү, етештереү һәм индереү тулы циклы; * Махсус программалар менән тәьмин итеүҙе ойоштороу; * Продукция маркетингы һәм һатыу; * Сервислы хеҙмәтләндереү һәм техник булышлыҡ итеү; * Телекоммуникация ҡорамалдары эшләүгә махсус заказдар үтәү; * Схемотехника һәм электроника өлкәһендә кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү. == Һылтанмалар == * [http://ufa.rbcplus.ru/news/5731bd487a8aa92fb670d0ef Импортозамещение в телекоммуникациях: курс на «Полигон»] * [https://asi.ru/media/24542/ Программа «Стратегик инициативалар» «Рәсәй 24» телеканалы . 32 сығарылыш. СИТ ИЛ АНАЛОГТАРЫ МЕНӘН САҒЫШТЫРҒАНДА, РӘСӘЙ ТЕЛЕКОММУНИКАЦИЯ ҠОРАМАЛДАРЫ ХАҠ БУЙЫНСА БАЙТАҠҠА ТҮБӘН.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811140319/https://asi.ru/media/24542/ |date=2016-08-11 }} * [http://nag.ru/news/press-release/27366/kompaniya-oao-npp-poligon-pristupaet-k-proizvodstvu-promyishlennyih-kommutatorov-serii-inzer-2000-.html «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы компанияһы ААЙ «ИнЗер-2000» сериялы сәнәғәт коммутаторҙары етештереүгә тотона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811091619/http://nag.ru/news/press-release/27366/kompaniya-oao-npp-poligon-pristupaet-k-proizvodstvu-promyishlennyih-kommutatorov-serii-inzer-2000-.html |date=2016-08-11 }} * [http://www.bashinform.ru/news/851826-it-kompanii-bashkortostana-predstavili-svoi-razrabotki-na-vystavke-v-ramkakh-foruma-prof-it-2016/ ИТ-компании Башкортостана представили свои разработки на выставке в рамках форума «ПРОФ-IT.2016»] * [http://ecworld.ru/media/intv/poligon/poligon_11.htm Мы все разрабатываем сами: О создании современного телекоммуникационного оборудования и не только рассказывает генеральный директор компании НПП «ПОЛИГОН» Т. Я. Якубов] [[Категория:Өфө предприятиелары]] [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] o984qbav12exlolp01el5q7gttd22no 0 131844 1297512 1213527 2026-05-20T00:50:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297512 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы''' ([[20 апрель]] [[1952 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. Нефтехимия һәм химмотология өлкәһе белгесе. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек ағзаһы<ref>[http://www.anrb.ru/blog/category/18 Доктора наук Академии Наук Республики Башкортостан]</ref>, Рәсәй инженер академияһының<ref>[http://www.info-rae.ru/chleny-akademii/chleny-akademii-2/ Состав действительных членов и членов-корреспондентов РИА]</ref>, ағза-корреспонденты, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы<ref>[https://www.rae.ru/ru/member/2 Состав академиков Российской академии естествознания]</ref>, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы<ref name="bashenc">{{БЭ2013У|2-statya/16553-nigmatullin-rishat-gayazovich}}</ref>. == Биографияһы == Ришат Ғаяз улы Ниғмәтуллин 1952 йылдың 20 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күмертау]] ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Күмертау ҡалаһының 12-се мәктәбен, 1974 йылда — «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай һәм [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] оператор булып эшкә урынлаша. 1975 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, артабан ВЛКСМ-дың [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе район]] комитетының икенсе (1976) һәм беренсе (1978) секретары. 1981 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы, 1983 йылдан — мөдир урынбаҫары<ref name="uraleng">[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/Нигматуллин_Ришат_Гаязович Нигматуллин Ришат Гаязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112003223/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B8%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%93%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2017-01-12 }} // [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/Категория:Инженеры_Урала Инженеры Урала. Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426105629/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2022-04-26 }}. — Екатеринбург: Уральский рабочий, 2012. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5853833502 ISBN 5-85383-350-2].</ref>.булып эшләй. 1984 йылда Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводына кире килә, унда партком секретары (1986 йылдан), фәнни-технологик үҙәгенең баш инженер (1990 йылдан), баш инженер урынбаҫары (1996 йылдан) булып эшләй. Шул йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советына ике тапҡыр (1977—1985) депутат итеп һәм ике тапҡыр — халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы депутаты (1985—1995) итеп һайлана<ref name="famsci">[https://www.famous-scientists.ru/12522/ Нигматуллин Ришат Гаязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306155858/http://famous-scientists.ru/12522/ |date=2017-03-06 }} // [https://www.famous-scientists.ru/ Учёные России: Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222180906/https://www.famous-scientists.ru/ |date=2016-12-22 }}. — М.: Академия естествознания, 2012. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785913271891 ISBN 978-5-91327-189-1].</ref>. 1998 йылда «Башнефтехим» холдингыһының май етештереү етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдан алып генераль директор вазифаһын биләй, 2002 йылдан — НУНПЗ-ның май етештереү начальнигы. 2004 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетының хужалыҡ иҫәбендәге ижад үҙәгенең химмотология һәм трибология проблемалары Институты директоры булып эшләй, шул уҡ ваҡытта ҡорамалдар һәм иретеп йәбештереү производствоһы технологияһы кафедраһында уҡытыусы эшмәкәрлеген башлай. 2010 йылда химмотология һәм майлау материалдарын эксплуатациялау өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр, шулай уҡ эшләүсе майҙы анализлау буйынса приборҙар эшләүсе техниканы диагностикалау менән шөғөлләнгән «Химмотолог» ЯСЙ-енә нигеҙ һала<ref>[https://sbis.ru/contragents/0274147090/027401001#msid=s1484819851018 СБИС — ООО «Химмотолог»]</ref><ref>{{Youtube|id=gE6uJMwSJuY|title=Битва диагностов 2015 — Выступление директора ООО «Химмотолог»}}</ref>. == Ғилми һәм уҡытыу эшмәкәрлеге == 1990 йылда кандидатлыҡ, ә 1999 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы 183 ғилми хеҙмәт авторы булып тора (шуларҙың 60 ВАК исемлегендәге журналдарҙа баҫылған), шул иҫәптән 11 китап (шулар араһында 5 уҡыу баҫмаһы) һәм 53 уйлап табыу. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары нефть эшкәртеү һәм химмотология өлкәһендә ята. Төп хеҙмәттәре нефть продукттарын селектив таҙартыу процестарын ткшереү һәм нефть продукттарын алыу буйынса яңы технологияларҙы эшләү менән бәйләнгән. Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы {{comment|Волга|Иҙел}} автомобиль заводы автомобилдәре өсөн {{comment|йыуҙырыусы-йөрөтөп һынаусы|промывочно-обкаточное}} май етештереү технологияһын эшләүҙә, ватан турбореактив самолёттарының газ турбиналарын майлау майҙарын, резина-техник {{comment|эшләнмәләр|изделия}}ҙе озондан ярылыуҙан һаҡлаусы балауыҙ продукттарын эшләүҙә; НУНПЗ-ыла майҙарҙы N-метилпирролидон менән селектив таҙартыу ысулын индереүҙә (был ысул Рәсәйҙә тәүге тапҡыр ҡулланыла) ҡатнаша. 2001 йылдан Ришат Ғаяз улы үҙенең эшен Өфөнөң эре юғары уҡыу йорттарында: {{comment|ӨДНТУ|УГНТУ}}, {{comment|ӨДАТУ|УГАТУ}} уҡытыу эше менән бергә алып бара. Өфө дәүләт нефть техник университетының доктор диссертация советы ағзаһы итеп һайлана (2001—2009 йй.). 2015 йылдан Финанс университетының өфө филиалында уҡыта<ref>[http://www.fa.ru/fil/chair-emm-ufa/pps/Pages/default.aspx Преподаватели уфимского филиала Финансового Университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207032550/http://www.fa.ru/fil/chair-emm-ufa/pps/Pages/default.aspx |date=2016-12-07 }}</ref>. == Ғилми хеҙмәттәре == * ''Нигматуллин Р. Г.'' [http://search.rsl.ru/ru/record/01008101949 Интенсификация процесса производства твёрдых углеводородов нефти] (канд. дисс.) * ''Нигматуллин Р. Г.'' [http://search.rsl.ru/ru/record/01000239710 Совершенствование технологий производства масел, парафинов и разработка новых нефтепродуктов] (док. дисс.) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығының иң яҡшы тикшеренеү эше өсөн дипломы (2010), * «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы» маҡтаулы исеме (2010)<ref>[http://volganews.info/1006987 Указ Президента РБ от 21.12.2010 № УП-744] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409200241/http://volganews.info/1006987 |date=2017-04-09 }}</ref>, * «Scientia et Labore» («Хеҙмәт һәм Белем менән») ордены. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89513}}{{V|17|04|2021}} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/Нигматуллин_Ришат_Гаязович Нигматуллин Ришат Гаязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112003223/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B8%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%93%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2017-01-12 }} // [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/Категория:Инженеры_Урала Инженеры Урала: Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426105629/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2022-04-26 }}. — Екатеринбург: Уральский рабочий, 2012. — ISBN 5-85383-350-2. * [https://www.famous-scientists.ru/12522/ Нигматуллин Ришат Гаязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306155858/http://famous-scientists.ru/12522/ |date=2017-03-06 }} // Учёные России: Энциклопедия. — М.: Академия естествознания, 2012. — ISBN 978-5-91327-189-1. * [http://alumni.rusoil.net/nigmatullin-rishat-gayazovich/ Ришат Гаязович Нигматуллин]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ассоциация выпускников УГНТУ [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса уйлап табыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:XX быуат химиктары]] [[Категория:Рәсәй химиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса химиктар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] ezoqvbdinacvlaumks1ahyt6mkpdxo4 0 135119 1297509 1189713 2026-05-19T20:44:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297509 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхлисә Буби''' (псевдонимы, ысын исеме — {{Lang-ba|Мөхлисә Ғәбделғәлләм ҡыҙы Ниғмәтуллина}}, {{lang-ru|Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина}}); [[1869 йыл|1869]]—[[1937 йыл|1937]]) — Рәсәй [[Мосолмандар|мосолман]] йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, халыҡ мәғрифәтсеһе. Рәсәйҙәге беренсе ҡатын-ҡыҙ — ҡазый<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/2599-bubi-m-khlis-bobinskaya-m-ni-m-tullina-m-khlis-bdel-ll-m-y-y Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>(башк.)</ref>. == Биографияһы == Мөхлисә Буби [[1869 йыл]]да [[Рәсәй империяһы]]ның [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]] Иж-Буби ауылында тыуған. Тоҡомдан килгән ғөләмә ғаиләһенән сыҡҡан; уның атаһы тыуған ауылында [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәгә]] нигеҙ һалыусы була, һуңғараҡ ул уның улдары һәм Мөхлисәнең ағайҙары Ғөбәйҙулла һәм Ғабдулла тарафынан яңыса уҡытыу мәктәбе итеп үҙгәртелә. Башланғыс белемде әсәһе Бәҙрелбанат абыстайҙан ала, аҙаҡ бер туғандары Ғабдулла һәм Ғөбәйҙуллала укып белем ала. Мөхлисәне Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙендә йәшәүсе өлкән йәштәге муллаға йәшләй кейәүгә бирәләр, ләкин никахтары оҙон ғүмерле булмай, ағайы һәм ҡустыһы уны ике ҡыҙы менән Иж-Бубыйга алып ҡайталар. [[1901 йыл]]да Мөхлисә ағайҙары һәм уларҙың ҡатындары Нәсимә һәм Хөснифатима менән берлектә шунда уҡ, Иж-Буби ауылында, 6-йыллыҡ ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асалар, уҡытыу татар телендә алып барыла. [[1908 йыл]]да ҡатын-ҡыҙ мосолмандар өсөн «Иж-Бубия» мәҙрәсәһен аса, унда ислам нигеҙҙәрен, Көнсығыш халыҡтары теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Ир-балалар мәҙрәсәһе тарҡатылып, Мөхлисә Бубиҙың ағайы һәм ҡустыһы ҡулға алынғандан һуң (1911), [[1912 йыл]]да Вятка губернаһы властары ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһен яба, Мөхлисә Буби [[Ырымбур губернаһы]] Троицк ҡалаһына күсеп китә, унда ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен етәкләй. [[1913 йыл]]дан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта. [[1914 йыл]]да Мөхлисә Буби «Мөғәллимәт мәктәбе» ҡатын-ҡыҙ уҡытыусылар семинарияһы аса. Мөхлисә Буби [[1917 йыл]]дың 1 майынан 11 майына тиклем [[Мәскәү]]ҙә үткән Бөтә Рәсәй мосолмандарының I съезында ҡатнаша, унда [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты]] ҡазыйы итеп һайлана. Был күп [[Рәсәй]] мосолман эшмәкәрҙәре яғынан тәнҡиткә дусар була, әммә уға 1920, 1923 һәм 1926 йылдарҙа киренән һайланыуға ҡамасаулыҡ итмәй. [[Өфө]]лә ошо вазифала эшләгәндә, нигеҙҙә мосолмандарҙың суд дәғүәләрен тикшерә, Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назаратында ғаилә бүлеген етәкләй, метрика китаптарын алып бара, шулай уҡ 1920-се йылдарҙа даими рәүештә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләре буйынса «Өлфәт», «Әҡбәр», «Ваҡыт» гәзиттәрендә һәм «Сөйөмбикә» һәм «Ислам маджалласы» журналдарында үҙенең мәҡәләләре менән сығыш яһай. Уның ныҡлы фекеренең нигеҙе булып, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәр менән тиң хоҡуҡлылыҡҡа өлгәшергә тейеш, шул уҡ ваҡытта әхлаҡлылыҡты һаҡларға һәм ислам васыяттарын боҙмаҫҡа тейеш тигән ышаныс ята. [[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар|«Башҡорт милләтсеһе»]] булараҡ репрессиялана. ''«Башҡортостандың контрреволюцион баш күтәреүселәр милли ойошмаһында»'' ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм атырға хөкөм ителә. [[1937 йыл]]дың 23 декабрендә атып үлтерелә. [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары суды Президиумы ҡарары менән Мөхлисә Буби [[1960 йыл]]дың 23 майында аҡлана һәм реабилитациялана. == Иҫтәлеге == * Беренсе ҡаҙыя (ҡазыя) Мөхлисә Бубиҙың исеме [[Башҡортостан]]да ла, [[Татарстан]]да ла һуңғы йылдарҙа телгә йыш алына башланы. Күп йылдар онотолоп торғандан һуң, 2009 йылдың 2 мартында [[Өфө]]ләге [[Ихлас (мәсет)|«Ихлас» мәсетендә]] баш ҡалалағы «Сәхипьямал» татар ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы (рәйесе Гөлйыһан Йәһүҙина), [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] (рәйесе [[Гүзәл Ситдиҡова]]) ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары һәм ҡатын-ҡыҙ йәмәғәтселәре менән берлектә күренекле мәғрифәтсе, мөғәллимә, ҡаҙыя Мөхлисә Бубиға бағышланған «түңәрәк өҫтәл» ойошторолдо. «Яҡтырта беҙҙең тарихты нуры һүнмәҫ шәхестәр» тип аталған был сара уның тыуыуына 140 йыл тулыу айҡанлы үткәрелде<ref>Уфада Мөхлисә Бубины искә алдылар [https://tatar-inform.tatar/news/2009/03/02/45554/tatar-inform.tatar]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Татарстанда дин өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн мөслимәләргә «Мөхлисә Буби вариҫәһе» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>Активистки «Муслимы» присудили Сание абыстай Баязитовой имя преемницы Мухлисы Буби[http://www.info-islam.ru/publ/novosti/tatarstan/aktivistki_muslimy_prisudili_sanie_abystaj_bajazitovoj_imja_preemnicy_mukhlisy_bubi/2-1-0-27920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126233550/https://www.info-islam.ru/publ/novosti/tatarstan/aktivistki_muslimy_prisudili_sanie_abystaj_bajazitovoj_imja_preemnicy_mukhlisy_bubi/2-1-0-27920 |date=2024-11-26 }}</ref>. * [[Татарстан Республикаһы]]нда йыл һайын Мөхлисә Буби исемендәге педагогик уҡыуҙар үткәрелә<ref>Педагогические чтения имени М.Буби [https://edu.tatar.ru/nsav/page2307.htm/page2274188.htm]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Гульназ Бадретдин.'' Мухлиса Буби — первая женщина-кади. // Мусульманка : журнал. — № 3(15), 2012. == Һылтанмалар == * {{БЭ|2599|Буби Мөхлисә|автор=[[Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы|Үтәбай-Кәрими Р.]]}} * {{БРЭ|id=1886425|статья=Буби (Нигматуллина) Мухлиса|автор=Махмутова А. Х.}} [[Категория:Ислам хоҡуҡ белгестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса дин эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:1869 йылда тыуғандар]] [[Категория:Вятка губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазыйҙар]] dcxcoka0a9aejbkfn7aq009o0lf5iba 0 137344 1297519 1281670 2026-05-20T06:24:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297519 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Палеогра́фия''' ({{Lang-grc|[[wikt:παλαιóς#Древнегреческий|παλαιóς]]}} «боронғо; мөһим» + <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">[https://ru.wiktionary.org/wiki/γράφω#Древнегреческий γράφω]</span>{{lang-grc2|[[wikt:γράφω#Древнегреческий|γράφω]]}} «писать») — яҙыу тарихын, уның график формалары үҫешенең законлығын, шулай уҡ уларҙы уҡыу, авторын билдәләү, яҙыу ваҡытын һәм урынын асыҡлау маҡсатында боронғо [[Яҙма (Әлифба)|яҙмаларҙы]] өйрәнгән ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи- филологик дисциплина). Палеография хәрефтәрҙең график формаларының, яҙма билдәләрҙең эволюцияһын, уларҙың состав өлөштәренең пропорцияһын, шрифтарҙың төрҙәрен һәм эволюцияһын, ҡыҫҡартыуҙар системаһын һәм уларҙың график билдәләнешен, яҙманың материалын һәм ҡоралын тикшерә. Йәшерен яҙыу (криптография) системаһының графикаһынпалеографияның айырым тармағы өйрәнә. Орнаментты һәм ҡағыҙҙың һыу билдәләрен (филиграндәрен), форматын, ҡулъяҙмаларҙың тышын да өйрәнеү палеография өлкәһенә ҡарай. == Тарихы == ''Палеография'' термины [[1708 йыл]]да «Грек палеографияһы» (тулы исеме: «Грек палеографияһы йәки хәрефтәрҙең килеп сығышы һәм үҫеше») китабы авторы француз монах-маврисы Монфокон тарафынан ҡулланыуға индерелә. Әммә дипломатика (уҡый-яҙа белеү тураһындағы дисциплина, латынсә diplomae) менән бер рәттән палеографияның ысын «атаһы» Монфокон түгел, ә конгрегация (мавристар — ордена бенедиктинсылар ордены конгрегацияһы) буйынса коллегаһы Жан Мабильон (1632—[[1707 йыл|1707]])<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%A4. Мейнеке Ф.] Возникновение историзма. М., 2004, с. 33.</ref>. була. Атап әйткәндә, боронғо франк королдәренең бенедиктин монастырҙарына бирелгән грамоталарының төп нөсхә булыуына шикләнеп ҡараған иезуиттар менән бәхәс ваҡытында, үҙ орденының намыҫын һаҡлап ҡалыу өсөн Мабильон 1681 йылда [[Париж]]да «De re diplomatica libri sex» («Дипломатика алты китапта») хеҙмәтен баҫтырып сығара, унда иртә урта быуат яҙмаларының типтарын беренсе тапҡыр классификацияларға бүлә. Уларҙы ул «милли» атамаһы менән, йәғни франкиса, лангобардса, вестготса булараҡ билдәләй. Ә Монфокон беренсе булып палеографик тикшеренеүҙәр ысулын эшкәртә<ref>[http://en.calameo.com/read/0001070443b15b4eb3655 ''Palaeographia Graeca, sive, De ortu et progressu literarum graecarum''] (Париж, [//ru.wikipedia.org/wiki/1708 1708])</ref><ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%A4. Мейнеке Ф.] Возникновение историзма. М., 2004, с. 33.</ref><ref>[http://en.calameo.com/read/0001070443b15b4eb3655 ''Palaeographia Graeca, sive, De ortu et progressu literarum graecarum''] (Париж, [//ru.wikipedia.org/wiki/1708 1708])</ref>: ҡулъяҙмаларҙы (билдәле бер билдәләре нигеҙендә) в хронологик рәткә урынлаштыра, ул хәрефтәрҙең эволюцияһын сығара һәм урта быуат грек яҙмаһы үҫеше стадияларын һәм уның типтарын билдәләй. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] палеографик тикшеренеүҙәр башланғысы [[XVIII]] [[Иҫке тәртип православиеһы|быуат старообрядсы]] бәхәсселәренең иҫке йолаларҙы кире ҡағыуҙың бик борондан килеүен иҫбат итеү маҡсатында [[хөкүмәт]] тарафынан мәсьәләне бер яҡлы яҡтыртып таратҡан ялған хәбәрен фашлауға арналған хеҙмәттәрендә күҙәтелә. == Методикаһы == Палеография яҙыуҙың үҙенсәлектәренә генә түгел, ә яҙманың тышҡы күренешенә етди иғтибар бүлә: әйтәйек, яҙыу материалына ([[ҡағыҙ]], пергамент, папирус), тышына, һыҙатына, ҡыҫҡартыу, биҙәүҙәргә һәм башҡаларға. Палеограф өсөн яҙыу ҡоралын (ҡаҙ ҡауырһыны, ҡәләм һәм башҡалар) билдәләү бик мөһим. Хәрефтәрҙән тыш түбәндәге мәлдәр етди өйрәнелә: яҙыу «мөйөшө», йәғни яҙыу ҡоралының яҙыу юлына ҡарата торошо; «дукт», йәғни хәрефте бер бөтөн иткән эҙмә-эҙлелек һәм айырым һыҙыҡтарҙы һыҙғандағы йүнәлеш; миллиметрҙарҙа хәрефтең үлсәме һәм уның бейеклегенең һәм киңлегенең пропорцияһы; яҙыуҙың «ауырлығы» (ҡалын һыҙатлы «ауыр» яҙыу йомшаҡ, йәғни тиҙ бөгөлөүсән перо, нәҙек һыҙатлы «еңел» яҙыу ҡаты перо менән яҙыла). == Яҙыу формалары == [[Файл:Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_b44_616-3.jpg|мини|207x207пкс|Урыҫ палеографияһы]] Ҡулъяҙманы тикшергәндә формаһы буйынса яҙыуҙы классификациялау мөһим роль уйнай. Түбәндәге төп формалар бүленә: ''маюскул'' (баш хәрефтәр менән яҙыу, majuscula — баш хәреф), ''минускул'' (бәләкәй хәрефтәр менән яҙыу, minuscula — бәләкәй хәреф) һәм ''курсив'' (''«скоропись»''). Шуны билдәләп үтергә кәрәк, хәрефтәрҙең маюскул (баш хәрефтәр булараҡ) һәм минускул (бәләкәй хәрефтәр булараҡ) булараҡ фкугкционал айырмаһы тик[[XIII быуат]]та ғына барлыҡҡа килә, уға тиклем йә тик баш хәрефтәр менән, йәки бәләкәй хәрефтәр менән генә яҙғандар{{ЫС юҡ|24|01|2016}}. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа һәм [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] ғәҙәттә маюскул яҙыуы ғына ҡулланылған, ул үҙе сиратында «капиталь» һәм «унциал» яҙмаға бүленә. Маюскул минускул менән алмаштырыла (ҡайһы берҙә уны «ярымунциал») тип тә атайҙар, Көнбайышта 800 йылға яҡын, [[Греция]]ла бер ни тиклем һуңыраҡ; Көнбайышта минускул готик яҙмаға әйләнә. [[XIV быуат]]та гуманистар, Петраркинан башлап, IX—[[XI быуат]]тарҙа «каролин минускулы»<ref>[http://www.idw-online.de/de/news514180 ''Karolingische Minuskel muss bereits vor Karl dem Großen entstanden sein.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316062311/http://www.idw-online.de/de/news514180 |date=2013-03-16 }} Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg, 9. Januar 2013.</ref>; менән күсереп яҙылған антик авторҙарҙың хеҙмәттәре табыла; был яҙманы улар антик яҙма тип ҡабул итә һәм, готик яҙыу менән сағыштырғанда уның матурлығы һәм уҡыуға уңайлы булыуы менән һоҡланып, күсереп яҙа башлайҙар. Тап шуның нигеҙендә хәҙерге заман [[Латин алфавиты|латин шрифты]] барлыҡҡа килә лә инде. === Әрмән палеографияһы === Иң боронғо әрмән шрифты маюскул еркатагир. Һуңғыһы үҙ сиратында йомро һәм тура һыҙатлы ертагирға бүленә. V—XIII быуаттарҙа шул яҙыу төрө ҡулланыла, артабан хеҙмәт, китап атамаһын, яңы юлдарҙы, баш хәрефтәрҙе яҙыуҙа ҡулланыла. Әрмән минускул яҙыуының төп формаһы — болоргир. XIII—[[XVI быуат|XVI быуаттарҙа]] өҫтөнлөк менән файҙаланыла. [[X быуат]]тан шхагир шрифты осрай. XIII быуатта нотргир формаһы барлыҡҡа килә, ул XVI—XVIII быуаттарҙа киң ҡулланыла. Әрмән хәрефтәренең эволюцияһын өйрәнеү XVIII быуаттан башлана. === Урыҫ палеографияһы === Славян кириллик уставы гректарҙың IX быуаттағы маюскулынан барлыҡҡа килә; ул ярымустав булып үҫешә, көнбайыштағы «унициал» (урыҫ ''«ярымуставы»'') маюскулға үҫешә һәм баҫма сиркәүславян шрифты нигеҙен барлыҡҡа килтерә. [[Пётр I]] XVIII быуат башында урыҫ азбукаһында реформа үткәрә<ref>[http://www.paratype.ru/e-zine/issue04/peter1/peter1a.htm Великий Петровский перелом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011105155/http://www.paratype.ru/e-zine/issue04/peter1/peter1a.htm |date=2006-10-11 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Палеография|[[Тупиков, Николай Михайлович|Тупиков Н. М.]]}}(рус.) * ''Шляпкин И. А.'' Русская палеография. — СПб., 1913. * ''Щепкин В. Н.'' Учебник русской палеографии. — М., 1918. * {{Китап|автор=[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]|заглавие=Русская палеография|место=М.|издательство=[[Госполитиздат]]|год=1956|страниц=616|тираж=8000}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Жуковская, Лидия Петровна|Жуковская Л. П.]]|заглавие=Развитие славяно-русской палеографии: (В дореволюционной России и в СССР)|место=М.|издательство=Изд-во Академии наук СССР|год=1963|страниц=144}} * {{Китап|автор=Тихомиров М. Н., Муравьёв А. В.|заглавие=Русская палеография|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1966|страниц=290|тираж=5000}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Щепкин, Вячеслав Николаевич|Щепкин В. Н.]]|заглавие=Русская палеография|место=М.|издательство=Наука|год=1967|страниц=224}} (в пер.) * ''Николаева А. Т.'' Русская палеография. — М., 1981. * {{Китап|автор=[[Рейсер, Соломон Абрамович|Рейсер С. А.]]|заглавие=Русская палеография нового времени: (Неография): Учеб. пособие|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1982|страниц=136|серия=Высшее образование|тираж=10&nbsp;000}} (обл.) * {{Китап|автор=[[Щепкин, Вячеслав Николаевич|Щепкин В. Н.]]|заглавие=Русская палеография|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=М.|издательство=Аспект Пресс|год=1999|страниц=272|серия=Классический учебник|isbn=5-7567-0233-4|тираж=5000}} (в пер.) * ''Соболевский А. И.'' Славяно-русская палеография. 4-е изд., стереотипное. М., 2005. * ''Скобелкин О. В.'' Русская палеография. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 40 с. * {{Китап|автор=[[Лёвочкин, Иван Васильевич|Лёвочкин И. В.]]|заглавие=Основы русской палеографии|место=М.|издательство=Кругъ|год=2003|страниц=176, [2]|isbn=5-7396-0375-7|тираж=1000}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Антонец, Екатерина Владимировна|Антонец Е. В.]]|заглавие=Введение в римскую палеографию|ссылка=http://www.spbiiran.nw.ru/wp-content/uploads/2015/09/Введение_в_римскую_палеографию.pdf|ответственный=Рец.: [[Казанский, Николай Николаевич (лингвист)|Н. Н. Казанский]], [[Кузнецов, Александр Евгеньевич|А. Е. Кузнецов]]; Университет Дмитрия Пожарского|место=М.|издательство=Русский Фонд Содействия Образованию и Науке|год=2009|isbn=978-5-91244-018-2|тираж=1000}} == Һылтанмалар == * [http://www.callig.ru/history/ История шрифта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107182559/http://www.callig.ru/history/ |date=2007-01-07 }} * [http://www.hist.msu.ru/ER/Palaeo/index.html Сборник материалов по русской палеографии XI—XVIII вв. на сайте исторического ф-та МГУ] * {{Мәҡәлә|заглавие=Палеография|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/358a.html|издание=[[Лингвистический энциклопедический словарь]]|место=М.|издательство=СЭ|год=1990}} * Густерин П. В. [http://arabinform.com/publ/arabskaja_paleografija/113-1-0-1137 Арабская палеография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190100/http://arabinform.com/publ/arabskaja_paleografija/113-1-0-1137 |date=2016-03-04 }} [[Категория:Махсус тарихи фәндәр]] hexy1g041nra3v261vwn8sm9m3oyunh 0 144989 1297483 1251591 2026-05-19T16:06:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297483 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Монтевидео''' ({{Lang-es|San Felipe y Santiago de Montevideo, Сан-Фелипе-и-Сантьяго-де-Монтевидео}}) — Уругвайҙың баш ҡалаһы, шулай уҡ Монтевидео департаментының административ үҙәге. == Тәбиғәт шарттары == 540 км² майҙаны менән Монтевидео [[Атлантик океан]]дың Ла-Плата ҡултығында урынлашҡан. Ҡала сиктәрендә Көньяҡ конустың МЕРКОСУР диңгеҙ порты менән иң ҙур тәбиғи гавань урынлашҡан. Ҡала территорияһының рельефы убалы, иң бейек нөктәһе — Серро-де-Монтевидео ҡалаһының көнбайышында 136-метрлыҡ тау, уның түбәһендә маяҡ урынлашҡан. Саванна өсөн хас булған үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Ҡала эсендә күбеһенсә [[Европа]]нан килтерелгән ағастар — [[имән]], [[ҡарағай]], эвкалипт, платан үҫә. Яр буйҙарындағы һыуға тоҙлолоҡ һәм күтәрелеү хас. Төп йылғаһы — Санта-Лусия, ҡаланы көнбайыштан уратып алған. === Климаты === Монтевидео климаты — субтропик дымлы, йыраҡ [[Сочи]] климатын хәтерләтә. Йәй дымлы һәм эҫе. Ҡыш дымлы, елле, һәм болотло, [[Антарктика]]нан һалҡын көслө ел иҫкәндә («памперо») ҡырауҙар төшөүе ихтимал. Ҡайһы саҡта дауыл була, ләкин тропик циклон түгел. Ғинуарҙың уртаса температура — +23 °c, июлдә — яҡынса +10 °C. Уртаса йыллыҡ температура — +16,7 °C. Иң түбән температура — -5,6 °C; иң юғары — +42,8 °C. уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- яҡынса 1000 мм. Ҡар, башлыса, июндән сентябргә тиклем арауыҡта яуа (ҡыш). {{Климат города |Город_род=Монтевидео |Источник=[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=58568&refer=&units=metric&cityname=Montevideo-Uruguay Weatherbase] | Янв_ср=22 | Янв_ср_осад=70 | Фев_ср=21 | Фев_ср_осад=60 | Мар_ср=20 | Мар_ср_осад=90 | Апр_ср=16 | Апр_ср_осад=90 | Май_ср=12 | Май_ср_осад=80 | Июн_ср=10 | Июн_ср_осад=80 | Июл_ср=10 | Июл_ср_осад=70 | Авг_ср=10 | Авг_ср_осад=70 | Сен_ср=12 | Сен_ср_осад=70 | Окт_ср=14 | Окт_ср_осад=60 | Ноя_ср=17 | Ноя_ср_осад=70 | Дек_ср=20 | Дек_ср_осад=70 | Год_ср=16 | Год_ср_осад=940 | Янв_ср_мин=16 | Янв_ср_макс=28 | Фев_ср_мин=16 | Фев_ср_макс=27 | Мар_ср_мин=15 | Мар_ср_макс=25 | Апр_ср_мин=11 | Апр_ср_макс=21 | Май_ср_мин=8 | Май_ср_макс=17 | Июн_ср_мин=6 | Июн_ср_макс=15 | Июл_ср_мин=6 | Июл_ср_макс=14 | Авг_ср_мин=6 | Авг_ср_макс=15 | Сен_ср_мин=7 | Сен_ср_макс=17 | Окт_ср_мин=9 | Окт_ср_макс=20 | Ноя_ср_мин=12 | Ноя_ср_макс=23 | Дек_ср_мин=15 | Дек_ср_макс=26 | Год_ср_мин=11 | Год_ср_макс=21 | Янв_а_макс=42 | Янв_а_мин=7 | Фев_а_макс=40 | Фев_а_мин=7 | Мар_а_макс=38 | Мар_а_мин=4 | Апр_а_макс=36 | Апр_а_мин=2 | Май_а_макс=30 | Май_а_мин=-1 | Июн_а_макс=27 | Июн_а_мин=-2 | Июл_а_макс=28 | Июл_а_мин=-3 | Авг_а_макс=26 | Авг_а_мин=-3 | Сен_а_макс=30 | Сен_а_мин=-1 | Окт_а_макс=34 | Окт_а_мин=-1 | Ноя_а_макс=36 | Ноя_а_мин=3 | Дек_а_макс=38 | Дек_а_мин=5 | Год_а_макс=42 | Год_а_мин=-3 |}} == Халҡы, теле, дине == [[Файл:FreakOut!_2013_-_Explanada_de_la_Intendencia_de_Montevideo.JPG|справа|мини]] 2011 йылда Монтевидео халҡының һаны 1,3 млн кеше тәшкил итә, әммә [[ҡала агломерацияһы]] 2 миллион самаһы иҫәпләнә, был бөтә [[Уругвай]] халҡының яҡынса 58 % тәшкил итә Ҡалала күбеһенсә испан һәм итальян эмигранттары нәҫелдәре (креолдар) йәшәй. [[XIX быуат]] уртаһында — [[XX быуат]] башында Монтевидео халҡының һаны Көнбайыш Европанан күсеп килеүселәр— [[Испания|испандар]], [[Италия|итальяндар]], [[Франция|француздар]] менән тулыландырыла. Уругвай [[Латин Америкаһы]]нда иң «аҡ» илдәрҙең береһе һанала. Испан колонизацияһы осоронда һәм индеецтарға ҡаршы көрәштә ерле халыҡ тулыһынса тиерлек юҡ ителә. Монтевидеола Көньяҡ Американың иң боронғо әрмән ойошмаһы бар. Ҡалала [[Йәһүдтәр|йәһүд]] общинаһы бар, ул Латин Америкаһының иң ҙурҙарының береһе булып тора. Дәүләт теле — [[Испан теле|испан]]. Урындағы уругвай диалекты (риоплат диалектының варианты) бер ни тиклем үҙенсәлекле, атап әйткәндә, «ll» һәм, ҡайһы берҙә, «j» [ж] тип әйтелә, бынан тыш, 9000 тирәһе диалект һүҙҙәр башҡа илдәрҙән килгән испан теллеләр өсөн аңлайышһыҙ. Баш ҡала халҡының күпселеге испанса һөйләшә. Халыҡтың яҡынса яртыһы [[Католицизм|рим-католик сиркәүенә]] ҡарай. Шулай уҡ методист һәм англикан дине лә таралған. == Административ бүленеше == [[Файл:Montevideo_Map.png|справа|мини| Монтевидео округтарының картаһы (нумерациялы)]] [[2010 йыл]]да ҡала 8 муниципалитетҡа бүленгән (''municipios''), һәр береһенә халыҡ уның башлығын — алькальдын (''alcalde'') һайлай йәки алькальдесын (''alcaldesa'', әгәр башлығы — ҡатын-ҡыҙ булһа)<ref>[http://www.montevideo.gub.uy/institucional/gobiernos-municipales/alcaldes-y-alcaldesas alcaldes y alcaldesas на сайте Montevideo.gub.uy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830143926/http://www.montevideo.gub.uy/institucional/gobiernos-municipales/alcaldes-y-alcaldesas|date=2010-08-30}}</ref>. Округтарға бүлеү «Монтевидеола адимнистартив һәм сәйәси децентрализацияның үрләүе өсөн, ҡала менән идара итеүҙә граждандарҙың демократик ҡатнышлығын үҫтереү маҡсатында үтә»<ref>[http://www.montevideo.gub.uy/institucional/gobiernos-municipales/informacion-general Intendencia de Montevideo на сайте Montevideo.gub.uy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426043951/http://www.montevideo.gub.uy/institucional/gobiernos-municipales/informacion-general|date=2011-04-26}}</ref>. Муниципалитеттарға A G тиклем хәреф кодтары бирелә (CH дирафын индереп). Шулай уҡ ҡала испанса баррио (ингл) тип аталған 62 округтан тора: {| id="410" style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:50em; text-align:left;" | id="413" style="width:33%;" | # [[Сьюдад-Вьеха (Монтевидео)|Сьюдад-Вьеха]] # [[Сентро (Монтевидео)|Сентро]] # [[Сур (Монтевидео)|Сур]] # [[Агвада (Монтевидео)|Агвада]] # [[Вилья-Муньос|Вилья-Муньос]] # [[Кордон (Монтевидео)|Кордон]] # [[Палермо (Монтевидео)|Палермо]] # [[Парк Родо|Парк Родо]] # [[Трес-Крусес]] # [[Ла-Комерсиаль]] # [[Ларраньяга (Монтевидео)|Ларраньяга]] # [[Ла-Бланкеада]] # [[Парк Батлье|Парк Батлье]] # [[Поситос (Монтевидео)|Поситос]] # [[Пунта-Карретас]] # [[Унион (Монтевидео)|Унион]] # [[Бусео]] # [[Мальвин]] # [[Мальвин Норте|Мальвин Норте]] # [[Лас-Кантерас]] # [[Пунта-Горда (Монтевидео)|Пунта-Горда]] | id="478" style="width:33%;" | # [[Карраско (Монтевидео)|Карраско]] # [[Карраско Норте|Норте Карраско Норте]] # [[Баньядос-де-Карраско|Баньядос-де-Карраско]] # [[Флор-де-Мароньяс|Флор-де-Мароньяс]] # [[Мароньяс]] # [[Вилья Эспаньола (Монтевидео)|Вилья Эспаньола]] # [[Итусаинго (Монтевидео)|Итусаинго]] # [[Кастро-Кастельянос]] # [[Меркадо-Модело|Меркадо-Модело]] — [[Боливар (Монтевидео)|Боливар]] # [[Брасо Ориенталь]] # [[Хасинто Вера|Хасинто Вера]] # [[Ла-Фигурита|Ла-Фигурита]] # [[Редукто]] # [[Капурро (Монтевидео)|Капурро]] — [[Белья Виста (Монтевидео)|Белья-Виста ]] # [[Прадо (Монтевидео)|Прадо]] # [[Атауальпа (Монтевидео)|Атауальпа]] # [[Айрес-Пурос]] # [[Пасо-де-лас-Дуранас|Пасо-де-лас-Дуранас]] # [[Бельведер (Монтевидео)|Бельведер]] # [[Ла-Теха|Ла-Теха]] # [[Трес-Омбуэс]] | id="545" style="width:33%;" | # [[Вилья-дель-Серро|Вилья-дель-Серро]] # [[Касабо]] # [[Ла-Палома (Монтевидео)|Ла-Палома]] # [[Пасо-де-ла-Арена|Пасо-д-ла-Арена]] — [[Сантьяго-Васкес (Монтевидео)|Сантьяго-Васкес]] # [[Нуэво-Парис]] # [[Консилиасьон]] # [[Саяго (Монтевидео)|Саяго]] # [[Пеньяроль (Монтевидео)|Пеньяроль]] # [[Колон Сентро-и-Нороэсте|Колон Сентро-и-Нороэсте]] # [[Лесика|Лесика]] # [[Колон Судесте|Колон Судесте]] # [[Манга, Толедо Чико|Манга, Толедо Чико]] # [[Касавалье]] # [[Серрито (Монтевидео)|Серрито]] # [[Лас-Акасиас]] # [[Хардинес-дель-Иподромо (Монтевидео)|Хардинес-дель-Иподромо]] # [[Пьедрас-Бланкас (Монтевидео)|Пьедрас-Бланкас]] # [[Манга (Монтевидео)|Манга]] # [[Пунта-де-Рьелес-Белья-Италия|Пунта-Рьелес-Белья-Италия]] # [[Вилья-Гарсия|Вилья-Гарсия]] |} == Ҡала тарихы == [[Файл:MontevideoIndependencePlaza1900.jpg|мини|210x210пкс|1900 йылда Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны.]] [[Файл:Монтевидео,_старый_город.jpg|слева|мини|250x250пкс|Иҫке ҡала күренеше.]] [[Файл:Montevideouruguaynasa.jpg|справа|мини|Йыһандан күренеше (NASA һүрәте)]] 1680 йылда португалдар Ла-Плата ҡултығының һул ярында [[Буэнос-Айрес]] ҡаршыһында Колония-дель-Сакраменто ҡәлғә-ҡалаһын төҙөй. Был форт котрабандистар базаһы була, улар Буэнос-Айресҡа тыйылған тауар индерә. Контрабандистар менән көрәш өсөн [[1726 йыл]]да испандар ҡултыҡҡа инеү урынында урынлашҡан Монтевидео ҡәлғәһенә ниге: һала. Шулай итеп, улар Ла-Платаның ике ярын да контролгә алыу мөмкинлегенә эйә була. Тиҙҙән Монтевидео Көнсығыш яр провинцияһының мөһим сауҙа үҙәге була, ул [[1750 йыл]]да тулыһынса Испанияға беркетелә. [[1766 йыл]]да ул Ла-Плата баш ҡалаһы Буэнос-Айрес булған вице-короллеге составына инә. [[XVIII быуат]]та бай тәбиғи үҫемлектәр менән далалар һәм ҡырағайланған мал көтөүҙәре Көнсығыш яр буйына европа күскенселәре ағымына булышлыҡ итә. [[Испания]] колониаль властары был районда үҙҙәренең хәлен нығытыуға өмөт итә, был территорияларға дәғүә итеүсе португалдар һәм инглиздәргә уңышлы ҡаршылыҡ күрһәтеү өсөн эре малсылыҡ хужалыҡтарын (эстансия) хуплай. Колониаль осор аҙағында (1800 йыл) Көнсығыш яры провинцияһы халҡының һаны 30 мең самаһы тәшкил итә, шуларҙың өстән бер өлөшө Монтевидеола йәшәй. Баш ҡаланың юғары класс йәмғиәте ер биләүселәр, сауҙәгәрҙәр, финансистар һәм хөкүмәт чиновниктарынан ғибәрәт. Уларҙың күбеһе [[Каталония]], Басктар иленән һәм [[Канар]] утрауҙарынан килгән һәм Кастилияла король һарайы менән тығыҙ бәйләнештә булмаған. Бынан тыш, ҡалала сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, түбән һәм урта кимәлдәге чиновниктар, һөнәрселәр йәшәгән. Халыҡтың яҡынса өстән бер өлөшөн килтерелгән ғәрәп ҡолдары тәшкил иткән. Яйлап Монтевидео һәм Буэнос-Айрес араһында бер-береһен уҙырға тырышыу башлана. Провинцияның күп кенә халҡы вице-короллек власына күрә алмаусанлыҡ кисерә. Монтевидео метрополияға лояль ҡарашта була, был ике ҡала араһында дошманлыҡты көсәйеүгә килтерә. [[1816 йыл]]да Монтевидеоны португал -бразилия интервенттары баҫып ала һәм [[1828 йыл]]ға тиклем ул [[Бразилия]] составында була. [[1823 йыл]]да бойондороҡһоҙлоҡ өсөн бразилия һуғышында португалдар һаҡлаған Монтевидеоны бразилия ғәскәрҙәре яулап ала. [[1828 йыл]]дың авгусында ҡала бойондороҡһоҙ Уругвайҙың баш ҡалаһы була<ref><div>[http://www.qsl.net/cram/pages/mvd.htm Capital de la república oriental del uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505123022/http://www.qsl.net/cram/pages/mvd.htm |date=2009-05-05 }}</div></ref>.<center>'''Монтевидео порты'''</center>[[1836 йыл]]дан [[1852 йыл]]ға тиклем диктатор Хуан Мануэль Росас етәкселегендәге [[аргентина]] ғәскәре илгә даими һөжүм яһай. [[1843 йыл]]да ул консерватив «Бланко» партияһына Монтевидеоны блокадалауҙа ярҙам күрһәтә. Һуғышта [[Бөйөк Британия]]ның һәм [[Франция]]ның диңгеҙ флотилияһы ҡатнаша, улар Буэнос-Айресты ҡамай. Шуның арҡаһында Монтевидео халҡы ҡамауҙы һәм блокаданы күтәрә, һәм 9 йыл дауамында ҡаршылыҡты туҡтатмай. Тик 1852 йылда ғына, Росас ҡолатылғандан һуң, Уругвайҙың бойондороҡһоҙлоғона етди хәүеф бөтөрөлә һәм блокада тамамлана. [[XIX быуат]] аҙағында Монтевидеола сәнәғәт үҫешә башлай. Уругвайҙың баш ҡалаһы эш хәрәкәтенең үҙәгенә әүерелә. [[1918 йыл]]да [[Рәсәй]]ҙәге [[Октябрь революцияһы]]н хуплап демонстрациялар үтә. [[1936 йыл]]да Милли фронт булдырыу өсөн хәрәкәт башлана, ә [[1938 йыл]]да илдә власты демократлаштырыуҙы талап итеү буйынса ҡала буйлап хеҙмәтсәндәр сығыштары булып үтә. [[XX быуат]]тың икенсе яртыһы либераль һәм консерватив партия вәкилдәренең власы өсөн сәйәси сығыштар һәм көрәш осоро. Оппозицияның иң ҙур сығышы Монтевидеола [[1983 йыл]]дың ноябрендә үтә, протест демонстрацияһына 400 мең кеше йыйыла. XX—XXI быуат сиктәрендә иҡтисадты реструктуризациялау һәм сауҙаны либералләштереү буйынса реформалар үткәреү һөҙөмтәһендә, илдә иҡтисади үҫеш күҙәтелә, ул эре ҡалаларҙың, беренсе сиратта, Уругвайҙың баш ҡалаһы булараҡ Монтевидеоның сәнәғәт потенциалының үҫешенә булышлыҡ итә. == Мәҙәни әһәмиәте == [[Файл:Всемирный_торговый_центр_в_Монтевидео.jpg|мини|220x220пкс| Монтевидеола Бөтә донъя сауҙа үҙәге]] [[Файл:Torreantel.JPG|слева|мини|240x240пкс|Илдә иң юғары бейек йорт— ANTEL башняһы]] [[Файл:Teatro_Solís_1.jpg|слева|мини|180x180пкс|Солис театры бинаһы]] [[Файл:Вид_на_центральную_часть_Монтевидео.jpg|мини|220x220пкс|Ҡаланың үҙәк өлөшө күренеше]] [[Файл:Kindergarten_kids_at_a_public_school_in_Montevideo,_Uruguay.jpg|мини|Монтевидеола дәүләт мәктәбендә балалар баҡсаһы балалары .]] Портҡа йәнәш иҫке Монтевидео, даими план буйынса XVIII — XIX быуат башында төҙөлә. Бында ҡаланың төп майҙанында үҙенә [[барокко]] һәм [[классицизм]] (1790—1804) һыҙаттарын берләштергән кафедраль собор, колониаль осорҙағы ихаталар менән йорттар урынлашҡан. Порттан көнбайышҡа ҡарай Монтевидеоның эшсе һәм сәнәғәт районы — Вилья-дель-Серро урынлашҡан. Урамдарҙың тура мөйөшлө селтәре Ла-Плата ҡултығы яғынан ҡалаға исем биреүсе Серро убаһы менән сикләнгән: Монтевидео — тәржемә иткәндә «мин ҡалҡыулыҡты күрәм» тигәнде аңлата. Ҡалҡыулыҡта 1809—1839 йылдарҙа төҙөлгән форт бар. Архитектура яғынан иң ҙур ҡоролмалар араһында классицизм стилендәге «Солис» театры (1841—1874), парламенттың эклектик бинаһы (1908—1920), XX быуат арихтектураһын сағылдырыусы яңы Ратуша (1930), Республика университетының инженер-геодезия факультеты (1938), күп ҡатлы «Панамерикано» бинаһы (1957) иғтибарға лайыҡ. Уругвайҙың сәйәси тормошонда армияның ҙур ролен генералдарға булған һәйкәлдәр раҫлай. Бынан тыш ҡалала колонист-күскенселәргә монументтар бар: «Фургон» (1929—1934) һәм «Дилижанс» (1953). Икеһе лә бронзанан эшләнгән. Монтевидеола Милли тарихи музей, Тәбиғи тарих музейы, Педагогия музейы, Милли нәфис сәнғәт музейы, Муниципаль нәфис сәнғәт музейы, Зоология музейы һ. б. эшләй. [[Планетарий]] һәм ике [[зоопарк]] бар. Уругвайҙың баш ҡалаһында илдең иң ҙур уҡыу йорто — 1849 йылда барлыҡҡа килгән Республика университеты урынлашҡан, шулай уҡ Техник колледж, уның ҡарамағында Монтевидеола ғына түгел, ә илдең башҡа ҡалаларында ла махсус уҡыу йорттары бар. Атап әйткәндә, Монтевидеола уға ике индустриаль уҡыу йорто, электротехник, төҙөлөш һәм караптар төҙөү колледжы, шулай уҡ сауҙа, график сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, эш башҡарыу һәм коммерция колледждары буйһона. Ҡалала эшләгән ғилми-тикшеренеү учреждениелары араһында Әҙәбиәттең милли академияһын, Милли инженерия академияһын, Атом энергияһы буйынса милли комиссияны, География һәм тарих институтын, Астрономик обсерваторияны атарға була. Монтевидеола 10 китапхана бар, улар араһында иң ҙурҙары Милли китапхана (500 мең том), Республика университеты факультеттарының китапханалары, Муниципаль китапхана (20 мең том), Милли конгресс китапханаһы (180 меңдән ашыу том) һәм Педагогик китапхана (115 меңдән ашыу том). [[1977 йыл]]дан йыл һайын Монтевидеола халыҡ-ара китап йәрминкәһе үткәрелә <ref><div>[http://kbanda.ru/index.php/literature-and-publishing/212-v-urugvae-startovala-34-ya-mezhdunarodnaya-knizhnaya-yarmarka.html 34 башланы. Уругвай-халыҡ-ара китап йәрминкәһендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115148/http://kbanda.ru/index.php/literature-and-publishing/212-v-urugvae-startovala-34-ya-mezhdunarodnaya-knizhnaya-yarmarka.html |date=2015-04-02 }} ([[Контрабанда (журнал)|Контрабанда]], 2011 йылдың 28 сентябре)</div></ref>. Ҡалала театр һәм театр залдары күп: «Мерседес», «Тингладо», «Театро дель сентро», «Сиркулар», «Эль гальпон», «Клуб де тиаиро», «Нуэво стела», «Одеон», «Солис», «Верди» һ. б. [[1949 йыл]]да Милли консерваторияға нигеҙ һалына, ә [[1890 йыл]]дан Верди институты эшләй. [[1930 йыл]]да Уругвайҙың баш ҡалаһында футбол буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла. Монтевидеоның иң үҙәгендә чемпионат өсөн махсус 120 мең кеше һыйҙырышлы (хәҙер 80 мең тирәһе һыйҙырышлы) «Сентенарио» [[Стадион|футбол стадионы]] төҙөлә, унда Уругвай футболсылары аргентиндарҙы драматик финалда еңеп, тарихта беренсе донъя чемпиондары була. Уругвай футболының «Пеньяроль» — «Насьональ» суперклассикоһы шулай уҡ Монтевидеола үтә. Ҡаланың 90 % халҡы футбол менән ҡыҙыҡһына. [[:ru:Чемпионат_Уругвая_по_футболу_2007/2008|2007/08]] миҙгелендә Уругвайҙың Примьераһында футбол буйынса 16 клубтан 14 клуб Монтевидеонан була. [[Файл:Montevideo_Panorama.jpg|центр|мини|850x850пкс| Монтевидео күренеше]] == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг Испании}} [[Барселона]], [[Испания]] (1985) * {{Флаг Колумбии}} [[Богота]], [[Колумбия]] * {{Флаг Аргентины}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] (1975) * {{Флаг Бразилии}} [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]] (2007) * {{Флаг Испании}} Кадиста, [[Испания]] * {{Флаг Канады}} Квебек, [[Канада]] * {{Флаг Аргентины}} Кордова, [[Аргентина]] * {{Флаг Бразилии}} [[Куритиба]], [[Бразилия]] * {{Флаг Аргентины}} Ла-Плата, [[Аргентина]] * {{Флаг Испании}} [[Мадрид]], [[Испания]] * {{Флаг Испании}} Мелилья,[[Испания]] * {{Флаг США}} Монтевидео, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] * {{Флаг Бразилии}} Порт-Алегри, [[Бразилия]] * {{Флаг Аргентины}} Росарио, [[Аргентина]] * {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[1998 йыл|1998]]) * {{Флаг Китая}} [[Тяньцзинь]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] * {{Флаг Китая}} Циндао, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] * {{Флаг Коста-Рики}} Сан-Хосе, [[Коста-Рика]] * {{Флаг Франции}} [[Париж]], [[Франция]] (2013) * {{Флаг Эквадора}} Эсмеральдас, [[Эквадор]] (2009) * {{флаг САДР}} Эль-Аюн, [[Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы|Көнбайыш]] Сахара (2009) <gallery> Файл:Playaramirez.jpg|Төнгө Монтевидео күренеше Файл:Centenario - Peñarol vs LDU Quito.jpg|Монтевидео үҙәгендә 80 мең тамашасыны һыйҙырған «[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]» стадионы. Файл:Montevideo plaza de los olímpicos 02.jpg|Уругвай баш ҡалаһы скверҙарының береһе Файл:Montevideo, Uruguay, city and vicinities, LandSat-5 satellite image, near natural colors, 2011-08-21.jpg|Йыһандан Монтевидеоның һәм уның тирә-яғы һүрәте </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.uruguaytotal.com/virtual/ Виртуальный Монтевидео]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vuruguay.ru/foto/ Фотографии Монтевидео]{{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Ptw18ogm6s0/ Монтевидео — Моя Планета] {{Көньяҡ Америка баш ҡалалары}} [[Категория:Миллионер ҡалалар]] [[Категория:Көньяҡ Америка баш ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Уругвай ҡалалары]] [[Категория:Монтевидео]] sj3ccv31qwjdae3qu3pavts11mosrt7 0 146416 1297514 1171481 2026-05-20T02:21:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297514 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Карточка биржи|название=Нью-Йоркская фондовая биржа|логотип=NYSE Logo.svg|изображение2=NYSE july 2003.jpg|тип=[[Фондовая биржа]]|расположение=[[США]]: [[Нью-Йорк]], [[штат Нью-Йорк]], [[Уолл-стрит]]|координаты={{coord|40|42|24|N|74|0|41|W|type:landmark_region:US}}|основана=8 марта 1817 года|владелец=[[IntercontinentalExchange]]|ключевые фигуры=Данкан Нидерауер|листинг на бирже=|валюта=[[Доллар США]]|капитализация рынка акций={{Рост}} 32 трлн долларов (сентябрь 2018 год)|база листинга=4100|прежние названия=|объём торгов акциями=|биржевые индексы=[[NYSE Composite]] <br>[[Dow Jones Industrial Average]]|сайт=[https://www.nyse.com/ www.nyse.com]}} '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">New York Exchange Имеющейся, '''NYSE''' [<span class="IPA">нwʌɪɛ's[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ˈi]]ː</span>]<ref><div><span class="citation"><span lang="und">[https://en.oxforddictionaries.com/definition/nyse NYSE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201040/https://en.oxforddictionaries.com/definition/nyse |date=2019-01-05 }}</span><span style="display:none" class="hidden-ref">''' <span title="на неопределённом языке" style="cursor:help;" class="ref-info">(неопра.)</span>'''</span>. ''Dictionary of English Language Oxford''.</span></div></ref></span>) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың төп фонд биржаһы]], ул Нью-Йоркта Уолл-стритта урынлашҡан, әйләнеше буйынса донъяла иң эреләрҙән һанала. АҠШ-тың һәм ғөмүмән финанс индустрияһының [[Финанстар|финанс]] ҡеүәте символы. [[Биржа]]ла сәнәғәт компаниялары акциялары өсөн бөтә донъяға билдәле булған Доу-Джонс индексы ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Industrial Dow Jones Average</span>), шулай уҡ NYSE Composite һәм 100 ARCA NYSE Tech Index индекстары билдәләнелә. == Тарихы == Биржаны булдырыу идеяһы [[1792 йыл|1792 йылдың 17 майында]] ҡағыҙға теркәлә. Нью-Йорктың финанс инструменттарын ҡулланып эшләгән һәм килешеүҙәр төҙөү менән шөғөлләнгән 24 брокеры, Лондондағы коллегалары кеүек үк, ҡәһүәханала (иң билдәле «Тонтин» ҡәһүәханаһында) Нью-Йорк фонд биржаһын булдырыуҙары тураһында «Платан килешеүенә» ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Buttonwood Agreement</span>) ҡул ҡуя. 1792 йылдың беренсе биржаһында The Bank of New York акцияларына хаҡ ҡуйыла{{sfn|Тернер, Тони|2013|с=27}}. ХІХ быуат аҙағында — ХХ быуат башында донъяның иң эре биржаларҙың береһеенә әйләнә<ref><div>[https://books.google.com.ua/books?id=YWpoCgAAQBAJ&pg=PA266&dq=%22%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83+%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D0%B8+%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BC%22&hl=ru&sa=X&ved=0CBwQ6AEwAGoVChMIjOyFnpnMxwIVQp1yCh3MkwA_#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%20%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BC%22&f=false Лондон һәм Париж Араһында з. с. Мошенский. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары осоронда индустриаль / С. З. Мошенский. — Hampton, New Hampshire: Media Mindstir, 2015. — C 777. — ISBN 978-0-9964615-3-5.]</div></ref> [[1975 йыл]]дан биржа 1366 ағзаһы булған [[Коммерцияға ҡарамаған ойошма|коммерцияға ҡарамаған корпорацияға]] әйләнә ([[1953 йыл|1953 йылдан алып]] был һан бөтөнләй үҙгәрмәй)<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (5 июля 2018)">216 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. Ағзаларҙың урынын һатырға мөмкин, әлеге ваҡытта бер урын хаҡы 3 миллион [[АҠШ доллары]]на етә. [[2006 йыл|2006 йылдың]] март башында NYSE Archipelago Holdings электрон биржаһы менән ҡушылыуын тамамлай һәм үҙ тарихында беренсе тапҡыр инвесторҙарға үҙ акцияларын тәҡдим итә, шулай итеп, биржа коммерция ойошмаһына әйләнә. Nyse group акциялары биржаның үҙендә һатыла; [[2007 йыл|2007 йылдың 5 декабренә]] бында 22,6 миллиард долларлыҡ һатыу-һатып алыу эштәре башҡарыла. [[2006 йыл|2006 йылдың]] июнь айы башында Нью-Йорк фонд биржаһынының Euronext Европа фонд биржаһы менән ҡушыласағы тураһында иғлан ителә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә 4 апрелдә булыр [[2007 йыл|2007 йылдың]] 4 апрелендә<ref>[https://www.nyse.com/press/1175665133200.html Shares of NYSE Euronext begin trading, marking the beginning of the first truly global financial marketplace] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217031756/http://www.nyse.com/press/1175665133200.html|date=2014-02-17}}</ref> NYSE Euronext компанияһы барлыҡҡа килә. 2013 йылдың ноябрендә IntercontinentalExchange көйләүсе органдарҙан NYSE Euronext-ты һатып алыуға рөхсәт алына, был туралағы килешеү бынан бер йыл элек үк төҙөлгән була<ref><div>[http://lenta.ru/news/2013/11/13/complete Оператор тамамланды эре биржаһы поглощения]</div></ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:NYSE-floor.jpg|мини|Нью-Йорк фонд биржаһында «Трейдерҙар иҙәндә». Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән һатыу иткән меңәрләгән кешенең үҙҙәренең айырым сауҙа үҙәге, үҙҙәренең «соҡоро» бар.]] Биржала акциялар һәм башҡа ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән операциялар башҡарыла. Биржала '''3504''' компанияның (2013 йыл) ҡиммәтле ҡағыҙҙарына хаҡ ҡуйыла. Дөйөм компанияның капиталлаштырыуын, 2006 йыл аҙағына NYSE-ла сауҙа иткән компаниялар табышы 26,5 трлн доллар тәшкил итә. NYSE-нең директорҙар советына биржаның рәйесе, президенты, ағзалары һәм 10 эшлекле даирәһе вәкилдәре инә. Биржаның бинаһы Уолл-стрит, 11 адресы буйынса урынлашҡан. === Ғәҙәттән тыш хәлдәр === * 1914 ** 31 августа, [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу сәбәпле, биржа ябыла, әммә 28 ноябрҙә, [[Антанта]] илдәренә хәрби сығымдарын ҡаплатыуҙы тотҡарламау өсөн облигациялар менән сауҙа итеү маҡсатында, өлөшләтә асыла<ref>{{Cite news|title=The exchange opens|url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/384/mode/1up|date=Dec 7, 1914|accessdate=July 24, 2012}}</ref>. Декабрь уртаһынан ғәҙәти режимда эшен дауам итә. * 1920 ** 16 сентябрҙә биржа бинаһы янында бомба шартлай. 33 кеше һәләк була, енәйәтсе табылмай. * 1929 ** 24-29 октябрь.[[1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте|1929 йылда биржаның бөлөүе]]. * 1987 ** 19 октябрь. Ҡара дүшәмбе: Доу-Джонс индексы үҙ тарихында иң түбәнге кимәлгә — {{S|22,6 %}}-ҡа төшөүен кисерә. * 1989 ** 13 октябрь. Доу-Джонс индексы {{S|6,91 %}}.-ҡа түбәнәйә. * 1997 ** 27 октябрь. Доу-Джонс индексы {{S|7,18 %}}-ҡа түбәнәйә. Паниканы туҡтатыу өсөн беренсе тапҡыр сауҙа итеү туҡтатылып тора. * 2001 ** 11 сентябрҙәге террор һөжүменән һуң дүрт сауҙа сессияһы дауамында биржа ябылып тора. * 2010 ** 6 майҙа Доу-Джонс индексы күҙ асып йомғансы тиерлек {{S|9 %}}-ҡа түбәнәйә, ләкин тиҙ арала тергеҙелә (({{Тәржемәһеҙ 5|2010 Flash Crash}}))<ref><div>[http://blogs.wsj.com/marketbeat/2010/05/11/nasdaq-heres-our-timeline-of-the-flash-crash/ Nasdaq: Timeline of Our Here’Flash ' s the Crash], wsj.com, Matt by Phillips</div></ref>. Был тирбәлеш беренсе тапҡыр бер көн эсендә индекстың иң киҫкен үҙгәреүе була<ref><div>[http://www.montrealgazette.com/business/fp/markets+wild+ride/2994890/story.htmlWhitman, Jane "markets The' ride wild, " montreal gazette, May 7, 2010. Retrieved May 9, 2010]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}</div></ref><ref name="Lauricella">{{Cite news|title=Dow Takes a Harrowing 1,010.14-Point Trip|first=Tom|last=Lauricella|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704370704575227754131412596.html|date=May 7, 2010|accessdate=May 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509100118/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704370704575227754131412596.html|archivedate=9 May 2010 <!--DASHBot-->}}</ref><ref name="CNNM">{{Cite news|title=Glitches send Dow on wild ride|first=Alexandra|last=Twin|url=http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/|work=CNN Money|date=May 6, 2010|accessdate=8 May 2010 <!--DASHBot-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509022318/http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/|archivedate=9 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509022318/http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/ |date=9 May 2010 }}</ref>. * 2012 ** 29 октябрҙә биржа, «Сэнди» дауылы арҡаһында көндөң боҙолоуы сәбәпле, 27 йыл эсендә беренсе тапҡыр ябыла. 30 октябрҙә, шишәмбе көн, биржа 1888 йылдан алып тәүге тапҡыр ике көн рәттән эшләй<ref><div>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121029_live_us_hurricane_sandy.shtml BBC хәбәрҙәр]</div></ref>. * 2014 ** 1 майҙа биржаға 4,5 миллион доллар штраф һалына.<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="Википедия:Значимость факта">әһәмиәтле факт?</span></nowiki>''&#x5D;</sup> <center><gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> Файл:NYSESecurity.JPG|Бина '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' . [[Нью-Йорк]] Файл:NYSE Wall St 2002.jpg|Ингәндә йорттоң артҡы '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' (урамы инеү менән [[уолл-стрит]]) Файл:NYSE opening bell.jpg|Дәүләт секретары [[Департамент торговли США|АҠШ сауҙа департаменты]] [[Доналд Эванс|Эванс Доналд]] . ҡыңғырау ҡағыуҙан, йәғни старт бирелә торган н биржа иң '''Нью-йорк биржаһында''' [[23 апреля|23 апрель,]] [[2003 год|2003 йыл]] Файл:Crowd outside nyse.jpg|'''Тарихи фото''': кешеләр төркөмө йыйылды алғандан һуң шунда уҡ бинаға биржаһы [[Биржевой крах 1929 года|депрессия 1929 йыл]] </gallery></center> == Биржа ағзалары == Биржа ағзаларының төп категориялары: * ''Белгестәр''. Сауҙа урындарында эшләй. Уларҙың бурысы бурыстары — туранан-тура контракттар төҙөү. * ''Комиссия брокерҙары''. Сауҙа залында эшләй һәм, клиенттарҙың бойороҡтарын үтәп, Брокер фирмаларын хеҙмәтләндерә. * ''Брокер биржа залындағы брокерҙар''. Уларҙың бурысы — бирханың башҡа ағаларына ярҙам итеү. * ''Теркәлгән трейдерҙар''. Үҙҙәренә эшләй, комиссия түләүҙәренән азат ителгәндәр{{sfn|Фондовый рынок. Курс для начинающих|2011|с=47}}. == Эш һәм ял көндәре == Биржа дүшәмбе-йома көндәрендә эшләй эшләй. Сауҙа сессияһы Нью-Йорк ваҡыты менән 9:30 сәғәттә башлана һәм 16:00 сәғәттә тамамлана (EST, Көнсығыш Стандарт Ваҡыт). Йылына байрам көндәре булған 9 көндә эшләмәй. == Листинг NYSE == Нью-йорк биржаһында листинг үтеү өсөн күрһәткестәр түбәндәгеләрҙән түбән булыпға тейеш түгел булырға тейеш түгел: * Һуңғы йылда һалым түләгәнгә тиклемге килем — 2,7 миллион доллар. * Бынан алдағы ике йылда алған табыш — 3,0 млн доллар. * Матди активтарҙың саф хаҡы — миллион доллар 18,0. * Акцияларҙың бөтәһенең хаҡы — 1,1 млн доллар. * Акцияларҙың курс хаҡы — 19,0 миллион доллар. * 100 һәм унан да күберәк акцияға эйә булған акционерҙарҙың . == NYSE-ның үҫешенә йоғонто яһаған билдәле брокерҙар == * О ' Нил, Уильям — 30 йәшендә Нью-Йорк фонд биржаһында үҙенә урын һатып ала (биржа тарихында иң йәш маклер)<ref name="John Boik 2004 93">{{Cite book|title=Lessons from the Greatest Stock Traders of All Time|year=2004|author=John Boik|page=93}}</ref>, ул 1963—1964 йылдарҙа АҠШ фонд баҙарының тәүге көндәлек мәғлүмәттәрен сағылдырыусы компьютер базаһын булдыра. == Шулай уҡ ҡара == * Компании, имеющие листинг акций на Нью-Йоркской бирже а * NYSE Group (NYSE һәм идара NYSE Arca) * [[Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары|Фондовый рынок]] * Биржевая сделка * [[Nasdaq|NASDAQ]] * Fortune 1000 * Крепс, Хуанита == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Фондовый рынок. Курс для начинающих|оригинал=An Introduction to Equity Markets|издательство=«Альпина Паблишер»|год=2011|место=М.|серия=Reuters для финансистов|страниц=280|isbn=978-5-9614-1460-8|ref=Фондовый рынок. Курс для начинающих}} * {{Китап|автор=Тони Тернер|заглавие=Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих|оригинал=A Beginner's Guide to Short-Term Trading|издательство=Альпина Паблишер|год=2013|место=М.|серия=|страниц=366|isbn=978-5-9614-1711-1|ref=Тернер, Тони}} == Һылтанмалар == * [https://www.nyse.com NYSE рәсми сайты] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 2e2wow2zi7xyzjgbt11vf7izctwgu6k 0 150045 1297472 1184428 2026-05-19T14:32:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297472 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Вербицкий һәйкәле''' — композитор, [[Украина]] гимны «Ще не вмерла України…» музыкаһы авторы Михаил Вербицкийҙың һәйкәле [[Львов]] ҡалаһында урынлашҡан. Һәйкәл Бандера һәм Вербицкий урамдары сатына ҡуйылған. Был инде Вербицкийҙың икенсе һәйкәле, беренсе һәйкәле Яворов (Украинаның Львов өлкәһе) ҡалаһында, Львовтан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һәйкәлдең ҡуйылыу хаҡы 0,78 миллион гривна<ref>[http://ukranews.com/news/194356.Vo-Lvove-otkrili-pamyatnik-avtoru-Gimna-Ukraini-Verbitskomu.ru Во Львове открыли памятник автору Гимна Украины Вербицкому]</ref> (Өлкә советы рәйесе урынбаҫары В. Пятак һүҙҙәре буйынса урындағы үҙидара органдары һәйкәлде финанслауҙы күҙҙә тотоу өсөн үҙҙәренең бюджетына төҙәтмәләр индерә)<ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1431645-u-lvovi-vstanovlyat-pamyatnik-mikhaylu-verbitskomu Во Львове установят памятник Михаилу Вербицкому]</ref>). Һәйкәл 2015 йылдың 27 декабрендә асыла. Асыу тантанаһына өс йөҙ тирәһе кеше килә<ref>[http://gordonua.com/photo/events/Vo-Lvove-otkryli-pamyatnik-avtoru-gimna-Ukrainy-Mihailu-Verbickomu-Fotoreportazh-112824.html Во Львове открыли памятник автору гимна Украины Михаилу Вербицкому. Фоторепортаж]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Сара һәйкәлгә сәскәләр һалыу һәм ҡаланың сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең сығыштары менән тамамлана<ref>[http://www.day.kiev.ua/ru/news/271215-vo-lvove-otkryli-pamyatnik-mihailu-verbickomu Во Львове открыли памятник Михаилу Вербицкому]</ref>. Һәйкәлде асҡандан һуң концерт үтә<ref>[http://portal.lviv.ua/news/2015/12/27/u-lvovi-vidkrili-pam-yatnik-mihaylu-verbitskomu У Львові відкрили пам’ятник Михайлу Вербицькому {{ref-uk}}]</ref>. == Тасуирламаһы == Иҫтәлекле композиция бронзанан яһалған Вербицкийҙың скульптураһынан, шулай уҡ гранит стеланан тора, стелала украин гимны көйөнөң ноталары уйып яҙылған<ref>[http://pressorg24.com/news?id=216953 Памятник Михаилу Вербицкому открыли во Львове]</ref>. Стелала шулай уҡ аҡ мәрмәрҙән Украина картаһы һүрәтләнгән<ref name="gazeta" />. Композицияның баштағы бейеклеге 3.5 м <ref name="gazeta">[http://gazeta.ua/ru/articles/culture-newspaper/_pamyatnik-mihailu-verbickomu-planiruyut-ustanovit-vo-lvove/607425 Памятник Михаилу Вербицкому планируют установить во Львове]</ref><ref>[http://lemky.lviv.ua/?p=4329 27 грудня у Львові відкриють памятник Михайлу Вербицькому] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105145542/http://lemky.lviv.ua/?p=4329 |date=2016-01-05 }} {{ref-uk}}</ref>, әммә һуңынан 2.9 м тиклем ҡыҫҡартыла. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөкләндереү күҙаллана<ref>[http://www.lvov.ws/pamyatnik-verbickomu-vo-lvove-ustanovyat-v-konce-noyabrya/ Памятник Вербицкому во Львове установят в конце ноября]</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] [[Категория:Львов һәйкәлдәре]] 4dxst7jhmx28ow8dan64w7wt50rc7x9 0 152634 1297507 1220910 2026-05-19T19:11:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәскәй әбей''' — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе. Хөрәфәттәр, тылсымлы әкиәттәр персонажы. == Тасуирламаһы == Башҡорттарҙың ышаныуҙары буйынса, Мәскәй әбей — үлгән сихырсының йәки йыназа уҡылмай күмелгән кешенең йәне. Төндә утлы шар рәүешендә осоп йөрөй, кешеләргә ауырыу, сихыр, зәхмәт ҡағылдыра. Әкиәттәрҙә, төрлө ҡиәфәткә инеп, кешеләргә зыян килтергән ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә. Кешеләрҙе ашай («Мәскәйҙең үлеме», «Шәғәле» һәм башҡа әкиәттәр), уларҙың ҡанын йәки елеген һура («Ете ҡыҙ», «Ҡамыр батыр» һәм башҡалар), башҡа ҡот осҡос яуызлыҡтар ҡыла. Мәскәй әбей геройға ярҙам иткән осраҡтар ҙа була — уға дөрөҫ юл күрһәтә, кәңәш бирә («Батша, егет, аждаһа»). «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында иһә Мәскәй бөтөнләй башҡа образда: кеше аяғы баҫмаған тауҙарҙа йәшәгән 500 йәшлек изге күңелле тылсым эйәһе итеп һүрәтләнә<ref>Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 1—2‑се кит. Өфө, 1976</ref><ref>Башҡорт халыҡ ижады.1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995</ref><ref>Башҡорт халыҡ ижады. 4‑се т. Эпос. Өфө, 1999</ref>. == Урыҫ мифологияһында == Мәскәйгә оҡшаш персонаждар күп халыҡтарҙың мифологияһында, шул иҫәптән, славяндарҙа (урыҫ халҡында) ла бар. Төп атамаһы — Баба-яга, уның төрлө варианттары бар. '''Ба́ба-яга́''' ({{lang-ru|Яга, яга-баба, еги-баба, ягая, Ягишна, Ягабова, Егибоба}}; [[Белорус теле|белор.]] ''Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня;'' {{lang-uk|Баба-Язя, Язя, Язі-баба, Гадра}}; {{lang-pl|jędza, babojędza}}; {{lang-cs|jezinka}}, ''Ježibaba''<ref>Потебня А. А. «О мифическом значении некоторых поверий и обрядов» (1865) с. 270</ref> «ведьма», «урман ҡарсығы»; в.-{{lang-sr|баба jега}}; {{lang-sl|jaga baba, ježi baba}}){{sfn|Петрухин|2012|с=614}}{{sfn|Дубровський|1918|с=5}} — славян мифологияһы һәм [[фольклор]]ы [[персонаж]]ы, бигерәк тә славян халыҡтарының тылсымлы әкиәттәрендә йыш осрай. Ул шөкәтһеҙ, тылсымлы нәмәләре булған, магияға эйә ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә.Ҡайһы бер әкиәттәрҙә сихырсы ҡарсыҡ, убыр{{sfn|Гуманитарный словарь|2002|с=}}. Йышыраҡ — тиҫкәре персонаж, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа геройға ярҙам итеп тә ебәрә {{sfn|НИЭ|2002|c=78|loc=Обычно выступает в качестве враждебной человеку силы, реже — помощницы героя}}. Урыҫ мифологияһынан тыш словак<ref>[http://www.hobbitaniya.ru/slovak/slovak12.php Заколдованный замок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603222019/http://hobbitaniya.ru/slovak/slovak12.php |date=2012-06-03 }}</ref> һәм чех<ref>[http://hobbitaniya.ru/czech/czech65.php Ян Деда и красная баба-яга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510045400/http://hobbitaniya.ru/czech/czech65.php |date=2012-05-10 }}</ref> әкиәттәрендә осрай. Баба-яга тураһында яҙма рәүештә телгә алыу 1588 йылда булған — инглиз сәйәхәтсеһе ''Джильс Флетчер'' «Урыҫ дәүләте тураһында» тигән китабында уның хаҡында яҙған. Ул кешеләр табынған «алтын йәки яга-баба» тураһында ишетеп, Пермь крайына килгән дә бының буш хәбәр икәнен асыҡлаған<ref>''[[Флетчер, Джайлс|Флетчер Д.]]'' Гл. XX. О пермяках, самоедах и лопарях // О государстве русском : [1588 г.] : [пер. с англ.]</ref>. == Мәскәй әбей образы фольклорҙа == === Көнсығыш славяндарҙа === [[Файл:Baba-Yaga Lubok1.jpg|мини|«Мәскәй әбей ҡарт менән бейей». Лубок]] Славян фольклорында Мәскәй әбей бер нисә бер нисә тотороҡло атрибутҡа эйә: ул сихырлай, килелә (''ступа'') оса белә, урман ситендә тауыҡ боттарында урынлашҡан{{sfn|Петрухин|2012|с=614}}) һәм кеше һөйәктәре һәм баштары менән уратып алынған өйҙә йәшәй. Ул батыр егет егеттәрҙе һәм балаларҙы уларҙы ашау өсөн әүрәтә. Үҙенең ҡорбандарын эҙәрлекләгәндә эҙен һепертке менән юйҙыра. «Иван Царевич һәм Марья Моревна» әкиәтендә<ref>[https://web.archive.org/web/20131001104842/http://content.mail.ru/arch/61561/2417541.html Иван-царевич и Марья Моревна]</ref> Яга Ягишна (Мәскәй әбей, һөйәк аяҡ) «алыҫ-алыҫта, ете диңгеҙ аръяғында, диңгеҙҙән алыҫ түгел ут йылғаһы артында» йәшәй, уның бейәләре бар. Яга — өс ен ҡыҙҙың (ҡайһы саҡта принцесса, геройҙың иҫ киткес кәләше), әкиәт геройы тарафынан үлтерелгән йыландың әсәһе{{sfn|Петрухин|2012|с=614}}. [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] былай тип өҫтәй: «Ул ябай сәсле ҡатын-ҡыҙ һәм билдекһеҙ күлдәктә»{{sfn|Даль|1880—1882}}. Фольклор теорияһы һәм тарихы өлкәһендә иң күренекле белгес В. Я. Пропп фекеренсә, Мәйкәйҙең өс төрө айырыла: бүләк итеүсе (ул геройға әкиәт ат йәки тылсымлы предмет бүләк итә); балаларҙы урлаусы; һуғышсан, әкиәт геройы уның менән «ғүмер өсөн түгел, ә үлем өсөн» һуғыша һәм икенсе кимәлгә күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта уның асыулы һәм агрессив булыуы уның төп һыҙаты булып тормай, әммә иррациональ холҡоноң күренеше генә булып тора. Мәскәй әбейҙең фольклорҙағы ҡапма-ҡаршылыҡлы холҡо, беренсенән, урман хужабикәһе образы менән бәйләнгән, уны ҡыуандырырға кәрәк; икенсенән, яуыз йән эйәһе образы, ул балаларҙы ҡыҙҙырыу өсөн көрәккә һала. Уның был образы үҫмерҙәрҙе инициация йолаһы (индивидтың ниндәй ҙә булһа йәмәғәт төркөмө йәки мистик йәмғиәт сиктәрендә яңы үҫеш баҫҡысына күсеүе) аша үткәреүсе рухани (''жрица'') функцияһы менән бәйле{{sfn|Пропп|2000|с=}}. Күп әкиәттәрҙә Мәскәй геройҙы ашарға теләй, ләкин, ашатып-эсереп, йомғаҡ йәки серле белем биреп, ебәрә йәки герой үҙе ҡаса. Уның образын ҡәбилә ҡурсалаусыларына ҡараған һәм тәбиғәт культы менән бергә хөрмәт ителгән боронғо [[Тотемизм|тотем]]ға табыныу менән бәйләйҙәр. Ул шулай уҡ ҡәбиләнең ҡурсалаусы рухы һыҙаттарына эйә, сөнки ул күрәҙә, әкиәттәрҙә геройҙы дөрөҫ юлға йүнәлтә, сөнки барыһын да белә. Усаҡ культы менән бәйле ҡурсалаусы ғаилә рухы булараҡ, уның атрибуттары бар, мәҫәлән, мейес, киле, төйгөс, көллөксә һеперткеһе<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/geroi-russkih-narodnyh-skazok-kto-oni-i-pochemu-vedut-sebya-tak-a-ne-inache-1|автор=Штемберг Андрей Сергеевич|заглавие=Герои русских народных сказок: кто они и почему ведут себя так, а не иначе?|год=2011|издание=Пространство и Время|выпуск=4|archivedate=2021-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213224647/https://cyberleninka.ru/article/n/geroi-russkih-narodnyh-skazok-kto-oni-i-pochemu-vedut-sebya-tak-a-ne-inache-1}}</ref>. === Көньяҡ славяндарҙа === [[Австрия]] Каринтияһының элекке славян ерҙәрендә «Баба-яга Пехтра» ([[Немец теле|нем]]. Pechtrababajagen) Крещение кисәһендә һәм Пепеле мөхите алдында йорттарҙы ҡарап сығыуҙа йола персонажы булып тора<ref>Энциклопедия сверхъестественных существ. — Москва: Локид-МИФ, 2000 г.</ref>{{sfn|Валенцова|2009|с=18}}. Йола ваҡытында ҡайһы берҙә төркөмдәге бер кеше ағас аяҡта аҡһап йөрөй — иҫке тасуирламаларҙа Пехтраның ҙур «ҡаҙ» аяҡлы була. Помурье [[словендар]]ы Юрий көнөндә (Юрьев день) яҙҙы ҡаршылаған ваҡытта «Йәшел Юрий» йәки "Весника"ны үткәргән. Улар ҡышты Баба Яга тип атайҙар: {{Начало цитаты}} {| |<poem> : ''Оригинал'' Zelenega Jurja vodimo,<nowiki>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</nowiki> Maslo in jajca prosimo, Ježi-babo zganjamo, Mladoletje trošimo!<ref>[[s:sl:Razdelek I. Pesmi obredne./Oddelek B. Krasne ali ladarske pesmi.|Pesmi obredne]]</ref> </poem> |<poem>:''Перевод'' Зелёного Юрия водим, Масло и яйца просим, Бабу Ягу прогоняем, Весну рассыпаем! </poem> |}{{конец цитаты|источник=}} [[Сербия]]ла, Черногорияла һәм [[Хорватия]]ла уны Мөгөҙлө ҡарсыҡ тип атайҙар һәм һәм кескәй балалар шаярһа һәм йоҡларға теләмәһәләр ул килә тип ҡурҡытҡандар<ref>[http://villains.wikia.com/wiki/Babaroga Babaroga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927182640/http://villains.wikia.com/wiki/Babaroga |date=2013-09-27 }}{{ref-en}}</ref>. [[Черногория]]ла (Рисан ҡалаһында), Масленицала Масленицаға кейенеү йолаһында ҡатнашыусыларҙың береһе Убырлы ҡарсыҡ («бабай әбейе») булып кейенә һәм ҡулында «бала» (ҡурсаҡ) йөрөтә. Был образ ата-бабаларҙы символлаштыра һәм алдағы йылға уңдырышлылыҡ тәьмин итә тип иҫәпләнә. == Экранда == Баба-яга ролендә иң күбе Георгий Милляр уйнаған, ул төшкән фильмдар: * «Василиса Прекрасная» (фильм, 1939) * «Морозко (фильм)» (1964) * «Огонь, вода и… медные трубы» (1967) * «Золотые рога» (1972) '''Фильмдар''' * «Весёлое волшебство» (1969) — Валентина Сперантова * «В тринадцатом часу ночи» (1969) — Зиновий Гердт * «Лада из страны берендеев» (1971) — Майя Булгакова * «Баба-яга» (Франция-Италия, 1973). * «Новогодние приключения Маши и Вити» (1975) — Валентина Кособуцкая * «Как Иванушка-дурачок за чудом ходил» (1977) һәм «Сказка про влюблённого маляра» (1987)— Мария Барабанова * «Там, на неведомых дорожках…» (1982) һәм «После дождичка в четверг» (1985) — Татьяна Пельтцер (игелекле Баба-Яга) * «Лиловый шар (фильм)» (1987) — Светлана Харитонова * «Остров ржавого генерала» (1988) — Александр Леньков (робот Баба-Яга) * «Дед Мороз» ([[инглиз теле|ингл. Father Frost]]) (1996) — Дональд О’Коннор * «Сказ про Федота-стрельца» (2001) — Ольга Волкова * «Чудеса в Решетове (фильм)» (2004) — Ёла Санько * «Лесная царевна» (2004) — Галина Морачева * «Новая старая сказка» (2006) — Елена Санаева * «Книга мастеров» (2009) — Лия Ахеджакова * «Приключения в Тридесятом царстве» (2010) — Анна Якунина * «Морозко (фильм, 2010)|Морозко» (2010) — Кристина Орбакайте * «Реальная сказка (фильм)» (2011) — Людмила Полякова * «Добрая фея» (Испания, 2015) — Макарена Риверо * «Польские легенды» (серия фильмов) (Польша, 2016) — Катаржина Поспех * «Последний богатырь» (2017) — Светлана Колпакова '''Мультфильмдар''' * «Ивашко и Баба-Яга (мультфильм)|Ивашко и Баба-Яга» (1938) * «Гуси-лебеди (мультфильм)» (1949) * «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1954)» (1954) * «Конец Чёрной топи» (1960) * «Про злую мачеху» (1966) * «Сказка сказывается» (1970) * «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1971)» (1971) * «Василиса Прекрасная (мультфильм)» (1977) * «Два клёна» (1977) * «Жихарка» (1977) * «Летучий корабль (мультфильм)» (1979) * «Баба-яга против!» (1980) * «Ивашка из Дворца пионеров» (1981) * «А в этой сказке было так…» (1984) * «Домовёнок Кузя» (1985—1987) * «Ну, погоди! (выпуск 16)» (16-й выпуск) (1986) * «Уважаемый леший» (1988) * «Два богатыря (мультфильм)» (1989) * «Фантазёры из деревни Угоры (мультфильм)» (1994) * «Барток Великолепный» (1999) * «Бабка Ёжка и другие» (2006) * «Новые приключения Бабки Ёжки» (2008) * «Добрыня Никитич и Змей Горыныч» (2006; Россия) * "Про Федота-стрельца, удалого молодца (мультфильм)|" (2008; Россия) * «Иван Царевич и Серый Волк» (2011; Рәсәй) * «Три богатыря на дальних берегах» (2012; Рәсәй) * «Царевны» (2018; Роәсәй) == Шулай уҡ ҡара == {{Навигация |Тема = Баба-Яга |Портал = |Портал2 = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Баба-яга |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * Бефана * Калинов мост == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә * {{статья |автор= |заглавие=Баба-Яга | оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание=Российский гуманитарный энциклопедический словарь| тип= |место= М. |издательство= Владос: Филологический факультет СПбГУ|год= 2002 |выпуск= |том=1. А – Ж| номер= |страницы= |страниц=720 |isbn=5-8465-0037-4 |ref=Гуманитарный словарь}} * {{книга |часть=Баба-Яга |заглавие=Новая иллюстрированная энциклопедия|том=2. Ар – Би |место=М. |издательство=Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия|год=2002 |страниц=256 |isbn=5-85270-192-0 |страницы=78|ref=НИЭ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Баба-яга|ref=Брокгауз и Ефрон}} * {{СДЭС|Перхта|автор=Валенцова М. М. |том=4|страницы=18–20 |ref=Валенцова}} * {{Даль|Яга 2|Баба|ref=Даль}} * {{Книга |автор = Забылин М. |заглавие = Русский народ : его обычаи, обряды, предания, суеверия и поэзия |ссылка = http://www.rusinst.ru/docs/books/M.Zabylin-Russkii_narod.pdf |место = М. |издательство = Издание книгопродавца М. Березина |год = 1880 |страниц = 616 |ref = Забылин }} * {{Статья |автор = Топорков, Андрей Львович|Топорков А.Л. |заглавие = Откуда у Бабы-Яги ступа? |ссылка = http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Kultura_Iskusstvo/A_L_Toporkov_Otkuda_u_Baby-Yagi_stupa.htm |издание = Русская речь (журнал РАН)|Русская речь |тип = журнал |год = 1989 |месяц = Июль—Август |номер = 4 |страницы = 126—130 |ref = Топорков |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170810171652/http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Kultura_Iskusstvo/A_L_Toporkov_Otkuda_u_Baby-Yagi_stupa.htm |archivedate = 2017-08-10 }}<small>(4.03.2016)</small> * {{СДЭС|Яга|автор=Петрухин В. Я. |том=5|страницы=614 |ref=Петрухин}} * {{публикация|книга|автор=Потебня А. А.|заглавие=О мифическом значении некоторых поверий и обрядов|часть=Баба-Яга|место=М.|издательство=в университетской типографии|год=1865|издание=Чтения в обществе истории и древностей российских при Моск. Унив.|книга=III|ответственный=добав. Лавровский, Пётр Алексеевич|П. ЛавровскийКритический разбор исследования А. Потебни|страницы=85—232|ref=Потебня}} * {{книга |автор=Пропп В. Я.|заглавие=Исторические корни волшебной сказки. Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова |часть=Гл. III: Таинственный лес|страницы=36—89|ссылка=http://dragons-nest.ru/dragons/books-and-articles/knigi_o_drakonakh/v_ya_propp_istoricheskie_korni_volshebnoy_skazki.php |место=М.|издательство=Лабиринт |год=2000 |страниц=336 |серия= |isbn=5-87604-008-8 |ref=Пропп}} * {{книга |автор=Степанов Ю. С.|часть=Баба-Яга|заглавие=Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA92&lpg=PA92&dq=фрау+холле+баба+яга&source=bl&ots=ZhELm28IHV&sig=Sh_7HWEEugcvMOM6hSz-gz_elig&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjq7tKGiqPKAhXq_XIKHUM0Bq8Q6AEIKjAD#v=onepage&q=фрау%20холле%20баба%20яга&f=false |место=М.|издательство=Школа «Языки русской культуры»|год=1997|страницы=87|ref=Степанов}} * {{СДЭС|Георгий|автор=Толстой H. И.|том=1|страницы=496–498 |ref=Толстой}} ; башҡа телдәрҙә * {{статья|автор=Валодзіна Т., Прохараў А. |заглавие=Баба Яга, Ягня, Юга |автор издания= | ссылка= |издание=[http://new.bestiary.us/books/belaruskaja-mifalogija-encyklapedychny-slownik Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік] |ответственный=С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш |место=Мн. |издательство=Беларусь |год=2004 |том= |номер= |страницы=34–35 |страниц=593 |тираж=3000 |серия= |isbn=985-01-0473-2 |ref=Валодзіна Т., Прохараў |язык=}}{{ref-be}} * {{книга |автор=Дубровський В. Г|заглавие=Словник московсько-український |ссылка= |место=К. |издательство= Рідна мова |год=1918 |страниц=542 |серия= |isbn= |ref=Дубровський}} * {{статья |автор=Ivanova E. V.|заглавие=The Problem of Mysteriousness of Baba Yaga Character in Religious Mythology|оригинал=Проблема загадочности образа Бабы-яги в религиозной мифологии|ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/10124/1/12_Ivanova.pdf |автор издания= |издание=Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences |тип= |место= |издательство= |год=2013 |том=12 |выпуск= |номер=6 |pages=1857—1866 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Ivanova|archiveurl= |archivedate=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|104522}} * [http://lki.ru/text.php?id=4593 Яги (автор Ричард Псмит (Андрей Ленский)) Журнал «Лучшие Компьютерные Игры» № 11 (84) ноябрь 2008] * [https://web.archive.org/web/20150712055341/http://ls.pushkin.edu.ru/lsslovar/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0-%D0%AF%D0%B3%D0%B0%2FC1-C2 Бáба−Ягá (Бáба−ягá, бáба−ягá) // Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»] [[Категория:Мифология]] [[Категория:Әкиәт персонаждары]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:Башҡорт әкиәттәре]] gna2za4b8hpqhyjctga2seajikfa6i8 0 152920 1297508 1267111 2026-05-19T19:58:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәғлүмәт системаһы''' (МС) — [[мәғлүмәт]]те һаҡлау, эҙләү һәм эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән [[система]] һәм мәғлүмәт тәьмин итеү һәм таратыу өсөн кәрәкле ойоштороу   ресурстары (кеше, техник, финанс һ.б.) (ISO/IEC 2382:2015)<ref name="ISO/IEC 2382-1.IS">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:2382:ed-1:v1:en ISO/IEC 2382:2015 Information technology — Vocabulary]: </ref>. Кәрәкле [[мәғлүмәт]]кә мохтаж кешеләрҙе ваҡытында тәьмин итеү{{sfn|William S. Davis, David C. Yen|1998|quote=Information system is a set of hardware, software, data, human, and procedural components intended to provide the right data and information to the right person at the right time.}}, йәғни билдәле бер  өлкәлә   билдәле бер мәғлүмәткә ихтыяждарҙы  ҡәнәғәтләндереү өсөн тәғәйенләнгән, шул уҡ ваҡытта мәғлүмәт системаларының эш итеү һөҙөмтәһе булып  ''мәғлүмәт продукцияһы'' — документтар, мәғлүмәт массивтары, бирелмәләр базалары һәм мәғлүмәт хеҙмәттәре — тора <ref name="gost-7.0">ГОСТ 7.0-99. Система стандартов по информации, библиотечному и издательскому делу. Информационно-библиотечная деятельность. Библиография. Термины и определения</ref>. == Мәғлүмәт системаһы  төшөнсәһе == Мәғлүмәт системаһы төшөнсәһен, контексҡа ҡарап, төрлөсә аңлаталар.   Мәғлүмәт системаһының киң  төшөнсәһе шунан ғибәрәт: бирелмәләр, техник һәм [[Программа менән тәьмин итеү|программа тәьминәте]], шулай уҡ персонал һәм ойоштороу саралары уның айырылмаҫ компоненттары булып тора. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның «Мәғлүмәт, мәғлүмәт технологиялары һәм мәғлүмәтте һаҡлау тураһында»ғы федераль законы ла «мәғлүмәт системаһы» төшөнсәһен киң<ref>Поскольку понятие информационных технологий само по себе может рассматриваться достаточно широко.</ref> итеп аңлата, ул  мәғлүмәт системаһына бирелмәләр базаларындағы мәғлүмәттәр йыйылмаһын һәм уларҙы эшкәртеүҙе тәьмин иткән  [[мәғлүмәт технологиялары]] менән техник сараларҙы ла индерә<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/149-ФЗ Федеральный закон Российской Федерации от 27 июля 2006 г. № 149-ФЗ. Об информации, информационных технологиях и о защите информации]</ref>. [[Информатика]] өлкәһендәге Рәсәй ғалимдары араһында мәғлүмәт системаһына иң киң билдәләмәне  М. Р. Когаловский бирә. Уның фекеренсә, мәғлүмәт системаһы төшөнсәһенә, бирелмәләр,  программалар, аппарат тәьминәте һәм кеше  ресурстарынан тыш,  аралашыу ҡоролмаларын,  лингвистик сараларҙы һәм мәғлүмәт ресурстарын да индерергә кәрәк,  бөтәһе бергә улар «ҡулланыусыларҙың мәғлүмәт ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн реаль донъяның бер ни тиклем өлөшөнөң  динамикалы мәғлүмәт моделен булдырған» системаны хасил итә{{sfn|Когаловский М. Р.|2003}}<ref name="is.glossary.2009">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A0%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Когаловский М. Р.] и др.'' [http://www.iis.ru/docs/is.glossary.2009.pdf Глоссарий по информационному обществу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331134157/http://www.iis.ru/docs/is.glossary.2009.pdf |date=2020-03-31 }} / Под общ. ред. Ю. Е. Хохлова. — М.: Институт развития информационного общества, 2009. — 160 с.</ref>{{rp|59}}. Мәғлүмәт системаһын тарыраҡ аңлау уны бирелмәләр, программалар һәм аппарат тәьминәте менән сикләй. Был компоненттарҙың ҡушылып эш итеүе  мәғлүмәткә идара итеүҙа һәм ҡулланыусыларҙың мәғлүмәт  алыуға, үҙгәртеүгә һәм һаҡлауға йүнәлтелгән эшмәкәрлеген автоматлаштырыу мөмкинлеген бирә<ref>Ю. А. Маглинец. Анализ требований к автоматизированным информационным системам. — Бином, 2008. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785947748659 ISBN 978-5-94774-865-9]</ref>. Мәҫәлән, Рәсәйҙәге   РВ 51987 ГОСТ-ы стандарты мәғлүмәт системаһы төшөнсәһе аҫтында «эшкәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мәғлүмәтте артабан файҙаланыу өсөн тәҡдим итеүсе автоматлаштырылған система» аңлана.  Р 53622-2009 ГОСТ-ы ниндәй ҙә булһа бурыстарҙы хәл итеү өсөн хисаплау сараларында бер бөтөн булараҡ эш итеүсе бирелмәләр (йәки бирелмәләр базаһы), бирелмәләр базаһына идара итеү системалары һәм ҡулланма программалар йыйылмаһын  ''мәғлүмәт-хисаплау системаһы'' тигән термин менән билдәләй<ref>ГОСТ Р 53622-2009. Информационные технологии. Информационно-вычислительные системы. Стадии и этапы жизненного цикла, виды и комплектность документов</ref>. Ойошма эшмәкәрлегендә  мәғлүмәт системаһы ойошманың эш стратегияһын тормошҡа ашырыусы программа тәьминәте тип ҡарала. Ойошманың бөтә хеҙмәткәрҙәренең, хеҙмәттәренең һәм тармаҡтарының мәғлүмәткә ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүсе берҙәм корпоратив мәғлүмәт системаһын булдырыу һәм йәйелдереү   маҡсаты ҡуйыла.  Ләкин ғәмәлдә был тиклем ҙур күләмле мәғлүмәт  системаһын төҙөү бик ауыр, хатта мөмкин түгел, шунлыҡтан предприятиела ғәҙәттә төркөмдәргә берләштерелгән бурыстарҙы  хәл итеүсе бер нисә  система эшләй:  производствоға идара итеү, финанс-хужалыҡ эшмәкәрлеге, электрон документтар әйләнеше һ.б. Бурыстарҙың бер өлөшө бер нисә мәғлүмәт  системаһында сиселә, ә бер өлөш бөтөнләй автоматлаштырылмай. Бындай ситуация  «ҡораманан торған автоматлаштырыу» тип атала һәм   күп предприятиеларға хас<ref>Н. Лисин. [http://www.bytemag.ru/articles/detail.php?ID=14862 Лоскутная автоматизация, или как управлять «зоопарком» программ] //BYTE Россия, 2009</ref>. == Мәғлүмәт системаларын классификациялау  == === Архитектура буйынса классификация === Бүленеүсәнлек кимәле буйынса: * ''өҫтәл ''(''desktop''), йәки ''локаль '' МС-тары, уларҙың бөтә компоненттары (бирелмәләр базаһы, бирелмәләр базаларына идара итеү системалары, клиент ҡушымталары) бер компьютерҙа; * ''бүленгән ''(''distributed'') МС-тар, уларҙың  компоненттары бер нисә компьютерҙа. Бүленгән мәғлүмәт системалары үҙ сиратында  түбәндәгеләрҙән тора:  * ''файл-сервер '' МС-тары («файл-сервер» архитектуралы МС-тар); * ''клиент-сервер ''МС-тары («клиент-сервер» архитектуралы МС-тар). Файл-сервер мәғлүмәт системаларында  бирелмәләр базаһы — файлдар серверында,  ә бирелмәләр базаһына идара итеү системаһы һәм клиент ҡушымталары эшсе станцияларҙа урынлаша. Клиент-сервер мәғлүмәт системаларында бирелмәләр базаһы менән  бирелмәләр базаһына идара итеү системаһы — серверҙа, ә клиент ҡушымталары эшсе станцияларҙа була. Клиент-сервер МС-тары үҙ сиратында  ''ике звенолы''  һәм  ''күп звенолыға''  бүленә. Ике звенолы  ({{lang-en|two-tier}}) МС-тарҙа  бирелмәләр базаһы серверы менән  клиент ҡушымталары ({{lang-en|front-end}}) ҡуйылған эшсе станциялар ғына була. Клиент  ҡушымталары бирелмәләр базаһына идара итеү системаһына туранан-тура  тоташа. Күп звенолы  ({{lang-en|multi-tier}}) МС-тарҙа   аралыҡ «звенолары» —  ҡушымталар серверҙары ({{lang-en|application servers}}) —  өҫтәлә.  Ҡулланыусы клиент ҡушымталары бирелмәләр базаһына идара итеү системаларына туранан-тура ҡушыла алмай, ә арауыҡ звенолар  аша эш итә.    === Автоматлаштырыу дәрәжәһе буйынса классификация === Автоматлаштырылыу дәрәжәһе буйынса МС-тар түбәндәгесә бүленә: * ''автоматлаштырылған'': автоматлашыуы тулы булмаған  (йәғни  персоналдың даими ҡыҫылыуы талап ителгән) мәғлүмәт системалары; * ''автоматик'': тулыһынса автоматлаштырылған, йәғни персоналдың ҡыҫылыуы кәрәкмәгән йә унда-бында ғына кәрәк булған мәғлүмәт системалары. «Ҡул менән эшләтелгән МС-тар» («компьютерһыҙ») булмай, сөнки, билдәләмәләрҙең шарттарына ярашлы, МС-тарҙың составында аппарат-программа саралары ''мотлаҡ  '' булырға тейеш. Тимәк, «автомалаштырылған мәғлүмәт системаһы», «компьютер мәғлүмәт системаһы» йәки «мәғлүмәт системаһы» тигән төшөнсәләр синоним булып тора{{sfn|Когаловский М. Р.|2003}}. === Бирелмәләрҙе эшкәртеү ысулы буйынса классификация === Бирелмәләрҙе эшкәртеү ысулы йәһәтенән МС-тар түбәндәгесә бүленә: * ''мәғлүмәт-белешмә'', йәки ''мәғлүмәт эҙләгес  МС-тары'', уларҙа бирелмәләрҙе эшкәртеүҙә ҡатмарлы алгоритмдар юҡ,  системаның маҡсаты — кәрәкле мәғлүмәтте уңайлы итеп эҙләшеү һәм табып биреү; * ''бирелмәләрҙе эшкәртеү МС-тары'', йәки ''хәл итеүсе МС-тар'', уларҙа бирелмәләр   ҡатмарлы алгоритмдар буйынса эшкәртелә.  Бындай  системаларға бөтәһенән элек автоматлаштырылған идара итеү системалары һәм  ҡарарҙар ҡабул итеүгә булышыусы системалар   инә. === Ҡулланыу өлкәһе буйынса классификация === Мәғлүмәт системалары аныҡ предметлы өлкәлә мәғлүмәткә талаптарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн барлыҡҡа килтерелгәнлектән,  һәр предметлы өлкәгә (ҡулланыу өлкәһенә) МС-тың тәғәйен төрө булдырыла. Ул төрҙәр бик күп, миҫалға  бер нисәһен килтереү етә: * Иҡтисади мәғлүмәт   системаһы —  предприятиела идара итеү функцияһын башҡарыуға тәғәйенләнгән мәғлүмәт системаһы. * Медицина мәғлүмәт системаһы —  дауалау йә  дауалау-профилактика учреждениеһында ҡулланыла  торған мәғлүмәт системаһы. * География мәғлүмәт  системаһы —  арауыҡ  координацияһы бирелмәләрен (арауыҡ бирелмәләрен) йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү, ҡарау, сағылдырыу һәм таратыуҙы тәьмин иткән мәғлүмәт системаһы. === Бурыстар даирәһе буйынса классификация === * ''Персональ '' МС бер кешенең ниндәйҙер бер бурыстар даирәһен хәл итеүгә тәғәйенләнә. * ''Төркөм '' МС-ы мәғлүмәтте эш төркөмө йә подразделение ағзаларының күмәкләп ҡулланыуына хеҙмәт итә.    * ''Корпоратив ''МС-ы тотош предприятиеның (ойошманың) бизнес-процестарын йә уларҙың ҙур ғына  өлөшөн автоматлаштыра{{rp|73}}, уларҙың мәғлүмәти көйлөлөгөн,  теүәллеген һәм үтә күренеүсәнлеген тәьмин итә.  == Хеҙмәт баҙарында ихтыяж == РФ Хеҙмәт министрлығы тикшеренеүҙәренә ярашлы,   2015 йылға   IT-тармаҡтарға ҡараған һөнәрҙәр (бирелмәләр базаһы администраторы, программалаусы,  web- һәм  мультимедиа ҡушымталарын эшләүсе, селтәр һәм  система администраторы, мәғлүмәт ресурстары буйынса белгес, мәғлүмәт системалары буйынса белгес,  телекоммуникацияларҙы хеҙмәтләндереү буйынса белгес, мәғлүмәтте һаҡлау буйынса техник) Рәсәйҙә иң ныҡ талап ителгән 50 һөнәр араһына инә. Исемлек төҙөүселәр 1620 һөнәрҙе тикшерә, 13,3 меңдән ашыу ойошмала һорашыу үткәрә<ref>[http://abit.mstu.edu.ru/news/08-12-2015/index.shtml Топ-список 50 наиболее перспективных и востребованных профессий среднего образования в РФ по версии МинТруда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530221240/http://abit.mstu.edu.ru/news/08-12-2015/index.shtml |date=2017-05-30 }}</ref>. CNNMoney/PayScale.com һөнәрҙәр рейтингына ярашлы, АҠШ-та IT-тармаҡҡа ҡараған һөнәрҙәр күп йылдар инде иң алдынғы унау эсенә инә<ref>[http://money.cnn.com/pf/best-jobs/ 100 Best Jobs in America.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602050643/http://money.cnn.com/pf/best-jobs/ |date=2017-06-02 }} CNNMoney/PayScale.com’s top 100 careers with big growth, great pay and satisfying work</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге * [[Мәғлүмәт технологиялары]]  == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=William S. Davis, David C. Yen|заглавие=The Information System Consultant's Handbook. Systems Analysis and Design|издательство=CRC Press|год=1998|страниц=800|isbn=0849370019|ref=William S. Davis, David C. Yen}} * {{Книга|автор=[[Когаловский, Михаил Рувимович|Когаловский М. Р.]]|заглавие=Перспективные технологии информационных систем|место=М.|издательство=ДМК Пресс; Компания АйТи|год=2003|страниц=288|isbn=5-94074-200-9|ref=Когаловский М. Р.}} * {{Книга|автор=[[Когаловский, Михаил Рувимович|Когаловский М. Р.]]|заглавие=Энциклопедия технологий баз данных|место=М.|издательство=[[Финансы и статистика]]|год=2002|страниц=800|isbn=5-279-02276-4}} * ''Фаулер М.'' Архитектура корпоративных программных приложений.: Пер. с англ. — М.: Издательский дом «Вильямс», 2006. — 544 с. ISBN 5-8459-0579-6 * {{Книга|автор=Антамошин А.Н., Близнова О.В., Бобов А.В., Большаков А.А., Лобанов В.В., Кузнецова И.Н.|заглавие=Интеллектуальные системы управления организационно-техническими системами|место=М.|издательство=Горячая линия - Телеком|год=2006|страниц=160|isbn=5-93517-289-5|тираж=500}} * {{Книга|автор=Бодров О.А., Медведев Р.Е.|заглавие=Предметно-ориентированные экономические информационные системы|место=М.|издательство=Горячая линия - Телеком|год=2013|страниц=244|isbn=978-5-9912-0263-3|тираж=500}} * {{Книга|автор=Бородакий Ю. В., Лободинский Ю. Г.|заглавие=Эволюция информационных систем (современное состояние и перспективы)|место=М.|издательство=Горячая линия - Телеком|год=2011|страниц=368|isbn=978-5-9912-0199-5|тираж=1000}} * {{Книга|автор=Васильев Р.Б., Калянов Г.Н., Лёвочкина Г.А.|заглавие=Управление развитием информационных систем|место=М.|издательство=Горячая линия - Телеком|год=2009|страниц=368|isbn=978-5-9912-0065-3|тираж=1000}} * {{Книга|автор=Данилин А., Слюсаренко А.|заглавие=Архитектура и стратегия. «Инь» и «Янь» информационных технологий предприятия|место=М.|издательство=Интернет-университет информационных технологий|год=2005|страниц=504|isbn=5-9556-0045-0|ref=Данилин, Слюсаренко}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3444940 Мәғлүмәт  системаһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708142050/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3444940 |date=2019-07-08 }} — Большая Российская энциклопедия. [[Категория:Информацион системалар]] [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] f5ikhcaiojbyabu08averrypo4mrvdh 0 155872 1297536 979049 2026-05-20T09:04:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297536 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Пищаев Павел Михайлович''' ([[24 октябрь]] [[1925 йыл]] — [[21 сентябрь]] [[2004 йыл]]) — Салауат нефть химияһы комбинатының көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы. == Биография == Павел Михайлович Пищаев [[1925 йыл]]дың 24 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ҡасабаһында тыуған. Һуғыш ваҡытында ғаиләһе [[Мурманск]] ҡалаһына, аҙаҡ [[Ишембай|Ишембайға]] күсә. Павел Михайлович Ишембай ҡалаһындағы [[Ишембай нефть колледжы|нефть техникумын]] тамамлағас машиналар эшләү заводында эшләй башлай, снарядтар яһай. [[1952 йыл]]да [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын]] нефть һәм газ эшкәртеү һөнәре буйынса тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Салауат ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Салауат ҡалаһында 18-се комбинатта монтаж бүлеге инженеры булып эшләй башлай. 1953 йылдан Павел Михайлович — техник бүлектең өлкән инженеры. [[1953 йыл|1953]]-[[1956 йыл|1956]] йылдарҙа төҙөлөп ятҡан Ишембай нефть эшкәртеү заводының баш инженеры вазифаһын башҡара. [[1956 йыл]]да Павел Михайлович — Ишембай нефть эшкәртеү заводының производство-техник бүлеге начальнигы. 1957 −1959 йылдарҙа 18-се комбинаттың баш диспетчеры булып эшләй. 1959 йылдан — нефть эшкәртеү заводының тауар-сеймал цехы начальнигы, һуңынан — МЭК цехы начальнигы, 1964 йылдың октябренән — төҙөлөш комбинаты дирекцияһының баш инженер урынбаҫары. [[1965 йыл|1965 йылда]] Урта-Волга буйы иҡтисади районы халыҡ хужалығы Советы бойороғо менән Павел Михайлович [[Газпром Нефтехим Салауат|Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры итеп тәғәйенләнә. Артабан П. М. Пищаев комбинаттың перспективалы планлаштырыу идаралығы бүлеге начальнигы, производство-диспетчер бүлеге начальнигы урынбаҫары, тәбиғәтте һаҡлау буйынса комбинаттың баш инженеры урынбаҫары, ә һуңынан яңынан производство-диспетчер бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры. П. М. Пищаев ҡатнашлығында заводта дитолилметан, метилэтилкетон, диэтиленгликоль, көкөрт етештереү буйынса ҡоролмалар эшләй башлай. Төп эшенән тыш, Павел Михайлович марксизм-ленинизм университетында лекциялар уҡый, йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. Уның, ағайы — йырсы Геннадий Михайловичтыҡы кеүек, тауышы матур була, дуҫтары араһында опера йырсыһы кеүек йырлай. 2004 йылда Салауат ҡалаһында вафат була, урындағы зыяратта ерләнгән<ref>[http://gorodsalavat.ru/photos.php?id=1026 На кладбище за 116 кварталом, фотографии города Салават — www.gorodSalavat.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212075704/http://gorodsalavat.ru/photos.php?id=1026 |date=2013-12-12 }}</ref>. == Ғаиләһе == Атаһы — Михаил Степанович Пищаев. Әсәһе — Пищаева (Макарова) Клавдия Петровна. Ағайы — атаҡлы тенор Пищаев Геннадий Михайлович. Павел Михайловичтың тәүге никахынан булған ике ҡыҙы Евгения һәм Тамара. Павел Михайлович һәм Людмила Серафимовна ул үҫтергәндәр, Дмитрий. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * П. М. Пищаев намыҫлы хеҙмәте өсөн Маҡтау ҡағыҙҙары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә * «СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә, * «Берекмәнең атҡаҙанған хеҙмәт ветераны» һәм «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы». * 1998 йылда П. М. Пищаевҡа «Салауат ҡалаһының почетлы гражданины» исеме бирелә. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Потеряхин В. А., Фахреев Н. К., Зыкина Р. Ф.|часть=|заглавие=Комбинат|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=|издательство=Автор|год=1998|том=|страницы=|страниц=206|isbn=5-93102-001-2}} * Пучкин А. В. Гореть твоей звезде всегда// газета [[Выбор (гәзит)|Выбор]] (когда?). * Газета Выбор № 158—159 от 23.10.2015г. Статья Р. Зыкиной «В гармонии с собой и окружающим миром». * Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. изд. Башкирская энциклопедия. Уфа. 2013. с. 288. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Ишембай]] [[Категория:Салауатта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] qmj4tokxu3ccdg204z8tey0gqzeal2j 0 156642 1297469 1291455 2026-05-19T12:31:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297469 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Мемориал»''' берләштерелгән электрон мәғлүмәттәр банкы (ОБД) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәм һуғыштан һуңғы осорҙа һәләк булған, вафат булған йәки хәбәрһеҙ юғалған совет яугирҙары тураһында мәғлүмәттәр тупланған банк. Мәғлүмәттәр базаһы Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы (Рәсәй Оборона министрлығы) тарафынан булдырыла, проекттың техник өлөшөн ЭЛАР компанияһы тормошҡа ашыра<ref>{{статья |автор=Анатолий Воронин |заглавие=Подвиг в цифре |ссылка=https://www.osp.ru/pcworld/2013/11/13037813 |издание=[[Мир ПК]] |тип=журнал |год=2013 |месяц=11 |число= |номер=11 |страницы=52—54 |issn=02353520}}</ref>. 2015 йылға ҡарата, мәғлүмәттәр базаһында архив документтары иҫәбенән 37 миллион яҙма бар<ref>{{Cite web|url=https://www.obd-memorial.ru/html/about.htm}}</ref>. == Булдырыу тарихы == «Мемориал» йәмәғәт хәрәкәтенең эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Президентының 2003 йылдың 23 апрелендәге Рәсәй Федерацияһында хәрби-мемориаль эште ойоштороу буйынса Йомоштар исемлегенә һәм 2006 йылдың 22 ғинуарындағы 37-се һанлы «Ватанды һаҡлап һәләк булғандар иҫтәлеген мәңгеләштереү мәсьәләләре» исемле Указына ярашлы башлана. 2006—[[2008 йыл|2008 йылдарҙа]] масштабы, технологиялары һәм башҡарыу сроктары буйынса Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәренең Хәрби-мемориаль үҙәге (Рәсәй Ҡораллы Көстәре) тарафынан башҡарылған уникаль эше булып тора, уның һөҙөмтәһендә донъя практикаһында аналогтары булмаған мәғлүмәт-белешмә системаһы булдырыла. ОБД Рәсәй Оборона министрлығында һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре Хәрби-мемориаль үҙәгендә һаҡланған архив документтарының мәғлүмәт-эҙләнеү интернет-системаһына сканлау, эшкәртеү һәм индереү юлы менән булдырыла<ref>[http://www.mil.ru/848/1045/1349/tyl/19249/index.shtml?id=35358 Работа над электронной базой данных завершена (Новости Тыла ВС, 19.12.2007)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070620152348/http://www.mil.ru/848/1045/1349/tyl/19249/index.shtml?id=35358 |date=2007-06-20 }}</ref>. 2008 йылға ҡарата проект сиктәрендә интернетта асыҡ рәүештә яҡынса 10 000 000 000 архив документы һәм 30-ҙан ашыу хәрби ҡәберлектәр паспорттары урынлаштырыла. Уларҙа урынлаштырылған шәхси мәғлүмәт 20 000 000 ашыу яҙма тәшкил итә, шул иҫәптән шәхси мәғлүмәт тә бар (йыш ҡына бер нисә яҙма бер үк кешәгә ҡарай). 2008 йылда эштәрҙең икенсе этабы башлана: конкрет шәхестәр буйынса аныҡлау һәм төрлө сығанаҡтарҙан яҙмаларҙы берләштереү. «Мемориал» хәрәкәте ҡулланыусылары кире бәйләнеш системаһы ярҙамында шулай уҡ хаталар тураһында хәбәр итә һәм өҫтәмәләр ебәрә алалар. Артабан ОБД-ны ХХ быуаттағы башҡа хәрби конфликттар барышында һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған яугирҙарға ҡаҡылған мәғлүмәт менән тулыландырыу планлаштырыла, бындай мәғлүмәттәр Рәсәй Федерацияһы архивтарында һаҡлана. 2015 йылда «[[«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы|Халыҡ хәтере]]» порталы эшләй башлай, Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы тарафынан элек тормошҡа ашырылған «Мемориал» һәм [[«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы|«Халыҡ батырлығы»]] проекттарының Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы мәғлүмәттәр базалары берләштерелә. Әлеге порталда шулай уҡ [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һалдаттар һәм офицерҙарҙың наградланыуы һәм юғалтыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/victory70/20150505/1062573278.html|title=Минобороны запустило сайт «Память народа» о судьбах героев ВОВ|author=|work=|date=5.05.2015|publisher=РИА Новости|accessdate=2015-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/society/web/1517879|title=Как найти человека? Заработал интернет-портал «Память народа»|author=Сергей Осипов|date=27.05.2015|publisher=Аргументы и Факты|accessdate=2015-07-22}}</ref>. == Мәғлүмәтте ОБД-ға тапшырыу == [[Файл:Aslanov2.jpg|мини|«Мемориал» ОБД-ның кире ҡайтарылмай торған юғалтыуҙар тураһындағы белдереү фрагментының электрон күсермәһе]] Проекттың төп маҡсаты — миллионлаған граждандарға үҙҙәренең һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған туғандары һәм яҡындары тураһында мәғлүмәт табыу, уларҙың ерләнеү урындарын билдәләү мөмкинлеген биреү. «Мемориал» хәрәкәтен төҙөү барышында Рәсәй Оборона министрлығының архив үҙәгендә һаҡланған 58-се һәм 33-сө фондтар («Хәрби юғалтыуҙар тураһында хәрби частарҙың хәбәрҙәре» һәм совет хәрби әсирҙәрен иҫәпкә алыу картотекаһы эшкәртелә, шулай уҡ Рәсәй Ҡораллы көстәре Хәрби-мемориаль үҙәгендә һаҡланған «Ерләү паспорттары» ҡулланыла. Эшкәртелгән документтарҙың төп массивы: * хәрби частарҙың кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙар буйынса хәбәрҙәре, * асыҡлыҡ индергән башҡа архив документтары (похоронкалар, госпиталдәр һәм медицина санитария батальондары (медсанбаттар) документтары, совет хәрби әсирҙәренең трофей карточкалары һәм башҡалар), * совет [[Һалдат|һалдаттарының]] һәм командирҙарының ([[Офицер|офицерҙар]]) ерләү паспорттары. ОБД-лағы һәр яҙмала хәрби хеҙмәткәрҙең [[Фамилия|фамилияһы]], [[исем]]е, атаһының исеме, тыуған көнө, тыуған урыны һәм һәм юҡҡа сығыу датаһы теркәлә (документта булған осраҡта). Улай ғына ла түгел, сайтта кешеләр тураһында бөтә мәғлүмәт булған документтарҙың сканланған күсермәләре бирелә. Йыш ҡына уларҙа өҫтәмә мәғлүмәт бирелә, шул иҫәптән похоронкалар ебәрелгән туғандарының исемдәре һәм адрестары. == Инеүҙе сикләү проблемаһы == 2010 йылдың 28 ғинуарынан персоналийҙар тураһындағы мәғлүмәттәр өлөшөнә инеү сикләнә (2006 йылдың 27 июнендәге 152-ФЗ «Персональ мәғлүмәттәр тураһында» һәм 2004 йылдың 22 октябрендәге 125-ФЗ «Рәсәй Федерацияһындағы архив эше тураһында» Федераль Закондар нигеҙендә). ОБД сайтында яугирҙарҙың абруйына тап төшөрөү мәғлүмәттәр (немец ғәскәрҙәре яғына күскән кешеләр, хәрби трибунал тарафынан хөкөм ителгән һәм башҡа) дөйөм формулировкаларға алмаштырыла («передовойға ебәрелә», вафат булыуының, юҡҡа сығыуының башҡа сәбәбе күрһәтелә), шулай уҡ башҡа кешеләрҙең документтарын ҡарау сикләнә. Был сара киң фекер алышыуға килтерә, Солдат.ги сайтында [[Рәсәй Президенты]] Д. А. Медведевҡа хат баҫтырыла, унда килеп тыуған хәлде тикшерергә һәм ОБД мәғлүмәттәренә ҡулланыусыларҙың асыҡ рәүештә инеүен тергеҙеүҙе һорайҙар<ref>[http://www.soldat.ru/news/834.html Письмо Президенту России Д. А. Медведеву о восстановлении доступа пользователей к сведениям ОБД «Мемориал»]</ref>. Хатҡа Рәсәй, СНГ һәм Балтия илдәре эҙәрмәндәре ҡул ҡуя. Хат аҫтында бер нисә мең ҡултамға йыйыла<ref>[http://www.soldat.ru/news/835.html Множим свои подписи под письмом Президенту России. Ваше слово нужно всем!]</ref><ref>{{Cite web|url=http://forum.vgd.ru/169/27592/|title=Оставим свою подпись на письме|accessdate=2010-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100312021743/http://forum.vgd.ru/169/27592/|archivedate=2010-03-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312021743/http://forum.vgd.ru/169/27592/ |date=2010-03-12 }}</ref>, шулай уҡ президент блогында ла хат урынлаштырыла. 2010 йылдың 9 февралендә НТВ телеканалында ОБД-лағы мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө ябылыуы тураһында хәбәр ителә, Рәсәй Оборона министрлығы идаралығы начальнигы Александр Киоиллов, февраль дауамында проблема хәл итәсәк, тип вәғәҙәәләй<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/185829/ Минобороны обвиняют в ретушировании истории]</ref>. 2010 йылдың март башында ОБД сайтында сикләүҙәр бөтөрөлдө тигән хәбәр баҫтырыла. == Шулай уҡ == * [[«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы|Халыҡ батырлығы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Арсентьев А.'' [http://www.1942.ru/majournal/majournal2009N1.pdf Обобщенный банк данных // Военная археология. 2009. № 1. С. 37.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101063833/http://www.1942.ru/majournal/majournal2009N1.pdf |date=2019-11-01 }} == Һылтанмалар == * [https://www.obd-memorial.ru/ Официальный сайт] * [https://web.archive.org/web/20080229170627/http://www.soldat.ru/obd/ Данные об ОБД «Мемориал» на сайте Солдат.ру] * [http://www.stevemorse.org/russian/ussrmil.html English Front End to Database of Russia’s Fallen] (внешний интерфейс для использования ОБД англоязычными пользователями) === Матбуғат материалдары === * [https://www.pcweek.ru/themes/detail.php?ID=86931 Память обо всех защитниках Отечества должна быть увековечена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118162756/https://www.pcweek.ru/themes/detail.php?ID=86931 |date=2016-11-18 }} * [http://www.itguide.ru/blog/BlogId_9089.html Электронный Мемориал в Генштабе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211084032/http://www.itguide.ru/blog/BlogId_9089.html |date=2007-12-11 }} * [https://web.archive.org/web/20080512121344/http://www.cybersecurity.ru/crypto/38271.html В Минобороны полностью завершили работу над электронной базой данных «Мемориал»] * [https://geno.ru/node/381 Работа на историю: Электронный архив помогает найти павших героев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528101205/http://geno.ru/node/381 |date=2009-05-28 }} * [https://web.archive.org/web/20100317203803/http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=37299 Хранители истории: Корпорация «Электронный архив» награждает лучших сотрудников проекта ОБД «Мемориал»] * [http://leon-spb67.livejournal.com/40814.html Пропавший без вести. Технология поиска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211072600/https://leon-spb67.livejournal.com/40814.html |date=2019-12-11 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Интернетта Мәғлүмәт базалары]] p0bqbu89kwu74yxesl0niq5iggp2hyk 0 162071 1297518 1291912 2026-05-20T06:11:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павлов Иван Петрович''' ({{OldStyleDate|26|сентября|1849|14}} йыл, [[Рязань]] — [[27 февраль]] [[1936 йыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] ғалимы, физиолог, вивисектор, фән юғары нервы эшмәкәрлеге тураһында фәнгә, физиология мәктәбенә нигеҙ һалыусы; [[1904 йыл]]да ''«аш һеңдереү физиологияһы буйынса эше өсөн»''Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты . Санкт-петербург Император фәндәр академияһы академигы(1907), ғәмәли статский советник. С. П. Боткин иҫтәлегенә рус табиптар йәмғиәте (1906—1913). Бөтә физиологик рефлекстарҙы шартлы һәм шартһыҙға бүлеүе менән билдәле. Шулай уҡ темперамент төрҙәренең психофизиологияһын, шәхси холоҡ-фиғел айырмалыҡтары нигеҙендә ятҡан нервы системаһы үҙенсәлектәрен тикшерә үҙенсәлектәре һәм төрҙәре, шулай уҡ нервы системаһы психофизиология өйрәнә, холоҡ-фиғеле индивидуаль айырмалыҡтары нигеҙендә ята. == Биографияһы == [[Файл:Pavlov_House_Ryazan.JPG|мини|250x250пкс|Академик Павловтың [[Рязань|Рязандәге]] музей-усадьбаһы, 2012 йыл. Был йортта Иван Петрович 1849—1870 йылдарҙа йәшәгән<ref>[http://pavlovmuseum.ru/visitors/expositions/memorialhouse Музей-усадьба {{S|И. П. Павлова}}]. Историческая справка</ref>]] [[Файл:Ivan-Pavlov06.jpg|мини|300x300пкс|{{S|И. П. Павлов}} [[ИМХА|Император Хәрби-медицина академияһында]], 1913 йыл]] Иван Петрович 1849 йылдың 14 (26) сентябрендә [[Рязань]] ҡалаһында тыуа. Атаһы һәм әсәһе яғынан ата-бабалары Рус православие сиркәүе руханиҙары була. Атаһы Петр Дмитриевич Павлов (1823—1899), әсәһе — Варвара Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Успенская) (1826—1890). [[1864 йыл]]да Рязань дини училищеһын тамамлағас, Павлов Рязань дини семинарияһына уҡырға инә һәм уны һуңынан ҙур йылылыҡ менән хәтерләй. Һуңғы курста уҡығанда ул профессор И. М. Сеченовтың ҙур булмаған «Баш мейеһенең рефлекстары» тип аталған китабын уҡый. Был китап уның тормошон тамырынан үҙгәртә. [[1870 йыл]]да ул Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә (семинария тамамлаусылар өсөн университет һөнәрен һайлағанда сикләүҙәр була), әммә 17 көндән һуң Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә күсә, хайуандар [[физиология]]һы буйынса махсуслаша. Павлов Сеченовтың нервизм теорияһын дауам итеүсе булараҡ, нервыларҙы көйләүе менән күп шөғөлләнә. Сеченовҡа академияны ҡалдырып, һуңыраҡ Петербургтан Одессаға күсенергә тура килә. Унда ул бер аҙ Новороссийск университетында эшләп ала. Медицина-хирургия академияһында уның кафедраһын Павловтың яратҡан уҡытыусыһы, Карл Людвигтың уҡыусыһы Илья Фаддеевич Цион етәкләй. Павлов унан виртуоз оператив техниканы ғына үҙләштереп ҡалмай, тәбиғи фәндәр кандидаты исемен алып, юғары медицина белемен Циондың Медицина-хирургия академияһындағы лаборатория эше менән бергә алып барырға ниәтләй. Әммә был ваҡытта Цион Рәсәйҙән китә. [[1875 йыл]]да Павлов университетта алған белеме арҡаһында шунда уҡ Медицина-хирургия университетының (хәҙер Хәрби-медицина академияһы, ВМА) 3-сө курсына алына, бер үк ваҡытта (1876—1878 йылдар) Карл Людвигтың икенсе уҡыусыһы — К. Н. Устимовичтың физиологияһы кафедраһының ветеринария бүлексәһендәге физиология лабораторияһында эшләй. 1877 йылдың йәйендә Устимовичтың рекомендацияһы буйынса Павлов Германияға китә һәм Бреслауҙа (хәҙер Вроцлав, Польша) аш һеңдереү буйынса белгес Рудольф Гейденгайн етәкселегшендә эшләй. 1878 йылда академия курсын тамамлағас, Клод Бернарҙың уҡыусыларының береһе С. П. Боткиндың МХА ҡарамағындағы клиникаһын лабораторияһында эшләй. Павловтың хәтирәләре буйынса, Сеченовтың дуҫы Боткин үҙе лә яҡшы физиолог була һәм Павлов уны клиницист ҡына түгел, физиолог булараҡ та үҙенең төп уҡытыусыларының береһе тип иҫәпләй. «Сергей Петрович Боткин , — ти И. П. Павлов, — медицинаның һәм физиологияның — кеше эшмәкәрлегенең беҙҙең күҙ алдында кеше организмы тураһында фән бинаһын төҙөгән һәм киләсәктә кешегә иң ҙур бәхет — сәләмәтлек һәм ғүмер вәғәҙә иткән ике тармағының иң яҡшы законлы һәм емешле союзы кәүҙәленеше булды». Көсөргәнешле фәнни эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Павлов диплом эшен 1879 йылда ғына, академияны тамамлағандан һуң яҡлай. С. П. Боткин етәкселегендә Павлов һәм Стольников йөрәк дарыуҙарының тәьҫирен өйрәнеү өсөн донъяла беренсе тапҡыр яһалма ҡан әйләнеше методикаһы эшләнә. Йөрәк нервыһы тураһында диссертация яҡлағандан һәм Германияла билдәле физиологтарҙа, шул иҫәптән Карл Людвигтың үҙендә стажировка үткәндән һуң Павлов Боткин клиникаһы ҡарамағындағы ошо лаборатория мөдире була<ref>[http://ria.ru/20090926/186444910.html Иван Петрович Павлов. Биографическая справка. //РИА. 2009]</ref><ref>[http://saint-petersburg.ru/m/science/britenkov/372026/ А. Бритенков. Первый нобелевский лауреат из России.]</ref><ref>[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st005.shtml С. П. Боткин]</ref>. Павлов 10 йылдан ашыу ғүмерен ашҡаҙан-эсәк трактының фистулаһын алыуға бағышлай. Бындай операция эшләү бик ауыр була, сөнки ашҡаҙандан сыҡҡан һут эсәктәрҙе һәм ҡорһаҡ ситлеген эшкәртә. {{S|И. П. Павлов}} тирене һәм лайлалы ҡатламды шундай итеп тегеп, уларға метал торбалар ҡуя һәм уларҙы тығын менән яба — бер ниндәй эрозия ла күҙәтелмәй һәм ул ашҡаҙан-эсәк трактының теләһә ҡайһы өлөшөнән — төкөрөк биҙенән алып [[Кешенең йыуан эсәге|йыуан эсәк]]тәргә тиклем таҙа аш эшкәртеү һуты ала алған. Был тәжрибәне ул йөҙҙәрсә хайуанда эшләгән. Тәжрибәне ''уйҙырма аҙыҡ'' менән үткәргән (үңәсте ҡырҡҡан һәм ризыҡ ашҡаҙанға эләкмәгән), шулай итеп, ашҡаҙан һуты бүленеп сыға рефлексы өлкәһендә асыштар яһаған. 10 йыл эсендә Павлов аш һеңдереү физиологияһын яңынан булдырған. [[1903 йыл]]да 54 йәшлек Павлов [[Мадрид]]та XIV халыҡ-ара медицина конгресында сығыш яһай. Һәм киләһе, 1904 йылда төп аш эшкәртеү биҙҙәре функцияларын өйрәнгән өсөн Рәсәйҙә беренсе булып [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була була. [[Файл:One_of_Pavlov's_dogs.jpg|мини|250x250пкс|Павлов эте, Павлов музейы , 2005 йыл]] Мадридта рус телендә яһаған докладында {{S|И. П. Павлов}} 35 йыл ғүмерен арнаған юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы принциптарын аңлата. Нығытыу, шартлы һәм шартһыҙ рефлекстар фиғел-холоҡ тураһындағы фәндең төп төшөнсәләре булып китә. 1918 йылдың апрель-майында ул шартлы рәүештә «Ғөмүмән аҡыл тураһында һәм аныҡлап әйткәндә урыҫ аҡылы тураһында» тигән дөйөм атамаға берләштерелгән өс лекция уҡый. Уларҙа урыҫ менталлегенең үҙенсәлектәрен тәнҡит күҙлегенән анализлана (тәү сиратта — интеллектуаль дисциплинаның булмауы). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] һәм хәрби коммунизм йылдарында Павлов, ярлылыҡҡа дусар булһа ла, ғилми тикшеренеүҙәрҙе финанслау булмаһа ла, Швед фәндәр академияһының [[Швеция]]ға, унда ғилми тикшеренеүҙәр һәм уның тормош өсөн иң уңайлы шарттар, өҫтәүенә, [[Стокгольм]]дың ситендә Павловтың теләге буйынса үҙә теләгән институт төҙөргә вәғәҙә итеүенә ҡарамаҫтан, Павлов Рәсәйҙән бер ҡайҙа ла китмәйәсәген белдерә. Артабан совет хөкүмәтенең тейешле ҡарары сығарыла<ref>[http://www.ussrdoc.com/ussrdoc_communizm/ussr_827.htm Совет народных комиссаров РСФСР. Декрет от 24 января 1921 года об условиях, обеспечивающих научную работу академика И. П. Павлова и его сотрудников]</ref> һәм Павловҡа Ленинград эргәһендә Колтушала институт төҙөйҙәр, ул 1936 йылға тиклем эшләй. 1920 йылдарҙа Павлов үҙенең [[Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле (Дондағы Ростов)|революция]]нан һуң [[Бөйөк Британия]]ға эмиграцияға китеүсе уҡыусыһы [[Глеб Васильевич фон Анреп|Глеб Васильевич]] [[Глеб Васильевич фон Анреп|фон]] [[Глеб Васильевич фон Анреп|Анреп]] (1889—1955) менән тығыҙ бәйләнештә була. Павлов уның менән йыш хатлага, бер нисә тапҡыр халыҡ-ара конгрестарҙа (атап әйткәндә, 1923 йылда [[Эдинбург]]та, 1929 йылда [[Бостон]]да һәм Нью-Хейвенда) осраша; Анреп уға докладтарын [[инглиз теле]]нә тәржемә итергә ярҙам итә, ә 1927 йылда Оксфордта Павловтың Анреп тәржемәһендә «Баш мейеһенең ҙур ярымшарҙарының эшмәкәрлеге тураһында лекция» тип аталған китабы донъя күрә{{Sfn|Энциклопедия Русской эмиграции}}. Гимнастика яратҡанлыҡтан, «Физик күнегеүҙәр һәм велосипедта йөрөргә яратыусы табиптар йәмғиәтен» ойоштора һәм уның рәйесе була<ref>[http://www.aif.ru/society/people/fiziologiya_chuda_akademika_ivana_pavlova_travili_na_rodine Физиология чуда. Почему академика Павлова травили на родине. — «Аргументы и Факты», 2016, № 8]</ref>. Академик Павлов Иван Петрович [[1936 йыл]]дың [[27 февраль|27 февралендә]] [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] вафат була. Үлем сәбәбе тип [[пневмония]] күрһәтелә. Ленинградтың Литераторские Мостки мемориаль зыяратында ерләнгән. === Наградалары === * Котениус миҙалы ([[1903 йыл]]) * [[Нобель премияһы]] ([[1904 йыл]]) * {{Тәржемәһеҙ 5|Baly Medal}} (1905) * Копли миҙалы ([[1915 йыл]]) * Круниан лекциялары ([[1928 йыл]]) == Совет идеологиялаштырылыуы == [[Файл:Могила_академика_Ивана_Павлова.JPG|справа|мини|200x200пкс|Литераторские мостки зыяратында Павловтың ҡәбере]] Павлов үлгәндән һуң совет фәне символына әйләнә, уның фәнни ҡаһарманлығы идеология ҡаһарманлығы итеп тә ҡарала (ниндәйҙер кимәлдә «Павлов мәктәбе» (йәки Павлов тәғлимәте) — идеология феномены була). «Павлов мираҫын һаҡлау» лозунгыһы аҫтында 1950 йылда СССР ФА һәм СССР МФА «Павлов сессия»һын үткәрә һәм унда илдең алдынғы физиологтары эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Бындай сәйәсәт Павловтың үҙ ҡарашы менән ҡырҡа ҡапма-ҡаршы була. == Ғалим тураһында иҫтәлекте мәңгеләштереү == {{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=|фон_заголовка=|подпись=Две памятные монеты Банка России, посвящённые 150-летию со дня рождения {{s|И. П. Павлова}}. 2 рубля, серебро, 1999 год|зона_подписи=left|фон_подписи=|ширина=200|изобр1=RR5110-0027R 150-летие со дня рождения И.П.Павлова.gif|ширина1=|подпись1=|изобр2=RR5110-0028R 150-летие со дня рождения И.П.Павлова.gif|ширина2=|подпись2=}} === И. П. Павлов исемендәге наградалар === 1934 йылда СССР ФА физиология өлкәһендә иң яҡшы фәнни эш өсөн И. П. Павлов исемендәге премия булдыра. 1937 йылда Павловтың иң яҡшы уҡыусыларының береһе, уның фекерҙәше һәм арҡаҙашы Леон Абгарович Орбели уның беренсе лауреаты була 1949 йылда ғалимдың тыуыуына 100 йыл тулау уңайынан СССР ФА И. П. Павлов исемендәге алтын миҙал булдыра. Был наградаға тәүге тапҡыр 1950 йылда К. М. Быков лайыҡ була. 1974 йылда ғалимдың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан Иҫтәлекле миҙал булдырыла. Ленинград физиология йәмғиәтенең И. П. Павлов миҙалы бар. 1998 йылда, ғалимдың 150 йыллығы алдынан «Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы» йәмәғәт ойошмаһыИ. П. Павлов исемендәге «Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү өсөн» көмөш миҙалын булдыра. Ленинградта И. П. Павлов иҫтәлегенә Павлов уҡыуҙары үткәрелгән. '''Павлов исеме менән аталған:''' * 1923 йылда асылған совет астрономы Владимир Александрович Альбицкий асҡан астероид (1007) Павловия тип атала; * [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың кире яғындағы кратер; * Санкт-Петербургтағы Эксперименталь медицина институтының Физиология бүлеге. * Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты; * Санкт-Петербургтың Васильев утрауындағы Психиатрик дауахана (невроздар клиникаһы) * Ессентукиҙа И. П. Павлов шифаханаһы; * [[Ленинград өлкәһе]]нең Всеволжское районында Павлово ауылы; * Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербургтағы Физиология институты, (элек — СССР ФА И. П. Павлов исемендәге Физиология институты); * Рәсәй Физиология йәмғиәте; * «Академик И. П. Павлов исемендәге фонд» Санкт-Петербург йәмәғәт фонды; * И. П. Павлов исемендәге юғары нервы эшмәкәрлеге журналы; * Рязань дәүләт медицина университеты; * Сәмәрҡәнд дәүләт медицина институты; * 1945 2001 йылдарҙа [[Пловдив]] ([[Болгария]]) ҡалаһының медицина университеты (илдәге икенсе юғары медицина академияһы); * Аэрофлот авиакомпанияһының VQ-BEH номеры аҫтында теркәлгән A320-214 самолеты<ref>Аэрофлот ввел в эксплуатацию самолет А320 И.Павлов. [http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-a320-4133.htm Airfleets.net] Информация о регистрации ВС VQ-BEH; Airliners.net Фотографии ВС ; Aeroflot.ru Информация о парке ВС а/к Аэрофлот .</ref>; * «Академик Павлов» совет йөк пароходы(ИМО номеры 5006554). 1973 йылға тиклем хеҙмәт итә<ref>Cоветский грузовой пароход «Академик Павлов»/ [http://www.fesco.ru/about/history/fleet-roll/11820/ Академик Павлов (Winona)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220033208/http://www.fesco.ru/about/history/fleet-roll/11820/ |date=2018-02-20 }}</ref>; [[Файл:Pavlov's_Memorial_in_St_Petersburg,_Russia.jpg|мини|389x389пкс|[[Санкт-Петербург]]тағы һәйкәл]] [[Файл:Памятник_академику_И.П.Павлову.JPG|мини|389x389пкс|Рязань ҡалаһындағы һәйкәл]] <gallery widths="200" heights="240"> PavlovSvetlogorsk.JPG|Светлогорск ҡалаһындағы һәйкәл Памятник {{s|И. П. Павлову}} в Колтушах.jpg|Колтуши ауылындағы һөйәкәл MonumentIPAVLOV.JPG|Сухум ҡалаһындағы һәйкәл Файл:Бюст Павлова в Туапсе.jpg|Туапсе ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Файл:Бюст Павлова в Горячем Ключе.jpg|Горячий Ключ ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Yalta-Pavlov_IP-Memo.jpg|[[Ялта]] ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Файл:Pavlov ivan Barry Kent.JPG|И. П. Павлов һәйкәле. 1954 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Ғалимдар аллеяһыда ҡуйыла. Скульпторы - М. Г. Манизер </gallery> === Филателияла === <gallery widths="180" heights="180" caption="Почтовая маркалары" class="center"> 1991 CPA 6321.jpg|<small>И. П. Павловҡа арналған СССР почта маркаһы, [[1991 йыл]], 15 [[тин]] ([[Каталог ЦФА|ЦФА]] 6321, [[Скотт (каталог марок)|Скотт]] 5999)</small> The Soviet Union 1949 CPA 1436 stamp (Birth centenary of l. P. Pavlov, Russian physiologist (1849-1936). Painting after Mikhail Nesterov).jpg|<small>СССР-ҙың поста маркаһы, [[1949 йыл]]. И. П. Павлов портреты буйынса М. Нестеров картинаһы(1935 йыл)</small> </gallery> === Кинематографта === * [[1949 йыл]] — «Академик Иван Павлов». * [[1984 йыл]] — «Иван Павлов. Хәҡиҡәт эҙләү» (режиссерҙары Карен Геворкян һәм Владимир Македонский). * [[1995 йыл]] — «Рус тормошоноң физиологияһы» (режиссеры Игорь Алимпиев). == Библиография == # <small>Т. 1: Общественно-научные статьи. Статьи по физиологии кровообращения. Статьи по физиологии нервной системы. — 1940. — 424 с.</small> # <small>Т. 2: Лекции, статьи, выступления по физиологии пищеварения. — 1946. — 638 с.</small> # <small>Т. 3: Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных — условные рефлексы. (Статьи, доклады, лекции, речи). — 1949. — 607 с.</small> # <small>Т. 4: Лекции о работе больших полушарий головного мозга. — 1947. — 352 с.</small> # <small>Т. 5: Статьи по различным разделам физиологии. Выступления в прениях, речи. Автобиография. Мои воспоминания. — 1949. — XIV, 393 с.</small> * <small>Полное собрание сочинений : В 6 т. / И. П. Павлов; Акад. наук СССР. — Изд. 2-е, доп. — Москва ; Ленинград : Изд-во Акад. наук СССР, 1951—1952. </small> # <small>Т. 1. Общественно-научные статьи; Статьи по физиологии кровообращения и нервной системы / ред. Э. Ш. Айрапетянц.- 951.- 596 c.</small> # <small>Т. 2, кн. 1. Статьи по вопросам физиологии пищеварения. (1877—1896) / ред. А. В. Соловьев. — 1951. — 334 с.</small> # <small>Т. 2, кн. 2. Лекции о работе главных пищеварительных желез; Статьи по вопросам физиологии пищеварения. (1897—1911) / ред. И. П. Разенков. — 1951. — 590 c.</small> # <small>Т. 3, кн. 1. Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности животных / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1951. — 390 с.</small> # <small>Т. 3, кн. 2. Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных. Условные рефлексы. Сборник статей, докладов, лекций и речей. — 1951. — 438 с.</small> # <small>Т. 4. Лекции о работе больших полушарий головного мозга / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1951. — 451 c.</small> # <small>Т. 5. Лекции по физиологии / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1952. — 566 c.</small> # <small>Т. 6. Статьи по различным вопросам физиологии, выступления на диспутах и в прениях, речи и предисловия / ред. К. М. Быков и Э. Ш. Айрапетянц. — 1952. — 462 c.</small> # <small>Предметно-тематический и именной указатели ко второму изданию Полного собрания сочинений И. П. Павлова / сост. А. К. Федорова-Грот. — 1954. — 85 с.</small> * <small>Реферат доклада: «О влиянии гортанных нервов на кровообращение»; «О центростремительных ускорителях сердцебиения» / В. Н. Великий, И. П. Павлов // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1874. — Т. 5. — Вып. II. — С. LXVI-LXVII.</small> * <small>О рефлекторном торможении слюноотделения // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1877. — Т.8. — С. 84-85</small> * <small>О сосудистых центрах в спинном мозгу. Важнейшие современных работы по иннервации сосудов и кровообращению вообще // Воен.-мед. журн. — 1877. — Ч. 129. — май. — С. 17-44</small> * <small>Beitrage zur Physiologie des Pancreas / M. Afanassiew, Joh. Pawlow // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — H. 2/3. — S. 173—189. Материалы к физиологии поджелудочной железы.</small> * <small>Experimenteller Beitrag zum Nachweis des Accommodationsmechanismus der Blutgefasse \ Joh. Pawlow \\ Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — H. 4\5. — S. 266—271. Экспериментальные данные к вопросу об аккомодационном механизме кровеносных сосудов. </small> * <small>Folgen der Unterbindung des Pancreasganges bei Kaninchen / Pawlov // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — [H. 2/3]. — S. 123—130. Последствия перевязки протока поджелудочной железы у кроликов.</small> * <small>Uber die reflectorische Hemmung der Speichelabsonderung / Joh. Pawlow // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — [H. 4/5]. — S. 272—292. О рефлекторном торможении слюноотделения.</small> * <small>Новые методы наложения панкреатической фистулы // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1879. — Т. 9. — С. 51.</small> * <small>К иннервации сердца собаки: (Второе предвар. сообщ.) // Еженед. клинич. газ. — 1882. — № 38. — С. 625—627.</small> * <small>Блуждающий нерв как регулятор общего кровяного давления // Еженед. клинич. газ. — 1883. — № 31. — С. 489—491; № 32. — С. 508—513; № 33. -С. 523—528; № 34. — С. 541—545; № 35. — С. 558—563; № 36. — С. 569—577; № 37. — С. 593—596.</small> * <small>Центробежные нервы сердца: Дис. на степ, д-ра медицины. СПб., тип. А. М. Котомина и К., 1883. — 77 с.</small> * <small>Сообщение о результатах исследования так называемого привозного мяса и мяса скота, битого в Петербурге / И. Павлов, Д. Павлов // Журн. Рус. физ.-хим. о-ва при С.-Петерб. ун-те. — 1884. — Т. 16. — Вып. 2. — Отд 1 -С. 189—190.</small> * <small>Wie die Muschel ihre Schaale offnet. Versuche und Fragen zur allgemeinen Muskel- und Nervenphysiologie // Pflug. Arch. — 1885. — Bd. 37. — S. 6-31. Как беззубка раскрывает свои створки. Опыты и вопросы к общей мышечной и нервной физиологии.</small> * <small>Нервные теплотные центры и их участие в лихорадке // Практ. меди­цина. — 1887. — № 8/9. — С. 115—134.</small> * <small>Возрождение поджелудочной железы у кролика: (Предвар. сообщ.) / И. П. Павлов, Г. А. Смирнов // Врач. — 1889. — Т. 10. — № 12. — С. 285.</small> * <small>Баланс азота в слюнной подчелюстной железе при работе: (Материалы к учению о восстановлении функционирующей железистой ткани) // Врач. — 1890.- № 7.- С. 153—156; № 9. — С. 210—218; № 10. — С. 231—234.</small> * <small>Воспроизведение операции Экка с целью отделения крови воротной вены в нижнюю полую вену // Больнич. газ. — 1892. — № 13. — С. 314—317.</small> * <small>Об ограничении деятельности печени / Отчет о докладе проф. И. П. Павлова в Обществе русских врачей (19 марта и 9 апреля 1892 г.) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1892. — Т. 58. — март-апр. — С. 10-16.</small> * <small>Живосечение // Реальная энциклопедия практической медицины / Сост. А. Эйленбург. СПб., 1893. — Т. 7. — С. 238—274.</small> * <small>Мнение по вопросу о наилучшем и менее мучительном способе убоя скота // Вести. Рос. о-ва покровительства животным. −1893. — № 1. — С. 11-12.</small> * <small>О взаимном отношении физиологии и медицины в вопросах пищева­рения. Ч. I. / Речь товарища председателя Общества русских врачей профес­сора И. П. Павлова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1894. — [Т. 61]. — дек. — С. 151—165.</small> * <small>О неполноте современного физиологического анализа действия ле­карств // Труды V Съезда врачей в память Н. И. Пирогова. СПб., 1894. — Т. 1.-С. 216—218.</small> * <small>О смерти животных вследствие перерезки блуждающих нервов / Речь проф. И. П. Павлова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1895. — Т. 61. — апр. — С. 298—302.</small> * <small>О содержании аммиака в крови и органах и образовании мочевины у млекопитающих / Залесский И., Ненцкий., Павлов И. // Арх. биол. наук. — 1895. — Т. 4. — № 2. — С. 191—214.</small> * <small>Добавление к докладу «Лабораторный случай экспериментальной брюшной водянки у собаки» / Заседание Общества русских врачей (10 декабря 1896 г.) [И. П. Павлов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1896. — Т. 64. — окт. — С. 53-54.</small> * <small>Литературная справка. О приоритете И. П. Павлова и его учеников в об­ласти применения методики работы с фистулой поджелудочной железы. // Арх. биол. наук. — 1896. Т. 4. — Вып. 5. — С. 511—512.</small> * <small>О выживании собак с перерезанными блуждающими нервами / Сооб­щение проф. И. П. Павлова (14 марта) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1896. — [Т. 63]. — март. — С. 47-60.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желез. — СПб., тип. М-ва путей сообщ., 1897. — 223 с.</small> * <small>Об отделительной работе желудка при голодании / Доклад в заседании Общества русских врачей (25 сентября 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 65. — сент. — С. 25-30.</small> * <small>Памяти R. Heidenhain’a (Р. Гейденгайна) / Речь в заседании Общества Русских Врачей в СПб. (23 октября 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 65. — окт. — С. 66 — 81.</small> * <small>Патолого-терапевтический опыт над желудочным отделением собаки / Сообщение в заседании Общества (15 мая 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 64. — май. — С. 581—589.</small> * <small>Die Arbeit der Verdauungsdrusen: Vorlesung / Autoris Ubers. aus dem Russ. von A. Walther. — Wiesbaden, 1898. — 199 s. Работа пищеварительных желез: Лекции.</small> * <small>Современное объединение в эксперименте главнейших сторон медици­ны на примере пищеварения / Речь, читанная в торжественном заседании Общества русских врачей в память С. П. Боткина (И. П. Павлов) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1900. — Т. 67. — нояб.-дек. — С. 197—242.</small> * <small>Das Experiment als zeitgemasse und einheitliche Methode medizinischer Forschung. Dargestellt am Beispiel der Verdauungslehre. (Gehalten in einer dem Andenken von S. P. Botkin gewidmeten Festsitzung der Gesellschaft russischer Arzte zu St. Petersburg.) / J. P. Pawlow (Ubersetzt von A. Walther) // Wiesbaden. Verlag von J. F. Bergmann, 1900. — 46 s. Эксперимент как современный и единый метод медицинского исследования.</small> * <small>Le travail des glandes digestives / Frand. Franc, par. V. Parchon et J. Sabrasez. Paris: Masson a. Cic, 1901. — 287 p. Работа пищеварительных желез.</small> * <small>Psychische Erregung der Speicheldrbsen // Ergebnisse der Physiologie. — 1902. — Bd. 1. — Abt. 1. — S. 246—284. Психическое возбуждение слюнных желез.</small> * <small>Work of the digestive glands / Transl. By W H. Thompson. London, 1902. — 208 p. Работа пищеварительных желез. <nowiki>https://doi.org/10.5962/bhl.title.3784</nowiki></small> * <small>По поводу сыворотки г-на Влаева // Рус. врач. — 1903. — № 48. — С. 1731.</small> * <small>Экспериментальная психология и психопатология на животных: (Речь, произнес, на одном из общих собр. Междунар. мед. конгр. в Мадриде в апр. 1903 г.) // Изв. Воен.-мед. акад. — 1903. Т. 7. — № 2. — С. 109—121. </small> * <small>Заключение комиссии о вивисекции и особое мнение И. П. Павлова // Изв. Воен.-мед. акад. — 1904. — Т. 8. — № 3. — С. 322—328.</small> * <small>То же // Несколько слов противникам производства опытов над жи­вотными с научной целью. СПб., тип. М. Меркушева, 1904. — 20 с. </small> * <small>Иван Петрович Павлов: Автобиогр. // Товарищеская памятка врачей выпуска 1879 года бывшей Медико-хирургической академии, изданная ко дню XXV-летия со дня окончания курса. СПб., 1904. — С. 115—118.</small> * <small>Принадлежность белок растворяющего и молоко-свертывающего действий разных пищеварительных соков одним и тем же белковым ферментам / Доклад в заседании Общества русских врачей (15 апреля 1904 г.) [И. П. Пав­лов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1904. — [Т. 71]. — март-май. — С. 39-54.</small> * <small>Рефераты трудов профессора И. П. Павлова и его учеников. СПб., 1904.</small> * <small>Nobel-Vortrag / I. P. Pawlow // Nord. Med. Arkiv. — 1904. — Afd. II (Inre medicin). H. 4. — N:r 13. — S. 1-20. Нобелевская речь.</small> * <small>Sur la secretion psychique des glandes salivaires // Arch, intern. Physiologie. — 1904.-Vol. l.-P. 119—135. О психической секреции слюнных желез.</small> * <small>Лабораторные наблюдения над размягчением костей у собаки / Доклад в заседании Общества русских врачей (7 апреля 1905 г.) [И. П. Павлов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1905. — Т. 72. — март-май. — С. 314—320.</small> * <small>The Huxley lecture on recent advances in science and their bearing on medicine and surgery / /. P. Pawlow // Advance Proof. Specially translated for the Lancet. −1906. — 20 p. Лекция в честь Гексли о новых успехах науки в связи с медициной и хи­рургией. Читанная в Медицинской школе Чаринг-Кросс в Лондоне 1 октяб­ря 1906 г.</small> * <small>The Huxley lecture on the scientific investigation of the psychical faculties or processes in the higher animals // Lancet. — 1906. — Vol. 2. — P. 911—915. Естественно-научное изучение так называемой душевной деятельнос­ти высших животных. Лекция в честь Гексли.</small> * <small>То же// Science. — 1906. — Vol. 24. — N. 620. — P. 613—619.</small> * <small>Речь председателя Общества русских врачей в заседании 22 марта, посвященная памяти И. М. Сеченова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1907. — Т. 74. — март-май. — С. 247—249.</small> * <small>Nobel-Vortrag // Les Prix Nobel en 1904. Stockholm, 1907. — P. 11-18. Нобелевская речь, произнесенная 12 декабря 1904 г. в Стокгольме.</small> * <small>Лекции по физиологии пищеварения, читанные профессором Импе­раторской Военно-медицинской академии И. П. Павловым в 1906—1907 учебном году / Изд. просмотр. В. Н. Болдыревым; Стеногр. и изд. студ. А. П. Орлов. СПб., тип. А. Л. Улыбина, 1908. — 63 с. </small> * <small>Некоторые наиболее общие пункты механики высших отделов цент­ральной нервной системы, выясняющиеся из изучения условных рефлек­сов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1908. — [Т. 76]. — сент.-окт. — С. 143—147.</small> * <small>Условные рефлексы при разрушении различных отделов больших по­лушарий у собак // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1908. — Т. 75. — нояб.-дек. — С. 148—150.</small> * <small>К общей характеристике сложно-нервных явлений // Тр. О-ва рус. вра­чей в СПб., 1909. — Т. 77. — сент.-дек. — С. 63-64.</small> * <small>Естествознание и мозг. (Речь на общем собр. XII Съезда рус. естество­испытателей и врачей, 28 дек. 1909 г.) // Дневник XII Съезда русских есте­ствоиспытателей и врачей в Москве с 28 декабря 1909 г. по 6 января 1910 г. № 2. М., 1910. — С. 19-29. </small> * <small>То же // Памяти Дарвина. [Сб. статей]. М.: Научное слово, 1910. — С. 209—220.</small> * <small>Задачи и устройство современной лаборатории для изучения нормаль­ной деятельности высшего отдела центральной нервной системы у высших животных. (Речь на торжеств, заседании О-ва содействия успехам опыт, наук и их практ. применений им. X. С. Леденцова в Москве) // Временник О-ва содействия успехам опыт. наук. — 1910. — Вып. 4. — С. 53-69.</small> * <small>Общее о центрах больших полушарий // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1910. — Т. 77. — апр.-май. — С. 192—197.</small> * <small>Excitation psychique des glandes salivaires //J. de psychologie normale et pathologique. — 1910. — T. 7. — P. 97-114. Психическое возбуждение слюнных желез.</small> * <small>Naturwissenschaft und Gehirn: Vort. Gehalrten in der allgem. Versammlung des XII Kongr. rus. Naturforscher und Arzte in Moskau am 28 dez. 1909 / Autoris. Ubers. von G. W. Volborth. Wiesbaden: Bergmann, 1910. — 19 s. Естествознание и мозг.</small> * <small>The work of the digestive glands: Lectures / Transl. by W. H. Thompson. 2 engl. ed. London, 1910. — 226 p. Лекции о работе главных пищеварительных желез.</small> * <small>Собака с разрушенным в больших полушариях кожным анализатором / И. П. Павлов, Н. М. Сатурнов // Там же. — Т. 78. — янв.-май. — С. 202—208.</small> * <small>Главнейшие законы деятельности центральной нервной системы, как они выясняются при изучении условных рефлексов. (Речь на торжеств, за­седании О-ва рус. врачей, посвящ. памяти И. М. Сеченова) // Рус. врач. — 1912. — № 38. — С. 3-5.</small> * <small>Отзыв о работе И. В. Завадского «Материалы к вопросу о торможении и растормаживании условных рефлексов». (СПб., 1908) // Сборник отчетов о премиях и наградах, присужденных Академией наук. Т. II. СПб., 1912. — С. 70-71,86.</small> * <small>Сводка результатов опытов с экстирпацией различных участков боль­ших полушарий по методу условных рефлексов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1912. — Т. 80. — сент.-дек. — С. 28-44.</small> * <small>Экспериментальный институт для укрепления вящего господства алко­голя над русской землей // Рус. врач. — 1912. — Т. П. —№ 20. — С. 700—702. </small> * <small>Владимир Валерианович Подвысоцкий // Рус. врач. — 1913. — Т. 12. — № 18. — С. 587.</small> * <small>Лаборатория для изучения деятельности центральной нервной системы высших животных, сооружаемая по планам академика И. П. Павлова и Е. А. Ганике на средства, пожертвованные Обществом им. X. С. Леденцова // Временник О-ва содействия успехам опыт. наук. — 1913. — Вып. 1. — С. 43-45.</small> * <small>Объективное изучение высшей нервной деятельности животных. (Речь в общем собр. о-ва «Московский научный институт» 24 марта 1913 г.) // Рус. ведомости. — 1913. — 27 марта, № 71.</small> * <small>An address on the investigation of the higher nervous function // Brit, med. J. — 1913. — Vol. 2. — P. 973—978. Исследование высшей нервной деятельности. Доклад на Международ­ном съезде физиологов в Гронингене.</small> * <small>Рефлекс цели. (Сообщ. на III Съезде по эксперим. педагогике) // Вестн. Европы. — 1916. — Кн. 4. — С. 69-75. </small> * <small>Материалы к физиологии сна / И. П. Павлов, Л. Н. Воскресенский // Изв. Петрогр. биол. лаб. — 1917. — Т. 16. — С. 3-8.</small> * <small>«Настоящая физиология» головного мозга // Природа. — 1917. — № 1. — Стлб. 27-38.</small> * <small>Физиология и психология при изучении высшей нервной деятельности животных / Доклад в Философском об-ве в Петрограде (24 ноября 1916 г.) // Психиатр. газ. — 1917. — № 6. — С. 141—146.</small> * <small>Рефлекс свободы / И. П. Павлов, М. М. Губергриц // Рус. врач. — 1918. — № 1-4. — С. 1-2.</small> * <small>Анализ некоторых сложных рефлексов собаки. (Относительная сила центров и их заряжение) / И. П. Павлов, М. К. Петрова // Сборник статей, посвященный К. А. Тимирязеву его учениками в ознаменование семидеся­того дня его рождения. М. — 1919. — С. 375—382.</small> * <small>Психиатрия в роли пособницы физиологии больших полушарий. (Докл. в О-ве психиатров в Петрограде) // Рус. физиол. журн. — 1919. — Т. И. — Вып. 4/5. — С. 257—260.</small> * <small>Psychiatry acting as an assistant to physiology of the cerebral hemispheres // Рус. физиол. журн. — 1919. — Т. П. — Вып. 4/5. — С. 249—256. Психиатрия в роли пособницы физиологии больших полушарий.</small> * <small>О так называемом гипнозе животных. (Сообщ. в XV заседании Отделе­ния физ.-мат. наук Российской академии наук, 9 нояб. 1921 г.) // Изв. РАН. Сер. 6. — 1921. — Т. 15. — С. 155—156.</small> * <small>О трофической иннервации // Сборник научных трудов в честь 50-ле­тия научно-врачебной деятельности главного врача Обуховской больницы проф. А. А. Нечаева. Пгр.: Изд. Отд. здравоохр. Петрогр. Сов. рабоч. и кр. деп., 1922. — С. 1-4.</small> * <small>Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной дея­тельности (поведения) животных. Условные рефлексы. Сб. ст., докл., лек­ций и речей. М.; Пгр.: Госиздат., 1923. — 244 с.[https://runivers.ru/lib/book6240/144989/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716133325/https://runivers.ru/lib/book6240/144989/ |date=2020-07-16 }} <nowiki>[24]</nowiki>]</small> * <small>New researches on conditioned reflexes / /. P. Pavlov // Bull. Battle Creek Sanitarium and Hospital Clinic. — 1923. — Vol. 19. — No. 1. — P. 1-4. Новые исследования по условным рефлексам.</small> * <small>То же. // Science. — 1923. — Vol. 58. — N. 1506. — P. 359—361.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желез. 3-е изд., проем, автором. Л.: Госиздат., 1924. — 220 с.</small> * <small>Общий курс физиологии по лекциям академика И. П. Павлова / Сост. В. П. Адлербер и С. И. Прикладовицкий, под ред. проф. В. В. Савича. — Л. — 1924. — 175 с.</small> * <small>Die Beziehungen zwischen Erregung und Hemmung, das Auseinanderhalten von Erregung und Hemmung sowie experimentelle Neurosen an Hunden / I. Pawlow // Skandin. Archiv. fur Physiol. — 1925. — Bd. 47. — H. 1/2. — S. 1-14. Отношения между раздражением и торможением, размежевание между раздражением и торможением и экспериментальные неврозы у собак.</small> * <small>Предисловие // Подкопаев Н. А. Методика изучения условных реф­лексов. М.; Л.: Госиздат., 1926. — С. 3.</small> * <small>Предисловие // Шванвич Б. Н. Насекомые и цветы в их взаимоотно­шениях. Новые данные по физиологии поведения пчел и других насекомых. М.; Л.: Госиздат., 1926. — С. 3.</small> * <small>Die hochste Nerventatigkeit (das Verhalten) von Tieren. Eine zwanzigjahrige Prufung der objektiven Forschung. Bedingte Reflexe / Ubers. von G. Volbroth. 3 Aufl. Munchen, 1926. — 330 s. Высшая нервная деятельность (поведение) животных. Двадцатилет­ний опыт объективного изучения. Условные рефлексы.</small> * <small>Type de systeme nervoux a predominance des processus inhibiteurs //J. de psychologie normale et pathologique. — 1926. — An. 23. — N. 10. — P. 1012—1018. Тормозной тип нервной системы собаки.</small> * <small>Conditioned reflexes, an investigation of the physiological activity of the cerebral cortex / Transl. and ed. by G. V. Anrep. London: Oxford Univ. Press, 1927. — 430 p. Условные рефлексы. Исследование физиологической деятельности коры головного мозга.</small> * <small>Физиологическое учение о типах нервной системы, темпераментах тож. (Сообщ. на торжеств, заседании Рус. хирург, о-ва Пирогова, посвящ. памяти И. М. Сеченова // Вестн. хирургии. — 1928. — Кн. 35/36. — С. 1-9.</small> * <small>Certain problems in physiology of cerebral hemispheres // Proc. Royal Soc. Ser. B. Biol. Sciences. — 1928. — Vol. 103. — P. 97-110. Некоторые проблемы физиологии больших полушарий. Лекция на премию Круна, прочитанная 10 мая 1928 г. перед Лондонским королевским обществом.</small> * <small>Lectures on Conditioned Reflexes. Twenty five Years of Objective Study of the Higher Nervous Activity (Behaviour) of Animals / Transl. by W. H. Gantt, with the collaboration of G. Volborth, and an Introduction by W. B.Cannon. New York: Intern. Publ., 1928. — 414 p. Лекции об условных рефлексах. 25 лет объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных.</small> * <small>Пробная экскурсия физиолога в область психиатрии // Физиология и патология высшей нервной деятельности. М.; Л., 1930. — С. 37-45.</small> * <small>Физиология и патология высшей нервной деятельности. (Лекция, про­чит, врачам Ин-та для усовершенствования врачей 12 янв. 1930). М.; Л.: Гос-медиздат, 1930. — 45 с.</small> * <small>Письмо И. И. Мечникову // Борьба за науку в царской России. М.; Л., 1931. — С. 173. [https://search.rsl.ru/ru/record/01009269541 <nowiki>[25]</nowiki>]</small> * <small>Проба физиологического понимания симптомологии истерии. Л.: Изд-во Акад. наук, 1932. — 36 с.</small> * <small>Физиология высшей нервной деятельности. (Докл. на XIV Междунар. физиол. конгр. в Риме) // Природа. — 1932. — № 11/12. — С. 1139—1156.</small> * <small>Experimented Neurosen // Dt. Ztschr. fur Nervenheilkunde. — 1932. — Bd. 124. — S. 137—139. Экспериментальные неврозы.</small> * <small>The reply of a physiologist to psychologists // Physiol. Rev. — 1932. — Vol. 39.-N. 2.-P. 91-127. Ответ физиолога психологам. [https://www.semanticscholar.org/paper/The-reply-of-a-physiologist-to-psychologists.-Pavlov/f200ff766035ccf88aa68d5e4368b10cfd8356b4 <nowiki>[26]</nowiki>]</small> * <small>Schilder, in writing on «The somatic basis of the neurosis» //J. Amer. med. Assoc. — 1932. — Vol. 99. — N. 12. — P. 1012—1013. Рецензия на труд Шилъдера «Соматическая основа невроза».</small> * <small>Последние сообщения по физиологии и патологии высшей нервной деятельности. Доклады на конгр.: XIV Междунар. физиол., VI Сканд. не-врол. и X Междунар. психол. в авг.-сент. 1932 г. Вып. 1. Л.: Изд-во АН СССР, 1933. — 39 с.</small> * <small>Essai d’une interpretation physiologique de Physterie // Encephale. — 1933. — T. 28. — P. 285—293. Проба физиологического понимания симптомологии истерии.</small> * <small>An attempt at physiological interpretation of obsessional neurosis and paranoia//J. Mental Sci. — 1934. — Vol. 80. — P. 187—197. Проба физиологического понимания навязчивого невроза и паранойи.</small> * <small>Предисловие // Петрова М. К. Новейшие данные о механизме действия солей брома на высшую нервную деятельность и о терапевтическом приме­нении их на экспериментальных основаниях. — М.: ВИЭМ, 1935. — С. 5.</small> * <small>Речь на приеме Правительством делегации XV Международного конг­ресса физиологов 17 августа 1935 г. в Большом Кремлевском дворце// Прав­да. — 1935. — 20 авг.</small> * <small>Речь при открытии XV Международного конгресса физиологов // Прав­да. — 1935. — 10 авг.</small> * <small>Условный рефлекс // Физиол. журн. — 1935. — Т. 19. — Вып. 1. — С. 261—275.</small> * <small>Экспериментальная патология высшей нервной деятельности. Лекция, прочит. 10 мая 1934 г. в Ин-те для усовершенствования врачей в Ленингра­де. Л.: Биомедгиз, 1935. — 31 с.</small> * <small>То же на нем., англ. и франц. языках. Л.: Биомедгиз, 1935.</small> * <small>Essai d’une interpretation physiologique de la paranoia et de la nevrose obsesionelle // Encephale. — 1935. — T. 30. — P. 381—393. Проба физиологического понимания навязчивого невроза и паранойи.</small> * <small>Die Typen der Hoheren Nerventatigkeit, ihr Zusammenhang mit Neurosen und Psychosen und der physiologische Mechanismus neurotischer und psychotischer Symptome / Vortrag gehalten auf dem 2 Internationalen neurologischen Kongress in London, August 1935. M.; Л.: Биомедгиз, 1935. — 7 с. Типы высшей нервной деятельности в связи с неврозами и психозами и физиологический механизм невротических и психотических симптомов. Доклад на 2 Международном неврологическом конгрессе в Лондоне (август 1935 г.).</small> * <small>Ответ на приветствия при посещении г. Рязани в августе 1935 г. // За ком. просвещение. — 1936. — 28 февр.</small> * <small>Письмо Вседонецкому слету мастеров угля // Соц. Донбасс. — 1936. — 8 янв. [http://elib.gnpbu.ru/textpage/download/html/?bookhl=&book=pavlov_pss_v1_1951 <nowiki>[27]</nowiki>]</small> * <small>Письмо к молодежи // Техника — молодежи. — 1936. — № 2/3. — С. 72.</small> * <small>Conditioned reflexes; an investigation of the physiological activity of the cerebral cortex / Transl. and ed. by G. Anrep. London: Oxford Univ. Press, 1940. — 430 p. Условные рефлексы; исследование физиологической деятельности полу­шарий коры головного мозга.</small> * <small>Письмо академику А. С. Фаминцину, 19 мая 1907 г. об условиях согла­сия баллотироваться в члены Академии Наук // Вестн. АН СССР. — 1941. — № 2/3. — С. 114—115.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желёз / Ред. и статья акад. К. М. Быкова. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 291 с.</small> * <small>Лекции о работе больших полушарий головного мозга / Ред. и статья акад. К. М. Быкова. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 475 с.</small> * <small>Павловские среды. Протоколы и стенограммы физиологических бесед, т. I, 1929—1933 гг. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 360 с.</small> * <small>Психопатология и психиатрия. Избранные произведения / Под ред. акад. Л. А. Орбели. М.: Изд-во Акад. мед. наук СССР, 1949. — 236 с.</small> * <small>Рукописные материалы в Архиве Академии наук СССР / Сост.: Г. П. Блок, Е. С. Кулябко. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 156 с.</small> * <small>Из статьи «Ответ физиолога психологам» // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>«Настоящая физиология» головного мозга // Мед. работник. — 1950. — 22 июня.</small> * <small>О неполноте современного физиологического анализа действия ле­карств // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>О трофической иннервации // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>Условный рефлекс // Культура и жизнь. — 1950. — 30 июня.</small> * <small>Особое мнение экстраординарного проф. И. Павлова по вопросу о ха­рактере вновь открывающейся в Академии кафедры // Научное наследство. М.; Л., 1951. — Т. 2. — С. 715—724.</small> * <small>Главнейшие законы деятельности центральной нервной системы, как они выясняются при изучении условных рефлексов. Киев: Госмедиздат УССР, 1953. — 24 с.</small> * <small>О типах высшей нервной деятельности и экспериментальных неврозах [Предисл. П. С. Купалова]. М: Медгиз, 1954. — 192 с.</small> * <small>Павловские клинические среды. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. 1-3.</small> * <small>Письма И. П. Павлова М. Н. Шатерникову, С. И. Чечулину, Г. Н. Кованько // Физиол. журн. — 1954. — Т. 40. — № 5. — С. 618—630.</small> * <small>Перечень публикаций выступлений в прениях И. П. Павлова в Обществе русских врачей в С.-Петербурге и выступлений на диспутах в Военно-медицинской академии при защите диссертаций // Библиография трудов И. П. Павлова и литературы о нем. / под ред. Айрапетьянца Э. Ш., — М:. Издательство академии наук СССР. — 1954. — 466 с. С. 163—213</small> * <small>Письмо Г. И. Челпанову, 24 марта 1914 г. // Вопр. психологии. — 1955. — № 3. — С. 99-100. По случаю официального открытия Психологического института в Москве.</small> * <small>Письмо М. П. Кристи от 9 февраля 1921 г.: [О создании условий для науч. работы в Ин-те эксперим. медицины] // Клинич. медицина. — 1955. — Т. 33. — № 6. — С. 88-91.</small> * <small>Typologie et pathologie de l’activite nerveuse superieure; vingt ans d’experience sur l’etude objective de l’activite nerveuse superieure des animaux / Transl. par V. Baumstein. Paris: Pres. Univ. de France, 1955. — 272 p. Типология и патология высшей нервной деятельности.</small> * <small>Лекция больным Обуховской больницы, 2 июня 1927 г. // Журн. высш. нервн. деят. — 1956. — Т. 6. — Вып. 1. — С. 3-7.</small> * <small>Письма к невесте / Подг. к печати Г. С. Линников // Москва. — 1959. — № 10. — С. 155—181. Письма к С. В. Карчевской.</small> * <small>Sartli refleksler ve sinir bozukluklari / Turkceye cevirne N. Arkun. Istambul, 1967. — 209 p. Условные рефлексы и нервные заболевания.</small> * <small>О механизме гипнотического состояния человека / Предисл. и публ. A. В. Риккля и Г. А. Шичко // Вопр. психологии. — 1969. — № 5. — С. 158—159.</small> * <small>Переписка И. П. Павлова / Сост.: Н. М. Гуреева, Е. С. Кулябко, B. Л. Меркулов. Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1970. — 438 с.</small> * <small>Auseinandersetzung mit der Psychologie / Eine Ausw. aus d. Gesamtwerk besorgt von G. Baader und U. Schnapper; Einl. und Anm. von G. Baader. Munchen: Kindler, 1973. — 309 s. Беседы о психологии.</small> * <small>Неопубликованные и малоизвестные материалы И. П. Павлова / Сост.: Н. М. Гуреева, Е. С. Кулябко; Отв. ред. Е. М. Крепе. Л.: Наука, 1975. — 135 с.</small> * <small>«Протестую против безудержного своевластия»: Переписка с В. М. Молотовым [1930-1935 гг.] / Публ. В. Самойлова, Ю. Виноградова; Коммент. М. Ярошевского // Сов. культура. — 1989. — 14 января. — С. 10.</small> * <small>«Пощадите же Родину и нас»: Протесты акад. И. П. Павлова против большевистских насилий / Публ. подгот. Н. Ковалева, С. Мельчин, А. Сте­панов // Источник. — 1995. — № 1. — С. 138—144. Переписка И. П. Павлова с В. М. Молотовым.</small> * <small>«Жизнь каждого делается вполне случайной»: Письмо в СНК СССР, 30 авг. 1930 г. // Источник. — 1997. — № 2. — С. 124.</small> * <small>Закономерность умственной деятельности и связь научной лаборато­рии с жизнью // Григорьян Н. А. Иван Петрович Павлов. М.: Наука, 1999. — С. 254—259.</small> * <small>О русском уме: Лекция (20 мая 1918 г.) // Рос. физиол. журн. — 1999. -Т. 85. — № 9/10. — С. 1140—1150.</small> * <small>О самоубийствах: Лекция // Вестн. РАН. — 1999. — Т. 69. — № 1. -С. 58-61.</small> * <small>Об уме вообще: Лекция [28 апр. 1918 г.]// Рос. физиол. журн. — 1999. -Т. 85. — № 9/10. — С. 1133—1139.</small> * <small>Основы культуры животных и человека: Лекция // Вестн. РАН. — 1999. — Т. 69. — № 1. — С. 61-64.</small> * <small>К спору доктора медицины И. Ф. Толочинова и акад. И. П. Павлова в 1912—1914 гг. (Историческая справка). Забытое письмо И. П. Павлова / А. К. Федорова-Грот // Физиол. журн. — 1957. — Т. 43. — № 5. — С. 480—482.</small> * <small>Из неопубликованной переписки И. П. Павлова / В. Л. Меркулов // Вестн. АН СССР. — 1959. — № 9. — С. 93-94. Приводится неопубликованное письмо Павлова (1934) Китайскому фи­зиологическому обществу.</small> * <small>Общественно-политические взгляды И. П. Павлова / Н. А. Григорьян // Вестн. АН СССР. — 1991. — № 10. — С. 74-89.Опубликованы два письма акад. И. П. Павлова акад. Д. Б. Рязанову.</small> * <small>И. П. Павлов о религии / В. К. Болондинский // Журн. высш. нерв. деят. — 1995. — Т. 45. — Вып. 5. — С. 1062—1067. Публикуется текст письма И. П. Павлова, посвященное вопросам религии.</small> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга | автор = Бирюков Дмитрий Андреевич | заглавие = И. П. Павлов | место = М. | издательство = Медицина | год = 1967 | страниц = 74 | серия = Выдающиеся деятели отечественной медицины и здравоохранения | тираж = 30000 }} * {{публикация|книга|автор=Грэхэм Л.|часть ссылка=http://scepsis.ru/library/id_857.html|раздел = Гл. V|часть = Проблема сохранения значения павловского подхода|заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе|основной автор = Лорен Грэхэм}} * {{публикация|книга|автор = Todes D. P.|заглавие = Ivan Pavlov: A Russian Life in Science|место = New York|год= 2014|pages= 855|издательство = Oxford University Press|isbn =}} * {{публикация|книга|часть ссылка=http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&id=811&abc=1|часть=Павлов Иван Петрович|lang=|заглавие=Большая энциклопедия русского народа}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Сотрудник РАН|51632|Ивана Петровича Павлова}} * [http://history-gatchina.ru/article/pavlov.htm Гатчинские соратники великого физиолога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117141510/http://history-gatchina.ru/article/pavlov.htm |date=2007-11-17 }} * [http://www.venda.ru/project/2007/Katsman/page1.htm Биография И. П. Павлова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505124347/http://www.venda.ru/project/2007/Katsman/page1.htm |date=2009-05-05 }} * [http://smalltalks.ru/slava/186-pavlov.html Первопроходец из Рязани. Академик Павлов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200118003024/http://smalltalks.ru/slava/186-pavlov.html |date=2020-01-18 }} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/ Нобелевский лауреат И. П. Павлов на официальном сайте Нобелевской премии, Нобелевская лекция Павлова «Physiology of Digestion».]{{ref-en}} * [http://www.iemrams.spb.ru/russian/pavldepr/pavldepr.htm Физиологический отдел им. И. П. Павлова НИИЭМ СЗО РАМН, которым Иван Петрович Павлов руководил в течение 45 лет, с 1890 по 1936 годы, и где выполнял свои основные исследования по пищеварению и условным рефлексам] * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/pav95ist.htm Письма Павлова к Молотову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218025547/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/pav95ist.htm |date=2017-12-18 }} * {{cite web 2|url=https://interpretive.ru/termin/anrep-gleb-vasilevich-fon.html|title=Анреп Глеб Васильевич, фон|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107200921/https://interpretive.ru/termin/anrep-gleb-vasilevich-fon.html|archivedate=2019-11-07|work=Энциклопедия Русской эмиграции // Национальная историческая энциклопедия|publisher=«Национальная энциклопедическая служба России»|accessdate=2019-11-07|ref=Энциклопедия Русской эмиграции}} {{ВС}} {{-}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:Медицина буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Император Санкт-Петербург университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1936 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1849 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] 7xt2swaotaxghdjx8pufq7qfl9633uf 0 164675 1297534 1223734 2026-05-20T08:26:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297534 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Петрова Ираида Алексеевна (Нарс Урини;''' [[16 март]] [[1913 йыл]] — [[4 октябрь]] [[1983 йыл]]) — прозаик, шағир, драматург. == Биографияһы == Ираида Алексеевна Петрова [[1913 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]нең Елбүләк-Матвеевка ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]) уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Ҡазан сыуаш педагогия техникумында уҡый. Һуңынан Сыуаш дәүләт академия драма театрының театр студияһында, Рәсәй театр сәнғәте институтында (1931—1934)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/312 Петрова Ираида Алексеевна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Литературная карта Республики Башкортостан{{Ref-ru}}</ref>, Ленинград музыка училищеһында белем ала. Ленинград блокадаһы йылдарында Ираида Алексеевна [[Санкт-Петербург|Ленинград]] госпиталдәрендә шәфҡәт туташы булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа ул [[Ырымбур]] ҡалаһында заводтың йыр һәм бейеү ансамблен етәкләй. 1946 йылда [[Мытищи]] ҡалаһының «Путь к победе» («Еңеүгә юл») гәзитендә эшләй. Беренсе тапҡыр үҙенең әҙәби әҫәрен 1955 йылда «Родная Волга» журналында баҫтыра<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/312 Петрова Ираида Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920064451/http://libmap.bashnl.ru/node/312 |date=2020-09-20 }}//Литературная карта Республики Башкортостан{{Ref-ru}}</ref>. 1980 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағзаһы булып инә. Нарс Урини исеме аҫтында ижад итә. Ираида Алексеевна яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә була, Бишбүләк районының «Светлый путь» гәзитендә уның шиғырҙары даими донңя күреп тора. Уның шиғырҙары 12 йыйынтыҡта сыҡҡан, баҫмаларының дөйөм тиражы 2,5 миллион дана самаһы. [[1983 йыл]]дың [[4 октябрь|4 октябрендә]] оҙаҡ ауырыуҙан һуң вафат була<ref>[https://bizhbulyak.ru/index.php/bizhbulyak-ru/nasha-gordost/39-iraidy-alekseevny-petrovoj-nars Ираиды Алексеевны Петровой-Нарс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918234503/https://bizhbulyak.ru/index.php/bizhbulyak-ru/nasha-gordost/39-iraidy-alekseevny-petrovoj-nars |date=2020-09-18 }}//Bizhbulyak.ru{{Ref-ru}}</ref>. == Хәтер == Тыуған ауылындағы мәктәп Ираида Алексеевна Петрова исемен йөрөтә. Белем усағында яҙыусының музейы бар. == Китаптары == ** «Тядюк» — Тядюк ([[1969]]); ** «Çул юппинче» ([[1973]]); ** «Савпипе Кришна» — Савпи и Кришна ([[1975]]); ** «Пурнăç çиппи» — Ниточка жизни ([[1979]]); ** «Телейпе Илем» — Счастье и Красота, [[1982]]); == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|78149}}{{V|12|03|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/312 Петрова Ираида Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920064451/http://libmap.bashnl.ru/node/312 |date=2020-09-20 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Сыуаш яҙыусылары]] [[Категория:Сыуаш шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 мартта тыуғандар]] 2d1reahtdmwf0k9kgeqibp4lqf7ke9b 0 167144 1297555 1151578 2026-05-20T11:56:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297555 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Псков республикаһы|Псковтағы республика}} {{Ук}} [[Файл:Gerdarika_Pskov_Map_1462.jpg|200px|thumb|right|1462 йылда Псков ерҙәре]] '''Псков республикаһы''', шулай уҡ ''Псков Вече Республикаһы, Псков феодаль республикаһы, Псков кенәзлеге, рәсми исеме — Псков дәүләте, Псков ере,'' ({{lang-ru|Псковская республика, Псковская веселая республика, Псковская феодальная республика, Псковское княжество, Псковское государство, Псковская земля}}) - баш ҡалаһы [[Псков]] ҡалаһында булған [[Русь]] территорияһында урта быуат дәүләт берәмеге. XI быуат башынан алып 1136 йылға тиклем Киев наместниктары менән идара итә, шуның менән бергә киң автономиянан файҙаланып [[Новгород республикаһы]] составында була. 1348 йылдан тулыһынса ирекле. 1510 йылда үҙәкләштерелгән Рус дәүләте составына инә. == Тарихы == Псков кенәзе (XI быуат башы) Владимир Святославичтең кесе улы Судиславль була. Киев Русе тарҡалғандан һуң, XII быуатта Псков ҡалаһы һәм уның тирәһендәге Великая һәм Нарва йылғалары буйҙары, Чуд һәм Псков күлдәре буйлары Новгород еренең бер өлөшө булалар. Псков айырым хоҡуҡтарға эйә булған, шул иҫәптән үҙ ҡала яндарына эйә булған (иң боронғо урындарҙың береһе - [[Изборск]]). Псковтың Ливон орденына ҡаршы уңышлы көрәштә ҡатнашыуы арҡаһында ҡаланың Новгород феодаль республикаһы составында йоғонтоһо шаҡтай көсәйә, һөҙөмтәлә, уның фактик автономияһы көсәйә, бигерәк тә 1268 йылда Раковор һуғышында еңгәндән һуң. Псковты Новгородтан алыу процессына изге князь Довмонт (1266-1299) ҙур өлөш һанай. 1348 йылда (Болотов килешеүе) Псковтың бәйһезлеге Новгород ҡалаһы тарафынан де-юре тип таныла, шунан һуң Новгород боярҙарын уға үҙ ултыртмалары ебәреүҙән туҡтай. Псковта Новгородҡа бәйле булған берҙән-бер өлкә - сиркәү мәсьәләләре булған — ул элеккесә үк Новгород архиепискобы буйһонған. 1348 йылда Новгородтан Псков өзөлгәс, Псковта Бөйөк Литва Кенәзлегенең йоғонтоһо көслө була. 1399 йылдан Псков үҙен Мәскәү кенәзе вассалы тип таный, Псковты князь наместник шул тиклем пәйда була. Василий II Псков наместниктары үҙ теләктәре менән һыҙып билдәләү хокукын ябылыуға ирешә, өҫтәүенә, улар Псковҡа ғына түгел, Бөйөк князгә лә вәғәҙә итәләр. Иван III билдәләнгән княздәрҙе алмаштырыу хокукын юғалта. == Идара == Псков ере башлығында ултыртмалар, боярҙар Советы, князь һәм вече тора. Новгород Республикаһынан айырмалы булараҡ, Псковта ҙур баяр ер биләмәләре булмаған, был боярҙарға бөтә сәйәси хакимиәтте үҙ ҡулдарында тупларға мөмкинлек бирмәй. Вече белгестәр, ултыртыусы кешеләр, изорниктар һәм ябай кешеләр идара итә. Псков бер нисә өлөштән (остар, райондар) торған. 1374-75 йылдар диуары сиктәрендә терәк була. Диуарҙан ситтә 1465 йылда диуар менән әйләндереп алынған һәм яңы остар барлыҡҡа килгән посад була. Шулай уҡ осларға ҡала ситендәге Псков ере территорияһы ла буйһонған. == Иҡтисад == Псков республикаһы игенселек, балыҡ тотоу, сүмес, ювелир хеҙмәт һәм архитектура яҡшы үҫеш алған. Республика өсөн, Новгород һәм башҡа урыҫ шәһәрләре, балтиҡ төбәге һәм Көнбайыш Европа (ҡалала Ганзия лигаһы факторияһы урынлашҡан) менән тармаҡлы сауҙа Рустең иң эре һөнәрселек һәм сауҙа үҙәктәренең береһе булған Псковты яһаған. Псковта 85 йыл дауамында 1425 йылдың сентябренән 1510 йылдың февраленә тиклем үҙ аҡсалары һуғылған. Новгородтан айырмалы булараҡ, Псковта эре ер хужалары булмаған, уның граждандарының һәм монастырҙарҙың ер биләмәләре аҙраҡ һәм таралған була. == Мөстәҡиллекте юғалтыу == Иҡтисади үҫеш, тышҡы сәйәси маҡсаттар, Псковтың Куликов һуғышында ҡатнашыуы һәм Тевтон ордены һәм Литваға мул уңыш алған ҡаршы тороуы арҡаһында Мәскәү менән элемтәләрҙе нығытыу Псков республикаһының бәйһеҙлеген кәметеү өсөн шарттар тыуҙыра. 1510 йылда бөйөк князь Мәскәү Василий III Псковҡа килә һәм уны үҙенең вотчинаһы тип иғлан итә һәм Псков республикаһына нөктә һала. 1510 йылдың 13 ғинуарында таң атҡанда вече ҡыңғырауы төшөрөлә. == Сығанаҡтар == * ''Болховитинов Е. А''. История Княжества Псковского. — М.: Кучково поле, 2012. — 528 с. * ''[[Кафенгауз, Бернгард Борисович|Кафенгауз Б. Б.]]'' Древний Псков. Очерки по истории феодальной республики — М. : Наука, 1969 * ''[https://web.archive.org/web/20120326151402/http://www.psksu.ru/project/index/3267 Лабутина И. К.]'' [http://www.pskov.ellink.ru/1100/book/001.html Псков. Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621214045/http://www.pskov.ellink.ru/1100/book/001.html |date=2021-06-21 }} — Псков: ООО фирма «Псковское возрождение», 2001. — 172 с * ''Плоткин К. М''. [https://web.archive.org/web/20130921060125/http://edapskov.narod.ru/pskov/plotkin/plotkin.htm Древний Псков — Псков, 1997] * Псков: Очерки истории: сборник / под редакцией И. П. Шаскольского. — Л.: Лениздат, 1971. — 367 с. * [https://web.archive.org/web/20121120100408/http://edapskov.narod.ru/pskov/pskovrus.htm#3 Псковский край в истории России / составитель и научный редактор академик Академии гуманитарных наук, доктор исторических наук, профессор, Е. П. Иванов. — Псков: Псковский областной институт повышения квалификации работников образования, 1996. — ГЛАВА III. Псковская феодальная республика] * ''Степанов Ю. В''. Господарство на берегах Великой. — Псков: ООО фирма «Псковское возрождение», 2003. — 104 с. [[Төркөм:Псков өлкәһе тарихы]] [[Төркөм:Урта быуаттар]] 94304c0qg4d15xuc75rkmij8g2at85m 0 170203 1297479 1295948 2026-05-19T15:42:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Russian_settlers,_possibly_Molokans,_in_the_Mugan_steppe_of_Azerbaijan._Sergei_Mikhailovich_Prokudin-Gorskii.jpg|мини|Урыҫ күскенселәре (молокандар булһа кәрәк) Муған далаһында (ХХ быуат башы)]] '''Молока́ндар''' — христиан диненендәге бер ағым вәкилдәре. [[Рәсәй империяһы]]нда молоканлыҡ [[бидғәт]] тип һанала һәм император [[Александр I]] [[1803 йыл]]ғы указына тиклем эҙәрлекләнә. Был указ иһә молокандарға бер аҙ еңеллек бирә. Молокандар 1805 йылдың 22 июлендәге «Молокан һәм духобор диненең азатлығы тураһында» исеме аҫтында батша указы булыу тарихын белә. Молокандарҙың береһендә молокан вәкилдәре Журавцов, Мотылев, Лосевтарҙың [[Мәскәү]]гә походы тураһында яҙма һаҡланған була, йәнәһе, Александр I уларҙың үтенесен һәм үҙ указын раҫлау өсөн "дәүләт советы"н йыйған. [[1905 йыл]]дың июлендә ошо яҙма Тифлис губернаһы Воронцовка ауылында юбилей съезы үткәреүгә сәбәп була. Молокандар үҙ ҡараштары, дини йырҙары, тәғлимәте, байрамдарының айырмалыҡтары менән айырым дини хәрәкәтте тәшкил итәләр. Ошондай йүнәлештәр араһынан молоканлыҡта айырыуса «епшек молокандар» (һыуҙа суҡыныусылар) ырғыусы молокандар, шәмбе молокандары (шәмбе көнөн ихирам итеүселәр), «дух-и-жизниктар» («Дух и жизнь» («Рух һәм тормош») китабына табыныусылар, уны улар Библияның өсөнсө өлөшө тип иҫәпләүселәр) һәм башҡалар бар<ref>[http://molokane.org/molokan/Holidays/All_Holidays.htm Taxonomy of Molokane, Pryguny and Dukh-i-zhizniki — songs, holidays, prophets, communion and books]{{ref-en}}</ref>. == Иман нигеҙҙәре == [[Файл:Молодой_молоканин.jpg|слева|мини|376x376пкс|В. Верещагин. «Йәш молокан», 1865]] Молокандар православныйҙарҙан [[Библия]] текстарына аллегорик һәм символик аңлатмалар биреү менән айырылалар. Үҙ тәғлимәтенә ярашлы улар: * Аллаһҡа «рухта һәм хәҡиҡәттә» табыныуҙы таныйҙар ({{Тәүрат|Иоан|4:23}}); * күренеп торған икона һәм тәрене танымайҙар; * изгеләштереүҙе танымайҙар; * дини иерархия кәрәклеген, клирҙы инҡар итәләр; * суҡынмайҙар; * түштәрендә тәре йөрөтмәйҙәр; * ризыҡ итеп сусҡа итен һәм спиртлы эсемлектәрҙе, тәмәке тартыуҙы һәм наркотиктарҙы ҡулланыуҙы ғонаһ тип иҫәпләйҙәр. == Тарихы == [[Файл:Molokan.jpg|мини|Молокан аҡһаҡалдары]] [[Файл:The_Molokane_(A).jpg|мини|Молокандар. 1870 йыл]] 1765 йылда Тамбов Диниә Консисторияһы Изге Синодҡа юллаған ғаризаһында Уклеин тәғлимәтен беренсе тапҡыр молоканлыҡ тип атай<ref>Сектанства. Историко-статистическое описание Тамбовской епархии. 1911 год.</ref>. Күрәһең, уларға «молокандар» ҡушаматын православныйҙар биргән. Атаманың килеп сығышы тураһында бер нисә теория бар. Уларҙың береһенә ярашлы, молокандар ураҙа көндәрендә православие ҡанундары буйынса тыйылған [[һөт]] эскәндәр, шуның өсөн уларҙы молокандар тип исемләгәндәр<ref>{{Cite web|url=https://russian7.ru/post/molokane-russkie-kotorye-nashli-ubezhi/|title=Молокане: русские, которые нашли убежище на Кавказе|author=Юлия Попова|date=21.10.17|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Ҡайһы берҙәр «молокандар» атамаһын Молочная исемле йылға менән бәйләй, әлеге йылға Мелитополь өйәҙендә аға, ә молокандарҙы шул яҡҡа һөргөнгә ебәргәндәр. Шулай уҡ молокандар төрмәлә һәм армияла һөткә өҫтөнлөк биргәндәр тигән фараз да бар, сөнки молокандар сусҡа итен ашамайҙар, ә был итте һөттә бер нисек тә бешереп булмай. Молокандар үҙҙәре [[Библия]]лағы «рухи һөт» метафораһына һылтаналар ({{Тәүрат|1Пет|2:2}})<ref name="autogenerated1">{{Cite web}}</ref>. Иң тәүҙә, молокандар һәм духоборҙар «рухи христиандар» булараҡ берҙәм дини ағым булған. Семен Уклеин Илларион Побирохин менән танышҡандан һуң, үҙенең ҡатыны менән айырылыша һәм православие диненән рухи христианлыҡҡа күсә.1765 йылда консорциумда ҡаралғандан һәм динде булдырғандан һуң Семен Уклеин, ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, Тверитинов тәғлимәте менән таныш була, һуңынан ул Побирохиндың ҡайһы бер ҡараштарын ҡабул итә алмағанлыҡтан, рухи христианлыҡта яңы йүнәлеш аса<ref>{{Cite web|url=https://bookscriptor.ru/books/112583/|title=Асиф Масимов Ариф оглы Асиф Масимов: История, кулинарные и бытовые традиции у молокан Ивановки|publisher=bookscriptor.ru|lang=ru|accessdate=2019-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007141233/https://bookscriptor.ru/books/112583/ |date=2019-10-07 }}</ref>. Молоканлыҡҡа нигеҙ һалыусыларҙың исемдәре билдәһеҙ, әммә ошо тәғлимәтте таратыусы, элекке духобор Семен Уклеин икәне билдәле, уның ҡатыны Тамбов губернаһынан духоборҙар башлығы Илларион Побирохиндың ҡыҙы. Тамбовтан молоканлыҡ бик тиҙ арала [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]], [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]], [[Воронеж өлкәһе|Воронеж]] һәм башҡа губерналарға тарала. Ставрополь крайында байтаҡ молокан вәкилдәре йәшәй. Хәҙерге көндә Ставрополь крайында молокан общиналары: Молокандар{{Sfn|Семёнов|2001}} үҙ тарихы дауамында күп ҡыйынлыҡтар һәм михнәттәр кисергән. Әгәр Александр I идара иткәндә мәхәллә власть мәрхәмәтендә булған булһа, Николай I килеүе менән эҙәрлекләүҙәр башлана. Молокан ғибәҙәт ҡылыу йыйылыштары, йолалар атҡарыу тыйыла, шулай уҡ уларҙы эшкә алыу тыйыла. Указ менән паспорттар биреү тыйылыуға ҡарамаҫтан, молокандар йәшәү урынына беркетеләләр, [[Рәсәй империяһы]]<nowiki/>ның бөтә үҙәк губарналарында таралып йәшәгән молокандар сауҙа эшендә, ғөмүмән, эш табыуҙа, ҡыйынлыҡ кисерәләр. [[1830 йыл]]да [[Николай I]] указы буйынса молркандар һәм духоборҙар Кавказ аръяғы прровинцияларына ебәреләләр. Үҙ йорттарын, хужалыҡтарын ҡалдырып, улар Рәсәйҙең көньяғынан Кавказ аръяғына күсенергә мәжбүр ителә, бында улар яңы территорияларҙы, башлыса Мугань һәм [[Ставрополь крайы]]н үҙләштерәләр. Ошо уҡ ваҡытта молокандар араһында дини энтузиазм көсәйә, сөнки улар араһынжа [[1836 йыл]]да [[Арарат]] тауы тирәһендә [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] пәйғәмбәрҙең меңъйыллыҡ дәүере башланыуы тураһында имеш-мимештәр тарала. Шулай уҡ бик күп молокан ғаиләләре Украина далаларына оҙатыла, башлыса хәҙерге [[Запорожье өлкәһе]]нә, молокандар унда хәҙерге көндә лә йәшәйҙәр<ref>{{Мәҡәлә|автор=Гузиков И. В.|заглавие=Калмыковы: от Таврии до Средней Азии и обратно|ссылка=http://molokans.ru/vertograd/kalmykovy-ot-tavrii-do-srednej-azii-i-obratno|издание=Мелитопольский краеведческий журнал|место=Мелитополь: Союз краеведов Мелитопольщины|год=2014|номер=3|страницы=74—81}}</ref>. Молокандар тәүгеләрҙән булып [[Амур өлкәһе]]нә лә күсәләр. 1890 йылда уларҙың һаны 5454 кеше тәшкил итә<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003548521#?page=30 Географическо-статистический словарь Амурской и Приморской областей, со включением некоторых пунктов сопредельных с ними стран] / Сост. преп. Благовещ. муж. гимназии Александр Кириллов. — Благовещенск : тип. т-ва Д. О. Мокин и К°, 1894. — 4, IV, 543 с.; 25..</ref>. [[XIX быуат]] аҙағында Рәсәйҙә молокандарҙың һаны 500 меңдән ашыу була. Уларҙың күбеһе Кавказ аръяғында (шул иҫәптән һуңынан [[Төркиә]] ҡарамағына күскән Карс өлкәһендә) һәм Төньяҡ Кавказда көн күрә. Ҙур өлөшөн көньяҡ райондарында [[Владикавказ]]дың көньяҡ районындағы бик ҙур район әлеге ваҡытҡа тиклем ''Молоканка'' тип исемләнә (Молокан слободаһы исеменән), күп кенә ҡоролмалары бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Әлеге районда молокан йыйылыштары йорто эшен дауам итә, йыйылыштарҙа яҡынса 150 кеше йыйыла. Баҡылағы үҙәк ҡала баҡсаларының береһе ''Молокан баҡсаһы'' исемен йөрөтә (революцияға тиклем — Мария скверы, хәҙер рәсми рәүештә Хағани исемендәге баҡса); хәҙерге көндә лә Баҡы халҡы был баҡсаны элеккесә исемләй. Тббилисиҙа бер районды «Молокан баҙары» тип йөрөтәләр. ХХ быуат башындағы һуғыштар һәм Карс әлкәһен Төркиәгә тапшырыу һөҙөмтәһендә молокандар үҙҙәренә яңы йәшәү урынын эҙләргә мәжбүр булалар. 1921 йылда, Карс өдкәһе бөтөнләй Төркиәгә бирелгәс, РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле Буду Мдивани молокандар араһында коммунистик идеяларҙы пропагандалап йөрөй. Молокандар коллектив хужалыҡ алып барғанға күрә, Совет властары йәшәү рәүеше буйынса молокандар уларға яҡын тип иҫәпләй. Әммә улар өсөн иң мөһиме дин булғанлыҡтан, улар Мдивани пропагандаһына ҡолаҡ һалмайҙар. Әммә Төркиә властарына совет вәкиленең килеп йөрөүе оҡшамай һәм улар молокандарҙан ҡотолоу юлдарын эҙләй башлай. 1962 йылда аҙаҡҡы молокандар [[Ставрополь крайы|Ставрополь далаларына]] күсеп ултыралар, сөнки ислам дине өҫтөнлөк иткән илдә артабан йәшәү хәүефле була башлай<ref>{{Cite web|url=http://www.dissercat.com/content/obshchiny-molokan-na-kavkaze-istoriya-kultura-byt-khozyaistvennaya-deyatelnost#ixzz5iatV5Gsr|title=Общины молокан на Кавказе: история, культура, быт, хозяйственная деятельность тема диссертации и автореферата по ВАК 07.00.02|author=кандидат исторических наук Самарина, Ольга Ивановна|date=|publisher=Научная библиотека диссертаций и авторефератов disserCat|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Молокандарҙы төрөк армияһы сафтарына саҡырыу башлана, шуның арҡаһында күпселек молокандар 1920 йылдарҙа [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Чили]], [[Яңы Зеландия]], Маньчжурияға күсеп китәләр. Ставрополь крайынан тыш, молокандар [[Әстерхан өлкәһе]]ндә хәҙерге көндә лә молокан вариҫтары йәшәй<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20150525/1066401605.html|title=Цивилизация российских молокан - исчезнувшая Атлантида в Карсе|date=20150525T1740+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>{{sfn|Самарина|2004|name="samarina"}}{{sfn|Семёнов|2001}}. * Преображенск, Ачикулак, Казьминск, Кочубеевск, Иваново ауылдарында, Иноземцево ҡасабаһында; * [[Будённовск|Буденновск]] (элекке Ҡарабағлы, Изге Тәре, Прикумск), Изобильный, Михайловскиҙа бар<ref>{{Cite web|url=http://molokans.ru/communities|title=Атлас общин|author=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref> Совет хөкүмәте шулай күскенселәргә [[Сальск далалары]]нда сиҙәм ерҙәрҙе, улар хәҙер Ростов өлкәһенең Целина районы составына инәләр. Унда хәҙерге ваҡытта ла бик әүҙем молокан ойошмалары бар<ref>{{Cite web|url=http://www.tselinaraion.ru/life/religiy/|title=Администрация Целинского района {{!}} Общественно-политическая жизнь района {{!}} Религиозные объединения|publisher=www.tselinaraion.ru|accessdate=2019-03-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314155824/http://www.tselinaraion.ru/life/religiy/ |date=2019-03-14 }}</ref>. == Америка молокандары == 1900-се йылдар башында бер нисә мең молокан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] (көнбайыш яр<ref>{{Мәҡәлә|автор=Нитобург Э. А.|заглавие=Молокане в Америке|издание=«США — ЭПИ»|номер=10|место={{М}}|год=1997|ссылка=http://www.sdhm.ru/274-molokane-v-amerike.html}}</ref> һәм [[Мексика]]ға (төньяҡ-көнбайыш) күсенә. [[1935 йыл]]да Лос-Анджелес Архиепархияһы ординарийы Джон Джозеф Кэнтуэлл молокандар араһында [[Католицизм|католик]] миссияһын ойоштороу өсөн дин әһеле Михаил Недоточинды саҡыра һәм Эль-Сегундола Изге апостол Андрей Урыҫ католик сиркәүенеңмәхәлләһен булдыра<ref>''[[Колупаев, Владимир Евгеньевич|Колупаев В.]]'' О русских в Лос-Анджелесе — по документам итальянского центра «Христанская Россия» в Сериате" // Ежегодник историко-антропологических исследований. М, 2013</ref>. Бөгөнгө көндә Ҡушма штаттарҙа үҙҙәрен молокан тип иҫәпләгән 20 мең самаһы кеше йәшәй, шул иҫәптән молокан ғибәҙәтханаларына 2 меңгә яҡын молокан даими йөрөй<ref name="DescHist">{{Cite web|url=http://www.molokane.org/taxonomy/|title=Taxonomy of 3 Spiritual Christian groups: Molokane, Pryguny and Dukh-i-zhizniki|publisher=www.molokane.org|accessdate=2019-03-19}}</ref>. [[1997 йыл]]да американ молокандары ярҙамында [[Ставрополь крайы]]ндағы Кочубеевск ауылында Молокан үҙәге асыла<ref>{{Cite web|url=http://www.molokane.org/places/FSU/Stavropol/Kochubeevskoe/index.htm|title=Molokan Center, Kochubeevskoe, Stavropol'skii krai, Russian Federation|publisher=www.molokane.org|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Краснодар крайында (Отрадненск районы) Яңы Ардоган Яңы утары була, унда молокандарҙы Карстан күсерәләр; 1 1900 йылдан 1978 йылға тиклем унда молокандар йәшәй, хәҙер зыяраты ғына ҡалған<ref>{{Cite web|url=https://pandia.ru/text/78/330/79.php|title=Из истории вероисповедания молокан|author=Lyubomir Мизеракль|date=10 мая 2012|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. == Билдәле вәкилдәре == * Зиновий Захаров * Александр Степанович Проханов == Музейҙар == * Ставрополь крайы Левокумск районында казак-некрасовсылар һәм молокандар этноауылы бар<ref>[http://vechorka.ru/news/?action=view&id=9383 Ставропольском крае открылась этнодеревня казаков-некрасовцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102190228/http://vechorka.ru/news/?action=view&id=9383 |date=2013-11-02 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|colwidth=25em}} == Әҙәбиәт == * Бирюков П. Песни, псалмы и гимны русских сектантов, рационалистов и мистиков // История русской литературы. Т. 1. М., 1908. * Бороздин А. К. Очерки русского религиозного разномыслия. СПб., 1905. * Буткевич Т. И. Русские секты и их толки. М. 2018. * Высоцкий Н. Г. Первый опыт систематического изложения вероучения и культа «людей божиих». М., 1917. * {{Мәҡәлә|автор=Гузиков И. В.|заглавие=Нововасильевка молоканская|ссылка=http://molokans.ru/vertograd/novo-vasilevka-molokanskaja|издание=Мелитопольский краеведческий журнал|тип=журнал|место=Мелитополь: Союз краеведов Мелитопольщины|год=2013|номер=1|страницы=27—29|ref=Гузиков}} * Дингельштедт Н. Закавказские сектанты в их семейном и религиозном быту. СПб., 1888. * Дубровин Н. Ф. Наши мистики-сектанты. Е. Ф. Татаринова и А. П. Дубовицкий // Русская старина, 1895, январь. * {{Китап|автор=[[Каретникова, Марина Сергеевна|Каретникова М. С.]]|том=|тираж=|isbn=5-7454-0380-2|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=3—84|год=2006|заглавие=Русское богоискательство. Национальные корни евангельско-баптистского движения|издательство=Библия для всех, Протестант|место=СПб.|издание=Альманах по истории русского баптизма, третье издание|ответственный=|викитека=|ссылка=http://rusbaptist.stunda.org/Karetnik.html|оригинал=|ref=Каретникова}} * Клибанов А. И. История религиозного сектантства в России (60-е г. XIX века — 1917 г.). М., 1965. * Костомаров Н. И. Воспоминания о молоканах // Отечественные записки, 1869, № 3. * Кудинов Н. Ф. Столетие молоканства в России. 1805—1905. Баку, 1905. [http://molokans.info/bibliography/books/stoletie-molokanstva-v-rossii-18051905-gg]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Китап||автор=[[Кулаков, Андрей Евгеньевич|Кулаков А.Е.]]|заглавие=Религии мира|место=М.|издательство=Астрель|год=2003|isbn=5-17-017645-7}} * {{Китап|автор=[[Малахова, Ирина Александровна|Малахова И. А.]]|год=1970|тираж=60000|isbn=|серия=Библиотека «Современные религии»|страниц=128|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007351195|оригинал=|заглавие=Духовные христиане|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=Матвеев В.А.|заглавие=Русская оседлость на Кавказе: особенности формирования во второй половине XVIII — начале XX вв.|место=Ростов-на-Дону, Таганрог|издательство=Издательство Южного федерального университета|год=2018|страниц=240|isbn=978-5-9275-2997-1|ref=Матвеев}} * Никольский Н. М. История русской церкви. М., 1983. * Плотников К. История и разбор учения рационалистических сект. Пг., 1914. * Пругавин А. С. Раскол и сектантство в русской народной жизни. М., 1915. * Рождественский Т. С., Успенский М. И. Песни русских сектантов и мистиков. СПб., 1912. * Терлецкий В. Н. Хилиастические течения в русском сектантстве. СПб., 1912. * Тульпе И. А. Курс лекций «Христианское сектантство в России» для студентов-религиоведов кафедры философии религии и религиоведения СПбГУ, 2001 * Тульпе И. А. Христианство и изображение: опыт русского сектантства / И. А. Тульпе // Вестник Русской христианской гуманитарной академии. — 2008. — Т. 9. № 2. — С. 87-100 * Федотов Г. Стихи духовные. Русская народная вера по духовным стихам. М., 1991. * Чухраєнко О. А. Молитовний будинок молокан в Астраханці // Мелитопольский краеведческий журнал, 2013, № 1, с. 27-29 * {{Публикация|книга|автор=Семёнов|заглавие=История закавказских молокан и духоборов|ссылка=http://xn----7sbbsxcgldktifcc9o.xn--p1ai/book/export/html/6|место=Ереван|год=2001|ref=Семёнов}} * {{Публикация|книга|автор=Самарина|заглавие=Общины молокан на Кавказе|издание=Диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук|место=Ставрополь|год=2004|ref=Самарина}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=https://republic.ru/posts/94259|title=Кто такие молокане?|first=Марина|last=Балакина|date=2019-08-12|accessdate=2019-08-13|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * [http://molokans.ru molokans.ru: «Молокане: материалы к истории» (публикации, генеалогия, архив. документы, фото-архивы)] * [http://molokanin.ru molokanin.ru: Духовные Христиане Молокане (печатные и аудиоматериалы по молоканству на сайте С. П. Петрова, г. Тамбов)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121150722/http://molokanin.ru/ |date=2021-01-21 }} * [http://сдхм.рф сдхм.рф: «Союз общин Духовных Христиан молокан в России» (сайт религиозной организации с. Кочубеевское)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119152028/https://xn--d1aqnr.xn--p1ai/ |date=2021-01-19 }} * [http://molokane.org molokane.org: Духовные христиане мира — Spiritual Christians Around the World]{{ref-lang|англ.|английском|}} * [http://pryguny.ru pryguny.ru: Cайт о молоканах-прыгунах и книге «Дух и Жизнь»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ivanovka.net/ Сайт молоканского села Ивановка (Азербайджан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525124404/https://ivanovka.net/ |date=2022-05-25 }} * [http://красносельск-арм.рф Сайт молокан Красносельска (Армения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118173727/https://xn----7sbbsxcgldktifcc9o.xn--p1ai/ |date=2021-01-18 }} * [http://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer1/Shmulevich1.htm Авраам Шмулевич, Марк Кипнис. Субботники (Иудействующие). КЕЭ, том 8, колонка 635—639] * [http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=24&id=17935 «Молокане: между небом и землей, между Россией и Арменией»], Благовест-Инфо, 25.12.2007 * [http://www.newsru.com/religy/25feb2009/molokans.html «Из Грузии уезжают молокане», Newsru.com, 25.02.2009] * [http://memory.loc.gov/ammem/afccchtml/0028.html Russian Molokan Church service, September 14, 1938]{{ref-en}} * [http://rabkor.ru/columns/edu/2015/11/24/molokans-in-mexico/ Молокане в Мексике] [[Категория:Христианлыҡ тарихы]] 7qkbfrqa8w729u5idfwygeb6m9pl4vr 0 180697 1297506 1291470 2026-05-19T19:09:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәсимов Кәрим Кажимкан улы'''<ref>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30095276 Масимов Карим Кажимканович (ПЕРСОНАЛЬНАЯ СПРАВКА)]</ref> ({{lang-kk|Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов}}, {{lang-ug|ماسسىموف كەرىم كازىمكانوۋىچ}}, [[15 июнь]] [[1965 йыл]]) — [[Ҡаҙағстан]] дәүләт эшмәкәре, юрист. 2016 йылдың 8 сентябренән — Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты рәйесе<ref>[http://total.kz/politics/2016/09/08/karim_masimov_naznachen_glavoy_knb Карим Масимов назначен главой КНБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910161533/http://total.kz/politics/2016/09/08/karim_masimov_naznachen_glavoy_knb |date=2016-09-10 }}</ref>. Ике тапҡыр Ҡаҙағстан Респуликаһы премьер-министры (2007—2012, 2014—2016 йылдар), Ҡаҙағстан президенты хакимиәте етәксеһе (2012—2014), милли именлек генерал-лейтенанты<ref>{{Cite web|lang=Русский|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-vysshih-voinskih-i-specialnyh-zvanii-klassnyh-chinov-i-kvalifikacionnyh-klassov|title=Очередное присвоение спецзвания|author=Презик РК|website=Akorda.kz|date=06.05.2020|publisher=}}</ref> == Биографияһы == 1965 йылдың 15 июнендә [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] [[Целиноград]] ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса [[уйғыр]]. Уның атаһы Кажимкан Ҡасим улы Мәсимов төрлө идара итеү вазифаларын биләй (атап әйткәндә, Бурундай стена материалдары етештереү берекмәһе директоры, Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Баш яғыулыҡ тәьминәте начальнигы урынбаҫары<ref>[http://eagi.kz/index.php?dn=article&to=art&id=922 Семья Карима Масимова]</ref>, «Масимов сәләмәтләндереү үҙәге» директоры, бынан тыш, «Ҡаҙағстандың милли агросәнәғәт палатаһы» һәм Ҡаҙағстандың йога ассоциацияһы йәмәғәт ойошмаларында президент була<ref>[https://www.zakon.kz/4964888-skonchalsya-kazhimkan-masimov.html Скончался Кажимкан Масимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408092853/https://www.zakon.kz/4964888-skonchalsya-kazhimkan-masimov.html |date=2019-04-08 }}</ref>. Әсәһе — Элеонора Кәрим ҡыҙы Ажибекова<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1194385620 Мама премьера Казахстана К. Масимова до сих пор работает экскурсоводом в Железнодорожном музее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224233/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1194385620 |date=2015-09-23 }}</ref>. 1982 йылда [[Алма-Ата]] ҡалаһында Республика физика-математика мәктәп-интернатын тамамлай. 1985—1988 йылдарҙа [[Патрис Лумумба исемендәге Халыҡтар дуҫлығы университеты]]н (ғәрәп теле), һуңынан Т. Рыскулов исемендәге Ҡаҙаҡ иҡтисад университетын, Ҡаҙаҡ дәүләт идара итеү академияһын тамамлаған. 1988—1989 йылдарҙа Пекин тел институтында [[ҡытай теле]]н өйрәнә, Ухань юридик университетында (1989—1991) һәм [[Колумбия университеты]]нда ([[АҠШ]]) стажировка үтә. 1998 йылда — Ҡаҙаҡ дәүләт университеты аспирантураһын, 1999 йылда Мәскәү дәүләт технология академияһы докторантураһын тамамлаған, шул уҡ йылда ул «Ҡаҙағстан Республикаһы сәнәғәтен формалаштырыу проблемалары һәм уларҙы хәл итеү юлдары (теория һәм практика)» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1991 йылда Ҡаҙағстандың Хеҙмәт министрлығы бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1992—1995 йылдарҙа [[Ҡытай]]ҙа һәм [[Гонконг]]та Ҡаҙағстан коммерция структураларында эшләй. 1995—1997 йылдарҙа — «Алматы сауҙа-финанс банкы» идараһы рәйесе. 1996 йылда — «Туранбанк» идараһы рәйесе вазифаһын башҡарыусы. 1997—2000 йылдарҙа «Ҡаҙағстандың халыҡ һаҡлыҡ банкы» идараһы рәйесе. 2000—2001 йылдарҙа Ҡаҙағстандың транспорт һәм коммуникациялар министры вазифаһын биләй. 2001—2003 йылдарҙа Ҡаҙағстандың Премьер-министры урынбаҫары. 2003—2006 йылдарҙа Ҡаҙағстан Президенты ярҙамсыһы. 2006—2007 йылдарҙа Ҡаҙағстан Премьер-министры урынбаҫары (2006 йылдың апреленән октябргә тиклем бер үк ваҡытта иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры була) була. 2007—2012 йылдарҙа — Ҡаҙағстандың Премьер-министры. 2012—2014 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты хакимиәте етәксеһе. 2014 йылдың 21 ғинуарынан — Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт секретары вазифаһын башҡарыусы. 2014 йылдың 2 апреленән Ҡаҙағстандың Премьер-министры<ref>[http://akorda.kz/ru/page/page_216308_ukaz- Указ Главы Государства] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406140300/http://www.akorda.kz/ru/page/page_216308_ukaz- |date=2014-04-06 }}</ref>. 2015 йылдың 26 апрелендә ваҡытынан алда президент һайлауҙарын үткәргәндән һуң, 29 апрелдә йәнә Ҡаҙағстан Республикаһы Премьер-министры итеп тәғәйенләнә.<ref>{{Cite web |url=http://www.akorda.kz/ru/page/page_219982_ukaz- |title=Официальный сайт Президента Республики Казахстан — Указ «О назначении Масимова К. К. Премьер-Министром Республики Казахстан» |accessdate=2015-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501220352/http://www.akorda.kz/ru/page/page_219982_ukaz- |archivedate=2015-05-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501220352/http://www.akorda.kz/ru/page/page_219982_ukaz- |date=2015-05-01 }}</ref> 2016 йылдың 8 сентябренән — Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты рәйесе.<ref>[http://www.inform.kz/rus/article/294646 Указ «О назначении Масимова К. К. председателем Комитета национальной безопасности Республики Казахстан и Правительстве Республики Казахстан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916102957/http://www.inform.kz/rus/article/294646 |date=2016-09-16 }}</ref> Халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса белгес, иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы. Уйғыр, ҡаҙаҡ, рус, инглиз, ҡытай һәм ғәрәп телдәрен белә. Кәрим Мәсимов спорт менән әүҙем мауыға: тау һәм йүегреү саңғыһы, ҡаяға үрмәләү, альпинизм һәм гольф менән мауыға. Ул спорт федерацияларының почетлы ағзаһы булараҡ, Ҡаҙағстанда тай боксы йәки муай тай үҫешенә булышлыҡ итә. Кәрим Мәсимов — Ҡаҙағстан Республикаһының тай боксы федерацияһы президенты, Бөтә донъя муай тай ассоциацияһы вице-президенты (WMC), Азия муай тай федерацияһы президенты (FAMA)<ref>[http://www.ifmamuaythai.org/2012/09/prime-minister-of-kazakhstan-re-elected-fama-president/ Prime Minister of Kazakhstan re-elected as Asian President: FAMA Meets in Saint Petersburg<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005072748/http://www.ifmamuaythai.org/2012/09/prime-minister-of-kazakhstan-re-elected-fama-president/ |date=2016-10-05 }}</ref>, Халыҡ-ара муай-тай федерацияһы вице-президенты (IFMA)<ref>[http://www.ifmamuaythai.org/support-for-ifma/personalities/he-karim-massimov/ HE Karim Massimov<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924033148/http://www.ifmamuaythai.org/support-for-ifma/personalities/he-karim-massimov/ |date=2015-09-24 }}</ref>, Ҡаҙағстан милли география йәмғиәтенең Попечителлек советы рәйесе<ref>{{Cite web |url=https://qazaqgeography.kz/ru/about/structure |title=Архивированная копия |accessdate=2017-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226160445/http://qazaqgeography.kz/ru/about/structure |archivedate=2016-12-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226160445/http://qazaqgeography.kz/ru/about/structure |date=2016-12-26 }}</ref>. == Ғаиләһе == Мәсимов тормош иптәше Диләрәм Азат ҡыҙы Мәсимоваға (Машурова) өйләнгән, өс бала тәрбиәләй. * Атаһы: Кажимкан Касымович Ҡасим улы Мәсимов (1939—2019) * Әсәһе: Элеонора Кәрим ҡыҙы Мәсимова (Ажибекова))<ref>[http://www.stanradar.com/bio/full/304-masimov-karim-kazhimkanovich.html Досье :: Масимов Карим Кажимканович :: StanRadar - новости Центральной Азии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Почётлы исемдәре == * [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]ның почётлы докторы<ref>[http://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=30105848 Казахстанский юридический портал]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Наградалары == * «Курмет» ордены (2004)<ref>[http://premier.gov.ru/visits/world/107/info/2902.html Масимов Карим Кажимканович — Премьер-министр Республики Казахстан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе Президенты — Милләт лидеры Нурсолтан Назарбаев» ордены (2010)<ref>{{Cite web |url=http://www.nomad.su/?a=3-201012160038 |title=Награды ко Дню независимости |access-date=2010-12-16 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226041455/http://www.nomad.su/?a=3-201012160038 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226041455/http://www.nomad.su/?a=3-201012160038 |date=2011-02-26 }}</ref> * Федерация ордены (''Order of Federation'') ([[БҒӘ]], 2010)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201005270035 Президент ОАЭ вручил премьер-министру Казахстана орден «Order of Federation»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329152112/http://www.nomad.su/?a=3-201005270035 |date=2016-03-29 }}</ref> * «Ҡаҙағстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы» юбилейы миҙалы (2011)<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/nakanune-20-letiya-nezavisimosti-strany-glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-vruchil-v-akorde-gosudarstvennye-nagrady-respubliki-kazahstan- Накануне 20-летия Независимости страны Нурсултан Назарбаев вручил государственные награды и юбилейные медали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130212532/http://www.akorda.kz/ru/events/nakanune-20-letiya-nezavisimosti-strany-glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-vruchil-v-akorde-gosudarstvennye-nagrady-respubliki-kazahstan- |date=2020-01-30 }}</ref> * Халыҡтар дуҫлығы ордены ([[Белоруссия]], 2015) — ''Евразия иҡтисади союзы тураһында килешеүҙәр әҙерләүгә, интеграция процестарын үҫтереүгә һәм киңәйтеүгә, Беларусь Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Ҡаҙағстан араһында иҡтисади хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәндәре өсөн''<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31500101&p1=1 Указ Президента Республики Беларусь от 26 февраля 2015 года № 101 «О награждении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306044914/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31500101&p1=1 |date=2019-03-06 }}</ref><ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201503020020 Президент Беларуси наградил орденом Дружбы народов Масимова, Дворковича, Шувалова и Шукеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203170616/https://nomad.su/?a=3-201503020020 |date=2020-12-03 }}</ref> * 2 дәрәжә «Барыс» ордены (2016)<ref>{{Cite web |url=http://www.nomad.su/?a=3-201612130038 |title=За особые заслуги |access-date=2016-12-13 |archive-date=2018-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830110340/http://www.nomad.su/?a=3-201612130038 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214192835/http://www.nomad.su/?a=3-201612130038 |date=2016-12-14 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}}<ref>{{Cite web|lang=Русский|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-vysshih-voinskih-i-specialnyh-zvanii-klassnyh-chinov-i-kvalifikacionnyh-klassov|title=Очередное присвоение спецзвания|author=|website=Akorda.kz|date=06.05.2020|publisher=}}</ref> == Һылтанмалар == * [http://pm.kz Официальный сайт премьер-министра Казахстана] * [https://web.archive.org/web/20160703191458/http://pm.kz/ru/page/biography Биография премьер-министра РК] * {{ВТ-ЛП|Масимов, Карим}} <!-- {{start box}} {{succession box|title= Премьер-министр Казахстана <br>[[Файл:Coat of arms of Kazakhstan.svg|50px]] |before= [[Ахметов, Серик Ныгметович|Серик Ахметов]] |after=[[Сагинтаев, Бакытжан Абдирович|Бакытжан Сагинтаев]] |years= со 2 апреля 2014 — 8 сентября 2016}} {{succession box|title= Руководитель Администрации Президента Республики Казахстан |before=[[Мусин, Аслан Еспулаевич|Аслан Мусин]] |after=[[Нигматулин, Нурлан Зайруллаевич|Нурлан Нигматулин]]|years= 24 сентября 2012 — 2 апреля 2014}} {{succession box|title= Премьер-министр Казахстана <br>[[Файл:Coat of arms of Kazakhstan.svg|50px]] |before= [[Ахметов, Даниал Кенжетаевич|Даниал Ахметов]] |after=[[Ахметов, Серик Ныгметович|Серик Ахметов]]|years= 10 января 2007 — 24 сентября 2012}} {{succession box|title= Министр экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан |before=[[Келимбетов, Кайрат Нематович|Кайрат Келимбетов]] |after=[[Мусин, Аслан Еспулаевич|Аслан Мусин]]|years= апрель — октябрь 2006}} {{succession box|title= Министр транспорта и коммуникаций Республики Казахстан |before=[[Буркитбаев, Серик Минаварович|Серик Буркитбаев]] |after=[[Мырзахметов, Аблай Исабекович|Аблай Мырзахметов]]|years= 2000—2001}} {{end box}} {{Скрытый |Рамка = |Ссылка = right |Выравнивание_заголовка = center |Заголовок = Политические посты Карима Масимова |Наклон_текста = |Фон_заголовка = #FFFFCA |Содержание = {{Премьер-Министры Казахстана (c 1991)}} {{Государственный секретарь Казахстана}} {{Кабинет министров Карима Масимова (2007—2012)}} {{Кабинет министров Карима Масимова (2014—2016)}} {{Кабинет министров Даниала Ахметова}} {{Министры транспорта и коммуникаций Республики Казахстан}} {{Министры экономического развития и торговли Республики Казахстан}} {{Председатели Комитета национальной безопасности Республики Казахстан}}}} {{hider|title=Карим Масимов в социальных медиа|content-style=text-align:left;|content= Личные аккаунты Карима Масимова: * [https://instagram.com/kmassimov Instagram] – 🇰🇿🇷🇺🇬🇧 --> [[Категория:Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ҡаҙағстан премьер-министрҙары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] s8m1wmhiad0is5fkaiyos9i0335fwxm 0 181142 1297489 1294662 2026-05-19T16:54:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Morning_view_of_the_Taj_Mahal,_Agra,_Uttar_Pradesh,_India.jpg|мини|378x378пкс|[[Таж Махал|Таж-Махал]] — һиндостанда ислам мираҫы символдарының береһе.]] '''Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы''' —[[Ислам|мосолман]] хакимдарының Көньяҡ Азияға баҫып инеүе һәм буйһондороуы, башлыса [[XIII быуат]]тан [[XVI быуат|XVI быуатҡа]] тиклем дауам иткән. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, кешелек тарихында был осорҙа, тәре походтарындағы кеүек, күп кеше ҡырылған<ref> {{Китап|заглавие=The Sword of the Prophet: History, Theology, Impact on the World|издательство=Regina Orthodox Press|isbn=1928653111|ref=Trifkovic|автор={{Нп3|Serge Trifkovic|Trifkovic, Serge|en|Serge Trifkovic}}|год=2002}} </ref><ref>{{Cite news|first=Serge|last=Trifkovic|title=Islam’s Other Victims: India|url=http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649|publisher=[[FrontPageMagazine.com]]|accessdate=2006-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200523154032/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649%2F|archivedate=2020-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200523154032/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649%2F |date=2020-05-23 }}</ref><ref>{{Китап|заглавие=The history of India, as told by its own historians: the Muhammadan period, Volume 11|год=1952|издательство=Elibron.com|isbn=9780543947260|страницы=98|ссылка=https://books.google.com/books?id=9-yUPk_Q5VsC&pg=PA98|ref=Elliot|автор=Elliot, Sir Henry Miers}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Китап|заглавие="The Story of Civilization: Our Oriental Heritage" (page 459)|ref=Durant|автор={{Нп3|Will Durant|Durant, Will|en|Will Durant}}}}</ref>. VII быуатта, иртә ғәрәп баҫыҡынсылығы барышында, мосолмандар Һиндостанға баҫып инергә маташа, ләкин раджпут батшалыҡтары ҡаршылығына осрап, уның территорияһына тәрәнгә үтеп инә алмай. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Уттаракханд һәм Химачал-Прадеш һәм Читтагонгский убаларындағы Алмора, Гархвал, Лухул, Спити үҙәне, Киннаур кеүек гималай короллектәре, шулай уҡ беҙҙең осорҙа ла йәшәүсе [[Непал]], [[Бутан]] һәм Сиккимды мосолмандар бер ҡасан да яулай алмаған. == Тәүшарты == [[Көньяҡ Азия]], башҡа ултыраҡ йәмғиәттәр кеүек үк, быуаттар дауамында [[күсмә]] ҡәбиләләр баҫҡынсылығына дусар ителгән. Һинд субконтинентына йыш ҡына [[Иран]]дан һәм [[Үҙәк Азия]]нан, йәғни төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткәндәр.[[Сәсәниҙәр]] иран империяһы ҡолатылып, ислам [[Ғәрәп хәлифәлеге]] барлыҡҡа килгәндән һуң, урындағы пуштун/афған һәм [[төрөк]] көстәре бергә тупланып нығытыла. Был планда, X быуаттағы мосолман баҫҡынсылығы беҙҙең эраның VI быуатынан башланған яулап алыуҙарҙан бер нисек тә айырылмаған. [[Файл:Age of Caliphs.png|thumb|left|622 йылдан алып 750 йылға тиклемге хәлифәлек.]] Әммә буйһонған халыҡтың йәшәү рәүешен тиҙ үҙләштергән һәм улар менән ҡушылған башҡа яулап алыусыларҙан айырмалы рәүештә, мосолмандар үҙҙәренең административ һәм хоҡуҡи системаһын, динен, социаль ҡоролош моделен алып килгән. Уларҙың мәҙәниәте күбеһенсә Һиндостан өсөн ят булған. Мосолман хакимдарының күбеһе үҙ мәҙәниәтен урындағы халыҡҡа көсләп тағырға маташҡан, ләкин Аҡбар кеүек ҡайһы берҙәре, киреһенсә, урындағы йолаларҙы рөхсәт иткән һәм хатта дәртләндергән. Беҙҙең эраның 664 йылында полководец Әл-Мохалаб ибн Әби Суфрах етәкселегендәге [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәләренең]] ғәрәп ғәскәрҙәре Һиндостанға һөжүм итә. Улар хәҙерге Пакистан Пенджабындағы Мултанға тиклем үтеп ингән. Мосолмандар Маили атамалы баш ҡаланы баҫҡан, талаған һәм әсирлеккә алған. [[Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы|Ғәрәптәр ул ваҡытта Фарсыны баҫып алыу]] менән илһамланған һәм Һиндостанды артабан да баҫып алыу мөмкинлеген тикшергән. Әмәүиҙәр хакимлығы аҙағында мосолмандар Мөхәммәд ибн Ҡасим етәкселегендә тағы ла тәүәккәлерәк һөжүм иткән. 738 йылда Раджастан өсөн барған алышта ғәрәптәр ражпуттар ғәрәптәрҙе ҡаҡсытҡан. Артабанғы мосолман баҫып алыуҙарын ғәрәптәр түгел, ә ислам диненә күскән төрки һәм Үҙәк Азия монголдары етәкләй. Исламға Һиндостанда таралыу өсөн бер нисә быуат кәрәк булған, һәм бының хаҡта фәндә йыш ҡына бәхәстәр тыуа. Шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр, индустар көс ҡулланып, «үлемгә дусар ителеү» ҡурҡынысы йәки мосолман булмағандарға һалым һалыу менән янаған өсөн илам динен ҡабул иткән, тип уйлай. Башҡалар, ҡатнаш никахтар, вәғәз, сауҙа, каста структураһының ауырлығы һәм суфыйсылыҡтың барлыҡҡа килеүе ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләй<ref>Ram Puniyani. [http://www.sacw.net/2002/ramPuniyaniOct02.html Question of Faith.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924093335/http://www.sacw.net/2002/ramPuniyaniOct02.html |date=2015-09-24 }}</ref>. === Ислам диненә ҡаратыу буйынса бәхәстәр === Көньяҡ Азия халҡының исламға күсеүенә ҡарата төрлө фекерҙәр яңғырай<ref name="der Veer">der Veer, pg 27-29</ref>: # Мосолмандарҙың төп өлөшө — Иран яйлаһынан күсеп килеүселәренең йәки ғәрәптәрҙең тоҡомдары<ref name="Eaton">Eaton, Richard M.'The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204—1760'']. Berkeley: University of California Press, c1993 1993, accessed on 1 May 2007</ref>. # Мосолмандар сәйәси көс һәм йыһат ҡулланғандар<ref name="der Veer"/>. # Ислам диненә күсеү һалымдарҙан азат итеү һәм мосолмандарҙың идара итеүсе синыф булараҡ социаль мобиллеккә эйә булыуы кеүек ғәмәли сәбәптәргә бәйле<ref name="der Veer"/><ref name="Eaton"/>. # Суфыйҙар Һиндостанда әүҙем вәғәз атҡарған, урындағы халыҡтың күңеленә юл асҡан, ышаныс яулаған<ref name="der Veer"/>. # Буддизмда түбәнге каста ағзалары индуизм тәғлимәте дәүләттәрендә иҙелеүгә дусар ителгән, шуға күрә улар ислам динен ҡабул итеүҙе өҫтөн күргән<ref name="Eaton"/>. # Тәүҙә мәжбүри рәүештә исламлаштырыу булған, ләкин тиҙҙән индустар ислам динен яратып ҡабул иткән<ref name="der Veer"/>. # Мосолман цивилизацияһы әүҙемерәк була, был Һиндостандың һәм уның халҡының ислам донъяһына әкренләп үтеп инеүенә килтерә<ref name="Eaton"/>. К. С. Лал уның китабында Урта быуат Һиндостанда мосолман халҡының үҫеше хаҡында бәйән итә. Ул б.э. 1000 йылынан 1500 йылға тиклем Һиндостан халҡы 80 миллион кешегә кәмегән тип раҫлай. Уның эшен Саймон Дигби һәм Ифран Хәбиб, халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәгән осорҙа бындай һығымта мөмкин түгел, тип тәнҡитләгән. Һуңғы эштәрендә Лал тәнҡитселәргә яуап ҡайтара. Тарихсы Уильям Дюрант исламдағы бөтә уңыштар ҙа көс ҡулланыу ярҙамында килгән ти<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite news | first =Koenraad | last =Elst | title =Was there an Islamic "Genocide" of Hindus? | url =http://www.kashmirherald.com/main.php?t=OP&st=D&no=138 | work =[[Kashmir Herald]] | pages = | page = | date =2006-08-25 | accessdate =2006-08-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429155900/http://www.kashmirherald.com/main.php?t=OP&st=D&no=138 |date=2011-04-29 }}</ref>. Джадунатх Саркар, ҡайһы бер мосолман яулап алыусылары һиндтарҙы даими рәүештә юҡ иткән тигән раҫлаған<ref>{{книга |заглавие=How the Muslims forcibly converted the Hindus of India, Pakistan and Bangladesh to Islam |ref=Sarkar |язык=en |автор={{Нп3|Jadunath Sarkar|Sarkar, Jadunath|en|Jadunath Sarkar}}}}</ref>. Әммә Һиндостан мосолмандары каста хәленән тамам ҡотола алмаған, быға үҙенең ''Фетвь-ай Джахандари'' ҡабул иткән Зыяуддин әл-Барани булышлыҡ итә, ул «Ашраф» кастаһы «Аджлаф» кастаһын дискриминацияға дусар иткән<ref>[http://stateless.freehosting.net/Caste%20in%20Indian%20Muslim%20Society.htm Caste in Indian Muslim Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811072216/http://stateless.freehosting.net/Caste%20in%20Indian%20Muslim%20Society.htm |date=2011-08-11 }}</ref>, где они были отнесены к касте «Аджлаф» и подвергнуты дискриминации со стороны касты «Ашраф»<ref name="one">{{книга |заглавие=Caste and Social Stratification Among Muslims in India |издательство=Manohar |год=1978 |ref=Aggarwal |язык=en |автор=Aggarwal, Patrap }}</ref>. [[Файл:World Muslim Population Pew Forum.png|left|thumb|Хәҙерге донъяла мосолмандар һаны]] «Исламды үлем менән ҡурҡытып көсләп ҡабул иттереү» теорияһын тәнҡитләүселәр Көньяҡ Һиндостанда, [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], көнбайыш Бирма ([[Мьянма]]), [[Индонезия]] һәм [[Филиппин]]да исламды көсләп тағырлыҡ мосолмандар ҙа булмағанына иғтибар иттерәләр, әммә был урындарҙа ислам диненә күскән халыҡ<ref name="Eaton"/>. Иҡтисад тарихсыһы Ангус Мэддисон үҙенең китабында<ref>{{книга |заглавие=The World Economy: Historical Statistics, 1–2001 AD |ссылка=http://www.ggdc.net/maddison/other_books/HS-8_2003.pdf |издательство=[[Организация экономического сотрудничества и развития|Organisation for Economic Co-operation and Development]] |год=2004 |ref=Maddison |язык=en |автор=Maddison, Angus}} ISBN 92-64-10412-7.</ref> бөтә диндәр тотҡан Һиндостан халҡының бер ҙә кәмемәүен, ә 1000-дән 1500-ға артыуын күрһәткән. Ул, халыҡ иҫәбе 35 миллионға, 75 миллиондан 110-ға тиклем артты, тип иҫәпләй. Артабанғы мосолман яулап алыусылары, үҙҙәрен «тәхет биҙәге» тип атаған Аурангзебтар — Мөхйә әд-Дин Әбүл-Мозаффар Солтан Мөхәммәд Аурангзеб (уларҙы индустар ҙа, һинд мосолмандар ҙа бер тигеҙ күрә алмаған), Һиндостанды талау өсөн объект итеп түгел, ә үҙҙәре һәм үҙҙәренең тоҡомдары өсөн батшалыҡ итеп ҡараған. Үҙҙәре тураһында яҡшы иҫтәлектәр ҡалдырғандары ла бар. Улар юғары ҡатлам һинд ҡыҙҙарына өйләнгән. XIV быуатта Делиға килеп киткән ҡаты бәғерле солтан Ибн Баттуттаға һинд халҡы нәфрәт менән ҡараған. Ул, хакимдар һарайында фарсы, төрөк, ғәрәп кеүек ситтән килгән кешеләр урындағы подданныйҙарға ҡарағанда мөһимерәк роль уйнай, тип билдәләгән. «Төрки» һүҙе этник сығыштан бигерәк, юғары социаль статусҡа күрһәткән. Шуға ҡарамаҫтан, С. А. Ризви<ref>S.A.A. Rizvi ''The Wonder That Was India'' — II</ref>урындағы халыҡты, бигерәк тә һөнәрселәрҙе: ашнаҡсыларҙы, баҡсасыларҙы, парикмахерҙарҙы хуплап ҡараусы, шулай уҡ улар араһынан чиновниктар тәғәйенләүсе Мөхәммәт бин Туғлаҡты билдәләй. Ул батшалыҡ иткәндә, ислам динен ҡабул итеү социаль мобиллек һәм социаль статусты күтәреү сараһы булған<ref>[https://web.archive.org/web/20010728180933/http://india_resource.tripod.com/islam.html Islam and the sub-continent — appraising its impact]</ref>. == Һиндостанда ислам һәм мосолман йоғонтоһо == === Сауҙа киңәйеүе === [[Ислам]]дың йоғонтоһо айырыуса сауҙала һиҙелә. [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]нең сауҙа юлдарын һаҡлау өсөн хәҙерге [[Мумбаи|Бомбей (Мумбай)]] районында оялаған пираттарға [[ғәрәптәр]]ҙең һөжүмдәре мосолмандарҙың Һиндостан менән тәүге бәйләнеше була. Шул осор тирәһендә ғәрәптәр Һиндостан порттарына күсенә башлаған, һәм был бәләкәй мосолман общиналарын барлыҡҡа килтергән. Уларҙың артыуы ислам динен таратыу менән генә түгел, шулай уҡ көньяҡ Һиндостандың (Чоло дәүләтенә оҡшаш) индуист радждары үҙ ғәскәрҙәренә мосолман яугирҙарын яллауы менән дә аңлатыла<ref>McLeod (2002), pg. 33</ref>. [[Файл:Dhow (PSF).png|thumb|[[Доу (судно)|доу]]. Ғәрәп сауҙагәрҙәре шундай судно менән файҙаланғандар.]] Ислам [[шәриғәт]] судтары ярҙамында Алыҫ көнбайыштағы [[Марокко]]нан алып Алыҫ Көнсығыштағы [[Монголия]]ға һәм [[Индонезия]]ға тиклем берҙәм коммерция һәм хоҡуҡи система барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Һиндостан ғәрәптәр/мосолмандар менән әүҙем сауҙа итһә, төньяҡ Һиндостан яңы мөмкинлектәр тапҡан. Азияның һинд һәм будда батшалыҡтарын ислам дине яулап алғас һәм ислам [[Африка]]ла тарала башлағас, ул [[Мысыр]]ҙа йәки [[Тунис]]та түләү йөкләмәһен алыу, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға мөмкинлек биргән юғары үҙәкләштерелгән көскә әүерелә, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға (шәриғәттә мосолмандарҙың кафырҙар аралашыуына һәм үҙ-ара килешеүҙәренә ҡарата махсус ҡағиҙәләр бар). Мосолман системаһы руханиҙар, административ идарасылар һәм алдынғы сауҙагәрҙәр төркөмдәренә тиҙ арала үҙ-ара эш итергә мөмкинлек биргән. [[Файл:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|left|[[Ибн Баттута]]]] Сәйәхәтсе һәм тикшеренеүсе [[Мөхәммәт Ибн Абдулла Ибн Баттута]] мосолман донъяһы буйлап сағыштырмаса еңел генә сәйәхәт итә алған. Ул Делиҙа имам, Мальдив Республикаһында суд чиновнигы булған, Малабарҙа илсе һәм сауҙагәр булған. Был ислам донъяһында бер кешенең рухани, чиновник, сауҙагәр була алыуын күрһәтә, һәм бында бер ҡаршылыҡ та булмаған. Ислам донъяһында сауҙаны власть, закон һәм дин яҡлаған. Шершаһ бөтә сауҙа юлдарын асҡан, сауҙаны сикләгән пошлиналарҙы ла бөтөргән. Ул юлдар селтәрен киңәйткән һәм [[Калькутта]]ны [[Кабул]] менән тоташтырған билдәле Бөйөк тәгәрмәс юлын (1540—1544) барлыҡҡа килтергән, һәм был юл хәҙер ҙә өлөшләтә файҙаланыла. === Технологиялар таралыуы === Етештереү технологияларының, шулай уҡ ҡала мәҙәниәтенең таралыуы ла сауҙаның үҫешенә бәйләнгән. Был айырыуса донъяның технологик яҡтан үҫешмәгән өлөштәренә йоғонто яһаған. Икенсе яҡтан, Һиндостанда борон-борондан уҡ бай интеллектуаль традиция һәм башҡа идеяларға мохтаж булмаған үҫешкән ҡала тормошо булған. Тарихсылар мосолмандар килтергән технологияларҙың Һиндостанға ни ҡәҙәр йоғонто яһауы хаҡында бәхәсләшә. Мәҫәлән, ҡайһы бер тарихсылар быны нисек раҫлай: һыу тәгәрмәсен һыу һибеү өсөн мосолмандар ҡарамағында ҡуллана башлағандар. Күп кенә тарихсылар иҫәпләүенсә, Һиндостанға һыу һибеү тәгәрмәсен мосолмандар килтергән[[Файл:A Water-Wheel (1878) - TIMEA.jpg|thumb|Күп кенә тарихсылар иҫәпләүенсә, Һиндостанға һыу һибеү тәгәрмәсен мосолмандар килтергән.]] Төҙөлөштә керамик плитка файҙаланылған урындарҙы Һиндостанға Иран, Ираҡ һәм Урта Азиянан килтергәндәр. Раджастандың зәңгәр керамикаһы Бөйөк Моголдар осоронда Һиндостанға индерелгән ҡытай фарфорына оҡшатып формалашҡан. Шулай уҡ солтан Әбидин (1420—1470) Кәшмир һөнәрселәрен Сәмәрҡәндкә китап төпләргә һәм ҡағыҙ эшләргә ебәргән{{cn|date=December 2011}}. === Мәҙәни йоғонтоһо === [[Британия Һиндостаны]]н бүлгеләү, һуғыштар һәм миллионлаған кешене илдәренән ҡыуыу, мосолмандарҙың һәм индустарҙың дошманлығын көсәйтеп, объектив баһаны ҡыйынлаштырҙы. Мосолмандар идараһы ассимиляция һәм синкретизмдың юғары кимәле менән айырылып тора. Мосолман хакимлығы социаль тәртипкә һәм этикаға йоғонто яһай. Ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә Һиндостанда мосолмандар, үҙенең оҡшашлығын юймай һәм мосолман булмағандар менән бәйләнешен дә юғалтмай, аҙсылыҡта уникаль йәшәү тәжрибәһенә эйә булды. Исламдың һинд мәҙәниәтенә йоғонтоһо бөтә өлкәләрҙә лә — телдә, кейемдә, аш-һыуҙа, сәнғәттең бөтә төрҙәрендә лә, архитектурала, ҡалаларҙы планлаштырыуҙа, йолаларҙа һәм ҡиммәттәрҙә сағыла. Икенсе яҡтан, мосолман илбаҫарҙарының теле урындағы халыҡтың телдәре йоғонтоһонда үҙгәргән, улар үҙенең лингвистик сығышы буйынса [[һинд теле]]нә — [[ғәрәп алфавиты]]н һәм байтаҡ [[Фарсы теле|фарсы]] һүҙҙәрен ҡулланған [[Урду теле|урдуға]] күскән. Урду һәм һинди — лингвистик яҡтан туғандаш телдәр, [[Һиндостан Республикаһы]]ның дәүләт теле — Көньяҡ Азияның ике төп теле — шулай уҡ [[һиндостани]] булараҡ билдәле. Мосолмандар идараһы шулай уҡ көслө дәүләт власы менән бәйле сауҙаның үҫеүенә һәм һинд технологияларының башҡа донъяла таралыуына килтергән ҡалаларҙың үҫешенә килтерҙе. Кхурджа һәм Сиван — билдәле көршәкселәр үҙәге, Морадабад — латунь (ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһе), Мирзапур келәм, Фирозабад быяла етештергән, Фаррукхабад — матбуғат, Шахранпур һәм Нагина ағас һырлау үҙәгенә әүерелгән, Бидар менән Лакноу металдан эшләнгән әйберҙәр (Bidriware) сығарған, Сринагарҙа папье-маше, Бенареста туҡымалар етештергән һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе тирәсләгәндәр. Икенсе яҡтан, ҡалаларҙы үҫтереү крәҫтиәндәрҙең һалым йөкләмәһен арттырҙы. Был Һиндостанда өҫтөнлөк иткән ауыл йәшәү рәүеше менән ыҙғыштарға килтергән. [[Файл:Bidriware wine decanter.JPG|thumb|left|Бидар шарап графины.]] «Ғәрәп» цифрҙары исеме аҫтындағы һинд һандары, Һиндостан математикаһы һәм тәбиғи фәндәр ҡаҙаныштары менән бергә, бөтә донъяға таралған{{ref|radar.ngcsu.edu.185}}. Һиндостандың ислам архитектураһы [[Таж Махал]] һәм Дели Джама-Масджид кеүек шедеврҙар бүләк итте. == Иртә мосолман общиналары == Һиндостанда ислам ҡалаларҙа Синд ҡалаһы сауҙа юлдарында, Цейлонда һәм Көньяҡ Һиндостанда йәшәгән общиналарҙа була. Синд ғәскәрҙәр Нехавенд, Сәләм, Кадисия һәм Мекран янында фарсылар өсөн ғәрәптәргә ҡаршы һуғышҡан. Һиндостан пираттары ғәрәп судноларына диңгеҙ сапҡындары яһай. Һиндостанда ғәрәп илбаҫарҙарына ҡаршы тороу юлбашсылары йәшеренгән. 636—637 йылдарҙа уҡ ғәрәптәр диңгеҙ һөжүме ойоштора. Уларҙың ғәскәре диңгеҙ аша Тханға барып еткән, ләкин уларҙың маҡсаты талау ғына булған. Һуңынан хәлифә ғәскәрҙәре Мекранға барып сыҡҡан, ләкин унда нығынмаған. == Мөхәммәт ибн Ҡасим == [[Файл:Mbq.jpg|thumb|left|Мөхәммәт ибн Ҡасим алышта ғәскәренә етәкселек итә]] 711 йылда Көнсығыш провинцияларының ғәрәп наместнигы Хаджадж ибн Йософ Белуджистанға (Көньяҡ-Көнбайыш Азияла Иран таулығының ҡоролоҡло төбәге, әлеге ваҡытта Иран, Афғанстан һәм Пакистан һәм Синд араһында бүленгән) ике уңышһыҙ экспедиция ебәрә. Мосолман хроникалары (Чачнаме), экспедицияларҙы пираттар рейдтарына язалау яуабы булған тип раҫлай. Синд батшаһы Даһирҙы пираттар бағыусыһы булараҡ ғәйепләгәндәр. Өсөнсө экспедицияны йәш ғәрәп хәрби начальнигы Мөхәммәт ибн Ҡасим етәкләгән. Экспедиция төньяҡта ҙур индуист ғибәҙәтханаһы Сан Мандир урынлашҡан Мултанға — «алтын ҡала»ға тиклем барып еткән. Ибн Ҡасим Дебал (хәҙер Карачи) торағын яулаған, һәм ислам динен ҡабул итмәгән 17 йәштән өлкән бөтә ир-егеттәр үлтерелгән. Мөхәммәт армияһы Синдта (хәҙерге Хәйҙәрабад янында) Даһирҙы тар-мар иткән (712). Даһирҙың армияһы артабан да һуғышыуын дауам иткән, әммә батша һуғышта һәләк булған. Даһирҙың ҡатыны һәм улы Ревар ҡәлғәһендә 15 000 яугир һағы аҫтында булған. Мосолмандар ҡәлғәгә һөжүм башлаған. Даһирҙың тол ҡатыны һәм башҡа ҡатындар мосолман әсирлегенә үҙ-үҙҙәрен яндырып ҡорбан килтереүҙе өҫтөн күргән. Ҡәлғә тар-мар ителгән, 6000 әсир язалап үлтерелгән. Брахманабад һәм Нирун ҡалалары яуһыҙ ҡаршы тора. Арор менән Мултан ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Яулап алыусыларҙың ғәскәре башта ғәрәп ҡәбиләләренең алты меңлек атлы ополчениеһынан ғына торған. Шулай итеп Атлантиканан Һиндостанға тиклем Әмәүиҙәр хәлифәлегенең хакимлығы билдәләнә. Мөхәммәт ибн Ҡасимды тиҙҙән Ираҡҡа саҡырып алалар һәм шунда язалап үлтерәләр. Синд һәм көньяҡ Пенджаб, Мансура (Брахманабад) һәм Мултан ҡалалары менән, Көньяҡ Азияла хәлифәлектең форпосты булып ҡала. == Синдта ғәрәп хакимлығы == [[Файл:QASIM.PNG|right|frame|350x355px|Ҡасим армияһы яулаған ерҙәр]] Синд хәрби етәкселәргә таратылған бик күп феодаль икттарына бүленә. Ғәскәриҙәр һәм руханиҙар ҙа ер алған, ҡайһы бер һалдаттарға аҡса түләнгән. Урындағы халыҡ өсөн йән башына джизья биргәндәр. 2/5 — 1/4 уңышына ер һалымы икенсе килем сығанағы булған. Башҡа йыйымдар һәм пошлиналар йыш ҡына һатыу урындарынан откупщиктарға һатылған. Суд эше яйға һалынмаған була. Урындағы хакимиәт һәм мосолман судьялары ҡазыйҙар, йыш ҡына индустарға ҡарата ғәҙел булмаған ҡаты язалар ҡулланған, үлем язаһына хөкөм итә алған. Индустарҙың гражданлыҡ эштәре панчаяттарҙа, йәғни 5 аҡһаҡал кәңәшмәһендә хәл ителгән. Дөйөм алғанда, мосолман башлыҡтары Синдта индуизмға түҙеп ҡараған кисергән. Хәлифәлектең көсһөҙләнеүе арҡаһында, Бағдад урындағы харижит һәм кармат секталары менән өлөшләтә яуланған Синд өҫтөнән контролен юғалта. Шулай ҙа, Әмәүиҙәрҙе алмаштырған Ғәббәсиҙәр династияһы ҡолағанға тиклем, Синд хәлифәлектең бер өлөшө була һәм сауҙа, мәҙәниәт йәһәтенән мосолман донъяһы менән әүҙем бәйләнеш тота. == Раджастан өсөн алыш == {{main|Битва за Раджастан}} Раджастан өсөн һуғышта 730-сы йылдарҙа Гуджараттан (Лат) Гурджар-Пратихар һәм Чалукья коалициялары Синд провинцияһының Әмәүи губернаторын тар-мар итә. Ул ваҡыттағы бөтә (Һиндостан һәм мосолман) сығанаҡтары конфликтҡа һәм эҙемтәләренә ҡарата тап килһә лә, һуғыш тураһында яҙмалар юҡ. Шулай уҡ был алыштарҙың ҡайҙа барғанына күрһәтмә юҡ, ләкин финал алышының хәҙерге Синд-Раджастан сигендә булыуы аңлашыла. Ғәрәптәр еңелгән һәм Һиндостандың көнбайыш ярына сигенгән. == Төньяҡ-көнбайыш общиналары == [[Файл:Sindh 700ad.jpg|[[Синд]] в 700 году|thumb|333px]] Ислам хәлифәлегенең артабанғы баҫымы көсһөҙ була, сөнки уның үҙәк власы көсһөҙләнә, ә урындағы губернаторҙар власты һинд, джайна һәм буддист хакимдары менән бүлешеүгә өҫтөнлөк бирә. Ислам динен таратыусылар унда сөнни мосолмандар араһында ла, мосолман булмағандар араһында ла ярашлы аудитория таба. 985 й. Мултан янындағы төркөм үҙен бойондороҡһоҙ Исмаил Фәтих дәүләте тип иғлан итә. Ислам донъяһы менән даими бәйләнештәр һәм яр буйы сауҙаһы Синд ҡалаһын мосолман дин таратыусылары Һиндостанға килеп эләгеү өсөн уңайлы урын иткән. Ислам диненә килеүселәр араһында айырыуса буддистар күп. Мултан хәҙер ҙә Синдта осраған исмаилиттар үҙәгенә әйләнде. Был төбәктә ислам ғалимдары Һиндостан фәне менән танышҡан һәм уны артабан көнбайышҡа тапшырған. Молтандан төньяҡҡараҡ мосолман булмаған төркөмдәр байтаҡ ине. Шул ваҡыттан мосолмандар яулап алған ерҙәр ике өлөшкә бүленде: төньяҡ төбәк, Пенджабты ла индереп, Радж-индуистар контроле аҫтына ҡайтты, ә көньяҡ яр буйы, Белуджистан, Синд һәм Мултанды индереп, мосолман контролендә ҡалды. == Ғәзнәүиҙәр дәүләте == {{main|Мәхмүт Ғәзнәүи}} [[Файл:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|[[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр]] ҡеүәтенең үре|thumb]] Себук-Тегин осоронда Ғәзни Ҡабул шаһ Радж Джаяпалаға ҡаршы һуғыш аса. Себук-Тегин вафат булып, уның улы Мәхмүт 998 йылда тәхет килгәндән һуң, Ғәзниҙәр төньяҡта Караханидтарға ҡаршы көрәш менән мәшғүл була. Ул саҡта Шах Радж яңынан хәрби хәрәкәттәр башланы. XI быуат башында Мәхмүт Ғәзнәүи Көньяҡ Азияға 17 тапҡыр поход яһай. 1001 йылда солтан Мәхмүт Ғәзнәүи Гандхар һинд-шаһтар нәҫеленән радж Джаяпалды тар-мар иткән һәм ғәскәрен алып бара, артабан 1005 йылда Пешаварҙы үҙ державаһы үҙәктәренең береһенә әйләндергән. Ғәзнәүиҙәр яулауы башта Исмәғил Фатимидтарына ҡаршы йүнәлтелгән була, һәм [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]]нең Исмаилдарға ҡаршы өҙлөкһөҙ көрәшенең бер өлөшө була. Әммә, Исмәғилдәрҙе еңгәндән һуң, Мәхмүт артабан Һиндостандың бай ерҙәренә юл тота, ҡорам һәм монастырҙарҙы талай. 1027 йылға Мәхмүт Төньяҡ Һиндостандың бай ерҙәренең күпселек өлөшөн яулап ала һәм Ғәббәсиҙәр хәлифе Әхмәд әл-Ҡадирҙан бойондороҡһоҙлоҡ тураһында рәсми танылыу ала. Ғәзнәүиҙәр Төньяҡ Һиндостанда 175 йылдан ашыу (1010—1187) идара иткән. Был ваҡытта [[Лахор]] икенсе баш ҡала әһәмиәтенә эйә була һәм һуңынан [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәрҙең]] баш ҡалаһына әүерелә. Мәхмүт хакимлығы аҙағына уның империяһы көнбайышта [[Тәһран]]дан алып көнсығышта Джамнаға тиклем, төньяҡта Арал диңгеҙенән алып көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенә тиклем һуҙылған була. Уның походтары Төньяҡ һәм Көнбайыш Һиндостанды солғап алһа ла, Пәнжәб ҡына уның державаһының даими өлөшө булып ҡала, Кәшмир, Доаб, Раджастан һәм Гуджарат Раджпут династияларының контроле аҫтында ҡала. 1030 йылда Мәхмүт ҡаты сирләп китә һәм 59 йәшендә вафат була. Был талантлы полководец идаралыҡ иткән йылдарҙа университеттар нигеҙ һалына, унда дин, математика, гуманитар фәндәр, медицинаны өйрәнгән университеттарға нигеҙ һалына. Ғәрәптәр кеүек үк, өс быуат элек Мәхмүт армияһы Варанаси, Матхура, Удджайн, Махешвар, Джваламукхи, Сомнатха һәм Дварка ҡорамдарын яндыра. Мәхмүт прагматик булған, ярҙам итергә ризалашһалар, ул радж-индустар ғәскәрен һәм уларҙың үҙҙәрен дә еңел генә файҙаланған. Шиғисылар һәм Иран Буидтары уның төп дошмандары булып ҡалған. Был Әл-Бируни хеҙмәттәренән, соғдий, уйғыр һәм манихейлыҡ текстарынан, күренә, унда буддистар, индустар һәм йәһүдтәрҙе Изге Яҙма кешеләре тип атайҙар (ортодоксаль ислам ундайҙарға фәҡәт монотеизм яҡлыларҙы, христиандар һәм йәһүдтәрҙе, индерәләр), ә Будда бурхан йәки хатта пәйғәмбәр тип аталған<ref>Berzin, Alexander [http://www.berzinarchives.com/e-books/historic_interaction_buddhist_islamic/history_cultures_c.html ''The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire''], e-book Revised 2003, Last Accessed 27 August 2006.</ref>. Тәүге талауҙар һәм ҡыйратыуҙарҙан һуң, буддистар, джайндар һәм индустар зимми — «түҙерлек башҡа дин кешеләре» категорияһына эләгә. [[Файл:سلطان محمود غزنوی.JPG|thumb|Мәхмүт Ғәзнәүи һарайы, аристократтар һәм һарай яны ҡатын-ҡыҙы.|377px]] == Ғурид солтанлығы == {{main|Мухаммад Гури}} [[Файл:Shahabuddin Suri.jpg|thumb|left|Мөхәммәт Ғури. Хәҙерге заманда төшөрөлгән портреты]] [[1160 йыл]]ға тиклем Ғәзнәүиҙәр көнбайышта үҙәк Афғанстандан алып көнсығышта Пенджабҡа тиклем, хәҙерге Афғанстандың Ғәзни йылғаһы ярындағы баш ҡалаһы Ғәзни һәм хәҙерге Пакистандың Лахор ерҙәре менән идара иткән. 1160 йылда Афғанстандың Гур өлкәһе полководецы Шиһаб-әд-дин Мөхәммәт Ғури Ғәзнәүиҙәрҙән Ғәзниҙе тартып ала һәм 1173 йылдан уны үҙенең баш ҡалаһы итә, Һиндостанда Ғури яңы мосолман династияһын нигеҙләүсе булған. Ул көнсығыштағы Ғәзнәүи ерҙәренә һөжүм итә, Гуджаратҡа бәреп инә һәм 1180 йылдарҙа Гуджаратҡа баҫып инә, 1180 йылда гуджарат хакимдары Соланкиҙы тар-мар итә. 1186—1187 йылдарҙа союздаш индуист кенәздәре ярҙамында Лахорҙы яулай. Шулай итеп, ул Ғәзнәүҙәргә буйһонған һуңғы ерҙәрен баҫып ала һәм уларҙың империяһын тар — мар итә. Яңы етәкселәр бөтә субконтинентты баҫып алыуға ҡыҙыҡҡан. Үҙенән элгәреләр кеүек үк, Мөхәммәт бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарған һәм артабан хакимлыҡҡа ынтылған Исмәғил Мултанына ҡаршы тороуҙан башлай. 1191 й. ул хәҙерге Раджастанда һәм Харьянда идара иткән Притхвирадж III Аджмерскийҙы ерҙәренә бәреп инә, ләкин Говинд-раджа Делийский, Притхвирадж вассалы тарафынан ҡыйратыла. Киләһе йылда Мөхәммәт 120 000 һыбайлыны йыйған һәм тағы Һиндостанға бәреп ингән. Мөхәммәт һәм Притхвирадж ғәскәрҙәре үткән йылдағы кеүек, Карнал ҡалаһы эргәһендәге яу яланында осраша, әммә был юлы Мөхәммәт Ғури еңеп сыға. Говинд ражда үлтерелә, Притхвирадж әсирлеккә алына, ә Мөхәммәт Дели яғына ҡарай юл ала. Йыл дауамында Раджастандың төньяғы, һәм Ганг менән Джамна йылғалары араһы уның ҡулында була. Һиндостанда ошо еңеүҙәренән һуң Мөхәммәт Ғури Делиҙы үҙенең баш ҡалаһы иткән. Мултан да уға буйһонған. Һуңынан Ғәзнигә ҡайтҡан, төрөктәр һәм монголдар һөжүменән һаҡланырға тура килгән, ләкин армияһының бер өлөшөн ул Төньяҡ Һиндостанда ҡалдырған, һәм ғәскәре уның хакимлығы даирәһен Бенгалияға тиклем киңәйтеүен дауам иткән. 1206 й. Мөхәммәт Ғуриға Лахорҙағы ихтилалды баҫтырырға тура килә. Ғәзнигә ҡайтып килгәндә, каруаны хәҙерге Пакистандың Пенджабтағы Джеламы янында ял итергә туҡтаған. 1206 йылдың 15 мартында киске намаҙ ваҡытында солтанды гакхарҙар үлтерә<ref>''International Encyclopaedia of Islamic Dynasties'' by Nagendra Kr Singh, Nagendra Kumar Singh. Published by Anmol Publications PVT. LTD. 2000 Page 28 ISBN 81-261-0403-1, ISBN 978-81-261-0403-1</ref>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Мөхәммәт ассасиндар, исмаилиттар радикаль сектаһы, тарафынан үлтерелгән, тип уйлаған<ref>Ira M. Lapidus, ''A History of Islamic Societies'' 2nd ed. Cambridge University Press 2002</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396618/Muizz-al-Din-Muhammad-ibn-Sam|title=Mu'izz-al-Din Muhammad ibn Sam (Ghorid ruler of India)|work=Britannica Online Encyclopædia|publisher=Britannica.com|date=|accessdate=2018-07-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AVomxPVe?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396618/Muizz-al-Din-Muhammad-ibn-Sam|archivedate=2012-09-08|deadlink=no}}</ref>. Мөхәммәт Гури үҙе һәләк булған урында ерләнгән. Уның полководецы Ҡотб әд-Дин Айбаҡ Ғуриҙың Һиндостан биләмәһен яулап алған һәм 1206 йылда үҙен Дели солтаны тип иғлан иткән. [[Файл:Asia 1200ad.jpg|thumb|XIII быуат башында Ғуриҙар биләмәһе]] == Дели солтанлығы == {{main|Дели солтанлығы}} [[Файл:Delhi Sultanate map.png|thumb|left|[[Дели солтанлығы]]н киңәйтеү]] [[Дели солтанлығы]]нда [[1211 йыл]]дан [[мәмлүктәр]], йәғни власты ҡулына алған төрөк ҡол-яугирҙары идара иткән. Солтанлыҡ территорияһы бик тиҙ ҙуайған. XIII быуат уртаһына уға Бенгалия һәм Үҙәк Һиндостандың күпселек өлөшө уның ҡулында булған. [[Дели]]ҙа бер нисә төрөк һәм афған династиялары алмашына: мәмлүктәр (1211—1290), Хильджи (1290—1320), Туғлаҡидтар (1320—1413), Сәйеттәр (14-1451) һәм Лоди династиялары (1451—1526). Көньяҡ Һиндостанда, Виджаянагара батшалығы мосолман хакимлығына уңышлы ҡаршы торған. Төньяҡ һәм үҙәк Һиндостандағы бер нисә батшалыҡ, Раджастан, Деккан, Гуджарат, Малва (үҙәк Һиндостанда) һәм Бенгалия өлөштәре, Делиҙан бойондороҡһоҙ булып ҡалған, ләкин хәҙерге Пакистандың бөтә ерҙәрендә Дели идара иткән. Дели солтандары, власть арҡаһында бәхәс булмағанға тиклем, [[Яҡын Көнсығыш]] мосолман дәүләттәре менән дуҫтарса, ләкин өҫтән-мөҫтән бәйләнеш тотҡан. Закондар [[Ҡөрьән]]гә һәм [[Шәриғәт]]кә нигеҙләнгән, мосолман булмағандар джизья һалынған. Власть үҙәктәре ҡалаларҙа була. Хәрби лагерҙар һәм ауыл ерендәге сауҙа факториялары яңы ҡалалар барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып торған. Дели солтанлығы Һиндостанға монголдарҙың баҫып инеүенә юл ҡуймаған. Илбаҫарҙар (хулагуидтар) шулай ҙа Афғанстанды һәм көнбайыш Пакистандың бер өлөшөн яулаған. Эҙе архитектурала, музыкала, әҙәбиәттә, хатта диндә бер-береһенә һинд-мосолман йоғонтоһо булғаны күҙәтелә. [[Урду теле]] («һарай теле», төрөк телендәге «урҙа» һүҙенән) — хаким йәки полководец ставкаһы солтанлыҡта [[Һинд теле|һинди]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Төрки телдәр|төрки]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәре ҡатнашлығында формалашҡан. 1398 йылда Дели [[Аҡһаҡ Тимер]] тарафынан талана, ләкин Дели Лоди династияһы осоронда тергеҙелә, уның һуңғы батшаларын Бөйөк Моголдар империяһына ([[XVI быуат|XVI]]—[[XVIII быуат|XVIII]] бб.) нигеҙ һалыусы Бабур (1526) яулай. [[Файл:Delhi Qutab.jpg|thumb|Ҡотоп-манара — солтанлыҡтың архитектура шедевры.]] == Аҡһаҡ Тимер == [[Файл:Timur India campaign.jpg|thumb|[[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең һинд кампанияһы|left]] {{main|Аҡһаҡ Тимер}} [[Сәмәрҡәнд]]тән Тамерлан йәки «[[Аҡһаҡ Тимер]]» тип аталған төрки-монгол юлбашсыһы, Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405)<ref name="EI">B.F. Manz, ''«Tīmūr Lang»'', in [[Encyclopaedia of Islam]], Online Edition, 2006</ref><ref>The Columbia Electronic Encyclopedia, «Timur», 6th ed., Columbia University Press: ''«… Timur (timoor') or Tamerlane (tăm’urlān), c.1336-1405, <u>Mongol conqueror</u>, b. Kesh, near Samarkand. …»'', ([http://www.infoplease.com/ce6/people/A0848795.html LINK])</ref><ref>[http://secure.britannica.com/ebc/article-9277364 «Timur»], in [[Encyclopaedia Britannica]]: ''«… [Timur] was a member of the Turkic Barlas clan of Mongols…»''</ref><ref>[http://secure.britannica.com/ebc/article-9273044 «Baber»], in [[Encyclopaedia Britannica]]: ''«… Baber first tried to recover Samarkand, the former capital of the empire founded by his Mongol ancestor Timur Lenk …»''</ref> Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405) [[Алғы Көнсығыш]] һәм [[Үҙәк Азия]]ның күпселек өлөшөн яулаған. [[Һиндостан]]дағы үҙ-ара низағ, тартыш тураһында яҡшы белгән Тимер [[Дели солтанлығы|Дели солтаны]] Насир уд-Дин Мәхмүтшаһ ибн Мөхәммәтшаһ Туғлакид ерҙәренә бәреп инә<ref name=packhum389>Volume III: To the Year A.D. 1398, Chapter: XVIII. Malfúzát-i Tímúrí, or Túzak-i Tímúrí: The Autobiography or Memoirs of Emperor Tímúr (Taimur the lame). Page 389. [http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&ct=97 1. Online copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403131407/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&ct=97 |date=2011-04-03 }}, [http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm 2. Online copy]) from: Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. [[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]; published by London Trubner Company 1867—1877.</ref>. Баҫып алыуға солтандарҙың индуизмға ҡарата түҙемлеге сәбәп була. Ысынында иһә Тимерҙе солтанлыҡтың байлыҡтары йәлеп итә<ref>{{Cite web |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |title=The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Timurid Empire) |accessdate=2017-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090816000000/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |archivedate=2009-08-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816204247/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |date=2009-08-16 }}</ref>. 1398 йылдың 24 сентябрендә Тимер [[Һинд]] йылғаһын Атток ҡалаһы (хәҙерге Пакистан) янында аша сыҡҡан. Элекке яулауҙар барышындағы кеүек үк, Тимур баҫып алынған ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы яндыра, уның армияһы талай, көсләй һәм үлтерә. Үҙенең хәтирәләрендә Тимер индустарға-балбалдарға табыныусыларға нәфрәт менән ҡарағанын әйтә, шулай уҡ Һиндостан мосолмандары менән дә һуғыша. [[Дели]]ға барғанда, Аҡһаҡ Тимер аван ырыуы феодаль юғары ҡатламының һәм Мератх губернаторының бер ни тиклем ҡаршылығына юлыға. Солтан армияһы 1398 йылдың 17 декабрендә еңел ҡыйратыла. Тамерлан Делиҙы талай һәм яндыра. Баш ҡала өсөн һуғышҡанға тиклем үк Аҡһаҡ Тимер 100 000 әсирҙе, башлыса индустарҙы юҡ итергә бойороҡ бирә<ref name="EI"/><ref name=packhum389/>. [[Файл:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg|thumb|Аҡһаҡ Тимер [[Дели солтанлығы|Дели солтанын]] ҡыйрата]] ''Тузк-ай-Тимури'' үҙенең хәтирәләрендә<ref name="EI" /><ref name="EI"/><ref name=packhum389/><ref name="taimur">[http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0 Volume III: To the Year A.D. 1398, Chapter: XVIII. Malfúzát-i Tímúrí, or Túzak-i Tímúrí: The Autobiography or Memoirs of Emperor Tímúr (Taimur the lame). Page: 389] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0 |date=2007-09-29 }} ([http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&ct=97 1. Online copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403131407/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&ct=97 |date=2011-04-03 }}, [http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm 2. Online copy]) from: Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. [[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]; London Trubner Company 1867—1877.)</ref><ref>{{книга |заглавие=History of India |год=1907 |издательство=The Grolier Society |часть=Chapter IX: Tinur's Account of His Invasion |ref=Lane-Poole |язык=und |автор=Lane-Poole, Stanley}} {{google books|4a1jSn1oQxkC|Full text}}</ref> Аҡһаҡ Тимер үҙенең хәтирәләрендә кеше һуйыуҙы былай тасуирлай: <blockquote>Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡәлғәнең бөтә халҡын да ҡылыс аша үткәрҙек һәм бер сәғәт эсендә 100 000 кафырҙың башы сабып өҙөлдө. Ислам ҡылысы кафыр ҡаны менән йыуылды… Һалдаттар, уларҙың өйҙәренә ут төртөп, көлдәрен күккә осорҙо. Ҡаралтыларын да, ҡәлғәһен дә ер менән тигеҙләне… Был тоғролоҡһоҙ индустар, ҡатындары һәм балалары үлтерелде, ә уларҙың мөлкәте һәм тауарҙары еңеүселәрҙең табышына әйләнде. Бөтөн лагерға, тоғролоҡһоҙҙҙо әсирлеккә алған һәр кем уны үлемгә хөкөм итергә тейеш, быны үтәмәгән кеше үҙе язаланып үлтереләсәк, ә мөлкәте ошаҡ килтереүсегә тапшырыласаҡ, тип иғлан иттем. Был бойороҡто ишеткәндән һуң, ислам ғәзиҙәре, ҡылыстарын яланғаслатты, әсирҙәрҙе киҫте һәм һуйҙы. <br> <br> Был көндө бер йөҙ мең тоғролоҡһоҙ, яуыз боттарға табыныусылар үлтерелде. Кәңәшсем, ғалим, үҙ ғүмерендә турғайҙы ла үлтермәгән Мәүләнә Насыретдин Умар, минең бойороғом буйынса, үҙенең ун биш тотҡонон ҡылысынан үткәрҙе… Алыштың бөйөк көнөндә 100 000 әсир ылауҙа ҡалырға тейеш түгел ине, был һуғыштың бөтә ҡағиҙәләренә ҡаршы килер ине … <ref name="memoirs">{{книга |заглавие=Turk-i-Taimuri |ссылка=http://www.danielpipes.org/comments/36568 |язык=und |автор=Taimur Lane}}</ref>. </blockquote> Аҡһаҡ Тимер индустар геноцидын ентекләп, нисә ҡалала һәм ауылда бөтә ир-ат һуйылғанын, ҡатындары көсләнгәнен һәм көсләп ислам диненә баҫтырылғанын һөйләй. '''Аҡһаҡ Тимер''' яҡынса [[1399]] йылдың ғнуарында Дели ҡалаһынан китә. Апрелдә ул үҙенең [[Аму-Дарья]] йылғаһы аръяғындағы баш ҡалаһы [[Сәмәрҡәнд]]кә ҡайта. Ул Һиндостандан бик ҙур табыш алып сыға. Руй Гонсалес де Клавихоға ярашлы, был походта таланған аҫыл таштарҙы ҡулға төшөрөлгән 90 фил Сәмәрҡәндтәге «Биби Ханым» мәсетенә илткән. Ә ашыҡ-бошоҡ төҙөлгән Биби Ханым мәсете бер нисә тиҫтә йыл эсендә емереклеккә әүерелгән. == Бөйөк Моголдар империяһы == {{Main|Бөйөк Моголдар империяһы}} [[XVI быуат]]ҡа Һиндостан, үҙ подданныйҙары тураһында артыҡ хәстәрлек күрмәгән, закондар йәки учреждениеларҙың дөйөм йыйылмаһын ҡалдырмаған, ваҡ мосолман һәм индуист биләмәләренә тарҡалған килеш аяҡ баҫа. Әммә донъя йылдам үҙгәрә башлай. [[Португалия]]лы [[Васко да Гама]] 1498 йылда карапта [[Африка]]ны көньяҡтан урап үтә һәм мосолмандарҙың [[Азия]] һәм [[Европа]] араһындағы сауҙа юлдарында мосолмандарҙың монополияһын емерә. [[Үҙәк Азия]]ла һәм [[Афғанстан]]да Фирғәнә хакимы [[Бабур]] көсәйгән, ул [[Кабул]]ды яулай һәм Һиндостанға хәрби поход ойоштороу маҡсатын ҡуйған. Уның династияһы Һиндостанда 333 йыл (1526-1858) хакимлыҡ ҡыла. === Бабур === {{main|Бабур}} [[Файл:Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|thumb|left|[[Бабур]]. Бабурнамә миниатюраһы]] [[Сыңғыҙхан]] менән [[Аҡһаҡ Тимер]] тоҡомонан сыҡҡан Бабур һуғыш ажарлығын матурлыҡҡа һөйөү менән, яулаусы ҡомарын тәрән аҡыллы администратор һәләте менән берләштергән. Ул Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанды баҫып алыуға иғтибарын йүнәлтә һәм һуңғы [[Дели солтанлығы|Дели солтаны]] Ибраһим-шаһ Лодиҙы, Панипат эргәһендәге алышта (1526), [[Дели]]ҙан төньяҡтараҡ, ҡыйрата. Бабур үҙенең Үҙәк Азия яугирҙарын Һиндостанда ҡалырға һәм раджпуттар һәм афғандар йөҙөндә власҡа дәғүә итеүселәр менән алышырға күндерә. Оҙаҡламай (1530) Бабур вафат була. Бабур булдырған [[Бөйөк Моголдар империяһы]] һинд үлсәмдәре буйынса ғәйәт үҙәкләштерелгән булған. Бабурҙың тыуаһы (праправнук) [[Шаһ Йыһан]] (1628—1658 йылдарҙа идара иткән) [[Таж Махал]]ды һәм башҡа иҫ киткес ҡоролмалар төҙөткән. Мосолмандарҙың абруйлы ике императоры — 1556-1605 йылдарҙа идара иткән [[Бөйөк Әкбәр|Әкбәр]] һәм [[Аурангзеб]] (1658-1707) империяның сиген киңәйткән һәм икеһе лә һәләтле администратор булған, әммә Әкбәр башҡа диндәргә ҡарата түҙемле булһа, Аурангзеб мосолман булмаған кешеләргә түҙемһеҙ булған. === Аурангзеб === {{main|Аурангзеб }} [[Файл:Aurangzeb moguln.jpg|thumb|right|[[Аурангзеб]]]] [[Аурангзеб]]тың ата-бабаһы [[Бөйөк Әкбәр|Әкбәр]], империяның төрлө диндәрен берләштереп, Дин-иллаһ тип аталған синкретик дин булдырырға маташҡан, ләкин уның тыуаһы Аурангзеб мосолман диненә бик бирелгән фанатик булған. Аурангзеб мәрхүм булғандан һуң, империяның мосолмандар хакимиәте тарҡала. Империялағы постар нәҫелдән күскән, интригалар юлы йәки көслөк менән баҫып алынған. Чиновниктар штатын комплектлаусы мансабдар системаһы заминдар системаһы менән алмашынған, был осраҡта урындағы бай ер биләүселәр һалым йыйыу өсөн яуаплы чиновниктар булып киткән. Ер ҙә, уны иккән игенселәр ҙә, эшкәртеүселәр ҙә, чиновник вазифаларыы ла мираҫ буйынса күсә башлаған. Империя хәлһеҙләнә, хакимлыҡ өсөн көрәшергә әҙер башҡа көстәр уяна башлаған. Бындай уңайлы шарт менән британдар файҙаланған. == Дурраний империяһы == {{main|Дурранийская империя}} {{see also|Әхмәдшаһ Дуррани|Панипат янындағы алыш (1761)}} <!-- Он не был заинтересован в уничтожении могольского правления в Индии и всё больше занимался периодическими войнами с [[сикхи|сикхами]], и подавлением восстаний в Персии. После его смерти империя распалась. --> Могол имприяһының тарҡалыуы фарсыларҙың Надиршаһын үҙенә йәлеп иткән, әммә ул һинд ерҙәрен яулай алмаған. Уның вафатынан һуң уның шәхси гвардиясыһы пуштун Әхмәдшаһ Әбдәли Дуррани яулап алыуҙарға тотона. Сирек быуат эсендә ул XVIII быуаттағы ҙур мосолман дәүләтен төҙөгән. Уның иң юғары ҡаҙанышы Панипат янында Маратхтарҙы еңеүе (1761) булған. Көньяҡ Азияла уның дәүләте Һиндтан алып Делиға тиклем йәйрәп ятҡан. Уны Һиндостандағы могол идараһын юҡ итеү менән ҡыҙыҡһындырмаған һәм ул күберәк ваҡытын даими һуғыштар алып барыуға һәм Фарсы илендәге ихтилалдарҙы баҫтырыуға бағышлаған. Уның вафатынан һуң империя тарҡалған. == Тарҡалыу == === Наланда === [[Файл:Nalanda.jpg|thumb|right|Наланданың харабалары.]] [[1193 йыл]]да пуштун-афған ғилзаиҙар Наланда будда университет комплексын емерә, уның китапханаһын яндыра. Ҡотоп әд-Дин Айбаҡҡа буйһоноусы Бәхтейәр Халаджи етәкселек иткән ғилзаиҙар шулай уҡ Викрамашила монастырын һәм башҡа будда монастырҙарын емергән. Был ваҡиғалар Һиндостандағы буддизмға ҡарата йүнәлтелгән һуңғы һөжүмдәрҙең береһе булған<ref>Ю. Н. Рерих. Буддизм и культурное единство Азии. Москва, 2002. Стр. 82-121</ref>. Буддистар Непалға, Сиккимға һәм Тибетҡа, йәки Субконтиненттың иң көньяғына ҡасҡан. Индуизм һәм джайнизм урындағы үҙәкләштереүҙең еңелләшеүе һәм ябай халыҡ культтары менән бәйләнеш һөҙөмтәһендә артабан йәшәй алған. [[Файл:Royal ruins.jpg|thumb|right|Хампи торағындағы батша һарайы харабалары]] === Виджаянагара === {{main|Виджаянагарская империя}} XIV—XVI быуаттарҙа Декан таулығында урынлашҡан солтанлыҡҡа ныҡышмалы көрәшкән Виджаянагара һинд империяһының баш ҡалаһы була. Был һуғыштар ике яҡтан да йыртҡыслыҡ һәм геноцид акттары менән билдәле. 1366 йылда Бүккәрәйә I Мудалдың мосолман өлкәһен баҫып ала һәм унда йәшәүселәрҙең барыһын да юҡ итә. Ҡанлы һуғыштан тере сыҡан берҙән-бер шаһит Мөхәммәд Шах Солтан Бахмани ҡот осҡос хәбәр килтерә. Быға яуап итеп солтан индустарҙың ерҙәрен бөлгөнлөккә төшөрә. 1565 йылда Виджаянгара армияһын солтандар союзы ҡыйрата, һәм уның баш ҡалаһы юҡ ителә. Империя иҫән бҡла әле, әммә уның баш ҡалаһын тергеҙергә көсө ҡалмай. === Соманат === {{main|Сомнатх}} [[Файл:Somnath temple ruins (1869).jpg|thumb|right|x216px|Соманат Прабхас Патан ҡорамы, Гуджарат, Һиндостандың археология идаралығы]] Был урында беренсе ғибәҙәтхана христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән. Гуджаратта сығышы Валлабхиҙан булған Майтрак династияһы батшаһы төҙөгән икенсе ғибәҙәтхана 649 йылдан бирле беренсе ҡорам урынында торған. 725 йылда Синдтың ғәрәп губернаторы Джунайд уны ер менән тигеҙләгән. Батша Гурджара-Пратихара Нагабхат II 815 йылда ҡыҙыл ҡомташтан өсөнсө ғибәҙәтхананы төҙөгән. 1026 йылда ғибәҙәтханаға Мәхмүт Ғәзнәүи һөжүм итә, уның мөлкәтен һәм аҫыл таштарын талай, ғибәҙәт ҡылыусыларҙы үлтерә һәм изге ҡорамды яндыра. Тап шул ваҡытта ғибәҙәтхананың билдәле Шивалингаһы бөтөнләй емерелгән. Дүртенсе сиркәүҙе 1026 һәм 1042 йылдар араһында Малванан Парамара Бходжа батша һәм Гуджараттан Соланки батшаһы Бхима һалған. 1297 йылда, Дели солтанаты Гуджаратты яулағанда, һәм тағы 1394 йылда ғибәҙәтхана ер менән тигеҙләнгән. Могол императоры Аурангзеб 1706 йылда ғибәҙәтхананы йәнә емерә. 1947 йылда ғибәҙәтхана сираттағы тапҡыр тергеҙелә <ref>[https://books.google.com/books?id=wVr_f_gXOX4C&pg=PA148&dq=Somnath+Temple&as_brr=0 Somnath Temple] ''Hindu culture during and after Muslim rule: survival and subsequent challenges'', by Ram Gopal. M.D. Publications Pvt. Ltd., 1994. ISBN 81-85880-26-3. ''Page 148''.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=sICSb-UMiQYC&pg=PA84&dq=Somnath+Temple&as_brr=0 Somnath Temple] ''The Hindu nationalist movement and Indian politics: 1925 to the 1990s''. by Christophe Jaffrelot. C. Hurst & Co. Publishers, 1996. ISBN 1-85065-170-1. ''Page 84''.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы]] * [[Дели солтанлығы]] * [[Бөйөк Моголдар империяһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * Al-Biladhuri: ''Kitãb Futûh Al-Buldãn'', translated into English by F.C. Murgotte, New York, 1924. ''See Goel’s ''[https://web.archive.org/web/20160309115141/http://voi.org/books/htemples2/ch7.htm Hindu Temples]'' for a list of 80 Muslim historians writing on the invasions.'' * [[Sita Ram Goel]]: ''[[Hindu Temples: What Happened to Them]]'' 2 vols. ISBN 81-85990-49-2 [https://web.archive.org/web/20161221163142/http://voi.org/books/htemples1/ Vol.1]; [https://web.archive.org/web/20120111100933/http://voi.org/books/htemples2/ Vol.2] * Sita Ram Goel: [https://web.archive.org/web/20111222110638/http://voi.org/books/siii/ ''The Story of Islamic Imperialism in India''] * [[Will Durant]]. ''The Story of Civilization'', Vol. I, Our Oriental Heritage, New York, 1972. * Elliot and Dowson: ''[[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]'', New Delhi reprint, 1990. * Koenraad Elst: ''Negationism in India — Concealing the record of Islam'' [https://web.archive.org/web/20190414010733/http://koenraadelst.bharatvani.org/books/negaind/index.htm], [https://web.archive.org/web/20130515153031/http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/irin/genocide.html] * François Gautier: ''Rewriting Indian History'' [https://web.archive.org/web/20120305001817/http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/gautier/chapter4.html Chapter 4], [https://web.archive.org/web/20120115060619/http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/gautier/chapter5.html Chapter 5], [https://web.archive.org/web/20090319091739/http://www.francoisgautier.com/Written%20Material/Rewriting%20Indian%20History.doc doc-format] * [[K.S. Lal]]: [https://web.archive.org/web/20120104204624/http://voi.org/books/tlmr/ ''The Legacy of Muslim Rule in India''] * K.S. Lal. [https://web.archive.org/web/20130522043432/http://voiceofdharma.com/books/imwat/ ''Indian Muslims — Who are they''] * K.S. Lal: ''The Growth of Muslim Population in India'', Voice of India, New Delhi * Majumdar, R. C. (ed.), ''The History and Culture of the Indian People'', Volume VI, The Delhi Sultanate, Bombay, 1960; Volume VII, The Mughal Empire, Bombay, 1973. * Misra, Ram Gopal, ''Indian Resistance to Early Muslim Invaders up to AD 1206'', Meerut City, 1983. * [[Arun Shourie]]: ''Eminent Historians: Their Technology, Their Line, Their Fraud''. New Delhi, 1998. * Peter van der Veer, ''Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India'', University of California Press, Feb 7, 1994, ISBN 0-520-08256-7 === Урыҫ телендә === * Н. К. Синха, А. Ч. Банерджи. История Индии. М.: Изд. иностранной литературы, 1954 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100528144525/http://www.boloji.com/history/002.htm История Ислама в Индии] Нерья Хериш Хеббар (статья в несколько страниц) * [http://www.hindunet.org/hindu_history/modern/moghal_link.html Библиотека современной Индуской истопии — Исламская Эпоха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221010141/http://www.hindunet.org/hindu_history/modern/moghal_link.html |date=2016-12-21 }} * [http://www.kashmirherald.com/featuredarticle/hatredofhindus.html Ответ на мусульманское наследие в Индии] * [https://web.archive.org/web/20040215053043/http://members.tripod.com/~INDIA_RESOURCE/sindh.html Исламизации и арабское завоевания Индии] * [http://www.americanthinker.com/2005/07/the_legacy_of_jihad_in_india.html Наследие джихада в Индии] * [https://web.archive.org/web/20070219022301/http://www.berzinarchives.com/islam/index.html Исторические Взаимодействие буддизма и ислама] * [http://www.storyofpakistan.com/ Историческое повествование Пакистана] * [http://jigyasa0.tripod.com/trade.html История ремесел, производства и торговли в Южной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110162049/http://jigyasa0.tripod.com/trade.html |date=2016-11-10 }} [[Категория:Ғәрәп баҫҡынсылығы|Көньяҡ Азия]] [[Категория:Урта быуаттар Һиндостаны]] [[Категория:Индуизм тарихы]] [[Категория:Пакистанда ислам]] [[Категория:Һиндостанда ислам]] [[Категория:Ислам тарихы]] [[Категория:Көньяҡ Азия тарихы]] [[Категория:Пакистан тарихы]] 7eqtodgsujbafj89asli0ui6vpgvk9p 0 181991 1297484 1283304 2026-05-19T16:24:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297484 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = Мораҙым гәзите.jpg |рәсем_стиле = |исеме = «Мораҙым» |исеме2 = гәзит |тип = [[Күгәрсен районы]]ның ижтимағи-сәйәси баҫмаһы |формат = |сыға башлаған = [[1931]] йылдан |адресы = 453330, Мораҡ ауылы, Ленин урамы, 49. |веб-сайт = https://moradim.ru/ }} '''Мораҙым''' — Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның ижтимағи сәйәси [[гәзит]]е. Ойоштороусылары — БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, БР‑ҙың «“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто» ДУП‑ы. Күгәрсен районының Мораҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға. == Тарихы == [[1931 йыл]]дың 19 октябрендә Күгәрсен районда «Ударсы» тип аталған беренсе район гәзите сығарыла . Шул ваҡтыттан башлап гәзит райондың йәмәғәт тормошонда мөһим урын биләй. Төрлө йылдарҙа гәзит һәм коллектив менән бергә тормоштағы бмк күп үҙгәрештәрҙе кисерә, ижади хеҙмәткәрҙәрҙең бер быуыны ашына. Гәзиттең мөхәррирҙәре, хеҙмәткәрҙәре, исемдәре бер-бер артынан үҙгәрә, әммә баҫманың тәғәйенләнеше үҙгәрешһеҙ ҡала — уҡыусыһына тоғро хеҙмәт.<ref>[http://old.xn--90aj4ac.xn--p1ai/news/123-letopis-istorii.html Союз журналистов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222181706/http://old.xn--90aj4ac.xn--p1ai/news/123-letopis-istorii.html |date=2022-02-22 }}</ref> [[1933 йыл]]дан «Коммуна байрағы» , [[1953 йыл]]дан «Ҡыҙыл байраҡ» , 1958 йылда «Путь Октября» гәзите менән берләшерелгәс («Путь Октября» гәзите 1933 йылдан рус телендә сыға, 1953 йылға тиклем «Знамя коммуны» исеме менән баҫтырыла) «Октябрь юлы» исемле башҡорт теләндә һәм «Путь Октября» исемле рус телендә, 1965 йылдан «Слава труду» һәм «Хеҙмәткә дан» исемдәре менән сыға.<ref>[https://bukvica.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8 Буквица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222181706/https://bukvica.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8 |date=2022-02-22 }}</ref> [[2009 йыл]]дың ғинуарынан алып хәҙергә исеме менән үҙ аллы гәзит булып сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|87081}} [[Категория:Башҡортостан райондары гәзиттәре]][[Категория:Күгәрсен районы]] [[Категория:Алфавит буйынса гәзиттәр]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] b5stq4nk6xrwtul9gj9ikq2zyzkhhod 0 185191 1297485 1297043 2026-05-19T16:32:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297485 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:International_Morse_Code.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/International_Morse_Code.svg/314px-International_Morse_Code.svg.png|мини|402x402пкс|Морзе алфавиты]] '''Морзе алфавиты, ''«Морзя́нка»'', Морзе коды''' — символдар менән кодлау ысулы, унда алфавит хәрефтәре, һандар, пунктуация билдәләре һәм башҡа символдар эҙмә-эҙлекле нөктә һәм һыҙыҡтар менә бирелә .<ref>Скляр Б. Цифровая связь. Теоретические основы и практическое применение. Пер. с англ. — М.: Издательский дом «Вильямс», 2003, 1104 с., С. 39. ISBN 978-5-8459-0497-3</ref>. Эҙмә-эҙлекле элемтә каналдары буйынса тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән. Морзе алфавитының уникаль үҙенсәлеге булып кеше тарафынан махсус терминал ҡоролмаларын ҡулланмайынса кодлау һәм декодлау мөмкинлеге тора. Морзе әлифбаһының ишетеү алымы киң ҡулланыла, ул [[Радио|радиоэлемтә]] (ишетеү радиотелеграфы) киң таралыу ала. Хәрби-диңгеҙ флотында Морзе коды караптар араһында махсус сигнал прожекторҙары ҡулланыла. Морзе кодын тактиль тапшырыу һирәк осрай, атап әйткәндә, ул смарт-сәғәттең ҡайһы бер моделдәрендә бар.<ref>{{Cite web|url=https://support.apple.com/ru-ru/guide/watch/apd2c755c294/watchos|title=Тактильная передача времени на Apple Watch|website=Сайт Apple|access-date=2022-05-30}}</ref> Морзе стандарт кодында [[ваҡыт]] берәмеге өсөн иң ҡыҫҡа сигнал оҙайлығы ҡабул ителә. Һыҙыҡ оҙайлығы өс нөктәгә тигеҙ. Бер тамға элементтары араһындағы пауза, 3 нөктә, 7 нөктә [[Һүҙ|һүҙҙәре]] араһында.<ref>{{Cite web |url=http://www.itu.int/rec/R-REC-M.1677-1-200910-I/ |title=M.1677 : International Morse code |access-date=2014-04-23 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142719/http://www.itu.int/rec/R-REC-M.1677-1-200910-I/ |deadlink=no }}</ref> Код теләһә ниндәй тиҙлек менән тапшырыла ала, өҫтәүенә, декодлау мөмкинлеге ваҡыт интервалын үтәлмәһә лә һаҡлана. Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы [[Сэмюэл Морзе]] хөрмәтенә аталған. Хәреф кодтарын (ысынында «код») Морзеның коллегаһы Альфред Вейл өҫтәй, был фактты Морзе һуңынан ҡәтғи инҡар итә (һәм шул уҡ ваҡытта телеграф уйлап табыуын да үҙенә бәйләй). Вейлем кодтың һанлы өлөшөн уйлап тапҡандыр. Ә 1848 йылда Немец Фридрих Герке тарафынан Вейл/Морзе коды камиллаштырыла. Герке камиллаштырған код бөгөн дә ҡулланыла. == Тарихы == ==== Морзе аппараты ==== Морзе алфавиты уйлап табыусылар Сэмюэл Финли Брейзе Морзе (1791—1872), Альфред Вейл һәм Джозеф Генри тарафынан 1838 йылда үҙҙәре уйлап сығарған «Морзе» аппараты тип аталған телеграф аппараты өсөн төҙөлә.Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кодтың авторы Сэмюэл Морзеның бизнес-партнеры Альфред Вале булған тип иҫәпләй, ул 5 персонаждан торған төркөмдәрҙең «коммерция кодын» индереүе менән билдәле. Уҡ тибындағы беренсе телеграф ҡоролмаларынан айырмалы рәүештә, күп сымлы элемтә линиялары һәм тиҙлеге түбән булған (сәғәтенә 25 һүҙ самаһы) күп сымлы элемтә линиялары йыш ҡына башҡарыла, Морзе аппараты бер генә сигнал сымы ярҙамында (икенсеһе ер булыуы мөмкин) тапшырыу тиҙлеген 10 тапҡырға арттырырға һәм ҡағыҙ таҫмала сигналды яҙҙырыу рәүешендә автоматик документация үткәрергә мөмкинлек бирә. Аппарат телеграф асҡысынан тора, уның менән телеграф операторы линиялағы токты ҡул менән модуляциялай һәм ҡағыҙ таҫманы энә йәки буяу роликтары алдында һуҙып торған ҡабул итеү яҙыу ҡоролмаһынан тора. Һыҙыҡҡа тоташтырылған электромагнит хәрәкәтендә роликты ҡағыҙға ҡыҫып, унда төрлө нөктә йәки һыҙыҡ ҡалдырыла, йәғни Морзе коды аша тапшырылған хәбәрҙе ҡағыҙға баҫа.. ==== Морзе алфавиты үҫеше ==== Беренсе, төп нөсхә, Морзе коды хәҙергеһенән айырылып тора, унда төрлө оҙайлыҡтағы, «нөктә», «һыҙыҡ», «оҙон нөктә», «оҙон һыҙыҡ» (нөктәнән 4 тапҡырға оҙонораҡ), шулай уҡ символ эсендә төрлө оҙонлоҡтағы паузалар ҡулланыла. Мәҫәлән, «С» хәрефе (кириллица аналогы — «Ц») өс нөктә менән кодлана, унда 1-се һәм 2-се һәм 2-се пауза ҡыҫҡа була һәм 2-се һәм 3-сө оҙонораҡ була, ә «0» һаны, ҡағиҙә булараҡ, бик оҙон һыҙыҡ була (10 нөктәнән артыҡ). Тағы ла бер етешһеҙлек инглиз алфавитында булмаған хәрефтәрҙе тапшырып булмай, был кодты төрлө илдәрҙә ҡулланыуҙы ҡатмарлаштыра. [[1848 йыл]]да [[:en:Friedrich Clemens Gerke|Фридрих]] Герке (Friedrich Clemens Gerke) Морзе кодын камиллаштыра, унда яңы символдар индерә, символ эсендә үҙгәрешһеҙ элемент-ара паузалар яһай һәм элементтың оҙайлығы буйынса ике генә элементты ҡалдыра: ҡыҫҡа — нөктә һәм оҙон — ''һыҙыҡ''. 1851 йылдан Герке коды, ''Америка'' алфавиты менән «Гамбург алфавитының» (Hamburg alphabet) йәки Морзе янындағы континенталь коды) атамаһын ала, Германияла һәм Австрияның ҡабул ителә. [[1865 йыл]]да, Халыҡ-ара электр элемтәһе союзына нигеҙ һалыусы беренсе Халыҡ-ара телеграф конференцияһында, Морзе алфавитының ''халыҡ-ара'' варианты — International Morse code әҙерләнә һәм ҡабул ителә, ул Герке кодының артабанғы үҫеше булып тора. Оҙаҡ ваҡыт Морзе әлифбаһының төрлө версиялары төрлө илдәрҙә үҙ аллы йәшәй, был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырмай, сөнки телеграф линиялары сымлы була, әммә XX быуат башында радиоэлемтәнең ҡыҙыу үҫеше башлана һәм 1930-сы йылдарҙа Морзе алавитының халыҡ-ара варианты ҡалғандарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Ул әлеге ваҡытта ла ҡулланыла. ==== Өйрәнеү ==== Уртаса тапшырыу тиҙлегендә тексты ғәҙәти ысул менән яҙып өлгөрөп булмай, шуға күрә, уҡыу барышында, йыш ҡына радиограммаларҙы ҡыҫҡартыу ысулдары ла эшләнә. Ҡағиҙә булараҡ, яҙыуҙағы иң ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырылған тамғалар менән алмаштырыла. Юғары тиҙлектә тулыһынса стенографик яҙыуға йәки клавиатурала тексты ҡабул итеүгә күсә. == Көйләү (напев) == ==== Өйрәнеү ==== Морзе алфавитындағы символдарҙың нисек кодланыуын хәтерҙә ҡалдырыу бик ябай. Бының өсөн төрлө визуаль-ассоциатив таблицалар ярҙам итә ала, уларҙа алфавит хәрефтәре һәм һандар нөктәләр һәм һыҙыҡ рәүешендә һүрәтлә.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Н. Папков, Е. Савицкий, Е. Юрьев|заглавие=Учим азбуку Морзе|ссылка=|язык=ru|издание=Моделист-Конструктор|тип=журнал|год=1985|том=|номер=3|страницы=45—46|doi=|issn=0131-2243}}</ref> Әммә бындай уҡытыу Морзе кодын етерлек тиҙлек менән ҡабул итергә мөмкинлек бирмәй, сөнки нөктәләрҙе һәм тиреләрҙе иҫәпләү һәм һәр символдың тәржемәһе операторҙан артыҡ ҙур ваҡыт талап итә. Ишетеү алымына өйрәтеү, йышыраҡ, билдәнең ритмик структураһын айырым нөктәләргә һәм һыҙыҡтарға бүлеп тормайынса, хәтерләргә мөмкинлек биргән һүҙ формалары ярҙамында башҡарыла. Билдәнең структураһы (йыр) тейешле оҙайлыҡ һәм интервалдар менән әйтелә торған шартлы телмәр билдәләренән тора. Һүҙ формаһы ла шундай уҡ рәүештә барлыҡҡа килә, тик һәр символ Морзе кодындағы ритмик структураһына тап килгән ижектәр һаны һәм оҙайлығы менән һүҙгә йәки фразаға сағыштырыла. Шул уҡ ваҡытта, хәтерләү ябайлығы өсөн, фразаның беренсе хәрефе йәки мәғәнәһе символ менән еңел ассоциацияланырға тейеш.<ref>{{Китап|автор=В. Ш. Набиев|заглавие=Радиотелеграфия. Методические указания по изучению дисциплины.|nodot=|ссылка=http://lib.ulstu.ru/venec/disk/2015/Nabiev_4.pdf|ответственный=|место=Ульяновск|издательство=УВАУ ГА(И)|год=2010|том=|страниц=24|страницы=|isbn=|ref=}}</ref> Өйрәнеү барышында яңғыраш һәм символдың мәғәнәһе араһында ассоциатив-рефлектор бәйләнеш формалаша, был сағыштырмаса еңел Морзе алфавитын минутына 50-100 тамға тиҙлеге менән тапшырырға һәм ҡабул итергә мөмкинлек бирә, был уны практик радиоэлемтә ҡулланыу өсөн етерлек. Тиҙлектең артабанғы күтәрелеүе кешенең индивидуаль һәләтенә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, ритм тойғоһо һәм музыкаль ишетеү һәләте үҫешкән кешеләргә уҡытыу еңелерәк бирелә. == Көйләү (йырлау) == Ғәмәлдә морзе кодының һәр билдәһенә тап килгән «мелодия» (мнемоник ҡылым формаһы) тип аталған мәрәйҙәр һәм даштар һанын һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге ятлана. «Көйләү» стандарт түгел, улар уҡыу мәктәбенә ҡарап үҙгәрергә йәки бөтөнләй ҡулланылмаҫҡа мөмкин (һуңынан стажер символдың «көйөн» ятлай). Профессиональ диңгеҙ радиооператорҙары араһында көйһеҙ уҡытыу ғәмәлгә индерелгән; өҫтәүенә, алфавитты «көйҙәр» менән ятлау ҡабул итеү тиҙлеген кәметкән аяуһыҙ ғәмәл тип һаналған. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" !Русский символ !Латинский символ !Код Морзе !«Напевы» |- |[[А (кириллица)|А]] |{{Audio-nohelp|A morse code.ogg|A}} |· − |ай-даа, ай-ваа |- |[[Б]] |{{Audio-nohelp|B morse code.ogg|B}} |− · · · |баа-ки-те-кут, беей-ба-ра-бан |- |[[В (кирил хәрефе)|В]] |{{Audio-nohelp|W morse code.ogg|W}} |· − − |ви-даа-лаа, вол-чаа-таа |- |[[Г]] |{{Audio-nohelp|G morse code.ogg|G}} |− − · |гаа-раа-жи, гаа-гаа-рин |- |[[Д]] |{{Audio-nohelp|D morse code.ogg|D}} |− · · |доо-ми-ки, даай-ку-рить |- |[[Е (кириллица)|Е]] (также и [[Ё (кирил хәрефе)|Ё]]) |{{Audio-nohelp|E morse code.ogg|E}} |· |есть |- |[[Ж]] |{{Audio-nohelp|V morse code.ogg|V}} |· · · − |я-бук-ва-жээ, же-ле-зис-тоо |- |[[З]] |{{Audio-nohelp|Z morse code.ogg|Z}} |− − · · |заа-каа-ти-ки |- |[[И]] |{{Audio-nohelp|I morse code.ogg|I}} |· · |и-ди, ишь-ты |- |[[Й]] |{{Audio-nohelp|J morse code.ogg|J}} |· − − − |йес-наа-паа-раа, Йош-каа-роо-лаа |- |[[К (кириллица)|К]] |{{Audio-nohelp|K morse code.ogg|K}} |− · − |каак-же-таак, каак-де-лаа |- |[[Л]] |{{Audio-nohelp|L morse code.ogg|L}} |· − · · |лу-наа-ти-ки |- |[[М (кириллица)|М]] |{{Audio-nohelp|M morse code.ogg|M}} |− − |маа-маа, Маа-шаа |- |[[Н (кириллица)|Н]] |{{Audio-nohelp|N morse code.ogg|N}} |− · |ноо-мер, наа-те |- |[[О (кирил хәрефе)|О]] |{{Audio-nohelp|O morse code.ogg|O}} |− − − |оо-коо-лоо |- |[[П]] |{{Audio-nohelp|P morse code.ogg|P}} |· − − · |пи-лаа-поо-ёт |- |[[Р (кириллица)|Р]] |{{Audio-nohelp|R morse code.ogg|R}} |· − · |ре-шаа-ет, ру-каа-ми |- |[[С (кириллица)|С]] |{{Audio-nohelp|S morse code.ogg|S}} |· · · |си-ни-е, си-не-е, са-мо-лёт |- |[[Т (кириллица)|Т]] |{{Audio-nohelp|T morse code.ogg|T}} |− |таак, таам |- |[[У]] |{{Audio-nohelp|U morse code.ogg|U}} |· · − |у-нес-лоо, у-бе-гуу |- |[[Ф]] |{{Audio-nohelp|F morse code.ogg|F}} |· · − · |фи-ли-моон-чик |- |[[Х (кириллица)|Х]] |{{Audio-nohelp|H morse code.ogg|H}} |· · · · |хи-ми-чи-те |- |[[Ц]] |{{Audio-nohelp|C morse code.ogg|C}} |− · − · |цаа-пли-наа-ши, цаа-пли-цаа-пли |- |[[Ч]] |Ö |− − − · |чаа-шаа-тоо-нет, чее-лоо-вее-чек |- |[[Ш]] |CH |− − − − |шаа-роо-ваа-рыы, шуу-раа-доо-маа |- |[[Щ]] |{{Audio-nohelp|Q morse code.ogg|Q}} |− − · − |щаа-ваам-не-шаа, щуу-каа-жи-ваа |- |[[Ъ]]<ref>Для твёрдого знака применялось также сочетание «. — — . — .». Сейчас практически всегда вместо Ъ передают Ь.</ref> |Ñ |− − · − − |твёёр-дыый-не-мяяг-киий |- |[[Ы]] |{{Audio-nohelp|Y morse code.ogg|Y}} |− · − − |ыы-не-наа-доо |- |[[Ь]] (также и [[Ъ]]) |{{Audio-nohelp|X morse code.ogg|X}} |− · · − |тоо-мяг-кий-знаак, знаак-мяг-кий-знаак |- |[[Э]] |É |· · − · · |э-ле-роо-ни-ки, э-ле-ктроо-ни-ка |- |[[Ю]] |Ü |· · − − |ю-ли-аа-наа |- |[[Я]] |Ä |· − · − |я-маал-я-маал |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|1 number morse code.ogg|1}} |· − − − − |и-тооль-коо-оо-днаа |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|2 number morse code.ogg|2}} |· · − − − |две-не-хоо-роо-шоо |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|3 number morse code.ogg|3}} |· · · − − |три-те-бе-маа-лоо |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|4 number morse code.ogg|4}} |· · · · − |че-тве-ри-те-каа |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|5 number morse code.ogg|5}} |· · · · · |пя-ти-ле-ти-е |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|6 number morse code.ogg|6}} |− · · · · |поо-шес-ти-бе-ри |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|7 number morse code.ogg|7}} |− − · · · |даа-даа-се-ме-ри |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|8 number morse code.ogg|8}} |− − − · · |воо-сьмоо-гоо-и-ди |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|9 number morse code.ogg|9}} |− − − − · |ноо-наа-ноо-наа-ми |- | colspan="2" |{{Audio-nohelp|0 number morse code.ogg|0}} |− − − − − |нооль-тоо-оо-коо-лоо |- | colspan="2" |[[Нөктә (тыныш билдәһе)|Точка]] |· · · · · · [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''· − · − · − ''')]] |то-чеч-ка-то-чеч-ка |- | colspan="2" |[[Өтөр|Запятая]] |· − · − · − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− − · · − − ''')]] |крю-чоок-крю-чоок-крю-чоок |- | colspan="2" |[[Ике нөктә|Двоеточие]] |− − − · · · |двоо-ее-тоо-чи-е-ставь |- | colspan="2" |[[Нөктәле өтөр|Точка с запятой]] |− · − · − · |тоо-чка-заа-пя-таа-я |- | colspan="2" |[[Йәйәләр|Скобка]] |− · − − · − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− · − − · ''', '''− · − − · − ''')]] |скоо-бку-стаавь-скоо-бку-стаавь, скоо-бку-тыы-мнее-пи-шии |- | colspan="2" |Апостроф |· − − − − · |крю-чоок-тыы-веерх-ниий-ставь |- | colspan="2" |[[Тырнаҡтар|Кавычки]] |· − · · − · |ка-выы-чки-ка-выы-чки, ка-выы-чки-от-крыы-ли, ка-выы-чки-за-крыы-ли |- | colspan="2" | Тире |− · · · · − |чёёр-точ-ку-мне-да-ваай, чёёр-точ-ку-ты-пи-шии |- | colspan="2" |Косая черта |− · · − · |дрообь-здесь-пред-стаавь-те, доо-ми-ки-ноо-мер |- | colspan="2" |Подчёркивание |· · − − · − | |- | colspan="2" |Вопросительный знак |· · − − · · |вы-ку-даа-смоо-три-те, до-про-сии-лии-е-го, у-нес-лоо-доо-ми-ки, э-ти-воо-проо-си-ки |- | colspan="2" |Восклицательный знак |− − · · − − [[:en:Morse code#Letters, numbers, punctuation, prosigns for Morse code and non-English variants|('''− · − · − − ''')]] |оо-наа-вос-кли-цаа-лаа |- | colspan="2" |Плюс |· − · − · | |- | colspan="2" |Знак раздела |− · · · − |рааз-де-ли-те-каа |- | colspan="2" |Ошибка/перебой |· · · · · · · · |хи-ми-чи-те-хи-ми-чи-те, ше-стью-во-семь-со-рок-во-семь |- | colspan="2" |@ |· − − · − · |со-баа-каа-ре-шаа-ет, со-баа-каа-ку-саа-ет |- | colspan="2" |Конец связи |· · · − · − | |} Цифрҙарҙың, тыныш билдәләренең һәм латин хәрефтәренең музыкаль яңғырашы '''[http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=44071&d=1258999489 аудиояҙмаһы]'''. == Морзе алфавиты тапшырған беренсе хәбәр == Беренсе рәсми бәйләнеш 1844 йылдың 24 майында тапшырыла. Вашингтонда Юғары судтан Балтиморға бер һөйләмле телеграмма ебәрелә: «Алла нимә эшләне!»<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/mmorse000107/|title=Первое телеграфное сообщение|author=|website=Библиотека Конгресса США|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715101734/https://www.loc.gov/item/mmorse000107/|deadlink=no}}</ref> Был хәбәр Чис китабынан Библия шиғырының аҙағы менән тап килә.<ref>{{Cite web|url=https://www.bibleonline.ru/bible/eng/04/23/#23|title=Числа 23:23|author=Перевод Короля Иакова|website=Библия Онлайн|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811185804/https://www.bibleonline.ru/bible/eng/04/23/#23|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bibleonline.ru/bible/rus/04/23/#23|title=Числа 23:23|author=Русский Синодальный Перевод|website=Библия Онлайн|date=|publisher=|access-date=2017-08-11|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811185759/https://www.bibleonline.ru/bible/rus/04/23/#23|deadlink=no}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://ochakiv.narod.ru/content/shemy/index.html ''Г. Иванов, Б. М. Иваново'' Радиооператор. — М.: ДОСААФ, 1976] * [https://web.archive.org/web/20130730043903/http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=61019&d=1282160572 ''М. Красовский'' Азбука Морзе. Асҡыс эшләү һәм ҡабул итеү һәләтен // журналдарға арзаныраҡ китапхана «бөтә Радио», вып. 19. — М.: Дәүләт нәшриәте, 1927] * [http://archive.radio.ru/web/1973/06/015/ ''«Мелодия» телеграф коды // Журнал «Радио», № 6, 1973''] * {{Публикация|книга|заглавие=Международный код Морзе. Рекомендация МСЭ-R M.1677-1 (10/2009)|ссылка=https://www.itu.int/dms_pubrec/itu-r/rec/m/R-REC-M.1677-1-200910-I!!PDF-R.pdf|ответственный=|место=Женева|издательство=Международный союз электросвязи ITU|год=2009|страниц=|ref=}} * {{Публикация|книга|заглавие=Процедуры телеграфии Морзе в морской подвижной службе. Рекомендация МСЭ-R M.1170-1 (03/2012)|ссылка=https://www.itu.int/dms_pubrec/itu-r/rec/m/R-REC-M.1170-1-201203-I!!PDF-R.pdf|ответственный=|место=Женева|издательство=Международный союз электросвязи ITU|год=2015|страниц=|ref=}} == Һылтанмалар == ** [https://morsecodetranslator.co/ Переводчик кода Морзе, аудио и флэш-сигнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822043124/https://morsecodetranslator.co/ |date=2021-08-22 }}(EN) ** [https://web.archive.org/web/20121207024815/http://www.radio-portal.ru/index.php/kink/130-2010-06-21-16-39-20/1953-2010-06-21-17-19-10 Как выучить азбуку Морзе (портал радиолюбителей)] [[Категория:Кодировкалар]] [[Категория:Радио]] d6b13e6h1loqeymc8io1pyqtka05ozs 0 187857 1297480 1295405 2026-05-19T15:52:30Z Баныу 28584 [[Асылыкүл (тәбиғәт паркы)]] битенең исемен [[Асылыкүл тәбиғи паркы]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1295405 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = «Асылыкүл» тәбиғәт паркы |Национальное название = |Изображение = Природный парк «Аслы-Куль», Давлекановский район, Башкортостан 1.jpg |Подпись изображения = |Координаты = |Страна = Россия |Регион = Башкортостан |Район = |Категория МСОП = II |Ближайший город = |Площадь = {{число|47500|га}} |Средняя высота = |Дата основания = 19.01.1993 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Сайт = }} [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы.Ҡыш.jpg|мини|справа| «Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Ҡыш]] [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы. Европейская купальница.jpg|мини|справа|«Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Һары томбойоҡ (Европа алтынбашы)]] '''«Асылыкүл» тәбиғәт паркы''' ({{lang-ru|Природный парк «Аслыкуль» }}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]нда федераль әһәмиәттәге тәбиғәт паркы. [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның төньяҡ-көнсығышында, [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]] һәм [[Бүздәк районы|Бүздәк райондары]] сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны 47500 гектар тәшкил итә<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы">{{БЭ2013|91781}}</ref>, шуның Дәүләкән районында — 29300 га, Әлшәй районында — 4600 га, Бәләбәй районында −1900 га, Бүздәк районында — 11700 га<ref>{{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}}</ref>. == Тасуирламаһы == [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] 1993 йылдың 19 ғинуарында 15-се «Асылыкүлдә һәм уның менән сиктәш территорияла үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында „Асылыкүл“ дәүләт милли паркын ойоштороу тураһында»<ref>[https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»]</ref> ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар Асылыкүлде 1965 йылда комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү һәм ошо статусҡа эйә булған саралар күлдең һәм эргә-тирәләге ландшафттарҙың экологик торошон насарайтыу процесын туҡтата алмау сәбәпле ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 8 авгусындағы 274-се ҡарары<ref>[https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> менән элекке «Асылыкүл» дәүләт милли паркы сиктәрендә «Асылыкүл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһы булдырыла, ул БР Экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла. Парк Башҡортостандың Урал буйының ике ландшафт районы — Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм Ағиҙел буйы тигеҙлеге биләмәһендә урынлашҡан. Уға республикалағы иң ҙур күл [[Асылыкүл]], Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />, [[Алға (шишмә)|Алға]] сығанағы, [[Пыжьяновка шарламаһы]] инә. Күл өҫтө майҙаны −23,5 км², оҙонлоғо −7,1 м, уртаса киңлеге −3,3 м, уртаса тәрәнлеге −5,1 м (иң ҙур тәрәнлеге −8,1 м), һыу күләме — 119,0 млн м³, яр буйы оҙонлоғо — яҡынса 20 км. Асылыкүл Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм республиканың 150 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. Парк урман-дала зонаһында урынлашҡан<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" /> . === Үҫемлектәр донъяһы === [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән үҫемлектәрҙең 40-тан ашыу төрө бар. Ҡатнаш бүтәгәле‑ҡылғанлы дала үҫемлектәре донъяһы таралған. ''Дала кәҫле ҡыяҡлылары'': ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, сүллек [[һолобаш]]ы; ''Ҡуҙаҡлылар'': мөгөҙйемеш астрагал, болон торна [[Борсаҡ|борсағ]]ы, себер йылҡы борсағы; ''Үлән, сәскәләр'': [[һары умырзая]], [[һары томбойоҡ]], һары етен, дала шалфейы; ''Ҡыуаҡтар'': ялан сейәһе, [[ҡарағат|ҡара ҡарағат]], тәпәш миндаль; ''Үҙенсәлекле үҫемлек төрҙәре'': Гельм астрагалы, мурт [[арышбаш]], Разумовский тәңкәғуҙағы, ябай оносма, һырылыусан ҡанүлән үҫкән петрофит дала урындары бар. ''Болон үҫемлектәре'': урман айрауығы, ботаҡлы [[айрыҡ]], үрентеле [[ҡондораҡ]], болон тимофеевкаһы. ''Ағастарҙан'': [[йүкә]]‑[[имән]]‑[[ҡайын]] ҡатнаш урмандар таралған. ''Һыу буйы үҫемлектәре донъяһы'': күл ҡуһаһы, [[һары томбойоҡ]], сатырлы һыусәсәк, көтөүсе ҡумыҙынан тора. «Алға» («Гөлбикә») шишмәһе тирә-яғында 30‑ға яҡын үҫемлек төрө үҫә. Күлдең көнбайыш ярында һәм ''Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге''ндә һаҙ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флораһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 500‑ҙән ашыу төрө: * 5 реликт — еҫле биҙгәксән, Роберт яраны , өс көрәкле күк көпшә, [[Әрем|баргузин әреме]], себер флоксы; * 10 эндемик — Гельм астрагалы, исәт ҡаясатыры, энәле ҡәнәфер, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ, Разумовский тәңкәғуҙағы, татар ҡутырбашы, Гмелин һыйыртеле, башҡорт елемүләне, шырт [[Еҙ үлән|еҙүлән]], урал цицербитаһы бар. [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на үҫемлектәрҙең 27 һирәк төрө, шуларҙың 7-һе: Залесский ҡылғаны, ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, урыҫ сыбар сәскәһе, шырт еҙүлән, орҡалы әшәлсә РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Хайуандар донъяһы === Имеҙеүселәр класынан [[мышы]], [[ҡабан]], [[ҡоралай]], ҡыҙыл [[төлкө]], [[үрғуян]], аҡ [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[бүре]], [[ҡарһаҡ]] йәшәй. Бөтә ерҙә — ябай [[һуҡыр сысҡан]], [[йомрандар]], [[ирлән]]дәр, бер нисә төр ҡыр сысҡандары. Һирәкләп [[Ҡомаҡтар|һыу ҡомаҡтары]], [[йәтсә]] һәм [[көҙән]] осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 21 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 8 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Ҡоштар донъяһы === «Асылыкүл» тәбиғәт паркы зонаһына ингән Берҡаҙан һаҙлығында XX быуат башында һирәк осраған бөҙрә [[берғаҙан]]дар оя ҡорған. [[Һуйыр]], [[ҡор]], [[сел]], күсәр ҡоштар күп. ''Һыу ҡоштарының'' төрлө төрҙәре: һоро [[ҡаҙҙар]], [[өйрәктәр]], [[аҡҡоштар]] күпләп туплана. Башҡортостан өсөн һирәк осраған өйрәктәр — пеганкалар һәм [[көйөлдө]]ләр осрай. Ташлы битләүҙәрҙә [[Ыласындар|ыласын]]-[[сапсан]]дар оя ҡора. Күл [[ҡаҙ һымаҡтар]] һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн оя ҡороу, ял итеү һәм туҡланыу урыны булып тора. * 100‑ҙән ашыу төр ҡош: [[борғандаҡ]], [[әберсен]], [[боған]], [[ала ҡаҙ]], [[зырҡыуыт]], [[һар]], [[ҡашҡабаш]], [[өкө|һоро өкө]], [[бүҙәнә]], ябай [[торомтай]] оя ҡора. * 25‑кә яҡын төр: галстучник, [[сыбар ҡаҙ]], аҡ башлы ҡаҙ, [[йомағара]], [[ҡара ҡаҙ]], алтын рәшә турғай, тулес, [[ҡарасабан]], [[ҡарабаш өйрәк]], [[ҡупшы турғай]] осоп барышлай күлдә туҡтала<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Күлдең ихтиофаунаһы === Бында [[суртан]], [[һыла]] (зөгәй), [[һаҙан]] (карп), [[сабаҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[ҡарабалыҡ]], сиг, рипус, ялтыр [[сабаҡ]], [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[опто]], сәнске, этбалыҡ, [[алабуға]], [[ҡыҫала]] йәшәй, трек һымаҡтарҙан [[шамбы]] осрай. ''Паркта [[һөйрәлеүселәр]]ҙән'': [[Кеҫәрткеләр|кеҫәртке]], дала [[Ҡара йыландар|ҡара йылан]]ы, шулай уҡ ер-һыу хайуандары — [[әрмәнделәр]], быуа һәм осло моронло [[тәлмәрйендәр]] йәшәй. Умыртҡаһыҙҙар донъяһы байтаҡ. ''[[Күбәләктәр]]ҙең'' генә 25-тән ашыу төрө осрай<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|91781}} * {{БЭ2013|94511|Алға, сығанаҡ}} * [https://ufa.bezformata.com/listnews/prirodoohrannogo-parka-asli-kul/1067062/ Решение о создании Природоохранного парка «Аслы-Куль»] * [https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»] * [https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://npa.bashkortostan.ru/8747/ Распоряжение Правительства Республики Башкортостан от 20.11.2014 № 1254-р] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128000453/https://npa.bashkortostan.ru/8747/ |date=2021-11-28 }} * {{ООПТ|Озеро-Аслы-Куль-Озеро-Асликуль}} == Әҙәбиәт == * ''Гареев А.'' Башкортостан — природы край бесценный. — Уфа, 2004. — 160 с. * ''[[Миңлебаев Руфил Ғафар улы|Минибаев Р. Г.]], Назирова З. М. ''Флора памятников природы Асликуль и Кандрыкуль в Башкирской АССР // Редкие виды растений Южного Урала, их охрана и использование. — Уфа, 1985. * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан парктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Дәүләкән районы географияһы]] lyk3mwb2zwe5h5gi1vcij11zwu1lq6p 1297482 1297480 2026-05-19T15:53:49Z Баныу 28584 1297482 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = «Асылыкүл» тәбиғи паркы |Национальное название = |Изображение = Природный парк «Аслы-Куль», Давлекановский район, Башкортостан 1.jpg |Подпись изображения = |Координаты = |Страна = Россия |Регион = Башкортостан |Район = |Категория МСОП = II |Ближайший город = |Площадь = {{число|47500|га}} |Средняя высота = |Дата основания = 19.01.1993 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Сайт = }} [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы.Ҡыш.jpg|мини|справа| «Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Ҡыш]] [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы. Европейская купальница.jpg|мини|справа|«Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Һары томбойоҡ (Европа алтынбашы)]] '''«Асылыкүл» тәбиғи паркы''' ({{lang-ru|Природный парк «Аслыкуль» }}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]нда федераль әһәмиәттәге тәбиғәт паркы. [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның төньяҡ-көнсығышында, [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]] һәм [[Бүздәк районы|Бүздәк райондары]] сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны 47500 гектар тәшкил итә<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы">{{БЭ2013|91781}}</ref>, шуның Дәүләкән районында — 29300 га, Әлшәй районында — 4600 га, Бәләбәй районында −1900 га, Бүздәк районында — 11700 га<ref>{{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}}</ref>. == Тасуирламаһы == [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] 1993 йылдың 19 ғинуарында 15-се «Асылыкүлдә һәм уның менән сиктәш территорияла үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында „Асылыкүл“ дәүләт милли паркын ойоштороу тураһында»<ref>[https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»]</ref> ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар Асылыкүлде 1965 йылда комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү һәм ошо статусҡа эйә булған саралар күлдең һәм эргә-тирәләге ландшафттарҙың экологик торошон насарайтыу процесын туҡтата алмау сәбәпле ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 8 авгусындағы 274-се ҡарары<ref>[https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> менән элекке «Асылыкүл» дәүләт милли паркы сиктәрендә «Асылыкүл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһы булдырыла, ул БР Экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла. Парк Башҡортостандың Урал буйының ике ландшафт районы — Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм Ағиҙел буйы тигеҙлеге биләмәһендә урынлашҡан. Уға республикалағы иң ҙур күл [[Асылыкүл]], Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />, [[Алға (шишмә)|Алға]] сығанағы, [[Пыжьяновка шарламаһы]] инә. Күл өҫтө майҙаны −23,5 км², оҙонлоғо −7,1 м, уртаса киңлеге −3,3 м, уртаса тәрәнлеге −5,1 м (иң ҙур тәрәнлеге −8,1 м), һыу күләме — 119,0 млн м³, яр буйы оҙонлоғо — яҡынса 20 км. Асылыкүл Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм республиканың 150 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. Парк урман-дала зонаһында урынлашҡан<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" /> . === Үҫемлектәр донъяһы === [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән үҫемлектәрҙең 40-тан ашыу төрө бар. Ҡатнаш бүтәгәле‑ҡылғанлы дала үҫемлектәре донъяһы таралған. ''Дала кәҫле ҡыяҡлылары'': ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, сүллек [[һолобаш]]ы; ''Ҡуҙаҡлылар'': мөгөҙйемеш астрагал, болон торна [[Борсаҡ|борсағ]]ы, себер йылҡы борсағы; ''Үлән, сәскәләр'': [[һары умырзая]], [[һары томбойоҡ]], һары етен, дала шалфейы; ''Ҡыуаҡтар'': ялан сейәһе, [[ҡарағат|ҡара ҡарағат]], тәпәш миндаль; ''Үҙенсәлекле үҫемлек төрҙәре'': Гельм астрагалы, мурт [[арышбаш]], Разумовский тәңкәғуҙағы, ябай оносма, һырылыусан ҡанүлән үҫкән петрофит дала урындары бар. ''Болон үҫемлектәре'': урман айрауығы, ботаҡлы [[айрыҡ]], үрентеле [[ҡондораҡ]], болон тимофеевкаһы. ''Ағастарҙан'': [[йүкә]]‑[[имән]]‑[[ҡайын]] ҡатнаш урмандар таралған. ''Һыу буйы үҫемлектәре донъяһы'': күл ҡуһаһы, [[һары томбойоҡ]], сатырлы һыусәсәк, көтөүсе ҡумыҙынан тора. «Алға» («Гөлбикә») шишмәһе тирә-яғында 30‑ға яҡын үҫемлек төрө үҫә. Күлдең көнбайыш ярында һәм ''Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге''ндә һаҙ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флораһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 500‑ҙән ашыу төрө: * 5 реликт — еҫле биҙгәксән, Роберт яраны , өс көрәкле күк көпшә, [[Әрем|баргузин әреме]], себер флоксы; * 10 эндемик — Гельм астрагалы, исәт ҡаясатыры, энәле ҡәнәфер, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ, Разумовский тәңкәғуҙағы, татар ҡутырбашы, Гмелин һыйыртеле, башҡорт елемүләне, шырт [[Еҙ үлән|еҙүлән]], урал цицербитаһы бар. [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на үҫемлектәрҙең 27 һирәк төрө, шуларҙың 7-һе: Залесский ҡылғаны, ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, урыҫ сыбар сәскәһе, шырт еҙүлән, орҡалы әшәлсә РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Хайуандар донъяһы === Имеҙеүселәр класынан [[мышы]], [[ҡабан]], [[ҡоралай]], ҡыҙыл [[төлкө]], [[үрғуян]], аҡ [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[бүре]], [[ҡарһаҡ]] йәшәй. Бөтә ерҙә — ябай [[һуҡыр сысҡан]], [[йомрандар]], [[ирлән]]дәр, бер нисә төр ҡыр сысҡандары. Һирәкләп [[Ҡомаҡтар|һыу ҡомаҡтары]], [[йәтсә]] һәм [[көҙән]] осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 21 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 8 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Ҡоштар донъяһы === «Асылыкүл» тәбиғәт паркы зонаһына ингән Берҡаҙан һаҙлығында XX быуат башында һирәк осраған бөҙрә [[берғаҙан]]дар оя ҡорған. [[Һуйыр]], [[ҡор]], [[сел]], күсәр ҡоштар күп. ''Һыу ҡоштарының'' төрлө төрҙәре: һоро [[ҡаҙҙар]], [[өйрәктәр]], [[аҡҡоштар]] күпләп туплана. Башҡортостан өсөн һирәк осраған өйрәктәр — пеганкалар һәм [[көйөлдө]]ләр осрай. Ташлы битләүҙәрҙә [[Ыласындар|ыласын]]-[[сапсан]]дар оя ҡора. Күл [[ҡаҙ һымаҡтар]] һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн оя ҡороу, ял итеү һәм туҡланыу урыны булып тора. * 100‑ҙән ашыу төр ҡош: [[борғандаҡ]], [[әберсен]], [[боған]], [[ала ҡаҙ]], [[зырҡыуыт]], [[һар]], [[ҡашҡабаш]], [[өкө|һоро өкө]], [[бүҙәнә]], ябай [[торомтай]] оя ҡора. * 25‑кә яҡын төр: галстучник, [[сыбар ҡаҙ]], аҡ башлы ҡаҙ, [[йомағара]], [[ҡара ҡаҙ]], алтын рәшә турғай, тулес, [[ҡарасабан]], [[ҡарабаш өйрәк]], [[ҡупшы турғай]] осоп барышлай күлдә туҡтала<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Күлдең ихтиофаунаһы === Бында [[суртан]], [[һыла]] (зөгәй), [[һаҙан]] (карп), [[сабаҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[ҡарабалыҡ]], сиг, рипус, ялтыр [[сабаҡ]], [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[опто]], сәнске, этбалыҡ, [[алабуға]], [[ҡыҫала]] йәшәй, трек һымаҡтарҙан [[шамбы]] осрай. ''Паркта [[һөйрәлеүселәр]]ҙән'': [[Кеҫәрткеләр|кеҫәртке]], дала [[Ҡара йыландар|ҡара йылан]]ы, шулай уҡ ер-һыу хайуандары — [[әрмәнделәр]], быуа һәм осло моронло [[тәлмәрйендәр]] йәшәй. Умыртҡаһыҙҙар донъяһы байтаҡ. ''[[Күбәләктәр]]ҙең'' генә 25-тән ашыу төрө осрай<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|91781}} * {{БЭ2013|94511|Алға, сығанаҡ}} * [https://ufa.bezformata.com/listnews/prirodoohrannogo-parka-asli-kul/1067062/ Решение о создании Природоохранного парка «Аслы-Куль»] * [https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»] * [https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://npa.bashkortostan.ru/8747/ Распоряжение Правительства Республики Башкортостан от 20.11.2014 № 1254-р] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128000453/https://npa.bashkortostan.ru/8747/ |date=2021-11-28 }} * {{ООПТ|Озеро-Аслы-Куль-Озеро-Асликуль}} == Әҙәбиәт == * ''Гареев А.'' Башкортостан — природы край бесценный. — Уфа, 2004. — 160 с. * ''[[Миңлебаев Руфил Ғафар улы|Минибаев Р. Г.]], Назирова З. М. ''Флора памятников природы Асликуль и Кандрыкуль в Башкирской АССР // Редкие виды растений Южного Урала, их охрана и использование. — Уфа, 1985. * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан парктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Дәүләкән районы географияһы]] 3fq5o0td35wq7ggjord3pb7gy99eifp 2 199993 1297523 1291948 2026-05-20T06:39:19Z Laravinson26 47166 updated bio 1297523 wikitext text/x-wiki Laravinson is a blockchain consultant specialising in distributed ledger technology, smart contracts, '''[https://www.fourchain.com/services/fintech-app-development fintech development]''' and decentralised applications. They help businesses design and implement secure Web3 solutions, including '''[https://www.fourchain.com/services/cryptocurrency-wallet-development cryptocurrency wallet development services]''', tailored to modern digital asset ecosystems. n1ir4jc66uc5sdla5jhrkzmvwufrz1p 1297524 1297523 2026-05-20T06:39:48Z NDG 45364 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1b) 1297524 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|Spam <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> Laravinson is a blockchain consultant specialising in distributed ledger technology, smart contracts, '''[https://www.fourchain.com/services/fintech-app-development fintech development]''' and decentralised applications. They help businesses design and implement secure Web3 solutions, including '''[https://www.fourchain.com/services/cryptocurrency-wallet-development cryptocurrency wallet development services]''', tailored to modern digital asset ecosystems. 4ohxq5q4538dp87m84fkq81exodbagl 102 199994 1297478 1297462 2026-05-19T14:47:05Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297478 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |71 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |32 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] adw4zmcnfvowxt83otx3dp9flsn0tyo 1297497 1297478 2026-05-19T17:45:09Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297497 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |72 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |32 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] pphstkf4zykof5s5g0bxctil8lvkvxg 1297505 1297497 2026-05-19T18:17:14Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297505 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |72 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 15z8wmed2qycid7bjyke8dnaukhaq6h 1297530 1297505 2026-05-20T06:54:59Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1297530 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |46 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |72 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] jgauxufdwce91ivaqv7gncxossgxcm0 0 200323 1297504 1294668 2026-05-19T18:16:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297504 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]]. 1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}</ref> һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә. 2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була. Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла<ref name="mc20092010" /><ref name="defjam20092010" />. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла<ref name="mcawards" />. [[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була<ref name="bb02042008" />. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты<ref name="mcawards" /><ref>{{Cite web |url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Mariah+Carey&title=&year=All&genre=All |title=grammy.com |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925205043/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=mariah+carey&title=&year=All&genre=All |url-status=live }}</ref>. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд "Дан Аллеяһы"ның исемле йондоҙона лайыҡ була<ref>{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}</ref>. 2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)<ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}</ref><ref name="AIWFCIY">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}</ref>. == Балалыҡ йылдары == Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения<ref>* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}} * {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |url-status=unfit }} * {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}</ref>, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год<ref>{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}</ref>, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек<ref>* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}} * {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}</ref>}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы<ref>Shapiro, pg. 16.</ref><ref>Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша<ref>Shapiro, pg. 19-20.</ref>. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай<ref>Shapiro, pg. 18-19.</ref>. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай. Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә<ref>Shapiro, pg. 31.</ref>. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй<ref>Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.</ref>. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була. 1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй. == Карьераһы == === 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' === [[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]] Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}</ref>. 1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала. [[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була. 1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара. === 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' === 1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була. Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}</ref>. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}</ref>. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' & More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}</ref>. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}</ref>. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була<ref>{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}</ref>. 1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй. [[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]] Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27]. <ref>{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай<ref name="nickson40">{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора. Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра. 1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай. === 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары === 1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}</ref>. 2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}</ref>. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}</ref>. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}</ref>. Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала<ref name=autogenerated2 />. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}</ref>. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә<ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]] 2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар. Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала. 2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}</ref>. 2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй. === 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы === [[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]] Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла. ''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра."<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}</ref> [[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]] ''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&B Song|Иң яҡшы R&B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.<ref>Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.</ref><ref>Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44</ref><ref>Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»</ref><ref>Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.</ref> 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}</ref>, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.<ref>{{cite web|author=don&amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.</ref> 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.<ref>[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.</ref> Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &#124; Business News &#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }}</ref> 2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey surprisingly effective in "Tennessee" | last = Farber | first = Stephen | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 | agency = [[Reuters]] | newspaper = The Hollywood Reporter | location = New York | date = 2008-05-01 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2009-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 }}</ref> === 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' === [[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.</ref>. 2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә<ref>Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.</ref><ref>{{Cite news | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts | last = Pietroluongo | first = Silvio | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 | agency = [[Reuters]] | newspaper = Billboard | location = New York | date = 2008-04-02 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]] 2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә<ref>{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}</ref>. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}</ref>. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша<ref>[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә<ref>Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah & Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. 2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә<ref>{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша<ref name="smellperfume">Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.</ref><ref>Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.</ref>. Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай<ref>{{Cite news |title = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance |last = Pareles |first = Jon |url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63 |newspaper = [[The New York Times]] |location = New York |date = 2009-01-22 |access-date = 2011-05-23 |url-status=dead}}</ref>. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай<ref>{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай<ref>{{Allmusic | class = artist | id = p62404 | tab = credits/date-asc/700 | label = Mariah Carey > Credits |accessdate=2011-05-23}}</ref>. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала<ref>{{Cite news | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'? | last = O'Neil | first = Tom | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2009-10-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2012-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}</ref>, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай<ref>{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 }}</ref>. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news | title = "Precious" wins top Toronto film festival prize | last = French | first = Cameron | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 | agency = [[Reuters]] | location = New York | date = 2009-09-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 }}</ref>. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була<ref name=Carey>{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}</ref>. [[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]] 2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса<ref name="mcpr">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her "Angels Advocate" tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. === 2010—хәҙерге осор === [[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]] 2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> иғлан итә.<ref>{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}</ref> Альбом [[Top R&B/Hip-Hop Albums|R&B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,<ref name="http">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.<ref name="MCIIY sales MC.com">{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}</ref> 2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.<ref>[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010</ref> 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.</ref><ref>[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey & Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.</ref> Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.<ref>{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}</ref><ref>[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.</ref> [[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың [[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}</ref> Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.<ref name=autogenerated1 /> [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара. 2015 йылдың 5 авгусында<ref name=autogenerated3>{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}</ref> Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556<ref name=autogenerated3 />. == Шәхси тормошо == [[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]] 1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була<ref>{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}</ref>. 2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй<ref>{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}</ref>. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар<ref>{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888 |title = Певица Мэрайя Кэри родила двойню |author = |date = 2011-05-01 |work = Шоу-бизнес |publisher = [[Аргументы.ру]] |access-date = 2013-06-13 |lang = |archive-url = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888 |archive-date = 2012-06-03 |url-status = live }}</ref>. 2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}</ref>. В октябре 2016 года пара распалась<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}</ref>. 2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша<ref>{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}</ref>. 2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында<ref>{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}</ref>,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}</ref>. 2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була<ref>{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}</ref>. == Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге == Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,<ref>[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].</ref> позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.</ref> Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.</ref> Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.<ref>{{cite press release | publisher = [[Yum! Brands]] | date = 2008-09-24 | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}</ref> 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey will release duet, remix album | last = Kennedy | first = Gerrick D. | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2010-02-26 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2010-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html }}</ref>[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.<ref>{{cite press release | publisher = [[AT&T]] | date = 2010-02-11 | title = AT&T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-06-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 }}</ref> 1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.<ref>Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.</ref> Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы. Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,<ref>Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.</ref> шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.<ref>{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title="JUST STAND UP" STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref> Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.<ref>Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.</ref><ref>Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.</ref> Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.<ref>[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.</ref> [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.<ref>Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.</ref><ref>Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.</ref> ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.<ref>[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.</ref> 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.<ref>Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.</ref> 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.</ref> 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.<ref name=Carey/> 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.<ref>{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&prev=hp|title=Mariah Carey &#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}</ref> 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә. 2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була<ref>{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}</ref>. == Фильмографияһы == {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Оригиналь атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмә |- | 1999 | ''The Bachelor'' | [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]] | Илэна | |- | 2001 | ''Glitter'' | [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]] | Билли Фрэнк | Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында 22-се «Золотая малина»|en}} премияһы. |- | 2002 | ''WiseGirls'' | [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]] | Рэйчел | |- | 2003 | ''Death of a Dynasty'' | [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2005 | ''State Property 2'' | [[Собственность государства 2]] | Дэймдың ҡатыны | |- | 2008 | ''You Don’t Mess with the Zohan'' | [[Не шутите с Зоханом]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2009 | ''Tennessee'' | [[Теннесси (фильм)|Теннесси]] | Кристал | |- | 2009 | ''Precious'' | [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]] | Миссис Уисс | [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.<ref>[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.</ref><br> ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.<ref name="carpiaward">{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref><br>Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].<br> [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу.<br>Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].<br>Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн. |- | 2013 | ''The Butler'' | [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]] | Хэтти | |} === Сериалдары === {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл ! Үҙенә генә хас атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмәләр |- | 2002 | ''Ally McBeal'' |[[Элли Макбил|Элли МакБил]] | Кэнди Кашнип | «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия) |- | 2003 | ''[[The Proud Family]]'' |[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]] | Үҙен-үҙе | Ролде тауышландырыу |} == Дискографияһы == {{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}} {{col-begin}} {{col-2}} === Студия альбомдары === * ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990) * ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991) * ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) * ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994) * ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) * ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) * ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999) * ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001) * ''[[Charmbracelet]]'' (2002) * ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) * ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008) * ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009) * ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010) * ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014) * ''[[Caution]]'' (2018)<ref>{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}</ref> * ''[[Here for It All]]'' (2025) {{col-2}} === DVD/Видео === * ''[[The First Vision]]'' (1991) * ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992) * ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993) * ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996) * ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999) * ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999) * ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007) {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{комментарийҙар}} == Әҙәбиәт == '''Монографиялар''': * {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}} * {{Официальный сайт}} * {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}} {{ВС}} [[Категория:Мэрайя Кэри| ]] [[Категория:АҠШ поп-музыканттары]] [[Категория:XX быуат музыканттары]] [[Категория:XXI быуат музыканттары]] [[Категория:АҠШ киноактрисалары]] [[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]] [[Категория:АҠШ меценаттары]] [[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]] [[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]] [[Категория:World Music Awards лауреаттары]] [[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]] [[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]] [[Категория:Island Records башҡарыусылары]] [[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]] [[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]] [[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]] [[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]] [[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]] [[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]] [[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]] nqa1u6paimd14azupzio1qz6hm8hcxb 0 200802 1297533 1296535 2026-05-20T08:12:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297533 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында немец ғәскәрҙәре оккупациялаған территорияла Петергофтың бөтә парктары бик етди зыян күрә. Бигерәк тә Үрге баҡса һәм Түбәнге парк, фонтан һыу үткәргес системаһы зыян күрә. 1944 йылда башланған тергеҙеү эштәре әле лә дауам итә. Петергоф Санкт-Петербургтың башҡа ҡомартҡылары менән бергә [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] комплекслы объектын барлыҡҡа килтерә. Ансамбль донъялағы иң ҙур фонтан системаларының береһенә эйә, 147 фонтан эшләй (2018). == Тарихы == [[Файл:Aivazovsky - Look to the Large Cascade and Large Petergof Palace.jpg|мини|[[Айвазовский, Иван Константинович|И. К. Айвазовский]]. Вид на Большой каскад и Большой Петергофский дворец. 1837]] Петергоф беренсе тапҡыр 1705 йылда «юл ихатаһы» һәм [[Котлин]] утрауына күсеү өсөн пристань булараҡ телгә алына. 1712 йылда [[Пётр I|Петр I]] өсөн ҡала ситендәге император резиденцияһы төҙөлә башлай.1714 йылда Ҙур һарайға нигеҙ һалына. 1715 йылда [[Бөтә Рәсәй Императоры]] Петр I билдәле [[Версаль (ҡала)|Версаль]] ҡалаһын уҙып китергә һәләтле парад император резиденцияһын булдырырға ниәтләй. Ошо маҡсатта [[Константин һарайы|Стрельна]]ла төҙөлөш башлана. Әммә фонтандар тәүлек әйләнәһенә эшләһен өсөн, [[һыу]]ҙы [[диңгеҙ кимәле]]нән яҡынса 10 метр бейеклеккә күтәрергә кәрәк була, ә был Стрелка һәм Кикенка йылғалары бассейндарын һыу баҫа, сөнки уларҙы уратып алған территория (Петергоф юлынан көньяҡтараҡ) тиҫтәләрсә квадрат километр майҙанда күрһәтелгән билдәһенән түбәнерәк урынлашҡан. Проблеманы хәл итә алған гидротехник ҡоролмалар Петр I-гә бик ҡиммәт төшөр ине, Шул уҡ ваҡытта Стрельнанан көнбайыштараҡ тәүлек әйләнәһенә һыу инерлек идеаль ландшафт була. Талантлы инженер һәм гидротехник [[Миних Бурхард Кристоф|Бурхард Миних]], батша ихтыярына ҡаршы сығып, инженер иҫәпләүҙәре менән Стрельнала «һыу феериялары» ҡоролмаһы мөмкин түгеллеген иҫбатлай һәм төҙөлөштө Петергофҡа күсерә ала<ref>{{Cite web |url=http://www.d-c.spb.ru/archiv/46/43.html |title=Владимир Ефимов: «Почему не состоялся „Русский Версаль“ в Стрельне», журнал «АРДИС: Архитектура, Реставрация, Дизайн и Строительство» № 3(46) 2010 год |access-date=2012-02-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202044913/http://www.d-c.spb.ru/archiv/46/43.html |url-status=live }}</ref>. Петергоф, һарай парк ансамбле булараҡ, XVIII—XX быуат башында формалаша. 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1918 йылдың мартында баш ҡаланы [[Санкт-Петербург|Петербургтан]] [[Мәскәү]]гә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителгәс, һарайҙар [[музей]]ҙарға әйләндерелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында [[Ленинград блокадаһы|Ленинградты 900 көн блокадалау]] йылдарында (1941—1944) 1941 йылдың көҙөндә немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Улар килгәнсе, 8 меңдән ашыу һарай биҙәүестәре һәм 50-гә яҡын статуя эвакуациялана. Әммә ансамблдең бөтә каскадтары тулыһынса тиерлек артиллерия тарафынан емерелә. Һуғыштан һуң Петергофты тергеҙеү башлана, ул әле лә дауам итә. 1945 йылда Түбәнге парк асыла, бер йылдан һуң фонтандар эшләй башлай. 1947 йылда һуғыш ваҡытында юҡҡа сығарылған «[[Самсон (фонтан, Петергоф)|Самсон]]» фонтаны эшләй башлай. Ҙур һарай, Монплезира, Марли, Коттедж һарайы реставрациялана. 1983 йылда 155 музей объекты тергеҙелә. Петергоф һарайҙарының һәм парктарының бер өлөшө (Түбәнге парк, Үрге баҡса, Александрия, Колонистар паркының бер өлөшө) әлеге ваҡытта [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф музей-ҡурсаулығы]] составына инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713112531/https://peterhofmuseum.ru/ |date=2018-07-13 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119161953/http://www.museum.ru/M115 |date=2012-01-19 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326233653/https://v-petergof.ru/ |date=2022-03-26 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615010948/https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=2021-06-15 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210915042923/https://smotrim.ru/brand/20720 |date=2021-09-15 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]] 24aj19hy8695v1mw16ehjrm70d3ezk9 0 200895 1297532 1297053 2026-05-20T07:01:01Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1297532 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Сәттар хан''' (перс. ستارخان‎, азерб. ستارخان, Səttar xan; 1860-сы йылдар — {{Үлгән көнө|17|11|1914}} йыл) — [[Тәһран|1905—1911]] йылдарҙа Ирандағы Конституцион революцияла ҡатнашыусыларҙың береһе, [[Иран Әзербайжаны]]нда демократик хәрәкәт эшмәкәре, Ирандың халыҡ геройы<ref name="БСЭ">{{Китап|автор=|заглавие=Большая советская энциклопедия|издательство=Государственное научное издательс︣тво|том=38|год=1950|страницы=135|isbn=}} </ref> . '''Сардар-е Мелли''' ҡушаматы ала (перс. سردار ملی йәғни ''халыҡ етәксеһе''<ref name="MGU">{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}</ref>). == Биографияһы == === Тыуған көнө. Сығышы === Уның тыуған көнө аныҡ билдәләнмәгән<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Яҡынса тыуған көнөн И.Әмирхизи килтерә, ул туғандарынан мәғлүмәт ала ала, һәм һуңынан уға Иран авторҙары һылтана<ref name=":0" />. Ул 1867—1868 йылдарға тура килә. Тағы бер тыуған көнө, әммә сығанаҡтарға таянмайынса, 1868 йылдың 19 авгусы тип бирелә<ref name=":0" /> . [[1908 йыл]]да Каваз белгесе П. Петрович (М. Авдеев) Сәттарға 45 йәш тирәһе тип яҙғас, ул Сәттар ханды яҡындан белгән ихтилалда ҡатнашыусыларҙың интервьюһына һылтана<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Тыуған көнө тураһында тағы бер версияны Тебриздағы генераль консуллыҡ секретары С. П. Голубинов килтерә, ул 1908 йылда уның хаҡында мәғлүмәттәр йыя. 1920 йылдағы докладында С. П. Голубинов, Сәттар хан [[1860 йыл]]дар башында тыуған, тип раҫлай<ref name=":0" /> Сәттар хан [[Иран Әзербайжаны]]ның Ҡараҙағ ауылдарының береһендә әзербайжан ғаиләһендә тыуа<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Иранлылар уның исеменә ҡушҡан «ҡараҙағ» ҡушаматын уның Ҡараҙағтан сығыуына күрһәтә, әммә ниндәй ауылда тыуыуы тураһында берҙәм фекер юҡ<ref name=":0" />. Әзербайжан совет энциклопедияһы версияһы буйынса, ул Ҡараҙаг виләйәтенең Мәмәдханлы мәхәлендә (хәҙерге Минджаван) тыуған<ref name="АСЭ">{{Китап|автор=|заглавие=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|том=8|место=Баку|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|год=1984|страницы=399|isbn=}}</ref> . Немец ислам ғалимы Аня Пистор-Хатам Джанали ауылын Сәттар хандың уның тыуған ере тип иҫәпләй<ref name="qas">{{Китап|автор=Anja Pistor-Hatam|часть=SATTĀR KHAN|заглавие=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/sattar-khan-one-of-the-most-popular-heroes-from-tabriz-who-defended-the-town-during-the-lesser-autocracy-in-1908-09|издательство=|место=|том=|год=|страницы=|isbn=|alleseiten=2017—10-27}}</ref> . Ул Ахара ҡалаһында йәшәүсе хажи Хәсәндең {{Sfn|Белова|1983}}<ref name="Sattar" /> икенсе ҡатынынан тыуған улы була<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Атаһы ваҡ-төйәк туҡыма сауҙагәре була<ref name="Sattar">{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=64|isbn=}}</ref>, әммә ерҙәрен эшкәрткәндән һуң был һөнәрҙе үҙ ҡулына ала<ref name=":0" /> . Ҡалаларҙа туҡыма һатып алып, хажи Хәсән уны Ҡараҙағ күскенселәре араһында яңынан һата<ref name=":0" />. Сәттарҙан тыш атаһының тағы дүрт ҡыҙы һәм Исмәғил исемле улы була<ref name=":0" />. === Конституция революцияһы === Ул наҙан булған һәм бер телдә лә уҡый ла, яҙа ла белмәгән<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n119 231]|isbn=}}</ref> . П.Петрович (М.Авдеев) яҙыуынса, Сәттар хан бала саҡта мал көтөп, баҫыуҙа эшләгән<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Йәш сағында уны һәм уның өлкән ағаһы Исмәғилде әсирлеккә алалар һәм сылбырҙарҙа [[Тәбриз|Тәбризгә]] алып китәләр. Бының сәбәбе — феодализмға ҡаршы көрәш етәкселәренең береһен йәшереп йөрөтәү. И.Әмирхизи яҙғанса, Исмәғил үлтерелә, ә Сәттар өс ай төрмәлә ултыра<ref name=":0" />. [[1888 йыл]]да Сәттар тағы ла асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ҡулға алына. Уны, ғәҙәттә, айырыуса мөһим енәйәтселәр тотолған Әрдәбилдәге Нарин-кале төрмәһенә ултырталар. Тәүге арала ул ҡаты изоляция шарттарында була. Хәшем исемле тотҡон ярҙамында Сәттар төрмәнән ҡасып өлгөрә, шунан һуң ул Марандҡа киткәнсе Юртчи һәм Аларлу Шаһсевәндәр ырыуы араһында йәшәй. Ҡулға алыныу һәм төрмәлә ултырыу, И.Әмирхизи билдәләүенсә, Сәттарҙы ныҡ ҡырыҫландыра<ref name="settar">{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}</ref> . Сәттар артабан Маранд- Салмас — Хой юлында һаҡсы булып хеҙмәт итә һәм төрлө байҙарҙың имениеларын һаҡларға яллана. Мәҫәлән, Салмаста 1901—1902 йылдарҙа бай тәьмин итеүсе кешенең имениеһын һаҡлай, әммә «мөбәшир» (имение идарасыһы) бурыстарын яратмағанға, хеҙмәттән китә. Ул хатта Тәбриздәге тәхет вариҫы һарайында мәргәнсе була<ref name=":1">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Артабан, И. Әмирхизи яҙыуынса, уға хан титулы бирелә<ref name="settar" />. С. П. Голубинов ҡалдырған мәғлүмәттәр буйынса, Сәттар хан 1896 йыл дауамында [[Рәсәй]] подданныйы Мирза аға Ҡарабағы хеҙмәтендә була, ә 1902 йылда Виджумбар ауылында мөбәшир була. Низам эс-Салтан бойороғо буйынса ул [[1904 йыл]]да ҡулға алына, әммә Сәттарҙың әсәһе йоғонтоло кешегә мөрәжәғәт итә, уның үтенесе буйынса уны азат итәләр. Вәлиәхдтең беренсе секретары Вәкил ол-Молек уны үҙ хеҙмәтенә ала. 2—3 айҙан һуң Сәттар хан Тәбриздәге вәлиәхдта (1904 йылдың ғинуарынан 1906 йылдың декабренә тиклем) фәррәш (һаҡсы) булып китә. Бер ни тиклем ваҡыт Сәлмәстә мөбәшир булып хеҙмәт итә, һуңыраҡ Тәбризгә ҡайта<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. Бер нисә авторҙа уның биографияһының контурҙарында ҡайһы бер тап килмәүҙәр бар. [[Грузия]]ның «Али» («Ялҡын») гәзите хәбәрсеһенең хәбәренә ярашлы, Сәттар азат ителгәндән һуң 12—13 йыл буйы Жөлфә -Тәбриз районын «талаусы булған», хандарҙы һәм бәктәрҙе борсоған<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. «Русские ведомости» гәзите хәбәр итеүенсә, ул оҙаҡ ваҡыт Эриван тимер юлы төҙөлөшөндә, кирбес заводтарында бригадир булып, биш йыл [[Баҡы]] промыслаларында эшләп Кавказ аръяғының сәнәғәт үҙәктәрендә аҡса таба{{Sfn|Иванов|1957|страницы=289—290}} . П.Петровичтың [[1908 йыл]]да «Вестник Баку» гәзитендә баҫылған мәҡәләһендә Сәттар хандың революцион әҙерлекте Баҡылағы «Гөммәт» ойошмаһынан түгел, ә Салмас дашнаҡтарынан алғаны тураһында раҫлана. Унда шулай уҡ ун йылдан ашыу талаусы, унан контрабандист, Керим-Аға янындағы Мәжүмдәр ауылында управляющий һәм хөкүмәт ҡарауылсыһы булыуы хаҡында яҙылған. Әммә П.Петрович фекеренсә, 1893 йылдан 1908 йылға тиклемге осорҙа Сәттар тураһында ышаныслы мәғлүмәттәре юҡ<ref name=":0" />. Сәттар хан бер нисә ай Тәһранда [[Хөрәсән]] губернаторы һыбайлылары менән була, артабан [[Мәшһәд]]кә юллана, унда «Мәшәд» тигән маҡтаулы исем ала. Ул ике тапҡыр (1894—1895 һәм 1901—1902 йылдарҙа) [[Шиғыйҙар|шиғый мосолмандары]] өсөн изге урындарға [[Кәрбәлә]] һәм [[Ән-Нәжәф]]кә хаж ҡыла<ref name="settar">{{Китап|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг.|заглавие=Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции|место=М.|издательство=Изд-во Восточной литературы|год=1963|страницы=65|isbn=}}</ref>. === Иртә йылдары === [[XX быуат]] башына Фарсы сит дәүләттәрҙең ярым колонияһына әүерелә. Хакимлыҡ итеүсе династияның эске сәйәсәте лә халыҡтың ризаһыҙлығын көсәйтә. 1905 йылда баш ҡалала башланған тәртипһеҙлектәр киләһе йылдың йәйенә конституцияны һәм парламент (мәжлес) саҡырыуҙы талап иткән демонстрацияларға әүерелә. Сентябрҙә Тәбриз ҡалаһында илдең тәүге һайланған революцион органы — энжумен ойошторола. 30 декабрҙә Мозаффар әд-Дин шаһ конституцияның беренсе өлөшөнә ҡул ҡуйырға мәжбүр була, ә [[1907 йыл]]дың 7 октябрендә яңы хаким , Мөхәммәт Әли шаһ, Төп законға үҙгәрештәр индереүгә ҡул ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, 1907 йыл дауамында шаһ мәжлесте тарҡатырға һәм конституцияны юҡҡа сығарырға тырыша, тик [[1908 йыл]]дың 23 июнендә түңкәрелеш яһай, беренсе мәжлесте тарата. ==== Тәбриздә ихтилал башланыуы ==== Мәжлес тарҡалған көндө Мир Хәшем етәкселегендәге Тәбриз реакционерҙары ҡаланы баҫып алырға һәм мөжәһиттәрҙе, федәйҙәрҙе һәм анджумдарҙы юҡ итергә тырыша. Уларға Маранд феодалы Шуджа-Незамдың ҡораллы отрядтары һәм Карамеликтан (Тәбриздең көнбайыш ҡалаһы яны) ҡораллы реакционерҙар төркөмө ярҙам итә. Тәүҙә улар ҡаланың бөтә төньяҡ-көнсығыш өлөшөн (Давачи, Сорхаб, Шешкелән һәм Бәғәмиш кварталдарын) Майданчай (Мехранруд) йылғаһынан төньяҡтараҡ ҡарай контролдә тота. Ҡайһы бер урындарҙа уның көньяҡ ярына сығып, йылға янындағы сәйед Хәмзә һәм Сәхиб әл-Әмрҙең бейек манараларын баҫып алалар, шунан федәйҙәргә ата башлайҙар. Көрәштең еңелеүен иҫәпкә алып, либераль ер хужалары, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтата. Тәбриз һайланған органының бер нисә ағзаһы сит ил миссияларына һыйына: рәйес Басир ос-Солтан һәм Эжлал ол-Молк батша консуллығының һыйыныу урынында йәшенә, хажи Мехди Кузекунани һәм шәйех Сәлим Төркиә консуллығында, мирза Хөсәйен француз консуллығында һыйына. Реакционерҙарға ҡаршы көрәшкә мөжәһиттәрҙең социал-демократик ойошмаһы етәкселәре Али Мосью, Дәүәфүрүш, шулай уҡ Бағыр хан һәм Сәттар хан күтәрелә. Бағыр хандың федайҙары ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ ҡулында тота, ә уның төп базаһы Хиябан кварталы була, ә Сәттар хан төньяҡ Әмирхиз кварталын һаҡлай<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n115 227]|isbn=}}</ref> . [[Файл:Sattar_khan_and_Bagir_khan.jpg|слева|мини|259x259пкс|Саттар хан һәм Бағыр хан .]] Ҡала халҡы араһында тиҙ арала таралған риүәйәттә әйтелгәнсә, Сәттар хан, аҡ кейемдә, еңдәрен һәм салбарҙарын һыҙғанып, иртәнсәк биш-ун ике боевик менән көрәштең тамамланыуы символы булған аҡ флагтарҙы алып ташларға ашыға һәм бер ҡулында винотовка, икенсе ҡулында ҡыҙыл флаг тотоп, Әмирхиз кварталында ихтилалдың ҡыҙыл флагын күтәрә{{Sfn|Белова|1983|с=32}} . Алты көн дауамында Сәттар хан һәм Бағыр хан отрядтары реакционерҙар менән һуғыша. Шаһ һуңғыларына ярҙамға Беюк хан етәкселегендәге 800 кешелек Ҡаражедаг ғәскәрен ебәрергә бойора. 18 июндә (1 июлдә) улар Тәбризгә яҡынлаша һәм уның көньяҡ-көнсығыш ситендә, Сахиб Дыуан баҡсаһында урынлаша, әммә Бағыр хан ғәскәрҙәре уларға Хиябан кварталы аша ҡалаға үтеп инергә ҡамасаулай. Сехам эд-Дәүле етәкселегендәге шаһтың Малайер полкы 26 июндә (9 июль) ҡалаға яҡынлаша, һәм шунан һуң Боюк хандың атаһы Рәхим хан Челабианлу килеп етә, ул Ҡаражедаг атлыларының һәм пушкаларының яңы отрядтарын етәкләй. Ҡаланың һаҡсылар лагерындағы агенттар ярҙамында Хиябан кварталының ҡайһы бер федәйен командирҙарын, шул иҫәптән мулла Хәмзәне лә ҡаршылыҡты туҡтатырға һәм ҡоралдарын Рәхим ханға тапшырырға күндерәләр, был эште улар 30 (13) июлдә башҡара. Хыянатты тотҡарлай алмаған Бағыр хан үҙенең бер нисә яҡлыһы менән уларҙың береһенең һыйына. Рәхим хан етәкселегендәге яҡынса 1500 кешенән торған Малайер полкы һәм Ҡаражедаг атлылары Хиябан кварталы аша Тәбризгә инә һәм ҡаланың көньяҡ ситендәге Бағе Шемал баҡсаһында урынлаша. Шулай итеп, Сәттар хан ҡулында булған Әмирхиз кварталы ҡаланың ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам иткән берҙән-бер районы булып ҡала<ref name=":0">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref> Рәхим хан Сәттар ханды көрәште туҡтатырға күндерергә тырыша, әммә ул был тәҡдимде кире ҡаға. 2 (15) июлдә реакционерҙар Әмирхиз кварталына һөжүм башлай, уны пушкалар менән утҡа ота, әммә улар ҡыҫҡа арауыҡҡа ғына алға китә ала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}}. Сәттар хан уларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға, ә кварталдың төп өлөшө уның контролендә ҡала{{Sfn|Иванов|1957|с=294}} . [[Файл:Tabriz_Map_1908.jpg|мини|220x220пкс|Ихтилал ваҡытында Тәбриз картаһы, 1908 йылдың 27 сентябре]] Бер нисә ай дауамында Сәттар хандың ҡораллы отряды ҡатнашыусылары (федәйҙәр) революционерҙарҙың төп терәге — Әмирхиз районына килеп төшкән шаһ ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡаға. Һөжүмдәр араһында Сәттар ҡала оборонаһын нығытыу, федаи отрядтарын реформалау һәм яңынан ҡоралландырыу менән мәшғүл була. Ул үҙенең ғәскәрен үҙ ҡалаһы эсендә талауҙан тыйыуға өлгәшә, был федәйҙәргә, шаһ ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, Тәбриз һәм уның тирә-яғы халҡының ярҙамынан файҙаланырға мөмкинлек бирә. Һөжүмдәр араһында нығытмалар төҙөлә һәм урамда һуғышыу тактикаһы эшләнә. Ниһайәт, октябрь уртаһына федәиҙәр ҡаланың бөтә райондарын, шул иҫәптән монархистар нығытмаһы Давачиҙы ла баҫып ала. Сәттар хан хөкүмәте асыҡ интервенцияға юл ҡуймаҫ өсөн сит ил кешеләре менән нейтраль мөнәсәбәттәр һаҡларға тырыша. 1908 йылдың 16 октябрендәге Гартвигтың телеграммаһында былай тип яҙылған: ''«Шаһтың власына көн һайын зыян килтереп, Сәттарҙың һөйкөмлөлөгө арта»''<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Новая история Ирана: хрестоматия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00326571|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00326571/page/n117 233]|isbn=}}</ref> . ===== Кавказдан ярҙам ===== Кавказ кешеләренән, шул иҫәптән М.Әзизбәков етәкләгән «Иран революционерҙарына ярҙам буйынса Баку комитеты» Сәттар ханға ҙур ярҙам күрһәтә. Хәрби ҡоралдан тыш, Рәсәйҙән социал-демократтар иҫәбенән ирекмәндәр Иранға юллана. Сәттар ханға килгәндәр араһында Гейдар Әми оглы ла була<ref>''Шамида А. И.'' Гейдар Ами оглы (биографический очерк). — Баку: Азербайджанское гос. изд-во, 1973. — С. 30.</ref>. Батша дипломаты былай тип хәбәр итә: «Шах хөкүмәте әзербайжан ваҡиғаларында кавказ революционерҙарының роле тураһында ифрат ҡурҡыныс хәбәрҙәр алды, улар Тәбриз революционерҙары менән даими бәйләнештә тора, Сәттар ханды дәртләндерә, уны хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн төрлө саралар менән тәьмин итә»<ref>''Казиев М. А.'' Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность. — Баку: Гянджлик, 1976. — С. 48—49.</ref>. 1908 йылдың 29 сентябрендә Гилянда Рәсәйҙең генераль консуллығы секретары генераль консулға хәбәр итә:{{Цитата башы}} [[Решт]] Баҡы мөжәһиттәре менән тығыҙ бәйләнешкә инде. … Баҡы мөжәһиттәренә килгәндә, улар әлеге ваҡытта әүҙемлекте арттыра, күрәһең. Эмиссарҙың Рештҡа ебәрелеүенән тыш, бында Саттар ханға ярҙамға 70 кешенән торған Тәбриз отряды ебәрелеүе тураһында ла әйтеп үтергә кәрәк. Алдан оҙатылғандар менән бергә Тәбризгә йыйылыш тарафынан килтерелгән бөтә отряд 800-гә яҡын кеше тәшкил итә. Шуның менән бер рәттән Саттар ханға панцырь һәм ике ҡорал бүләк ителде<ref>{{статья |автор = Бор-Раменский Е. |заглавие = К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов |издание = Журнал Историк-марксист |номер = 11 |место = |издательство = |год = 1940 |страницы = 95 |isbn = }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} 1908 йылдың 1 октябрендәге докладында илсе Гартвиг шаһитлыҡ итә: ''«Әгәр ҙә беҙҙең кавказлылар ярҙам итмәһә, Сәттар хандың лагеры күптән ҡорал һалыр ине»''<ref>{{Мәҡәлә|автор=Бор-Раменский Е.|заглавие=К вопросу о роли большевиков Закавказья в иранской революции 1905—1911 годов|издание=Журнал Историк-марксист|номер=11|место=|издательство=|год=1940|страницы=96|isbn=}}</ref>. C. von Hahn фекеренсә, Сәттар Хандың лейб-гвардияһы [[Дағстан]]дан килгән 250 мосолмандан тора, уларҙы C. von Hahn «ҡурҡыныс башкиҫәрҙәр» тип атай<ref>{{Китап|автор=Шитов Г. В.|заглавие=Персия под властью последних Каджаров|место=Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1933|страницы=118|isbn=}}</ref> . Сәттар хандың артиллерияһы менән «Алёша» исеме менән билдәле «Потёмкин» хәрби карабынан рус матросы Т. А. Гончаровский етәкселек иткән.<ref>{{Китап|автор=Шамида А. И.|заглавие=Ленин и Иран|место=Баку|издательство=Элм|год=1970|страницы=10|isbn=}}</ref> . ===== Ихтилалдың кульминацион нөктәһе һәм аҙағы ===== [[1909 йыл]]дың ғинуар уртаһына Тәбриз янында 40 меңгә тиклем шаһ ғәскәре, шул иҫәптән феодалдар отрядтары туплана. Февраль айында ҡалаға үтеп инергә маташҡандан һуң, шаһ ғәскәрҙәре Тәбризде ҡамауға ала. Ҡалаға дөйөм штурм [[5 март]]та башлана, әммә ул да уңышһыҙлыҡҡа осрай. Федәйҙәрҙең еңеүенә 1908 йылда төҙөлгән нығытмалар һәм Сәттар ғәскәрҙәренең бик яҡшы тактик әҙерлеге һәм дисциплинаһы һиҙелерлек йоғонто яһай. [[Файл:Sattar_Khan_with_his_son.jpg|мини|250x250пкс|Сәттар хан берҙән-бер улы менән ]] 1908—1910 йылдарҙа Сәттар хандың исеме Европаның иң эре гәзиттәрендә даими баҫыла{{Sfn|Белова|1983}} . Рәсәй һәм Көнбайыш Европа матбуғатында Сәттар ханды "Әзербайжан [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёвы]] " һәм «Фарсы Гарибальдиһы» тип атайҙар<ref name="MGU">{{Китап|автор=|заглавие=История Ирана|издательство=Изд-во МГУ|год=1977|ответственный=Отв. ред. М.С. Иванов|страницы=281|isbn=}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">История Ирана &#x2F; Отв. ред. М. С. Иванов. — Изд-во МГУ, 1977. — С. 281.</span></ref> . Замандаштары Сәттар хан хаҡында былай тип яҙған:{{Цитата башы}} …үткәндәр уға ҡыйыулыҡ васыят иткән, әммә ысын рыцарь ҡыйыулығы; Сәттарҙа иң ныҡ иғтибарҙы йәлеп иткәне — тыйнаҡлыҡ. Унда диктаторлыҡ һыҙаттары бөтөнләй юҡ… «Хан» эпитеты урынына Сәттар үҙен «халыҡ хеҙмәтсеһе» тип атауҙы хуп күрә.. Был йәһәттән Азербайжан «ҡырағайы» беҙҙең мәҙәни донъя вәкилдәренән бер нисә башҡа өҫтөн тора<ref>{{книга |автор = Белова Н. К. |часть = Саттар-хан и другие деятели Табризского восстания 1908-1909 гг. |заглавие = Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 73: Труды сессии по вопросам истории и экономики Афганистана, Ирана и Турции |место = М. |издательство = Изд-во Восточной литературы |год = 1963 |страницы = 67 |isbn = }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} Сәттар хандың ғәмәлдәренә һоҡланыуын белдереп, шағир Миҙхәт Джамал «Тараҡҡи» гәзитендә баҫылған «Саттар хан» шиғырында Иран өсөн Сәттар хандан да яҡшыраҡ хаким теләмәҫ инем, тип яҙа{{Sfn|Белова|1983}}. Әзизбәков башланғысы менән [[Санкт-Петербург]] студенттары Сәттар ханға сәләм хаты һәм ҡотлау адресы ебәрә<ref>{{Китап|автор=Казиев М. А.|заглавие=Мешади Азизбеков: жизнь и деятельность|издательство=Гянджлик|место=Баку|год=1976|страницы=50|isbn=}}</ref> . [[1909 йыл]]дың апрелендә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] Иран Әзербайжанындағы ваҡиғаларға ҡыҫылырға ҡарар итә. [[23 апрель|23 апрелдә]] батшаның [[Кавказ]]да наместнигы Рәсәй подданныйҙарын яҡлау маҡсатында Тәбризгә 5 меңлек отряд менән сығырға бойороҡ ала. [[30 апрель|30 апрелдә]] генерал Снарский етәкселегендәге был отряд Тәбризгә инә, һәм ҡала оборонаһы туҡтатыла. Сәттар хан, башҡа конституционалистар менән бер рәттән, йәшенергә мәжбүр була һәм [[Төркиә]] консуллығында һыйыныу урыны таба. 1914 йылдың 4 ноябрендә Тәһранда вафат була һәм Тәһран янындағы Шаһ Абдул Әзимдә ерләнә{{Sfn|Белова|1983}} . == Хәтер == [[Файл:Sattar_Khan_bust.jpeg|мини|Тәбриз ҡалаһында Конституция йортона (Хане Машрут) ингән ерҙә Саттар хан статуяһы]] * Тәбриздә Сәттар хан һәм Бағыр ханға арнап Хәтер көнө булдырыла һәм ике миҙал һуғыла, миҙалдарҙың артҡы яғында «23 июнь 1908 й.» датаһы күрһәтелгән<ref name=":1" /> * Әлеге ваҡытта Сәттар ханға Тәбриздә һәм Ахарҙа һәйкәл ҡуйылған. * [[1946 йыл]]да Әзербайжандың Милли хөкүмәте эшләгән осорҙа Тәбриз ҡалаһында Реза шаһ һәйкәле урынына Сәттар ханға һәйкәл ҡуйыла, Гөлистан баҡсаһы Сәттар хан баҡсаһы тип үҙгәртелә. Милли хөкүмәт ҡолағас, һәйкәл һүтелә<ref>''Гасанлы Дж. П.'' СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг). — Герои Отечества, 2006. — С. 219, 450. — <nowiki>ISBN 5-91017-012-0</nowiki>.</ref>. === Әҙәбиәттә һәм музыкала === * Шағир-сатирик Мирза Алекпер Сабир «Сәттар ханға» шиғырын ижад итә («Хану» исеме аҫтында "Молла Насреддин "дә баҫыла)<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Сабир. Сатира и лирика (Хоп-хоп-намэ)|издательство=Советский писатель|год=1950|страницы=163—164, 352—353|isbn=}}</ref> . * [[Иран Әзербайжаны]]нан тыуып үҫкән Ашуг Хөсәйен «Сәттархан» дастанын ижад иткән<ref>АШУ́Г ГУСЕ́ЙН. Краткая литературная энциклопедия. Дата обращения: 12 февраля 2012. Архивировано 7 марта 2016 года.</ref> * [[1957 йыл]]да әзербайжан яҙыусыһы Панахи Макулу «Сәттар хан» тарихи-биографик романын ижад итә<ref>ПАНАХИ́. Краткая литературная энциклопедия. Дата обращения: 12 февраля 2012. Архивировано 7 марта 2016 года.</ref>. * Тарист Ҡорбан Пиримов Шуша йырсыһы И.Ғабдуллаев менән берлектә С.Ордубада һүҙҙәре буйынса «Сәттар хан» йырын ижад итә<ref>{{Китап|автор=Абасова Э.|заглавие=Курбан Примов|издательство=Советский композитор|год=1963|страницы=13|isbn=}}</ref> . === Кинематографияла === * [[1972 йыл]]да Иранда «Саттар хан» (режиссёры Али Хатами) нәфис фильм төшөрөлә. * 2018 йылда телесериал «Саттар хан» {{Тәржемәһеҙ|Саттар-хан (сериал)|Саттар-хан|fa|ستارخان (مجموعه تلویزیونی)}} донъя күрә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Конституционная революция в Иране|Конституционная революция в Иране]] ** [[:ru:Мохаммад Али-шах|Мохаммад Али-шах]] — шаханшах Персии, низложенный в ходе Конституционной революции. ** [[:ru:Багир-хан|Багир-хан]] — один из ключевых фигур Конституционной революции в Иране. ** [[:ru:Яр Мохаммад Хан Керманшахи|Яр Мохаммад Хан Керманшахи]] — один из участников обороны Тебриза. ** [[:ru:Гатыр Мамед|Гатыр Мамед]] — предводитель крестьянского движения в Ганджинской губернии Азербайджана в 1918—1919 годах. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} * {{Китап|страницы|автор=Белова Н. К.|часть=Саттар-хан — герой иранской революции 1905—1911 гг.|заглавие=Иран. История и современность|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Белова}} * {{Китап|страницы|автор=Иванов М. С.|заглавие=Иранская революция 1905-1911 годов|место=М.|издательство=Изд-во ИМО|год=1957|ref=Иванов}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=2f4B1zgmtXo Памяти Саттар-хана] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1914 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]] dtldcxfimc2glfhgpfofkkgfk5392go 0 201034 1297486 1297468 2026-05-19T16:47:11Z Вәхит 24644 1297486 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин)] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] ctcbd6g4la21jmofk9fidez78wvybeu 1297487 1297486 2026-05-19T16:48:39Z Вәхит 24644 1297487 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] 50ww8g4uxsthoxe3kdxpizs5uxehdny 1297488 1297487 2026-05-19T16:52:10Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1297488 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == Портты төҙөү 1982 йылда башлана<ref name=":1">{{Книга|заглавие=Eesti Entsüklopeedia|год=2003|язык=et|место=Tallinn|издательство=Eesti Entsüklopeedia kirjastus|том=12|страницы=346}}</ref>. Беренсе причалдар, иген элеваторы һәм һыуытҡыс келәттәр төҙөлә. 1992 йылға тиклем порт Яңы Таллин порты ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}, {{lang-en|Tallinn New Port}})<ref name=":1" /> тип атала. 1993 йылда беренсе [[яғыулыҡ]] терминалы төҙөлә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464|автор=Reet Naber|заглавие=Naftaterminaali avamine|год=1993|язык=et|издание=Meremees|тип=Газета|месяц=4|число=12|номер=8 (938)|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314083327/https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] nae9ezfrkynrsqn6jk28ipcjn50bejk 1297492 1297488 2026-05-19T17:32:49Z Вәхит 24644 /* Дөйөм мәғлүмәттәр */ 1297492 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == Портты төҙөү 1982 йылда башлана<ref name=":1">{{Книга|заглавие=Eesti Entsüklopeedia|год=2003|язык=et|место=Tallinn|издательство=Eesti Entsüklopeedia kirjastus|том=12|страницы=346}}</ref>. Беренсе причалдар, иген элеваторы һәм һыуытҡыс келәттәр төҙөлә. 1992 йылға тиклем порт Яңы Таллин порты ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}, {{lang-en|Tallinn New Port}})<ref name=":1" /> тип атала. 1993 йылда беренсе [[яғыулыҡ]] терминалы төҙөлә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464|автор=Reet Naber|заглавие=Naftaterminaali avamine|год=1993|язык=et|издание=Meremees|тип=Газета|месяц=4|число=12|номер=8 (938)|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314083327/https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Порт территорияһы 566,8 гектар тәшкил итә, акватория майҙаны — 682 гектар<ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.ts.ee/muuga-sadam/|title=Muuga sadam|website=Tallinna Sadam|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029175039/https://www.ts.ee/muuga-sadam/|url-status=live}}</ref>. Портта 29 причал бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 6379 м тәшкил итә<ref name=":0" />. Причалдарҙың максималь тәрәнлеге — 17,8 м<ref name=":0" />. Портҡа оҙонлоғо 300 м суднолар инә ала, киңлеге — 50 м. Фин ҡултығының был өлөшөндә навигация шарттары портты йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә<ref name=":2" />. Тимер юл бәйләнеше Мууга — [[Нарва]] — [[Санкт-Петербург]] тимер юл селтәре аша тормошҡа ашырыла. == Терминалдар == 1. Ҡойолма йөктәр өсөн 6 терминал<br> 2. Күп профилле 2 терминал (һыуытҡыс терминалды ла индереп)<br> 3. Контейнер терминалы<br> 4. Ро-ро-йөктәрҙе эшкәртеү терминалы<br> 5. Ағас юнысҡыһы терминалы<br> 6. Иген терминалы<br> 7. [[Ашлама]]лар терминалы<ref name=":0" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] g4j9mkaixezq2xb6gw8ph8pyixm6xt1 1297493 1297492 2026-05-19T17:38:48Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1297493 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == Портты төҙөү 1982 йылда башлана<ref name=":1">{{Книга|заглавие=Eesti Entsüklopeedia|год=2003|язык=et|место=Tallinn|издательство=Eesti Entsüklopeedia kirjastus|том=12|страницы=346}}</ref>. Беренсе причалдар, иген элеваторы һәм һыуытҡыс келәттәр төҙөлә. 1992 йылға тиклем порт Яңы Таллин порты ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}, {{lang-en|Tallinn New Port}})<ref name=":1" /> тип атала. 1993 йылда беренсе [[яғыулыҡ]] терминалы төҙөлә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464|автор=Reet Naber|заглавие=Naftaterminaali avamine|год=1993|язык=et|издание=Meremees|тип=Газета|месяц=4|число=12|номер=8 (938)|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314083327/https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Порт территорияһы 566,8 гектар тәшкил итә, акватория майҙаны — 682 гектар<ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.ts.ee/muuga-sadam/|title=Muuga sadam|website=Tallinna Sadam|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029175039/https://www.ts.ee/muuga-sadam/|url-status=live}}</ref>. Портта 29 причал бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 6379 м тәшкил итә<ref name=":0" />. Причалдарҙың максималь тәрәнлеге — 17,8 м<ref name=":0" />. Портҡа оҙонлоғо 300 м суднолар инә ала, киңлеге — 50 м. Фин ҡултығының был өлөшөндә навигация шарттары портты йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә<ref name=":2" />. Тимер юл бәйләнеше Мууга — [[Нарва]] — [[Санкт-Петербург]] тимер юл селтәре аша тормошҡа ашырыла. == Терминалдар == 1. Ҡойолма йөктәр өсөн 6 терминал<br> 2. Күп профилле 2 терминал (һыуытҡыс терминалды ла индереп)<br> 3. Контейнер терминалы<br> 4. Ро-ро-йөктәрҙе эшкәртеү терминалы<br> 5. Ағас юнысҡыһы терминалы<br> 6. Иген терминалы<br> 7. [[Ашлама]]лар терминалы<ref name=":0" /> == Һыйҙырышлылығы == 1. Ябыҡ склад биналары: 230 000 {{число|230000|м²}}<br> 2. Һаҡлау майҙандары: {{число|695000|м²}}<br> 3. Һыуытҡыс ҡоролмалары менән складтарҙың һыйҙырышлылығы: {{число|13500|м²}}<br> 4. Ҡойолма йөктәр өсөн һыйҙырышлылығы: {{число|1550150|м²}<br> 5. Иген элеваторының һыйҙырышлылығы: {{число|300000|[[Тонна|тонн]]}}<br> 6. Ашламалар терминалы күләме: {{число|192000|тонн}}<ref name=":0" />.[6]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] e3tgdyy6x0zagw9bltw5qv7z97dpv9i 1297494 1297493 2026-05-19T17:39:28Z Вәхит 24644 /* Һыйҙырышлылығы */ 1297494 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин портын]] составына инә. == Тарихы == Портты төҙөү 1982 йылда башлана<ref name=":1">{{Книга|заглавие=Eesti Entsüklopeedia|год=2003|язык=et|место=Tallinn|издательство=Eesti Entsüklopeedia kirjastus|том=12|страницы=346}}</ref>. Беренсе причалдар, иген элеваторы һәм һыуытҡыс келәттәр төҙөлә. 1992 йылға тиклем порт Яңы Таллин порты ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}, {{lang-en|Tallinn New Port}})<ref name=":1" /> тип атала. 1993 йылда беренсе [[яғыулыҡ]] терминалы төҙөлә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464|автор=Reet Naber|заглавие=Naftaterminaali avamine|год=1993|язык=et|издание=Meremees|тип=Газета|месяц=4|число=12|номер=8 (938)|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314083327/https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Порт территорияһы 566,8 гектар тәшкил итә, акватория майҙаны — 682 гектар<ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.ts.ee/muuga-sadam/|title=Muuga sadam|website=Tallinna Sadam|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029175039/https://www.ts.ee/muuga-sadam/|url-status=live}}</ref>. Портта 29 причал бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 6379 м тәшкил итә<ref name=":0" />. Причалдарҙың максималь тәрәнлеге — 17,8 м<ref name=":0" />. Портҡа оҙонлоғо 300 м суднолар инә ала, киңлеге — 50 м. Фин ҡултығының был өлөшөндә навигация шарттары портты йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә<ref name=":2" />. Тимер юл бәйләнеше Мууга — [[Нарва]] — [[Санкт-Петербург]] тимер юл селтәре аша тормошҡа ашырыла. == Терминалдар == 1. Ҡойолма йөктәр өсөн 6 терминал<br> 2. Күп профилле 2 терминал (һыуытҡыс терминалды ла индереп)<br> 3. Контейнер терминалы<br> 4. Ро-ро-йөктәрҙе эшкәртеү терминалы<br> 5. Ағас юнысҡыһы терминалы<br> 6. Иген терминалы<br> 7. [[Ашлама]]лар терминалы<ref name=":0" /> == Һыйҙырышлылығы == 1. Ябыҡ склад биналары: 230 000 {{число|230000|м²}}<br> 2. Һаҡлау майҙандары: {{число|695000|м²}}<br> 3. Һыуытҡыс ҡоролмалары менән складтарҙың һыйҙырышлылығы: {{число|13500|м²}}<br> 4. Ҡойолма йөктәр өсөн һыйҙырышлылығы: {{число|1550150|м²}<br> 5. Иген элеваторының һыйҙырышлылығы: {{число|300000|[[тонна]]}}<br> 6. Ашламалар терминалы күләме: {{число|192000|тонн}}<ref name=":0" />.[6]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] 0dc6mrn7dtf56pr8wemh26x5n1l08mx 1297495 1297494 2026-05-19T17:41:52Z Вәхит 24644 1297495 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙа порты |Название = Мууга |Оригинальное название = {{lang-et|Muuga sadam}} |Фото = Puerto de Muuga, Estonia, 2012-08-12, DD 07.JPG |Ширина = |подпись к фотографии = |местонахождение = [[Харьюмаа]], {{Флагификация|Эстония}} |locode = EEMUG |общая площадь = 1249 га |площадь акватории = 682 га |площадь территории = 567 га |грузооборот = |пропускная способность = |время навигации = йыл әйләнәһе |форма управления = [[акционерҙар йәмғиәте]] |к-во и длина причалов = 29; 6379 |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 5,3—17,8 м |характеристика воды = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Ванасадам]], [[Мийдуранна (порт)|Мийдуранна]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = Балтик вокзалы (Таллин) |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] |официальный сайт = https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |Координаты = {{coord|59|30||N|24|58||E}} |Имя шаблона = }} [[Файл:Port of Muuga, grain terminal.jpg|thumb|280пкс|right|Иген терминалы]] [[Файл:Port of Muuga 2.jpg|thumb|280пкс|Нефть терминалы]] '''Порт Му́уга''' ({{lang-et|Muuga sadam}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|title=Muuga sadam|lang=et|website=Sadamaregister|archive-date=2025-05-29|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529011124/https://www.sadamaregister.ee/sadam/210?language=et|url-status=live}}</ref>, 1993 йылға тиклем — ''Яңы Таллин'' ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}<ref>{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Muuga sadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut|archive-date=2024-11-09|access-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109082611/https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96002109&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref>) — [[Эстония]]ның төньяҡ өлөшөндә Харьюмаа өйәҙендә [[Мууга (ҡултыҡ)|Мууга]] ҡултығы ([[Фин ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан диңгеҙ сауҙа порты. Эстонияның халыҡ-ара әһәмиәттәге иң ҙур диңгеҙ сауҙа порты. Порт территорияһының бер өлөшө (135 гектар) [[Маарду]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|title=Tutvustus|author=Maardu Linnavalitsus|website=Maardu|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180930/https://maardu.kovtp.ee/tutvustus1|url-status=live}}</ref>. Порттың көнбайыш өлөшө Виймси улусы, көнсығыш өлөшө Йыэляхтме улусы территорияһында урынлашҡан. Порт коды: EEMUG. [[Таллин порты]] составына инә. == Тарихы == Портты төҙөү 1982 йылда башлана<ref name=":1">{{Книга|заглавие=Eesti Entsüklopeedia|год=2003|язык=et|место=Tallinn|издательство=Eesti Entsüklopeedia kirjastus|том=12|страницы=346}}</ref>. Беренсе причалдар, иген элеваторы һәм һыуытҡыс келәттәр төҙөлә. 1992 йылға тиклем порт Яңы Таллин порты ({{lang-et|Tallinna Uussadam}}, {{lang-en|Tallinn New Port}})<ref name=":1" /> тип атала. 1993 йылда беренсе [[яғыулыҡ]] терминалы төҙөлә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464|автор=Reet Naber|заглавие=Naftaterminaali avamine|год=1993|язык=et|издание=Meremees|тип=Газета|месяц=4|число=12|номер=8 (938)|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314083327/https://www.digar.ee/arhiiv/et/perioodika/38464}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Порт территорияһы 566,8 гектар тәшкил итә, акватория майҙаны — 682 гектар<ref name=":0">{{Cite web|lang=et|url=https://www.ts.ee/muuga-sadam/|title=Muuga sadam|website=Tallinna Sadam|access-date=2021-10-15|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029175039/https://www.ts.ee/muuga-sadam/|url-status=live}}</ref>. Портта 29 причал бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 6379 м тәшкил итә<ref name=":0" />. Причалдарҙың максималь тәрәнлеге — 17,8 м<ref name=":0" />. Портҡа оҙонлоғо 300 м суднолар инә ала, киңлеге — 50 м. Фин ҡултығының был өлөшөндә навигация шарттары портты йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә<ref name=":2" />. Тимер юл бәйләнеше Мууга — [[Нарва]] — [[Санкт-Петербург]] тимер юл селтәре аша тормошҡа ашырыла. == Терминалдар == 1. Ҡойолма йөктәр өсөн 6 терминал<br> 2. Күп профилле 2 терминал (һыуытҡыс терминалды ла индереп)<br> 3. Контейнер терминалы<br> 4. Ро-ро-йөктәрҙе эшкәртеү терминалы<br> 5. Ағас юнысҡыһы терминалы<br> 6. Иген терминалы<br> 7. [[Ашлама]]лар терминалы<ref name=":0" /> == Һыйҙырышлылығы == 1. Ябыҡ склад биналары: 230 000 {{число|230000|м²}}<br> 2. Һаҡлау майҙандары: {{число|695000|м²}}<br> 3. Һыуытҡыс ҡоролмалары менән складтарҙың һыйҙырышлылығы: {{число|13500|м²}}<br> 4. Ҡойолма йөктәр өсөн һыйҙырышлылығы: {{число|1550150|м²}<br> 5. Иген элеваторының һыйҙырышлылығы: {{число|300000|[[тонна]]}}<br> 6. Ашламалар терминалы күләме: {{число|192000|тонн}}<ref name=":0" />.[6]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/muuga-sadam/ Официальный сайт порта Мууга] {{ref|en}}, {{ref|et}} * [https://www.ts.ee/wp-content/uploads/2021/01/Muuga-sadama-skeem_.pdf Схема порта Мууга] [[Категория:1982 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Эстония порттары]] 0xkkajyzkweieth9ipmxl7y9ntbhze9 10 201036 1297470 2026-05-19T12:32:01Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 15.jpg 1297470 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 15.jpg prb9iv53r2gk4pthxfv4gulazzfpuka 0 201037 1297473 2026-05-19T14:38:21Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152330384|Санджаби, Карим]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297473 wikitext text/x-wiki '''Кәрим Сәнжәби''' ({{lang-fa|کریم سنجابی}}; [[11 сентября|11 сентябрь]] [[1905 йыл]], Кәрманшах, [[Иран|Фарсыстан]] – [[4 июль]] [[1995 йыл]], Карбондейл, [[Иллинойс|Иллинойс штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Иран сәйәсмәне, Милли фронт етәкселәренең береһе, 1979 йылда Ирандың сит ил эштәре министры. Ул Ирандың азатлыҡты һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау комитетын булдырыуҙа ҡатнашыусыларҙан һанала. == Иртә тормошо == Кәрим Сәнжәби 1905 йылдың [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] Керманшахта [[Курдтар|курд]] санджаби ҡәбиләһе башлығы ғаиләһендә тыуа<ref name=":0">''Wolfang Saxon.''&#x20;"Karim Sanjabi, Politician, 90, Foe of Shah and Islamic Militants".&#x20;The New York Times&#x20;(7 июля 1995).&#x20;Дата обращения: 5 июля 2021.&#x20;Архивировано 9 июля 2021 года.</ref><ref name=":0" />. Сорбонна университетында хоҡуҡ һәм сәйәсәт буйынса белем ала. [[Тәһран университеты|Тәһран университетында]] хоҡуҡ профессоры булып эшләй<ref name=":0" />. == Сәйәси эшмәкәрлеге == 1950-се йылдарҙа Кәрим Сәнжәби һәм Аллаяр Сәлих милли, прогрессив, һул һәм советтарға ҡаршы төркөм Иран партияһын етәкләй{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}} {{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Партия Милли фронт составына инә{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}}. Сәнжәби Мөхәммәт Мөсаддиҡтың ныҡлы яҡлаусыһы була, һуңыраҡ 1951 йылда мәғариф министры булып эшләй{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Сәнжәби Мөсаддиҡты Ирандың нефть сәнәғәтен национализациялауҙа хуплай, был сәнәғәт Британия ҡулында була. Сәнжәби шулай уҡ шаһтың һәм уның һарайының власын һәм йоғонтоһон сикләү буйынса Мөсаддиҡтың позицияһын уртаҡлаша. [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 тарафынан ойошторолған [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы]] хәрби түңкәрелештән һуң, Мөсаддиҡ хөкүмәте ҡолатыла, шаһ власты яңынан тергеҙә, ә Сәнжәби, башҡа Мосадде яҡлылар менән бергә, шаһ режимына оппозицияға сыға{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. 1960 йылда Икенсе милли фронтты ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Яңынан төҙөлгән Милли фронт биш йыл дауамында, әммә насарайып барған шарттарҙа ла, әүҙем булып ҡалырға тейеш була. Һайлау реформаһына ҡарата уртаса талаптар ҡуйыуына һәм «хакимлыҡ итергә түгел, ә идара итергә» тейешле шаһтың вәкәләттәрен сикләүгә ҡарамаҫтан, шаһ фронттың бындай эшмәкәрлеге менән килешмәй. Шаһтың дәүләт хәүефһеҙлеге ( САВАК ) Сәнжәбиҙе лә, башҡа донъяуи демократтарҙы ла өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Ошо һәм башҡа күп факторҙар арҡаһында 1965 йылға Икенсе Милли фронт тарҡала. 1977 йылдың аҙағында тергеҙелә, уның етәксеһе Сәнжәби була{{Sfn|Saïd Amir Arjomand|1989|c=109}} . 1978—1979 йылдарҙағы революцион ихтилал ваҡытында Милли фронттың генераль секретары булараҡ, Сәнжәби һәм уның арҡадаштары тәүҙә шаһ менән көрсөктө тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. Әммә 1978 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Сәнжәби, Милли фронт вәкиле булараҡ, [[Франция|Францияла]] аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Рухаллаһ Хәмәйни Мусауи]] менән осраша{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}. Ул осрашыуға Хөмәйниҙе Милли фронт етәкселегендәге коалиция хөкүмәтен булдырыуҙы хупларға күндереү өмөтө менән килә. Революцион ҡыҙыулыҡ арта барыуға ҡарамаҫтан, Сәнжәби һәм башҡа күп кенә либералдар шаһты рәсми етәксе итеп ҡуйған [[конституцион монархия]] идеяһына тоғро ҡала һәм улар Хәмәйниҙе үҙҙәренең ҡарашына күндерергә теләй. Ләкин Хәмәйни был мәсьәләлә ниндәйҙер ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенең төп талабын— монархияны ҡолатыу талабын ҡабатлай. Ахыр сиктә Сәнжәби Хәмәйни талаптарына ризалаша. Бынан тыш, ул Хәмәйни етәкселеген ҡабул итә һәм «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Народная партия Ирана" class="cx-link" data-linkid="168">Туде</a>» партияһы менән союзға ҡаршы сыға{{Sfn|Mohsen M. Milani|1993|c=}}. Сәнжәби осрашыуҙан «ислам һәм демократияның төп принциптар булараҡ тип аталған ҡыҫҡа белдереү менән сыға»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}, ә Сәнжәби Хәмәйнигә ярҙам итеүен иғлан итә һәм уның көстәренә ҡушыла {{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . 1979 йылдың [[11 февраль|11 февралендә]] монархия ҡолатылғандан һуң, Хәмейни «республика исемендә лә, уның конституцияһында ла шул уҡ һүҙҙе — демократияны ҡулланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}} . 1979 йылдың февралендә Сәнжәби Мехди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтендә Ирандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаға уның тәғәйенләнеүе көнбайыш дәүләттәренә, бөтә «империализмға ҡаршы» һәм көнбайышҡа ҡаршы белдереүҙәренә ҡарамаҫтан, аятолла Хәмәйни көнбайыш илдәре менән ҡаршылыҡҡа инмәйәсәге тураһында сигнал була<ref>A Bridge Between Two Worlds in Iran.&#x20;The New York Times&#x20;(16 февраля 1979).&#x20;Дата обращения: 5 июля 2021.&#x20;Архивировано 10 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби төбәктә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] мәсьәләһен хәл итмәйенсә тыныслыҡ була алмауын белдерә. Сәнжәби шулай уҡ Шахпур Бәхтиәрҙе шаһтың премьер-министр булырға тәҡдимен ҡабул иткәне өсөн хөкөм итә{{Sfn|Barry Rubin|1980|c=287}} . == Һөжүмдәр һәм ҡулға алыуҙар == 1978 йылдың [[8 апрель|8 апрелендә]] [[Тәһран|Тәһанда]] Сәнжәбиҙең өйөнә бомба ташлана{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}{{Sfn|Ramy Nima|1983|c=61}} . Шартлау өсөн яуаплылыҡты дәүләт тарафынан САВАК ойошторған ойошма финанслаған «Үс алыуҙың йәшерен комитеты» үҙ өҫтөнә ала. 1978 йылдың 11 ноябрендә Сәнжәби ҡулға алына һәм 6 декабрҙә азат ителә{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . == Шәхси тормошо == Сәнжәби Фәхрөлмөлүк Ардалан Сәнжәбигә өйләнгән (1921 йылдың 7 сентябре — 2011 йылдың 21 феврале) дүрт балаһы була, өс улы (Хәсрөв, Пәрүиз, Сәйет) һәм ҡыҙы Мәрйәм<ref>"Fakhrolmolouk Sanjabi".&#x20;The Southern. Carbondale&#x20;(2013).&#x20;Дата обращения: 5 июля 2021.&#x20;Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == 1982 йылда Сәнжәби Иранды ҡалдырып [[Париж|Парижға]] китә. Һуңыраҡ ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә<ref>"Karim Sanjabi".&#x20;Sarasota Herald Tribune&#x20;(7 июля 1995).&#x20;Дата обращения: 5 июля 2021.&#x20;Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби 1995 йылдың [[4 июль|4 июлендә]] [[Иллинойс|Иллинойс штатының]] Карбондейл ҡалаһында өйөндә вафат була<ref name=":0" /> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Mark J. Gasiorowski|заглавие=The 1953 Coup D'Etat in Iran|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/1953-coup-detat-in-iran/A8025F967F0F09DE7F42939B47C6D7A4|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=1987|том=19|номер=3|страницы=261—286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=|ref=Mark J. Gasiorowski}} * {{Китап|автор=Saïd Amir Arjomand|заглавие=The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Turban-Crown-Islamic-Revolution-Studies/dp/0195042581|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1989|том=|страниц=304|isbn=978-0195042580|ref=Saïd Amir Arjomand}} * {{Мәҡәлә|автор=Nicholas M. Nikazmerad|заглавие=A chronological survey of the Iranian revolution|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210868008701575|язык=en|издание=Iranian Studies|тип=|год=1980|том=13|номер=1—4|страницы=327—368|doi=10.1080/00210868008701575|issn=|ref=Nicholas M. Nikazmerad}} * {{Мәҡәлә|автор=Mohsen M. Milani|заглавие=Harvest of Shame: Tudeh and the Bazargan Government|язык=en|издание=Taylor & Francis, Ltd.|тип=|год=1993|том=29|номер=2|страницы=307—320|doi=10.1080/00263209308700950|issn=|ref=Mohsen M. Milani}} * {{Китап|автор=Nikki R. Keddie, Yann Richard|заглавие=Modern Iran: Roots and Results of Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Modern-Iran-Results-Revolution-Updated/dp/0300121059|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=2006|том=|страниц=448|isbn=978-0300121056|ref=Nikki R. Keddie}} * {{Китап|автор=Barry Rubin|заглавие=Paved with Good Intentions: The American Experience and Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Paved-Good-Intentions-American-Experience/dp/0140059644|ответственный=|место=|издательство=Penguin|год=1980|том=|страниц=448|isbn=978-0140059649|ref=Barry Rubin}} * {{Китап|автор=John H. Lorentz|заглавие=The A to Z of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Guide-Paperback-John-Lorentz/dp/B00D0G0ESY|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2010|том=|страниц=556|isbn=978-0810876385|ref=John H. Lorentz}} * {{Китап|автор=Ramy Nima|заглавие=The Wrath of Allah: Islamic Revolution and Reaction in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Wrath-Allah-Islamic-Revolution-Reaction/dp/0861047338|ответственный=|место=|издательство=Pluto Pr|год=1983|том=|страниц=170|isbn=978-0861047338|ref=Ramy Nima}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] lw0hr31sygfvzjsw99uor4vuh9hpzlr 1297474 1297473 2026-05-19T14:42:13Z Юлдашева Луиза 18980 1297474 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Кәрим Сәнжәби''' ({{lang-fa|کریم سنجابی}}; [[11 сентябрь]] [[1905 йыл]], Кәрманшах, [[Иран|Фарсыстан]] — [[4 июль]] [[1995 йыл]], Карбондейл, [[Иллинойс|Иллинойс штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Иран сәйәсмәне, Милли фронт етәкселәренең береһе, [[1979 йыл]]да Ирандың сит ил эштәре министры. Ул Ирандың азатлыҡты һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау комитетын булдырыуҙа ҡатнашыусыларҙан һанала. == Иртә тормошо == Кәрим Сәнжәби 1905 йылдың [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] Керманшахта [[Курдтар|курд]] санджаби ҡәбиләһе башлығы ғаиләһендә тыуа<ref name=":0">''Wolfang Saxon.'' «Karim Sanjabi, Politician, 90, Foe of Shah and Islamic Militants». The New York Times (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref><ref name=":0" />. Сорбонна университетында хоҡуҡ һәм сәйәсәт буйынса белем ала. [[Тәһран университеты]]нда хоҡуҡ профессоры булып эшләй<ref name=":0" />. == Сәйәси эшмәкәрлеге == 1950-се йылдарҙа Кәрим Сәнжәби һәм Аллаяр Сәлих милли, прогрессив, һул һәм советтарға ҡаршы төркөм Иран партияһын етәкләй{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}} {{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Партия Милли фронт составына инә{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}}. Сәнжәби Мөхәммәт Мөсаддиҡтың ныҡлы яҡлаусыһы була, һуңыраҡ 1951 йылда мәғариф министры булып эшләй{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Сәнжәби Мөсаддиҡты Ирандың нефть сәнәғәтен национализациялауҙа хуплай, был сәнәғәт Британия ҡулында була. Сәнжәби шулай уҡ шаһтың һәм уның һарайының власын һәм йоғонтоһон сикләү буйынса Мөсаддиҡтың позицияһын уртаҡлаша. [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 тарафынан ойошторолған [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы]] хәрби түңкәрелештән һуң, Мөсаддиҡ хөкүмәте ҡолатыла, шаһ власты яңынан тергеҙә, ә Сәнжәби, башҡа Мосадде яҡлылар менән бергә, шаһ режимына оппозицияға сыға{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. [[1960 йыл]]да Икенсе милли фронтты ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Яңынан төҙөлгән Милли фронт биш йыл дауамында, әммә насарайып барған шарттарҙа ла, әүҙем булып ҡалырға тейеш була. Һайлау реформаһына ҡарата уртаса талаптар ҡуйыуына һәм «хакимлыҡ итергә түгел, ә идара итергә» тейешле шаһтың вәкәләттәрен сикләүгә ҡарамаҫтан, шаһ фронттың бындай эшмәкәрлеге менән килешмәй. Шаһтың дәүләт хәүефһеҙлеге (САВАК) Сәнжәбиҙе лә, башҡа донъяуи демократтарҙы ла өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Ошо һәм башҡа күп факторҙар арҡаһында 1965 йылға Икенсе Милли фронт тарҡала. [[1977 йыл]]дың аҙағында тергеҙелә, уның етәксеһе Сәнжәби була{{Sfn|Saïd Amir Arjomand|1989|c=109}}. 1978—1979 йылдарҙағы революцион ихтилал ваҡытында Милли фронттың генераль секретары булараҡ, Сәнжәби һәм уның арҡадаштары тәүҙә шаһ менән көрсөктө тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. Әммә 1978 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Сәнжәби, Милли фронт вәкиле булараҡ, [[Франция]]ла аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Рухаллаһ Хәмәйни Мусауи]] менән осраша{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}. Ул осрашыуға Хөмәйниҙе Милли фронт етәкселегендәге коалиция хөкүмәтен булдырыуҙы хупларға күндереү өмөтө менән килә. Революцион ҡыҙыулыҡ арта барыуға ҡарамаҫтан, Сәнжәби һәм башҡа күп кенә либералдар шаһты рәсми етәксе итеп ҡуйған [[конституцион монархия]] идеяһына тоғро ҡала һәм улар Хәмәйниҙе үҙҙәренең ҡарашына күндерергә теләй. Ләкин Хәмәйни был мәсьәләлә ниндәйҙер ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенең төп талабын— монархияны ҡолатыу талабын ҡабатлай. Ахыр сиктә Сәнжәби Хәмәйни талаптарына ризалаша. Бынан тыш, ул Хәмәйни етәкселеген ҡабул итә һәм «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Народная партия Ирана" class="cx-link" data-linkid="168">Туде</a>» партияһы менән союзға ҡаршы сыға{{Sfn|Mohsen M. Milani|1993|c=}}. Сәнжәби осрашыуҙан «ислам һәм демократияның төп принциптар булараҡ тип аталған ҡыҫҡа белдереү менән сыға»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}, ә Сәнжәби Хәмәйнигә ярҙам итеүен иғлан итә һәм уның көстәренә ҡушыла {{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . 1979 йылдың [[11 февраль|11 февралендә]] монархия ҡолатылғандан һуң, Хәмейни «республика исемендә лә, уның конституцияһында ла шул уҡ һүҙҙе — демократияны ҡулланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}} . 1979 йылдың февралендә Сәнжәби Мехди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтендә Ирандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаға уның тәғәйенләнеүе көнбайыш дәүләттәренә, бөтә «империализмға ҡаршы» һәм көнбайышҡа ҡаршы белдереүҙәренә ҡарамаҫтан, аятолла Хәмәйни көнбайыш илдәре менән ҡаршылыҡҡа инмәйәсәге тураһында сигнал була<ref>A Bridge Between Two Worlds in Iran. The New York Times (16 февраля 1979). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 10 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби төбәктә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] мәсьәләһен хәл итмәйенсә тыныслыҡ була алмауын белдерә. Сәнжәби шулай уҡ Шахпур Бәхтиәрҙе шаһтың премьер-министр булырға тәҡдимен ҡабул иткәне өсөн хөкөм итә{{Sfn|Barry Rubin|1980|c=287}} . == Һөжүмдәр һәм ҡулға алыуҙар == [[1978 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] [[Тәһран]]да Сәнжәбиҙең өйөнә бомба ташлайҙар{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}{{Sfn|Ramy Nima|1983|c=61}}. Шартлау өсөн яуаплылыҡты дәүләт тарафынан САВАК ойошторған ойошма финанслаған «Үс алыуҙың йәшерен комитеты» үҙ өҫтөнә ала. 1978 йылдың 11 ноябрендә Сәнжәби ҡулға алына һәм 6 декабрҙә азат ителә{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . == Шәхси тормошо == Сәнжәби Фәхрөлмөлүк Ардалан Сәнжәбигә өйләнгән (1921 йылдың 7 сентябре — 2011 йылдың 21 феврале) дүрт балаһы була, өс улы (Хәсрөв, Пәрүиз, Сәйет) һәм ҡыҙы Мәрйәм<ref>«Fakhrolmolouk Sanjabi». The Southern. Carbondale (2013). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == [[1982 йыл]]да Сәнжәби Иранды ҡалдырып [[Париж]]ға китә. Һуңыраҡ ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә<ref>«Karim Sanjabi». Sarasota Herald Tribune (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби 1995 йылдың [[4 июль|4 июлендә]] [[Иллинойс|Иллинойс штатының]] Карбондейл ҡалаһында өйөндә вафат була<ref name=":0" /> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Mark J. Gasiorowski|заглавие=The 1953 Coup D'Etat in Iran|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/1953-coup-detat-in-iran/A8025F967F0F09DE7F42939B47C6D7A4|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=1987|том=19|номер=3|страницы=261—286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=|ref=Mark J. Gasiorowski}} * {{Китап|автор=Saïd Amir Arjomand|заглавие=The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Turban-Crown-Islamic-Revolution-Studies/dp/0195042581|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1989|том=|страниц=304|isbn=978-0195042580|ref=Saïd Amir Arjomand}} * {{Мәҡәлә|автор=Nicholas M. Nikazmerad|заглавие=A chronological survey of the Iranian revolution|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210868008701575|язык=en|издание=Iranian Studies|тип=|год=1980|том=13|номер=1—4|страницы=327—368|doi=10.1080/00210868008701575|issn=|ref=Nicholas M. Nikazmerad}} * {{Мәҡәлә|автор=Mohsen M. Milani|заглавие=Harvest of Shame: Tudeh and the Bazargan Government|язык=en|издание=Taylor & Francis, Ltd.|тип=|год=1993|том=29|номер=2|страницы=307—320|doi=10.1080/00263209308700950|issn=|ref=Mohsen M. Milani}} * {{Китап|автор=Nikki R. Keddie, Yann Richard|заглавие=Modern Iran: Roots and Results of Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Modern-Iran-Results-Revolution-Updated/dp/0300121059|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=2006|том=|страниц=448|isbn=978-0300121056|ref=Nikki R. Keddie}} * {{Китап|автор=Barry Rubin|заглавие=Paved with Good Intentions: The American Experience and Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Paved-Good-Intentions-American-Experience/dp/0140059644|ответственный=|место=|издательство=Penguin|год=1980|том=|страниц=448|isbn=978-0140059649|ref=Barry Rubin}} * {{Китап|автор=John H. Lorentz|заглавие=The A to Z of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Guide-Paperback-John-Lorentz/dp/B00D0G0ESY|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2010|том=|страниц=556|isbn=978-0810876385|ref=John H. Lorentz}} * {{Китап|автор=Ramy Nima|заглавие=The Wrath of Allah: Islamic Revolution and Reaction in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Wrath-Allah-Islamic-Revolution-Reaction/dp/0861047338|ответственный=|место=|издательство=Pluto Pr|год=1983|том=|страниц=170|isbn=978-0861047338|ref=Ramy Nima}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] nr79mnusz8oba13xeivgyc5ni4rsbzr 1297475 1297474 2026-05-19T14:42:25Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297475 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Кәрим Сәнжәби''' ({{lang-fa|کریم سنجابی}}; [[11 сентябрь]] [[1905 йыл]], Кәрманшах, [[Иран|Фарсыстан]] — [[4 июль]] [[1995 йыл]], Карбондейл, [[Иллинойс|Иллинойс штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Иран сәйәсмәне, Милли фронт етәкселәренең береһе, [[1979 йыл]]да Ирандың сит ил эштәре министры. Ул Ирандың азатлыҡты һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау комитетын булдырыуҙа ҡатнашыусыларҙан һанала. == Иртә тормошо == Кәрим Сәнжәби 1905 йылдың [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] Керманшахта [[Курдтар|курд]] санджаби ҡәбиләһе башлығы ғаиләһендә тыуа<ref name=":0">''Wolfang Saxon.'' «Karim Sanjabi, Politician, 90, Foe of Shah and Islamic Militants». The New York Times (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref><ref name=":0" />. Сорбонна университетында хоҡуҡ һәм сәйәсәт буйынса белем ала. [[Тәһран университеты]]нда хоҡуҡ профессоры булып эшләй<ref name=":0" />. == Сәйәси эшмәкәрлеге == 1950-се йылдарҙа Кәрим Сәнжәби һәм Аллаяр Сәлих милли, прогрессив, һул һәм советтарға ҡаршы төркөм Иран партияһын етәкләй{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}} {{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Партия Милли фронт составына инә{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}}. Сәнжәби Мөхәммәт Мөсаддиҡтың ныҡлы яҡлаусыһы була, һуңыраҡ 1951 йылда мәғариф министры булып эшләй{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Сәнжәби Мөсаддиҡты Ирандың нефть сәнәғәтен национализациялауҙа хуплай, был сәнәғәт Британия ҡулында була. Сәнжәби шулай уҡ шаһтың һәм уның һарайының власын һәм йоғонтоһон сикләү буйынса Мөсаддиҡтың позицияһын уртаҡлаша. [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 тарафынан ойошторолған [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы]] хәрби түңкәрелештән һуң, Мөсаддиҡ хөкүмәте ҡолатыла, шаһ власты яңынан тергеҙә, ә Сәнжәби, башҡа Мосадде яҡлылар менән бергә, шаһ режимына оппозицияға сыға{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. [[1960 йыл]]да Икенсе милли фронтты ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Яңынан төҙөлгән Милли фронт биш йыл дауамында, әммә насарайып барған шарттарҙа ла, әүҙем булып ҡалырға тейеш була. Һайлау реформаһына ҡарата уртаса талаптар ҡуйыуына һәм «хакимлыҡ итергә түгел, ә идара итергә» тейешле шаһтың вәкәләттәрен сикләүгә ҡарамаҫтан, шаһ фронттың бындай эшмәкәрлеге менән килешмәй. Шаһтың дәүләт хәүефһеҙлеге (САВАК) Сәнжәбиҙе лә, башҡа донъяуи демократтарҙы ла өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Ошо һәм башҡа күп факторҙар арҡаһында 1965 йылға Икенсе Милли фронт тарҡала. [[1977 йыл]]дың аҙағында тергеҙелә, уның етәксеһе Сәнжәби була{{Sfn|Saïd Amir Arjomand|1989|c=109}}. 1978—1979 йылдарҙағы революцион ихтилал ваҡытында Милли фронттың генераль секретары булараҡ, Сәнжәби һәм уның арҡадаштары тәүҙә шаһ менән көрсөктө тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. Әммә 1978 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Сәнжәби, Милли фронт вәкиле булараҡ, [[Франция]]ла аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Рухаллаһ Хәмәйни Мусауи]] менән осраша{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}. Ул осрашыуға Хөмәйниҙе Милли фронт етәкселегендәге коалиция хөкүмәтен булдырыуҙы хупларға күндереү өмөтө менән килә. Революцион ҡыҙыулыҡ арта барыуға ҡарамаҫтан, Сәнжәби һәм башҡа күп кенә либералдар шаһты рәсми етәксе итеп ҡуйған [[конституцион монархия]] идеяһына тоғро ҡала һәм улар Хәмәйниҙе үҙҙәренең ҡарашына күндерергә теләй. Ләкин Хәмәйни был мәсьәләлә ниндәйҙер ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенең төп талабын— монархияны ҡолатыу талабын ҡабатлай. Ахыр сиктә Сәнжәби Хәмәйни талаптарына ризалаша. Бынан тыш, ул Хәмәйни етәкселеген ҡабул итә һәм «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Народная партия Ирана" class="cx-link" data-linkid="168">Туде</a>» партияһы менән союзға ҡаршы сыға{{Sfn|Mohsen M. Milani|1993|c=}}. Сәнжәби осрашыуҙан «ислам һәм демократияның төп принциптар булараҡ тип аталған ҡыҫҡа белдереү менән сыға»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}, ә Сәнжәби Хәмәйнигә ярҙам итеүен иғлан итә һәм уның көстәренә ҡушыла {{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . 1979 йылдың [[11 февраль|11 февралендә]] монархия ҡолатылғандан һуң, Хәмейни «республика исемендә лә, уның конституцияһында ла шул уҡ һүҙҙе — демократияны ҡулланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}} . 1979 йылдың февралендә Сәнжәби Мехди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтендә Ирандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаға уның тәғәйенләнеүе көнбайыш дәүләттәренә, бөтә «империализмға ҡаршы» һәм көнбайышҡа ҡаршы белдереүҙәренә ҡарамаҫтан, аятолла Хәмәйни көнбайыш илдәре менән ҡаршылыҡҡа инмәйәсәге тураһында сигнал була<ref>A Bridge Between Two Worlds in Iran. The New York Times (16 февраля 1979). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 10 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби төбәктә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] мәсьәләһен хәл итмәйенсә тыныслыҡ була алмауын белдерә. Сәнжәби шулай уҡ Шахпур Бәхтиәрҙе шаһтың премьер-министр булырға тәҡдимен ҡабул иткәне өсөн хөкөм итә{{Sfn|Barry Rubin|1980|c=287}} . == Һөжүмдәр һәм ҡулға алыуҙар == [[1978 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] [[Тәһран]]да Сәнжәбиҙең өйөнә бомба ташлайҙар{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}{{Sfn|Ramy Nima|1983|c=61}}. Шартлау өсөн яуаплылыҡты дәүләт тарафынан САВАК ойошторған ойошма финанслаған «Үс алыуҙың йәшерен комитеты» үҙ өҫтөнә ала. 1978 йылдың 11 ноябрендә Сәнжәби ҡулға алына һәм 6 декабрҙә азат ителә{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . == Шәхси тормошо == Сәнжәби Фәхрөлмөлүк Ардалан Сәнжәбигә өйләнгән (1921 йылдың 7 сентябре — 2011 йылдың 21 феврале) дүрт балаһы була, өс улы (Хәсрөв, Пәрүиз, Сәйет) һәм ҡыҙы Мәрйәм<ref>«Fakhrolmolouk Sanjabi». The Southern. Carbondale (2013). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == [[1982 йыл]]да Сәнжәби Иранды ҡалдырып [[Париж]]ға китә. Һуңыраҡ ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә<ref>«Karim Sanjabi». Sarasota Herald Tribune (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби 1995 йылдың [[4 июль|4 июлендә]] [[Иллинойс|Иллинойс штатының]] Карбондейл ҡалаһында өйөндә вафат була<ref name=":0" /> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Mark J. Gasiorowski|заглавие=The 1953 Coup D'Etat in Iran|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/1953-coup-detat-in-iran/A8025F967F0F09DE7F42939B47C6D7A4|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=1987|том=19|номер=3|страницы=261—286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=|ref=Mark J. Gasiorowski}} * {{Китап|автор=Saïd Amir Arjomand|заглавие=The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Turban-Crown-Islamic-Revolution-Studies/dp/0195042581|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1989|том=|страниц=304|isbn=978-0195042580|ref=Saïd Amir Arjomand}} * {{Мәҡәлә|автор=Nicholas M. Nikazmerad|заглавие=A chronological survey of the Iranian revolution|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210868008701575|язык=en|издание=Iranian Studies|тип=|год=1980|том=13|номер=1—4|страницы=327—368|doi=10.1080/00210868008701575|issn=|ref=Nicholas M. Nikazmerad}} * {{Мәҡәлә|автор=Mohsen M. Milani|заглавие=Harvest of Shame: Tudeh and the Bazargan Government|язык=en|издание=Taylor & Francis, Ltd.|тип=|год=1993|том=29|номер=2|страницы=307—320|doi=10.1080/00263209308700950|issn=|ref=Mohsen M. Milani}} * {{Китап|автор=Nikki R. Keddie, Yann Richard|заглавие=Modern Iran: Roots and Results of Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Modern-Iran-Results-Revolution-Updated/dp/0300121059|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=2006|том=|страниц=448|isbn=978-0300121056|ref=Nikki R. Keddie}} * {{Китап|автор=Barry Rubin|заглавие=Paved with Good Intentions: The American Experience and Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Paved-Good-Intentions-American-Experience/dp/0140059644|ответственный=|место=|издательство=Penguin|год=1980|том=|страниц=448|isbn=978-0140059649|ref=Barry Rubin}} * {{Китап|автор=John H. Lorentz|заглавие=The A to Z of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Guide-Paperback-John-Lorentz/dp/B00D0G0ESY|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2010|том=|страниц=556|isbn=978-0810876385|ref=John H. Lorentz}} * {{Китап|автор=Ramy Nima|заглавие=The Wrath of Allah: Islamic Revolution and Reaction in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Wrath-Allah-Islamic-Revolution-Reaction/dp/0861047338|ответственный=|место=|издательство=Pluto Pr|год=1983|том=|страниц=170|isbn=978-0861047338|ref=Ramy Nima}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] ss7dleqwf91w1yd666kq2mafs8os785 1297476 1297475 2026-05-19T14:44:18Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Сәйәсмәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297476 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Кәрим Сәнжәби''' ({{lang-fa|کریم سنجابی}}; [[11 сентябрь]] [[1905 йыл]], Кәрманшах, [[Иран|Фарсыстан]] — [[4 июль]] [[1995 йыл]], Карбондейл, [[Иллинойс|Иллинойс штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Иран сәйәсмәне, Милли фронт етәкселәренең береһе, [[1979 йыл]]да Ирандың сит ил эштәре министры. Ул Ирандың азатлыҡты һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау комитетын булдырыуҙа ҡатнашыусыларҙан һанала. == Иртә тормошо == Кәрим Сәнжәби 1905 йылдың [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] Керманшахта [[Курдтар|курд]] санджаби ҡәбиләһе башлығы ғаиләһендә тыуа<ref name=":0">''Wolfang Saxon.'' «Karim Sanjabi, Politician, 90, Foe of Shah and Islamic Militants». The New York Times (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref><ref name=":0" />. Сорбонна университетында хоҡуҡ һәм сәйәсәт буйынса белем ала. [[Тәһран университеты]]нда хоҡуҡ профессоры булып эшләй<ref name=":0" />. == Сәйәси эшмәкәрлеге == 1950-се йылдарҙа Кәрим Сәнжәби һәм Аллаяр Сәлих милли, прогрессив, һул һәм советтарға ҡаршы төркөм Иран партияһын етәкләй{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}} {{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Партия Милли фронт составына инә{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}}. Сәнжәби Мөхәммәт Мөсаддиҡтың ныҡлы яҡлаусыһы була, һуңыраҡ 1951 йылда мәғариф министры булып эшләй{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Сәнжәби Мөсаддиҡты Ирандың нефть сәнәғәтен национализациялауҙа хуплай, был сәнәғәт Британия ҡулында була. Сәнжәби шулай уҡ шаһтың һәм уның һарайының власын һәм йоғонтоһон сикләү буйынса Мөсаддиҡтың позицияһын уртаҡлаша. [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 тарафынан ойошторолған [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы]] хәрби түңкәрелештән һуң, Мөсаддиҡ хөкүмәте ҡолатыла, шаһ власты яңынан тергеҙә, ә Сәнжәби, башҡа Мосадде яҡлылар менән бергә, шаһ режимына оппозицияға сыға{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. [[1960 йыл]]да Икенсе милли фронтты ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Яңынан төҙөлгән Милли фронт биш йыл дауамында, әммә насарайып барған шарттарҙа ла, әүҙем булып ҡалырға тейеш була. Һайлау реформаһына ҡарата уртаса талаптар ҡуйыуына һәм «хакимлыҡ итергә түгел, ә идара итергә» тейешле шаһтың вәкәләттәрен сикләүгә ҡарамаҫтан, шаһ фронттың бындай эшмәкәрлеге менән килешмәй. Шаһтың дәүләт хәүефһеҙлеге (САВАК) Сәнжәбиҙе лә, башҡа донъяуи демократтарҙы ла өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Ошо һәм башҡа күп факторҙар арҡаһында 1965 йылға Икенсе Милли фронт тарҡала. [[1977 йыл]]дың аҙағында тергеҙелә, уның етәксеһе Сәнжәби була{{Sfn|Saïd Amir Arjomand|1989|c=109}}. 1978—1979 йылдарҙағы революцион ихтилал ваҡытында Милли фронттың генераль секретары булараҡ, Сәнжәби һәм уның арҡадаштары тәүҙә шаһ менән көрсөктө тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. Әммә 1978 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Сәнжәби, Милли фронт вәкиле булараҡ, [[Франция]]ла аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Рухаллаһ Хәмәйни Мусауи]] менән осраша{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}. Ул осрашыуға Хөмәйниҙе Милли фронт етәкселегендәге коалиция хөкүмәтен булдырыуҙы хупларға күндереү өмөтө менән килә. Революцион ҡыҙыулыҡ арта барыуға ҡарамаҫтан, Сәнжәби һәм башҡа күп кенә либералдар шаһты рәсми етәксе итеп ҡуйған [[конституцион монархия]] идеяһына тоғро ҡала һәм улар Хәмәйниҙе үҙҙәренең ҡарашына күндерергә теләй. Ләкин Хәмәйни был мәсьәләлә ниндәйҙер ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенең төп талабын— монархияны ҡолатыу талабын ҡабатлай. Ахыр сиктә Сәнжәби Хәмәйни талаптарына ризалаша. Бынан тыш, ул Хәмәйни етәкселеген ҡабул итә һәм «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Народная партия Ирана" class="cx-link" data-linkid="168">Туде</a>» партияһы менән союзға ҡаршы сыға{{Sfn|Mohsen M. Milani|1993|c=}}. Сәнжәби осрашыуҙан «ислам һәм демократияның төп принциптар булараҡ тип аталған ҡыҫҡа белдереү менән сыға»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}, ә Сәнжәби Хәмәйнигә ярҙам итеүен иғлан итә һәм уның көстәренә ҡушыла {{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . 1979 йылдың [[11 февраль|11 февралендә]] монархия ҡолатылғандан һуң, Хәмейни «республика исемендә лә, уның конституцияһында ла шул уҡ һүҙҙе — демократияны ҡулланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}} . 1979 йылдың февралендә Сәнжәби Мехди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтендә Ирандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаға уның тәғәйенләнеүе көнбайыш дәүләттәренә, бөтә «империализмға ҡаршы» һәм көнбайышҡа ҡаршы белдереүҙәренә ҡарамаҫтан, аятолла Хәмәйни көнбайыш илдәре менән ҡаршылыҡҡа инмәйәсәге тураһында сигнал була<ref>A Bridge Between Two Worlds in Iran. The New York Times (16 февраля 1979). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 10 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби төбәктә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] мәсьәләһен хәл итмәйенсә тыныслыҡ була алмауын белдерә. Сәнжәби шулай уҡ Шахпур Бәхтиәрҙе шаһтың премьер-министр булырға тәҡдимен ҡабул иткәне өсөн хөкөм итә{{Sfn|Barry Rubin|1980|c=287}} . == Һөжүмдәр һәм ҡулға алыуҙар == [[1978 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] [[Тәһран]]да Сәнжәбиҙең өйөнә бомба ташлайҙар{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}{{Sfn|Ramy Nima|1983|c=61}}. Шартлау өсөн яуаплылыҡты дәүләт тарафынан САВАК ойошторған ойошма финанслаған «Үс алыуҙың йәшерен комитеты» үҙ өҫтөнә ала. 1978 йылдың 11 ноябрендә Сәнжәби ҡулға алына һәм 6 декабрҙә азат ителә{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} . == Шәхси тормошо == Сәнжәби Фәхрөлмөлүк Ардалан Сәнжәбигә өйләнгән (1921 йылдың 7 сентябре — 2011 йылдың 21 феврале) дүрт балаһы була, өс улы (Хәсрөв, Пәрүиз, Сәйет) һәм ҡыҙы Мәрйәм<ref>«Fakhrolmolouk Sanjabi». The Southern. Carbondale (2013). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == [[1982 йыл]]да Сәнжәби Иранды ҡалдырып [[Париж]]ға китә. Һуңыраҡ ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә<ref>«Karim Sanjabi». Sarasota Herald Tribune (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.</ref>. Сәнжәби 1995 йылдың [[4 июль|4 июлендә]] [[Иллинойс|Иллинойс штатының]] Карбондейл ҡалаһында өйөндә вафат була<ref name=":0" /> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Mark J. Gasiorowski|заглавие=The 1953 Coup D'Etat in Iran|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/1953-coup-detat-in-iran/A8025F967F0F09DE7F42939B47C6D7A4|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=1987|том=19|номер=3|страницы=261—286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=|ref=Mark J. Gasiorowski}} * {{Китап|автор=Saïd Amir Arjomand|заглавие=The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Turban-Crown-Islamic-Revolution-Studies/dp/0195042581|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1989|том=|страниц=304|isbn=978-0195042580|ref=Saïd Amir Arjomand}} * {{Мәҡәлә|автор=Nicholas M. Nikazmerad|заглавие=A chronological survey of the Iranian revolution|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210868008701575|язык=en|издание=Iranian Studies|тип=|год=1980|том=13|номер=1—4|страницы=327—368|doi=10.1080/00210868008701575|issn=|ref=Nicholas M. Nikazmerad}} * {{Мәҡәлә|автор=Mohsen M. Milani|заглавие=Harvest of Shame: Tudeh and the Bazargan Government|язык=en|издание=Taylor & Francis, Ltd.|тип=|год=1993|том=29|номер=2|страницы=307—320|doi=10.1080/00263209308700950|issn=|ref=Mohsen M. Milani}} * {{Китап|автор=Nikki R. Keddie, Yann Richard|заглавие=Modern Iran: Roots and Results of Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Modern-Iran-Results-Revolution-Updated/dp/0300121059|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=2006|том=|страниц=448|isbn=978-0300121056|ref=Nikki R. Keddie}} * {{Китап|автор=Barry Rubin|заглавие=Paved with Good Intentions: The American Experience and Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Paved-Good-Intentions-American-Experience/dp/0140059644|ответственный=|место=|издательство=Penguin|год=1980|том=|страниц=448|isbn=978-0140059649|ref=Barry Rubin}} * {{Китап|автор=John H. Lorentz|заглавие=The A to Z of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Guide-Paperback-John-Lorentz/dp/B00D0G0ESY|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2010|том=|страниц=556|isbn=978-0810876385|ref=John H. Lorentz}} * {{Китап|автор=Ramy Nima|заглавие=The Wrath of Allah: Islamic Revolution and Reaction in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Wrath-Allah-Islamic-Revolution-Reaction/dp/0861047338|ответственный=|место=|издательство=Pluto Pr|год=1983|том=|страниц=170|isbn=978-0861047338|ref=Ramy Nima}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] 56paaa2hakbvlhgwv6bgcsstmc1cdf7 1 201038 1297477 2026-05-19T14:46:23Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Санджаби, Карим|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:42, 19 май 2026 (UTC) 1297477 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Санджаби, Карим|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:42, 19 май 2026 (UTC) i4lwce92zkpd729pte320rqnt7z140w 0 201039 1297481 2026-05-19T15:52:31Z Баныу 28584 [[Асылыкүл (тәбиғәт паркы)]] битенең исемен [[Асылыкүл тәбиғи паркы]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1297481 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Асылыкүл тәбиғи паркы]] g5y9gd3w1rcifqz25rfil90vzzp8wcg 0 201040 1297496 2026-05-19T17:44:19Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{карточка компании | название = Порт Таллина | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', генераль... 1297496 wikitext text/x-wiki {{карточка компании | название = Порт Таллина | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', [[генераль директор|идара рәйесе]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/tootajad/|title=Töötajad|lang=et|website=Tallinna Sadam|archive-date=2025-12-06|access-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206145333/https://www.ts.ee/tootajad/|url-status=live}}</ref> | отрасль = [[диңгеҙ транспорты]] | продукция = | оборот = 107,3 млн [[Евро|EUR]] (2020) | операционная прибыль = 35,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | чистая прибыль = 28,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | число сотрудников = 465 (2020) | подразделения = | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = | собственные средства = 375,4 млн [[Евро|EUR]] (2020) | долг = | сайт = https://www.ts.ee/ | lat_dir = N | lat_deg = 59.4449 | lon_dir = E | lon_deg = 24.7606 | CoordScale = 2000 | region = PL }} '''Порт Та́ллина''' ({{lang-et|Tallinna Sadam}}) — [[Эстония]]ла иң ҙур порт ойошмаһы. Дүрт портты идара итеүсе дәүләт корпорацияһы булып тора: 1khjqesanaxsz1slylq4zj6h9ounbfv 1297499 1297496 2026-05-19T17:57:26Z Вәхит 24644 1297499 wikitext text/x-wiki {{карточка компании | название = Таллин порты | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', [[генераль директор|идара рәйесе]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/tootajad/|title=Töötajad|lang=et|website=Tallinna Sadam|archive-date=2025-12-06|access-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206145333/https://www.ts.ee/tootajad/|url-status=live}}</ref> | отрасль = [[диңгеҙ транспорты]] | продукция = | оборот = 107,3 млн [[Евро|EUR]] (2020) | операционная прибыль = 35,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | чистая прибыль = 28,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | число сотрудников = 465 (2020) | подразделения = | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = | собственные средства = 375,4 млн [[Евро|EUR]] (2020) | долг = | сайт = https://www.ts.ee/ | lat_dir = N | lat_deg = 59.4449 | lon_dir = E | lon_deg = 24.7606 | CoordScale = 2000 | region = PL }} '''Таллин порты''' ({{lang-et|Tallinna Sadam}}) — [[Эстония]]ла иң ҙур порт ойошмаһы. Түбәндәге дүрт порт менән идара итеүсе дәүләт корпорацияһы:<br> 1. Таллин пассажирҙар порты (Ванасадам порты) — [[Таллинн|Таллинда]]ғы төп пассажирҙар порты, ҡала үҙәгендә урынлашҡан, [[Балтик диңгеҙе]]нең иң күп пассажирҙар йөрөгән порттарының береһе;<br> 2. [[Мууга (порт)|Мууга]] порты — Эстонияның иң ҙур йөк порты, Таллиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 3. Палдискиҙың көньяҡ порты — Палдискиҙағы сауҙа порты, Таллиндан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 4. Сааремаа порты — [[Сааремаа]] утрауындағы сауҙа һәм пассажирҙар порты. == Эшмәкәрлеге == 2000 йылдарҙа Эстонияның диңгеҙ порттары ташыған бөтә йөктәрҙең 84—85 проценты транзитҡа тура килә ([[Латвия]]ның Рига һәм Вентспилс порттарында ла шундай уҡ күрһәткестәр була). == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/ Официальный сайт компании «''Tallinna Sadam''»]{{ref|et}}{{ref|en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =Санкт-Петербург|издательство =Издательство Комиссии по устройству коммерческих портов |год =1892 |том = |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} lqj9kco5b658bj3l6q9un2atzrcl2ij 1297500 1297499 2026-05-19T17:58:37Z Вәхит 24644 added [[Category:Эстонияның акционерҙар йәмғиәттәре]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297500 wikitext text/x-wiki {{карточка компании | название = Таллин порты | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', [[генераль директор|идара рәйесе]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/tootajad/|title=Töötajad|lang=et|website=Tallinna Sadam|archive-date=2025-12-06|access-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206145333/https://www.ts.ee/tootajad/|url-status=live}}</ref> | отрасль = [[диңгеҙ транспорты]] | продукция = | оборот = 107,3 млн [[Евро|EUR]] (2020) | операционная прибыль = 35,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | чистая прибыль = 28,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | число сотрудников = 465 (2020) | подразделения = | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = | собственные средства = 375,4 млн [[Евро|EUR]] (2020) | долг = | сайт = https://www.ts.ee/ | lat_dir = N | lat_deg = 59.4449 | lon_dir = E | lon_deg = 24.7606 | CoordScale = 2000 | region = PL }} '''Таллин порты''' ({{lang-et|Tallinna Sadam}}) — [[Эстония]]ла иң ҙур порт ойошмаһы. Түбәндәге дүрт порт менән идара итеүсе дәүләт корпорацияһы:<br> 1. Таллин пассажирҙар порты (Ванасадам порты) — [[Таллинн|Таллинда]]ғы төп пассажирҙар порты, ҡала үҙәгендә урынлашҡан, [[Балтик диңгеҙе]]нең иң күп пассажирҙар йөрөгән порттарының береһе;<br> 2. [[Мууга (порт)|Мууга]] порты — Эстонияның иң ҙур йөк порты, Таллиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 3. Палдискиҙың көньяҡ порты — Палдискиҙағы сауҙа порты, Таллиндан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 4. Сааремаа порты — [[Сааремаа]] утрауындағы сауҙа һәм пассажирҙар порты. == Эшмәкәрлеге == 2000 йылдарҙа Эстонияның диңгеҙ порттары ташыған бөтә йөктәрҙең 84—85 проценты транзитҡа тура килә ([[Латвия]]ның Рига һәм Вентспилс порттарында ла шундай уҡ күрһәткестәр була). == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/ Официальный сайт компании «''Tallinna Sadam''»]{{ref|et}}{{ref|en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =Санкт-Петербург|издательство =Издательство Комиссии по устройству коммерческих портов |год =1892 |том = |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} [[Категория:Эстонияның акционерҙар йәмғиәттәре]] f9r155ehsq8pe0uo3rxxc5g6xxr7t1t 1 201041 1297498 2026-05-19T17:47:29Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Порт Таллина|19 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2=ойошма |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297498 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Порт Таллина|19 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2=ойошма |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} k2jajvghm8w1bv57242nqsgml5mt7ai 0 201042 1297501 2026-05-19T18:08:38Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146856403|Сейхун, Хушенг]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297501 wikitext text/x-wiki {{Архитектор}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тегеран|Тәһран]]- [[26 мая|26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим [[Тәһран|һәм]] профессор. Ул Парижда Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}</ref> Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән билдәле. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. == Биографияһы == Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була. [[Тәһран университеты|Тәһран университетының]] архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж|Парижға]] юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. [[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]] [[1952 йыл|1952]] йылда Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә. Сәйхун [[Нишапур|Нишапурҙа]] тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм|Ғүмәр Хәйәмдең]] ҡәберенә һәйкәл төҙөй. [[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур|Нишапурҙа]] [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе|Ғүмәр Хәйәм мавзолейы]]]] Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары - урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла. Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була. Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала<ref>Trends in Modern Iranian Architecture.&#x20;Дата обращения: 18 августа 2010.&#x20;Архивировано 23 ноября 2018 года.</ref> . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй<ref name=":0">Hooshang Seyhoun Biography.&#x20;Дата обращения: 18 августа 2010.&#x20;Архивировано 6 августа 2020 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер|Ванкуверға]] күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}</ref><ref name=":0" />. Хушенг Сәйхун [[2014 йыл|2014 йылдың]] [[26 май|26 майында]] [[Лос-Анджелес|Лос-Анджелеста]] вафат була. Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай. == Һылтанмалар == ** [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани] ** [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана] ** [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта] {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 2cjsqcf5oh3m3yz8oean92yc4x0hvw7 1297502 1297501 2026-05-19T18:14:44Z Юлдашева Луиза 18980 1297502 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул Парижда Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}</ref>. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. == Биографияһы == Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була. [[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. [[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]] [[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә. Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй. [[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]] Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла. Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була. Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала<ref>Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.</ref> . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй<ref name=":0">Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}</ref><ref name=":0" />. Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була. Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай. == Һылтанмалар == * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] csk8wt9ske3ezbylhbwcgy3j2q1o6a4 1297531 1297502 2026-05-20T06:56:13Z Таңһылыу 14946 /* Иҫкәрмәләр */ 1297531 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул Парижда Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}</ref>. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. == Биографияһы == Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була. [[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. [[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]] [[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә. Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй. [[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]] Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла. Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була. Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала<ref>Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.</ref> . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй<ref name=":0">Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}</ref><ref name=":0" />. Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була. Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай. == Һылтанмалар == * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] sqqrgta81zghh9gn08ywp4655zgkcx4 1 201043 1297503 2026-05-19T18:16:03Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Сейхун, Хушенг|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:15, 19 май 2026 (UTC) 1297503 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Сейхун, Хушенг|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:15, 19 май 2026 (UTC) 7eomrfn27zjkswbemqz2xdsvyimorzj 0 201044 1297516 2026-05-20T04:29:53Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149583157|Змеиный укус]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297516 wikitext text/x-wiki [[Файл:World_distribution_of_snakes.svg|мини|260x260пкс|Йыландарҙың яҡынса глобаль таралыуын күрһәткән карта]] '''Йылан тешләүе''' - [[Йыландар|йылан]] тешләүе (шул иҫәптән ағыулыһы ла) арҡаһында барлыҡҡа килгән тишекле [[Йәрәхәт|яра]]. Ағыулы йылан осрағында тешләү мәлендә ҡорбандың тәненә ағыу бик тиҙ ҡыуыш йәки йыйырсыҡлы тештәр ярҙамында индерелә (тәүгеһе струялы инъекция өсөн, икенсеһе тамсылап инъекция өсөн). Ҡайһы бер ағыулы йыландарҙа тештәр насар үҫешкән йәки тамаҡ тәрәнлегендә урынлашҡан, шуға күрә улар кеше өсөн бер аҙ хәүефһеҙерәк. Йылан тешләү билдәһе булып хайуандың тештәренән кеше тәнендә ике тишелгән яра булыуы тора. '''Ағыулы''' йылан тешләү һәм ағыу индереү билдәләре: тешләгән урында шунда уҡ көслө ауыртыу; яранан оҙаҡ ҡан ағыуы; ҡыҙарыу, шешеү һәм тешләү урыны тирәһендә ҡыуыҡтар<ref name="CDC2012" /> <ref name="WHO2015">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref>. Ағыулы тешләү шулай уҡ ҡоҫоу, күреүҙең тоноҡланыуы, тын алыу һәм йөрәк тибеше ауырлашыуы тыуҙырыуы ихтимал; тәндең зарарланған өлөшөндә ойоу йәки сәнсеү; тирләү күҙәтелә<ref name="CDC2012" /> <ref name="Gold2002">{{Мәҡәлә|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> . Тешләнгәндән һуң көсһөҙлөк, битарафлыҡ, ҡурҡыу билдәләре барлыҡҡа килергә мөмкин <ref name="Gold2002" /> . Ағыу эске ҡан китеүгә, бөйөр етешһеҙлегенә, ҡаты аллергик реакция һәм тешләү урыны тирәһендәге туҡыма үлеменә килтерергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүе аяҡ-ҡулдарҙы юғалтыуға йәки башҡа кире ҡайтарылмаҫлыҡ эҙемтәләргә, хатта үлемгә килтерергә мөмкин<ref name="CDC2012">{{Cite web|subtitle=2012-02-24}}</ref> <ref name="WHO2015" /> . Тешләү һөҙөмтәһе йыландың төрөнә, ағыу индереү күләменә, ҡорбандың тәнендә тешләү урынына, тән ауырлығына һәм тешләнгән кешенең дөйөм һаулығына бәйле<ref name="WHO2015" /> . Балаларҙа, бәләкәйерәк булғанлыҡтан, проблемалар йыш ҡына ололарға ҡарағанда ауырыраҡ була<ref name="Marx2010">{{Китап|заглавие=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice|издательство=Mosby/Elsevier|место=Philadelphia|isbn=9780323054720|страницы=746|издание=7|ссылка=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746|автор=Marx, John A.|год=2010}}</ref> <ref name="WHO2015" /> <ref>{{Китап|заглавие=World Report on Child Injury Prevention|издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]|isbn=9789241563574|страницы=128|ссылка=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128|автор=Peden, M. M.|год=2008}}</ref> <ref name="WHOantivenoms">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> . Күпселек тешләүҙәр ҡул йәки аяҡтарҙа була. Иң ҡурҡыныс тешләүҙәр муйынға, башҡа һәм ҡан тамырҙарына <ref name="Gold2002">{{Мәҡәлә|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> . Йылан тешләүҙәре кешеләрҙең уларға һунар итеү һөҙөмтәһе лә, уларҙың кешеләрҙән һаҡланыу сараһы ла булып тора<ref name="Kast2008">{{Мәҡәлә|заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths|издание={{Нп3|PLOS Medicine}}|том=5|номер=11|страницы=e218|pmid=18986210|doi=10.1371/journal.pmed.0050218|язык=en|тип=journal|автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J.|год=2008}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths|издание={{Нп3|PLOS Medicine}}|том=5|номер=11|страницы=e218|pmid=18986210|doi=10.1371/journal.pmed.0050218|язык=en|тип=journal|автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J.|год=2008}}</ref> . Тешләү өсөн хәүеф факторҙарына асыҡ һауала һаҡланмаған ҡулдар менән эшләү, мәҫәлән, ауыл хужалығында, урман хужалығында һәм төҙөлөштә, шулай уҡ кешеләрҙең үҙ эшендә йәки ял итеү урындарында йылан тешләү хәүефе барлығын аңламауы инә <ref name="CDC2012">{{Cite web|subtitle=2012-02-24}}</ref> <ref name="WHO2015">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> . Ерҙәге йылан төрҙәренең күбеһе ағыулы түгел, ҡорбанын ҡыҫып йәки тереләй йотоп үлтерә. Кеше өсөн тешләүе хәүефле булған ағыулы йыландарға түбәндәге ғаиләгә ҡараған йыландар инә: * Аспидтар ( кобралар, крайттар, мамбалар, тайпандар, диңгеҙ йылан-амфибиялары, диңгеҙ йыландары һ.б.); * Ҡара йылан кеүектәр (ҡара йыландар, баҡыр башлы йыландар, шыңғырауыҡ йыландар, эфалар һ.б. ); * <nowiki><b>Оҙонса йыландар</b></nowiki> ; * Туҙбаш йылан кеүектәр ( бумсланг, йөҙөм йыланы, юлбарыҫ йылан һ.б.). Ағыулы йыландарҙы Антарктиданан башҡа һәр ҡитғала ла осратырға мөмкин <ref name="Gold2002">{{Мәҡәлә|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> . Бөтә донъяла тешләүҙәре иң етди клиник проблемалар тыуҙырған йыландар — ҡара йыландар, кобралар һәм крайттар. Йыш ҡына ябай кеше тешләгән йыландың төрөн билдәләй алмай . Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы йылан тешләүе «күп тропик һәм субтропик илдәрҙә йәмәғәт һаулығының иғтибарһыҙ ҡалдырылған проблемаһы» тип белдерә <ref name="WHOantivenoms">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> . Йылан тешләүҙәрен булдырмау үҙ эсенә һаҡланыу аяҡ кейемен кейеүҙе, йыландар йәшәгән урындарҙан ҡасыуҙы һәм йыландар менән иғтибарһыҙ эш итеүҙе булдырмауҙы ала<ref name="CDC2012">{{Cite web|subtitle=2012-02-24}}</ref> . Тешләүҙәрҙе дауалау күп осраҡта йыландың төрөнә бәйле<ref name="CDC2012" /> . Яраны һабынлы һыу менән йыуырға һәм аяҡ-ҡулды тыныс тоторға кәңәш ителә <ref name="CDC2012" /> . Яраны бысаҡ менән ҡырҡыу йәки жгут ҡулланыу кәңәш ителмәй <ref name="CDC2012" /> . Ҡайһы берҙә кешенең тын алыуын махсус һәм оҙайлы ваҡытҡа тотоп торорға кәрәк <ref name="WHONeg" /> . Тиҙ арала квалификациялы табипҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш ителә. Ағыулы йылан тешләгәндә интоксикацияны дауалау өсөн махсус сара булып махсус ағыу ҡайтарғыс, йәки [[Противозмеиная сыворотка|йыланға ҡаршы]] [[:ru:Противозмеиная_сыворотка|сыворотка]] тора. Антидот тешләүҙән юғары токсиклыҡ хәүефе булғанда ғына тәҡдим ителә (үлемде булдырмау өсөн), сөнки антидоттар үҙҙәре йыш ҡына ян-яҡ эффекттарға эйә һәм кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин <ref name="WHO2015">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> <ref name="Gutierrez2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Trends in Snakebite Envenomation Therapy: Scientific, Technological and Public Health Considerations|издание={{Нп3|Current Pharmaceutical Design}}|том=13|номер=28|страницы=2935—2950|doi=10.2174/138161207782023784|pmid=17979738|язык=en|тип=journal|автор=Gutiérrez, José María; Bruno Lomonte; Guillermo León; Alexandra Rucavado; Fernando Chaves; Yamileth Angulo|год=2007}}</ref> . Кәрәкле антидоттың төрө йыландың төрөнә бәйле . Йыландың төрө билдәһеҙ булғанда, йыш ҡына был ерҙә билдәле төрҙәргә ҡарап антидот бирелә <ref name="WHONeg" /> . Донъяның ҡайһы бер төбәктәрендә антидоттың дөрөҫ төрөн алыу ҡыйын, был улар ҡайһы саҡта эшләмәүенә өлөшләтә булышлыҡ итә <ref name="WHO2015" /> . Өҫтәмә проблема булып был дарыуҙар хаҡы һәм һаҡлау ауырлығы тора <ref name="WHO2015" /> . Антидот тешләнгән урындың үҙенә лә аҙ йоғонто яһай, шуға күрә инфекция хәүефен кәметеүгә һәм яраларҙы уңалтыуға булышлыҡ итеү өсөн өҫтәмә саралар талап ителә <ref name="WHONeg" /> . Йыл һайын донъяла ағыулы йылан тешләүҙәре биш миллионға тиклем етеүе ихтимал <ref name="WHO2015">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> . Улар яҡынса 2,5 миллион ағыуланыу һәм 20 меңдән 125 меңгә тиклем үлемгә килтерә <ref name="WHO2015" /> <ref name="Kast2008" />. Тешләүҙәр йышлығы һәм ауырлығы донъяның төрлө ерҙәрендә ныҡ айырыла <ref name="Kast2008">{{Мәҡәлә|заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths|издание={{Нп3|PLOS Medicine}}|том=5|номер=11|страницы=e218|pmid=18986210|doi=10.1371/journal.pmed.0050218|язык=en|тип=journal|автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J.|год=2008}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths|издание={{Нп3|PLOS Medicine}}|том=5|номер=11|страницы=e218|pmid=18986210|doi=10.1371/journal.pmed.0050218|язык=en|тип=journal|автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J.|год=2008}}</ref>. Улар Африкала, Азияла һәм Латин Америкаһында иң таралған <ref name="WHO2015" />, өҫтәүенә ауыл райондары күберәк зыян күрә<ref name="WHO2015" /> <ref name="WHOantivenoms">{{Cite web|subtitle=2015-02}}</ref> . Австралияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала үлем кимәле сағыштырмаса түбәнерәк <ref name="Kast2008" /> <ref name="Gutierrez2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Trends in Snakebite Envenomation Therapy: Scientific, Technological and Public Health Considerations|издание={{Нп3|Current Pharmaceutical Design}}|том=13|номер=28|страницы=2935—2950|doi=10.2174/138161207782023784|pmid=17979738|язык=en|тип=journal|автор=Gutiérrez, José María; Bruno Lomonte; Guillermo León; Alexandra Rucavado; Fernando Chaves; Yamileth Angulo|год=2007}}</ref> <ref name="Chippaux1998">{{Мәҡәлә|заглавие=Snake-bites: appraisal of the global situation|издание={{Нп3|Bulletin of the World Health Organization}}|том=76|номер=5|страницы=515—524|pmid=9868843|язык=en|автор=Chippaux, J. P.|год=1998|издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=Snake-bites: appraisal of the global situation|издание={{Нп3|Bulletin of the World Health Organization}}|том=76|номер=5|страницы=515—524|pmid=9868843|язык=en|автор=Chippaux, J. P.|год=1998|издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]}}</ref> . Мәҫәлән, АҠШ-та йылына ете-һигеҙ мең кешене ағыулы йылан тешләй (40 мең кешенең берәүһе), биш кеше үлә (65 миллион кешенең берәүһе) <ref name="CDC2012">{{Cite web|subtitle=2012-02-24}}</ref> . Бөтә йылан тешләүҙәренең иң таралған билдәһе — ныҡ ҡурҡыу, был башҡа симптомдар үҫешенә булышлыҡ итә, шул иҫәптән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу, эс китеү, баш әйләнеүҙе, иҫ юғалтыуҙы, йөрәк тиҙ һуғыуы һәм тиренең һалҡын, йәбешкәк булыуы кеүек, барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә<ref name="Gold2002">{{Мәҡәлә|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> <ref name="Kitchens1987">{{Мәҡәлә|заглавие=Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims|издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]]|том=258|номер=12|страницы=1615—1618|pmid=3625968|doi=10.1001/jama.258.12.1615|язык=en|тип=journal|автор=Kitchens C., Van Mierop L.|год=1987}}</ref> . Телевидение, әҙәбиәт һәм фольклор йылан тешләүҙәре тирәләй шау-шыу тыуҙырыу өсөн яуаплы, һәм кешеләрҙә ҡотолғоһоҙ үлем тураһында нигеҙһеҙ уйҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал.. Үҫешеүсе илдәрҙә йылан тешләүе күпселек осраҡта өйҙән ситтә эшләгән кешеләрҙә, мәҫәлән, фермерҙарҙа, һунарсыларҙа, балыҡсыларҙа осрай. Йыш ҡына кеше йыланға баҫҡанда йәки уға бик яҡынлашҡанда тешләнә. АҠШ-та һәм Европала йыландарҙы йорт хайуаны итеп тотҡандар араһында йылан тешләү йыш осрай <ref name="Brut2013">{{Китап|заглавие=Neuroparasitology and tropical neurology|isbn=9780444534996|страницы=351|ссылка=https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351archiveurl= https://web.archive.org/web/20170908174306/https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351|ref=Brutto|автор=Brutto, edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del|год=2013}}</ref> . АҠШ-та йылан тешләгән кешеләрҙең 40 проценттан ашыуы ҡырағай йыландарҙы тоторға тырышып йәки ҡурҡыныс йорт хайуандары менән һаҡһыҙ эш итеп, аңлы рәүештә үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя — уларҙан 40 процентының ҡанында алкоголь кимәле 0,1 процент һәм унан күберәк булған <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Venomous snakebites in the United States|ссылка=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-practice_1987-10_25_4/page/386|издание=Journal of Family Practice|том=25|номер=4|страницы=386—392|pmid=3655676|язык=|автор=Kurecki B., Brownlee H.|год=1987}}</ref> . Шулай уҡ үле кеүек күренгән йыландарҙан ҡасыу мөһим, сөнки ҡайһы бер төрҙәр ысынында арҡаларына тәгәрәп, телдәрен сығарып, потенциаль хәүефте алдаясаҡ. Үле йылан, хатта ҡырҡылған баш та рефлексив рәүештә эш итә ала һәм тешләүгә һәләтле. Һөҙөмтәлә тешләү тере йылан тешләүе кеүек көслө булыуы мөмкин <ref name="Gold2002">{{Мәҡәлә|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management|ссылка=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_1992-05_10_2/page/249|издание=Emerg Med Clin North Am|том=10|номер=2|страницы=249—267|pmid=1559468|язык=en|тип=journal|автор=Gold B., Barish R.|год=1992}}</ref> . Әммә үле йыландар үҙҙәре индергән ағыу күләмен көйләй алмай, шуға күрә үле йыландың тешләүе йыш ҡына ағыулыраҡ, шуға күрә кеше өсөн хәүефлерәк булыуы мөмкин<ref name="Suchard1999">{{Мәҡәлә|заглавие=Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|том=340|номер=24|страницы=1930|язык=en|pmid=10375322|doi=10.1056/NEJM199906173402420|автор=Suchard, JR; LoVecchio F.|год=1999|тип=journal}}</ref> .<gallery> Файл:White-spotted_Cat_Snake_(Boiga_drapiezii)_biting_my_thumb_(8757366381).jpg|альт=Укус за палец неядовитой белопятнистой бойги[англ.]| Ағыулы булмаған аҡ таплы бойганың {{Тәржемәһеҙ|Boiga drapiezii|белопятнистой бойги|en|Boiga drapiezii}} бармаҡты тешләүе Файл:ViperaBerusFang.JPG|альт=Укус обыкновенной гадюки в кожаную перчатку| Ғәҙәти йылан күн бирсәткәне тешләй Файл:Snake_bite_6.jpg|альт=Свежий след на коже кисти от укуса змеи| Ҡул тиреһендә йылан тешләгәндән яңы эҙ Файл:Viper_bite.jpg|альт=Стопа на 3-й день после укуса гадюки, отёк, геморрагии на месте укуса (без лечения)| Аяҡ йылан тешләгәндән һуң 3-сө көндә, шешеү, тешләгән урында ҡан ағыу (дауалауһыҙ) Файл:The_consequences_of_a_viper_bite-5day.jpg|альт=Экхимозы руки на 5-й день после укуса гадюки в большой палец кисти (с лечением)| Баш бармаҡты йылан тешләгәндән һуң 5-се көндә ҡулдың күгәреүе (ҡан һауыу, дауалау менән) Файл:Tissue_necrosis_following_bite_from_Bothrops_asper_PLoS_Medicine.jpg|альт=Гангрена нижней конечности подростка через 2 недели после укуса Bothrops asper[англ.] (противоядие не применялось)| Bothrops asper {{Тәржемәһеҙ|Bothrops asper||en|Bothrops asper}} тешләгәндән һуң 2 аҙна үткәс үҫмерҙең аяғының гангренаһы (антидот ҡулланылмаған) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Йылан ағыуы . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] qjz8i9wjfu5bcstby7ryfxd0wncxxnv 1297520 1297516 2026-05-20T06:29:06Z Таңһылыу 14946 1297520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:World_distribution_of_snakes.svg|мини|260x260пкс|Йыландарҙың яҡынса глобаль таралыуын күрһәткән карта]] '''Йылан тешләүе''' — [[Йыландар|йылан]] тешләүе (шул иҫәптән ағыулыһы ла) арҡаһында барлыҡҡа килгән тишекле [[Йәрәхәт|яра]]. Ағыулы йылан осрағында тешләү мәлендә ҡорбандың тәненә ағыу бик тиҙ ҡыуыш йәки йыйырсыҡлы тештәр ярҙамында индерелә (тәүгеһе струялы инъекция өсөн, икенсеһе тамсылап инъекция өсөн). Ҡайһы бер ағыулы йыландарҙа тештәр насар үҫешкән йәки тамаҡ тәрәнлегендә урынлашҡан, шуға күрә улар кеше өсөн бер аҙ хәүефһеҙерәк. Йылан тешләү билдәһе булып хайуандың тештәренән кеше тәнендә ике тишелгән яра булыуы тора. '''Ағыулы''' йылан тешләү һәм ағыу индереү билдәләре: тешләгән урында шунда уҡ көслө ауыртыу; яранан оҙаҡ ҡан ағыуы; ҡыҙарыу, шешеү һәм тешләү урыны тирәһендә ҡыуыҡтар<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ағыулы тешләү шулай уҡ ҡоҫоу, күреүҙең тоноҡланыуы, тын алыу һәм йөрәк тибеше ауырлашыуы тыуҙырыуы ихтимал; тәндең зарарланған өлөшөндә ойоу йәки сәнсеү; тирләү күҙәтелә<ref name="CDC2012" /><ref name="Gold2002">{{статья|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|месяц=4|число=1|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref>. Тешләнгәндән һуң көсһөҙлөк, битарафлыҡ, ҡурҡыу билдәләре барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Ағыу эске ҡан китеүгә, бөйөр етешһеҙлегенә, ҡаты аллергик реакция һәм тешләү урыны тирәһендәге туҡыма үлеменә килтерергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүе аяҡ-ҡулдарҙы юғалтыуға йәки башҡа кире ҡайтарылмаҫлыҡ эҙемтәләргә, хатта үлемгә килтерергә мөмкинх<ref name="CDC2012">{{cite web|title=Venomous Snakes |url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |publisher=[[U.S. National Institute for Occupational Safety and Health]] |accessdate=2015-05-19 |date=2012-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429051901/http://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |archivedate=2015-04-29}}</ref><ref name="WHO2015" />. Тешләү һөҙөмтәһе йыландың төрөнә, ағыу индереү күләменә, ҡорбандың тәнендә тешләү урынына, тән ауырлығына һәм тешләнгән кешенең дөйөм һаулығына бәйле<ref name="WHO2015" />. Балаларҙа, бәләкәйерәк булғанлыҡтан, проблемалар йыш ҡына ололарға ҡарағанда ауырыраҡ була<ref name="Marx2010">{{книга |заглавие=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice |издательство=Mosby/Elsevier |место=Philadelphia |isbn=9780323054720 |страницы=746 |издание=7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 |дата ссылки=21 May 2015 |язык=en |автор=Marx, John A. |год=2010 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043152/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 }}</ref><ref name="WHO2015" /><ref>{{книга |заглавие=World Report on Child Injury Prevention |издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]] |isbn=9789241563574 |страницы=128 |ссылка=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 |язык=en |дата ссылки=2 February 2017 |автор=Peden, M. M. |год=2008 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043106/https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 }}</ref><ref name="WHOantivenoms" />. Күпселек тешләүҙәр ҡул йәки аяҡтарҙа була. Иң ҡурҡыныс тешләүҙәр муйынға, башҡа һәм ҡан тамырҙарына<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүҙәре кешеләрҙең уларға һунар итеү һөҙөмтәһе лә, уларҙың кешеләрҙән һаҡланыу сараһы ла булып тора<ref name="Kast2008" />. Тешләү өсөн хәүеф факторҙарына асыҡ һауала һаҡланмаған ҡулдар менән эшләү, мәҫәлән, ауыл хужалығында, урман хужалығында һәм төҙөлөштә, шулай уҡ кешеләрҙең үҙ эшендә йәки ял итеү урындарында йылан тешләү хәүефе барлығын аңламауы инә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ерҙәге йылан төрҙәренең күбеһе ағыулы түгел, ҡорбанын ҡыҫып йәки тереләй йотоп үлтерә. Кеше өсөн тешләүе хәүефле булған ағыулы йыландарға түбәндәге ғаиләгә ҡараған йыландар инә: * Аспидтар (кобралар, крайттар, мамбалар, тайпандар, диңгеҙ йылан-амфибиялары, диңгеҙ йыландары һ.б.); * Ҡара йылан кеүектәр (ҡара йыландар, баҡыр башлы йыландар, шыңғырауыҡ йыландар, эфалар һ.б.); * Оҙонса йыландар; * Туҙбаш йылан кеүектәр (бумсланг, йөҙөм йыланы, юлбарыҫ йылан һ.б.). Ағыулы йыландарҙы Антарктиданан башҡа һәр ҡитғала ла осратырға мөмкин<ref name="Gold2002" />. Бөтә донъяла тешләүҙәре иң етди клиник проблемалар тыуҙырған йыландар — ҡара йыландар, кобралар һәм крайттар. Йыш ҡына ябай кеше тешләгән йыландың төрөн билдәләй алмай<ref name="WHONeg">{{cite web|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|title=Neglected tropical diseases: Snakebite|publisher=[[World Health Organization]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|archivedate=2015-09-30|accessdate=2015-05-19}}</ref>. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы йылан тешләүе «күп тропик һәм субтропик илдәрҙә йәмәғәт һаулығының иғтибарһыҙ ҡалдырылған проблемаһы» тип белдерә<ref name="WHOantivenoms">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |date=2015-02 |accessdate=2017-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170418105431/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |archivedate=2017-04-18 }}</ref>. Йылан тешләүҙәрен булдырмау үҙ эсенә һаҡланыу аяҡ кейемен кейеүҙе, йыландар йәшәгән урындарҙан ҡасыуҙы һәм йыландар менән иғтибарһыҙ эш итеүҙе булдырмауҙы ала<ref name="CDC2012" />. Тешләүҙәрҙе дауалау күп осраҡта йыландың төрөнә бәйле<ref name="CDC2012" />. Яраны һабынлы һыу менән йыуырға һәм аяҡ-ҡулды тыныс тоторға кәңәш ителә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHONeg" />. Яраны бысаҡ менән ҡырҡыу йәки жгут ҡулланыу кәңәш ителмәй<ref name="CDC2012" />. Ҡайһы берҙә кешенең тын алыуын махсус һәм оҙайлы ваҡытҡа тотоп торорға кәрәк<ref name="WHONeg" />. Тиҙ арала квалификациялы табипҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш ителә. Ағыулы йылан тешләгәндә интоксикацияны дауалау өсөн махсус сара булып махсус ағыу ҡайтарғыс, йәки [[Противозмеиная сыворотка|йыланға ҡаршы сыворотка]] тора. Антидот тешләүҙән юғары токсиклыҡ хәүефе булғанда ғына тәҡдим ителә (үлемде булдырмау өсөн), сөнки антидоттар үҙҙәре йыш ҡына ян-яҡ эффекттарға эйә һәм кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин<ref name="WHO2015" /><ref name="Gutierrez2007" />. Кәрәкле антидоттың төрө йыландың төрөнә бәйле<ref name="WHONeg" />. Йыландың төрө билдәһеҙ булғанда, йыш ҡына был ерҙә билдәле төрҙәргә ҡарап антидот бирелә<ref name="WHONeg" />. Донъяның ҡайһы бер төбәктәрендә антидоттың дөрөҫ төрөн алыу ҡыйын, был улар ҡайһы саҡта эшләмәүенә өлөшләтә булышлыҡ итә<ref name="WHO2015" />. Өҫтәмә проблема булып был дарыуҙар хаҡы һәм һаҡлау ауырлығы тора<ref name="WHO2015" />. Антидот тешләнгән урындың үҙенә лә аҙ йоғонто яһай, шуға күрә инфекция хәүефен кәметеүгә һәм яраларҙы уңалтыуға булышлыҡ итеү өсөн өҫтәмә саралар талап ителә<ref name="WHONeg" />. Йыл һайын донъяла ағыулы йылан тешләүҙәре биш миллионға тиклем етеүе ихтимал<ref name="WHO2015">{{cite web |title=Animal bites: Fact sheet N°373 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |publisher=[[World Health Organization]] |accessdate=2015-05-19 |date=2015-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504100257/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |archivedate=2015-05-04 }}</ref>. Улар яҡынса 2,5 миллион ағыуланыу һәм 20 меңдән 125 меңгә тиклем үлемгә килтерә<ref name="WHO2015" /><ref name="Kast2008" />. Тешләүҙәр йышлығы һәм ауырлығы донъяның төрлө ерҙәрендә ныҡ айырыла<ref name="Kast2008">{{статья |заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths |издание={{Нп3|PLOS Medicine}} |том=5 |номер=11 |страницы=e218 |pmid=18986210 |pmc=2577696 |doi=10.1371/journal.pmed.0050218 |язык=en |тип= journal |автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J. |число=4 |месяц=11 |год=2008}}</ref>. Улар Африкала, Азияла һәм Латин Америкаһында иң таралған<ref name="WHO2015" />, өҫтәүенә ауыл райондары күберәк зыян күрә<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Австралияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала үлем кимәле сағыштырмаса түбәнерәк<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Мәҫәлән, АҠШ-та йылына ете-һигеҙ мең кешене ағыулы йылан тешләй (40 мең кешенең берәүһе), биш кеше үлә (65 миллион кешенең берәүһе)<ref name="CDC2012" />. Бөтә йылан тешләүҙәренең иң таралған билдәһе — ныҡ ҡурҡыу, был башҡа симптомдар үҫешенә булышлыҡ итә, шул иҫәптән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу, эс китеү, баш әйләнеүҙе, иҫ юғалтыуҙы, йөрәк тиҙ һуғыуы һәм тиренең һалҡын, йәбешкәк булыуы кеүек, барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә<ref name="Gold2002" /><ref name="Kitchens1987">{{статья |заглавие=Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=258 |номер=12 |страницы=1615—1618 |pmid=3625968 |doi=10.1001/jama.258.12.1615 |язык=en |тип=journal |автор=Kitchens C., Van Mierop L. |год=1987 }}</ref>. Телевидение, әҙәбиәт һәм фольклор йылан тешләүҙәре тирәләй шау-шыу тыуҙырыу өсөн яуаплы, һәм кешеләрҙә ҡотолғоһоҙ үлем тураһында нигеҙһеҙ уйҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал. Үҫешеүсе илдәрҙә йылан тешләүе күпселек осраҡта өйҙән ситтә эшләгән кешеләрҙә, мәҫәлән, фермерҙарҙа, һунарсыларҙа, балыҡсыларҙа осрай. Йыш ҡына кеше йыланға баҫҡанда йәки уға бик яҡынлашҡанда тешләнә. АҠШ-та һәм Европала йыландарҙы йорт хайуаны итеп тотҡандар араһында йылан тешләү йыш осрай<ref name=Brut2013>{{книга |заглавие=Neuroparasitology and tropical neurology |isbn=9780444534996 |страницы=351 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351archiveurl= https://web.archive.org/web/20170908174306/https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351 |дата ссылки=8 September 2017 |ref=Brutto |язык= |автор=Brutto, edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del |год=2013}}</ref>. АҠШ-та йылан тешләгән кешеләрҙең 40 проценттан ашыуы ҡырағай йыландарҙы тоторға тырышып йәки ҡурҡыныс йорт хайуандары менән һаҡһыҙ эш итеп, аңлы рәүештә үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя — уларҙан 40 процентының ҡанында алкоголь кимәле 0,1 процент һәм унан күберәк булған<ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites in the United States |ссылка=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-practice_1987-10_25_4/page/386 |издание=Journal of Family Practice |том=25 |номер=4 |страницы=386—392 |pmid=3655676 |язык= |автор=Kurecki B., Brownlee H. |год=1987}}</ref>. Шулай уҡ үле кеүек күренгән йыландарҙан ҡасыу мөһим, сөнки ҡайһы бер төрҙәр ысынында арҡаларына тәгәрәп, телдәрен сығарып, потенциаль хәүефте алдаясаҡ. Үле йылан, хатта ҡырҡылған баш та рефлексив рәүештә эш итә ала һәм тешләүгә һәләтле. Һөҙөмтәлә тешләү тере йылан тешләүе кеүек көслө булыуы мөмкин<ref name="Gold2002" /><ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management|ссылка=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_1992-05_10_2/page/249|издание=Emerg Med Clin North Am|том=10|номер=2|страницы=249—267|pmid=1559468|язык=en|тип=journal|автор=Gold B., Barish R.|год=1992}}</ref>. Әммә үле йыландар үҙҙәре индергән ағыу күләмен көйләй алмай, шуға күрә үле йыландың тешләүе йыш ҡына ағыулыраҡ, шуға күрә кеше өсөн хәүефлерәк булыуы мөмкин<ref name="Suchard1999">{{статья|заглавие=Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|том=340|номер=24|страницы=1930|язык=en|pmid=10375322|doi= 10.1056/NEJM199906173402420|автор=Suchard, JR; LoVecchio F. |год=1999 |тип=journal}}</ref>. <gallery> Файл:White-spotted_Cat_Snake_(Boiga_drapiezii)_biting_my_thumb_(8757366381).jpg|альт=Укус за палец неядовитой белопятнистой бойги[англ.]| Ағыулы булмаған аҡ таплы бойганың {{Тәржемәһеҙ|Boiga drapiezii|белопятнистой бойги|en|Boiga drapiezii}} бармаҡты тешләүе Файл:ViperaBerusFang.JPG|альт=Укус обыкновенной гадюки в кожаную перчатку| Ғәҙәти йылан күн бирсәткәне тешләй Файл:Snake_bite_6.jpg|альт=Свежий след на коже кисти от укуса змеи| Ҡул тиреһендә йылан тешләгәндән яңы эҙ Файл:Viper_bite.jpg|альт=Стопа на 3-й день после укуса гадюки, отёк, геморрагии на месте укуса (без лечения)|Аяҡ йылан тешләгәндән һуң 3-сө көндә, шешеү, тешләгән урында ҡан ағыу (дауалауһыҙ) Файл:The_consequences_of_a_viper_bite-5day.jpg|альт=Экхимозы руки на 5-й день после укуса гадюки в большой палец кисти (с лечением)|Баш бармаҡты йылан тешләгәндән һуң 5-се көндә ҡулдың күгәреүе (ҡан һауыу, дауалау менән) Файл:Tissue_necrosis_following_bite_from_Bothrops_asper_PLoS_Medicine.jpg|альт=Гангрена нижней конечности подростка через 2 недели после укуса Bothrops asper[англ.] (противоядие не применялось)| Bothrops asper {{Тәржемәһеҙ|Bothrops asper||en|Bothrops asper}} тешләгәндән һуң 2 аҙна үткәс үҫмерҙең аяғының гангренаһы (антидот ҡулланылмаған) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Йылан ағыуы . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ағыулы йыландар]] [[Категория:Киҫкен хәлдәр]] jditer6943avw6qkimrgrrbl34ialtk 1297521 1297520 2026-05-20T06:35:01Z Таңһылыу 14946 1297521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:World_distribution_of_snakes.svg|мини|260x260пкс|Йыландарҙың яҡынса глобаль таралыуын күрһәткән карта]] '''Йылан тешләүе''' — [[Йыландар|йылан]] тешләүе (шул иҫәптән ағыулыһы ла) арҡаһында барлыҡҡа килгән тишекле [[Йәрәхәт|яра]]. Ағыулы йылан осрағында тешләү мәлендә ҡорбандың тәненә ағыу бик тиҙ ҡыуыш йәки йыйырсыҡлы тештәр ярҙамында индерелә (тәүгеһе струялы инъекция өсөн, икенсеһе тамсылап инъекция өсөн). Ҡайһы бер ағыулы йыландарҙа тештәр насар үҫешкән йәки тамаҡ тәрәнлегендә урынлашҡан, шуға күрә улар кеше өсөн бер аҙ хәүефһеҙерәк. Йылан тешләү билдәһе булып хайуандың тештәренән кеше тәнендә ике тишелгән яра булыуы тора. '''Ағыулы''' йылан тешләү һәм ағыу индереү билдәләре: тешләгән урында шунда уҡ көслө ауыртыу; яранан оҙаҡ ҡан ағыуы; ҡыҙарыу, шешеү һәм тешләү урыны тирәһендә ҡыуыҡтар<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ағыулы тешләү шулай уҡ ҡоҫоу, күреүҙең тоноҡланыуы, тын алыу һәм йөрәк тибеше ауырлашыуы тыуҙырыуы ихтимал; тәндең зарарланған өлөшөндә ойоу йәки сәнсеү; тирләү күҙәтелә<ref name="CDC2012" /><ref name="Gold2002">{{статья|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|месяц=4|число=1|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref>. Тешләнгәндән һуң көсһөҙлөк, битарафлыҡ, ҡурҡыу билдәләре барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Ағыу эске ҡан китеүгә, бөйөр етешһеҙлегенә, ҡаты аллергик реакция һәм тешләү урыны тирәһендәге туҡыма үлеменә килтерергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүе аяҡ-ҡулдарҙы юғалтыуға йәки башҡа кире ҡайтарылмаҫлыҡ эҙемтәләргә, хатта үлемгә килтерергә мөмкинх<ref name="CDC2012">{{cite web|title=Venomous Snakes |url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |publisher=[[U.S. National Institute for Occupational Safety and Health]] |accessdate=2015-05-19 |date=2012-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429051901/http://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |archivedate=2015-04-29}}</ref><ref name="WHO2015" />. Тешләү һөҙөмтәһе йыландың төрөнә, ағыу индереү күләменә, ҡорбандың тәнендә тешләү урынына, тән ауырлығына һәм тешләнгән кешенең дөйөм һаулығына бәйле<ref name="WHO2015" />. Балаларҙа, бәләкәйерәк булғанлыҡтан, проблемалар йыш ҡына ололарға ҡарағанда ауырыраҡ була<ref name="Marx2010">{{книга |заглавие=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice |издательство=Mosby/Elsevier |место=Philadelphia |isbn=9780323054720 |страницы=746 |издание=7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 |дата ссылки=21 May 2015 |язык=en |автор=Marx, John A. |год=2010 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043152/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 }}</ref><ref name="WHO2015" /><ref>{{книга |заглавие=World Report on Child Injury Prevention |издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]] |isbn=9789241563574 |страницы=128 |ссылка=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 |язык=en |дата ссылки=2 February 2017 |автор=Peden, M. M. |год=2008 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043106/https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 }}</ref><ref name="WHOantivenoms" />. Күпселек тешләүҙәр ҡул йәки аяҡтарҙа була. Иң ҡурҡыныс тешләүҙәр муйынға, башҡа һәм ҡан тамырҙарына<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүҙәре кешеләрҙең уларға һунар итеү һөҙөмтәһе лә, уларҙың кешеләрҙән һаҡланыу сараһы ла булып тора<ref name="Kast2008" />. Тешләү өсөн хәүеф факторҙарына асыҡ һауала һаҡланмаған ҡулдар менән эшләү, мәҫәлән, ауыл хужалығында, урман хужалығында һәм төҙөлөштә, шулай уҡ кешеләрҙең үҙ эшендә йәки ял итеү урындарында йылан тешләү хәүефе барлығын аңламауы инә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ерҙәге йылан төрҙәренең күбеһе ағыулы түгел, ҡорбанын ҡыҫып йәки тереләй йотоп үлтерә. Кеше өсөн тешләүе хәүефле булған ағыулы йыландарға түбәндәге ғаиләгә ҡараған йыландар инә: * Аспидтар (кобралар, крайттар, мамбалар, тайпандар, диңгеҙ йылан-амфибиялары, диңгеҙ йыландары һ.б.); * Ҡара йылан кеүектәр (ҡара йыландар, баҡыр башлы йыландар, шыңғырауыҡ йыландар, эфалар һ.б.); * Оҙонса йыландар; * Туҙбаш йылан кеүектәр (бумсланг, йөҙөм йыланы, юлбарыҫ йылан һ.б.). Ағыулы йыландарҙы Антарктиданан башҡа һәр ҡитғала ла осратырға мөмкин<ref name="Gold2002" />. Бөтә донъяла тешләүҙәре иң етди клиник проблемалар тыуҙырған йыландар — ҡара йыландар, кобралар һәм крайттар. Йыш ҡына ябай кеше тешләгән йыландың төрөн билдәләй алмай<ref name="WHONeg">{{cite web|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|title=Neglected tropical diseases: Snakebite|publisher=[[World Health Organization]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|archivedate=2015-09-30|accessdate=2015-05-19}}</ref>. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы йылан тешләүе «күп тропик һәм субтропик илдәрҙә йәмәғәт һаулығының иғтибарһыҙ ҡалдырылған проблемаһы» тип белдерә<ref name="WHOantivenoms">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |date=2015-02 |accessdate=2017-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170418105431/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |archivedate=2017-04-18 }}</ref>. Йылан тешләүҙәрен булдырмау үҙ эсенә һаҡланыу аяҡ кейемен кейеүҙе, йыландар йәшәгән урындарҙан ҡасыуҙы һәм йыландар менән иғтибарһыҙ эш итеүҙе булдырмауҙы ала<ref name="CDC2012" />. Тешләүҙәрҙе дауалау күп осраҡта йыландың төрөнә бәйле<ref name="CDC2012" />. Яраны һабынлы һыу менән йыуырға һәм аяҡ-ҡулды тыныс тоторға кәңәш ителә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHONeg" />. Яраны бысаҡ менән ҡырҡыу йәки жгут ҡулланыу кәңәш ителмәй<ref name="CDC2012" />. Ҡайһы берҙә кешенең тын алыуын махсус һәм оҙайлы ваҡытҡа тотоп торорға кәрәк<ref name="WHONeg" />. Тиҙ арала квалификациялы табипҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш ителә. Ағыулы йылан тешләгәндә интоксикацияны дауалау өсөн махсус сара булып махсус ағыу ҡайтарғыс, йәки [[Противозмеиная сыворотка|йыланға ҡаршы сыворотка]] тора. Антидот тешләүҙән юғары токсиклыҡ хәүефе булғанда ғына тәҡдим ителә (үлемде булдырмау өсөн), сөнки антидоттар үҙҙәре йыш ҡына ян-яҡ эффекттарға эйә һәм кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин<ref name="WHO2015" /> Кәрәкле антидоттың төрө йыландың төрөнә бәйле<ref name="WHONeg" />. Йыландың төрө билдәһеҙ булғанда, йыш ҡына был ерҙә билдәле төрҙәргә ҡарап антидот бирелә<ref name="WHONeg" />. Донъяның ҡайһы бер төбәктәрендә антидоттың дөрөҫ төрөн алыу ҡыйын, был улар ҡайһы саҡта эшләмәүенә өлөшләтә булышлыҡ итә<ref name="WHO2015" />. Өҫтәмә проблема булып был дарыуҙар хаҡы һәм һаҡлау ауырлығы тора<ref name="WHO2015" />. Антидот тешләнгән урындың үҙенә лә аҙ йоғонто яһай, шуға күрә инфекция хәүефен кәметеүгә һәм яраларҙы уңалтыуға булышлыҡ итеү өсөн өҫтәмә саралар талап ителә<ref name="WHONeg" />. Йыл һайын донъяла ағыулы йылан тешләүҙәре биш миллионға тиклем етеүе ихтимал<ref name="WHO2015">{{cite web |title=Animal bites: Fact sheet N°373 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |publisher=[[World Health Organization]] |accessdate=2015-05-19 |date=2015-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504100257/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |archivedate=2015-05-04 }}</ref>. Улар яҡынса 2,5 миллион ағыуланыу һәм 20 меңдән 125 меңгә тиклем үлемгә килтерә<ref name="WHO2015" /><ref name="Kast2008" />. Тешләүҙәр йышлығы һәм ауырлығы донъяның төрлө ерҙәрендә ныҡ айырыла<ref name="Kast2008">{{статья |заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths |издание={{Нп3|PLOS Medicine}} |том=5 |номер=11 |страницы=e218 |pmid=18986210 |pmc=2577696 |doi=10.1371/journal.pmed.0050218 |язык=en |тип= journal |автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J. |число=4 |месяц=11 |год=2008}}</ref>. Улар Африкала, Азияла һәм Латин Америкаһында иң таралған<ref name="WHO2015" />, өҫтәүенә ауыл райондары күберәк зыян күрә<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Австралияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала үлем кимәле сағыштырмаса түбәнерәк<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Мәҫәлән, АҠШ-та йылына ете-һигеҙ мең кешене ағыулы йылан тешләй (40 мең кешенең берәүһе), биш кеше үлә (65 миллион кешенең берәүһе)<ref name="CDC2012" />. Бөтә йылан тешләүҙәренең иң таралған билдәһе — ныҡ ҡурҡыу, был башҡа симптомдар үҫешенә булышлыҡ итә, шул иҫәптән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу, эс китеү, баш әйләнеүҙе, иҫ юғалтыуҙы, йөрәк тиҙ һуғыуы һәм тиренең һалҡын, йәбешкәк булыуы кеүек, барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә<ref name="Gold2002" /><ref name="Kitchens1987">{{статья |заглавие=Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=258 |номер=12 |страницы=1615—1618 |pmid=3625968 |doi=10.1001/jama.258.12.1615 |язык=en |тип=journal |автор=Kitchens C., Van Mierop L. |год=1987 }}</ref>. Телевидение, әҙәбиәт һәм фольклор йылан тешләүҙәре тирәләй шау-шыу тыуҙырыу өсөн яуаплы, һәм кешеләрҙә ҡотолғоһоҙ үлем тураһында нигеҙһеҙ уйҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал. Үҫешеүсе илдәрҙә йылан тешләүе күпселек осраҡта өйҙән ситтә эшләгән кешеләрҙә, мәҫәлән, фермерҙарҙа, һунарсыларҙа, балыҡсыларҙа осрай. Йыш ҡына кеше йыланға баҫҡанда йәки уға бик яҡынлашҡанда тешләнә. АҠШ-та һәм Европала йыландарҙы йорт хайуаны итеп тотҡандар араһында йылан тешләү йыш осрай<ref name=Brut2013>{{книга |заглавие=Neuroparasitology and tropical neurology |isbn=9780444534996 |страницы=351 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351archiveurl= https://web.archive.org/web/20170908174306/https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351 |дата ссылки=8 September 2017 |ref=Brutto |язык= |автор=Brutto, edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del |год=2013}}</ref>. АҠШ-та йылан тешләгән кешеләрҙең 40 проценттан ашыуы ҡырағай йыландарҙы тоторға тырышып йәки ҡурҡыныс йорт хайуандары менән һаҡһыҙ эш итеп, аңлы рәүештә үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя — уларҙан 40 процентының ҡанында алкоголь кимәле 0,1 процент һәм унан күберәк булған<ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites in the United States |ссылка=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-practice_1987-10_25_4/page/386 |издание=Journal of Family Practice |том=25 |номер=4 |страницы=386—392 |pmid=3655676 |язык= |автор=Kurecki B., Brownlee H. |год=1987}}</ref>. Шулай уҡ үле кеүек күренгән йыландарҙан ҡасыу мөһим, сөнки ҡайһы бер төрҙәр ысынында арҡаларына тәгәрәп, телдәрен сығарып, потенциаль хәүефте алдаясаҡ. Үле йылан, хатта ҡырҡылған баш та рефлексив рәүештә эш итә ала һәм тешләүгә һәләтле. Һөҙөмтәлә тешләү тере йылан тешләүе кеүек көслө булыуы мөмкин<ref name="Gold2002" /><ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management|ссылка=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_1992-05_10_2/page/249|издание=Emerg Med Clin North Am|том=10|номер=2|страницы=249—267|pmid=1559468|язык=en|тип=journal|автор=Gold B., Barish R.|год=1992}}</ref>. Әммә үле йыландар үҙҙәре индергән ағыу күләмен көйләй алмай, шуға күрә үле йыландың тешләүе йыш ҡына ағыулыраҡ, шуға күрә кеше өсөн хәүефлерәк булыуы мөмкин<ref name="Suchard1999">{{статья|заглавие=Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|том=340|номер=24|страницы=1930|язык=en|pmid=10375322|doi= 10.1056/NEJM199906173402420|автор=Suchard, JR; LoVecchio F. |год=1999 |тип=journal}}</ref>. <gallery> Файл:White-spotted_Cat_Snake_(Boiga_drapiezii)_biting_my_thumb_(8757366381).jpg|альт=Укус за палец неядовитой белопятнистой бойги[англ.]| Ағыулы булмаған аҡ таплы бойганың {{Тәржемәһеҙ|Boiga drapiezii|белопятнистой бойги|en|Boiga drapiezii}} бармаҡты тешләүе Файл:ViperaBerusFang.JPG|альт=Укус обыкновенной гадюки в кожаную перчатку| Ғәҙәти йылан күн бирсәткәне тешләй Файл:Snake_bite_6.jpg|альт=Свежий след на коже кисти от укуса змеи| Ҡул тиреһендә йылан тешләгәндән яңы эҙ Файл:Viper_bite.jpg|альт=Стопа на 3-й день после укуса гадюки, отёк, геморрагии на месте укуса (без лечения)|Аяҡ йылан тешләгәндән һуң 3-сө көндә, шешеү, тешләгән урында ҡан ағыу (дауалауһыҙ) Файл:The_consequences_of_a_viper_bite-5day.jpg|альт=Экхимозы руки на 5-й день после укуса гадюки в большой палец кисти (с лечением)|Баш бармаҡты йылан тешләгәндән һуң 5-се көндә ҡулдың күгәреүе (ҡан һауыу, дауалау менән) Файл:Tissue_necrosis_following_bite_from_Bothrops_asper_PLoS_Medicine.jpg|альт=Гангрена нижней конечности подростка через 2 недели после укуса Bothrops asper[англ.] (противоядие не применялось)| Bothrops asper {{Тәржемәһеҙ|Bothrops asper||en|Bothrops asper}} тешләгәндән һуң 2 аҙна үткәс үҫмерҙең аяғының гангренаһы (антидот ҡулланылмаған) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Йылан ағыуы . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ағыулы йыландар]] [[Категория:Киҫкен хәлдәр]] 1yre58r54h4q64gmgbiy3w12bt7vud6 14 201045 1297522 2026-05-20T06:36:53Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Йыландар]] [[Категория:Ағыулы хайуандар]] 1297522 wikitext text/x-wiki [[Категория:Йыландар]] [[Категория:Ағыулы хайуандар]] h5j8oyds52j5pb62qkb3vucidmi5v1v 14 201046 1297525 2026-05-20T06:41:23Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Кеше ауырыуҙары]] [[Категория:Реаниматология]] [[Категория:Үлем сәбәптәре]] 1297525 wikitext text/x-wiki [[Категория:Кеше ауырыуҙары]] [[Категория:Реаниматология]] [[Категория:Үлем сәбәптәре]] 50ktp9f0flbn5lsuwmimphhh92bpkif 14 201047 1297526 2026-05-20T06:43:33Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Медицинаның клиник бүлектәре]] 1297526 wikitext text/x-wiki [[Категория:Медицинаның клиник бүлектәре]] 4fs87vesv2a0unfh07ksv6e26vuridg 14 201048 1297527 2026-05-20T06:48:05Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Үлем]] [[Категория:Ғүмер оҙонлоғо]] 1297527 wikitext text/x-wiki [[Категория:Үлем]] [[Категория:Ғүмер оҙонлоғо]] ru31telitiqz50zx3d3xoi6sufwhome 14 201049 1297528 2026-05-20T06:51:18Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Демография]] [[Категория:Тормош]] 1297528 wikitext text/x-wiki [[Категория:Демография]] [[Категория:Тормош]] apog3qlkqdy98m5q88dtmvmgygc9821 1 201050 1297529 2026-05-20T06:54:08Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Змеиный укус|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1297529 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Змеиный укус|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} ia2txcpenyey40m1vuqb75fiqu4ajml 0 201051 1297537 2026-05-20T09:53:01Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151580099|Пехлеви, Лейла]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297537 wikitext text/x-wiki '''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, Тәһран, [[Иран]] — {{Үлгән көнө|10|06|2001}}, {{ВафатБулыуУрыны|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]] ) — Иран [[Шаһ|шаһы]] [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы. == Биографияһы == Ләйлә [[1970 йыл|1970 йылдың]] [[27 март|27 мартында]] Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була. Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл|1980]] йылда атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл|1988]] йылда Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл|1992 йылға]] тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты|Браун университетына]] уҡырға инә. Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана<ref>''Sabety, Setareh.''&#x20;Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis.&#x20;Iranian.com&#x20;(19 июня 2001).&#x20;Дата обращения: 11 ноября 2009.&#x20;Архивировано 27 июля 2012 года.</ref>. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән. Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай<ref>Leila Pahlavi: the peacock princess&#x20;(англ.).&#x20;''The Independent''&#x20;(12 июня 2001).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. == Үлеме == Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл|2001]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}</ref>. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner's Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}</ref> 2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция|Францияның]] [[Париж|Париждағы]] Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты <a href="./Франсуа_Миттеран" rel="mw:WikiLink" data-linkid="134" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Миттеран, Франсуа&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg/120px-President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:101},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;французский политический деятель&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Франсуа Миттеран&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg/120px-President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:109},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;француз дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, социалистик хәрәкәт лидерҙарының береһе, 1981 йылдан 1995 йылға тиклем Францияның 21-се президенты.&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUw" title="Франсуа Миттеран">Франсуа Миттерандың</a> ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}</ref> [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[4 ғинуар|4 ғинуарында]] [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе – үҙ-үҙенә ҡул һалыу<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}</ref> == Музыкала == 2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother] * [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death] {{Wayback|url=http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/|date=20160303190236}} * [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html|date=20080111221116}} * http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&op=printe&id=76 [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] qz0e8adsvff4redzhkf1jidh153ettm 1297538 1297537 2026-05-20T09:59:03Z Юлдашева Луиза 18980 1297538 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, [[Тәһран]], [[Иран]] — [[10 июнь]] [[2001 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Иран [[шаһ]]ы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы. == Биографияһы == Ләйлә [[1970 йыл]]дың [[27 март]]ында Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була. Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл]]да атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл]]да Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл]]ға тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты]]на уҡырға инә. Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана<ref>''Sabety, Setareh.'' Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis. Iranian.com (19 июня 2001). Дата обращения: 11 ноября 2009. Архивировано 27 июля 2012 года.</ref>. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән. Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай<ref>Leila Pahlavi: the peacock princess (англ.). ''The Independent'' (12 июня 2001). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. == Үлеме == Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}</ref>. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner’s Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}</ref> 2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция]]ның [[Париж]]дағы Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты <a href="./Франсуа_Миттеран" rel="mw:WikiLink" data-linkid="134" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Миттеран, Франсуа&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg/120px-President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:101},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;французский политический деятель&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Франсуа Миттеран&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg/120px-President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:109},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;француз дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, социалистик хәрәкәт лидерҙарының береһе, 1981 йылдан 1995 йылға тиклем Францияның 21-се президенты.&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUw" title="Франсуа Миттеран">Франсуа Миттерандың</a> ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}</ref> [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе — үҙ-үҙенә ҡул һалыу<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}</ref> == Музыкала == 2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother] * [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death] {{Wayback|url=http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/|date=20160303190236}} * [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html|date=20080111221116}} * http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&op=printe&id=76 [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] ld18ciwkq37dj2r50u4ftj2w0germcw 1297539 1297538 2026-05-20T09:59:36Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1297539 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, [[Тәһран]], [[Иран]] — [[10 июнь]] [[2001 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Иран [[шаһ]]ы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы. == Биографияһы == Ләйлә [[1970 йыл]]дың [[27 март]]ында Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була. Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл]]да атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл]]да Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл]]ға тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты]]на уҡырға инә. Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана<ref>''Sabety, Setareh.'' Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis. Iranian.com (19 июня 2001). Дата обращения: 11 ноября 2009. Архивировано 27 июля 2012 года.</ref>. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән. Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай<ref>Leila Pahlavi: the peacock princess (англ.). ''The Independent'' (12 июня 2001). Дата обращения: 7 февраля 2026</ref>. == Үлеме == Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}</ref>. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner’s Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}</ref> 2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция]]ның [[Париж]]дағы Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты <a href="./Франсуа_Миттеран" rel="mw:WikiLink" data-linkid="134" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Миттеран, Франсуа&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg/120px-President_Mitterand_bij_slotzitting_Europa_Congres_Mitterand%2C_kop%2C_Bestanddeelnr_934-2444_%28portrait_crop%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:101},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;французский политический деятель&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Франсуа Миттеран&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg/120px-President_Fran%C3%A7ois_Mitterrand_in_1983.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:109},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;француз дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, социалистик хәрәкәт лидерҙарының береһе, 1981 йылдан 1995 йылға тиклем Францияның 21-се президенты.&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2038&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUw" title="Франсуа Миттеран">Франсуа Миттерандың</a> ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}</ref> [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе — үҙ-үҙенә ҡул һалыу<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}</ref> == Музыкала == 2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother] * [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death] {{Wayback|url=http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/|date=20160303190236}} * [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html|date=20080111221116}} * http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&op=printe&id=76 [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] hng79l48j8jfn2b7ieph86ts75d1pew 1297540 1297539 2026-05-20T10:00:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлеме */ 1297540 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, [[Тәһран]], [[Иран]] — [[10 июнь]] [[2001 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Иран [[шаһ]]ы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы. == Биографияһы == Ләйлә [[1970 йыл]]дың [[27 март]]ында Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була. Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл]]да атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл]]да Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл]]ға тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты]]на уҡырға инә. Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана<ref>''Sabety, Setareh.'' Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis. Iranian.com (19 июня 2001). Дата обращения: 11 ноября 2009. Архивировано 27 июля 2012 года.</ref>. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән. Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай<ref>Leila Pahlavi: the peacock princess (англ.). ''The Independent'' (12 июня 2001). Дата обращения: 7 февраля 2026</ref>. == Үлеме == Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}</ref>. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner’s Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}</ref> 2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция]]ның [[Париж]]дағы Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты Франсуа Миттерандың ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}</ref> [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе — үҙ-үҙенә ҡул һалыу<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}</ref> == Музыкала == 2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother] * [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death] {{Wayback|url=http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/|date=20160303190236}} * [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html|date=20080111221116}} * http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&op=printe&id=76 [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] h6stx0zkmwv6rapbhyrleuic3jhrbbq 1 201052 1297541 2026-05-20T10:04:26Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Лейла|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:03, 20 май 2026 (UTC) 1297541 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Лейла|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:03, 20 май 2026 (UTC) rb7kks92nqzxei5u8gv4e2afzvsfwo1 0 201053 1297543 2026-05-20T10:35:39Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152046621|Эндоскопия]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297543 wikitext text/x-wiki [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул . Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығына]] — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша ( лапароскопия, һ.б.) <ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref> == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. . Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар XVIII быуат аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини <ref>{{Cite journal|year=1806|url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107|title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung|language=de|journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst|volume=24|pages=107–24|accessdate=2022-01-07|issn=2022-01-07}}</ref> тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай <ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref> . Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарҙа ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре XX быуаттың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото - һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия , дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * [[Ангиоскопия]] - тамырҙар * Амниоскопия - йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы . * Бронхоскопия — бронхтарҙы тикшереү. * [[Вентрикулоскопия]] - баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * [[Кардиоскопия]] - [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү * Колоноскопия - йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү * Кольпоскопия - еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү * Лапароскопия - ҡорһаҡ ҡыуышлығы * Ларингоскопия - ҡурылдай * [[Назофарингоскопия]] — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия - тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] - тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм эндоскопистҡа килгәндә һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген * Торакоскопия - күкрәк ҡыуышлығы * [[Уретероскопия|Уретроскопия]] - һейҙек үткәргесе көпшәһе * [[Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарын * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығын == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Лукомский Г. И., Березов Ю. Е.|заглавие=Эндоскопическая техника в хирургии|место=М.|год=1967}} * {{Китап|автор=Логинов А. С.|заглавие=Лапароскопия в клинике внутренних болезней|место=М.|год=1969}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{Китап|автор=Соколов Л. К.|заглавие=Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки|место=М.|год=1975}} * {{Китап|автор=Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А.|заглавие=Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И.|заглавие=Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И.|заглавие=Руководство по клинической эндоскопии|издательство=«Медицина»|год=1985}} * {{Китап|автор=Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В.|заглавие= Эндоскопическая хирургия|издательство=«Медицина»|год=2001}} * {{Китап|автор=Мёрта Дж.|заглавие=Справочник врача общей практики|страниц=1230|isbn=978-5-89816-001-2|ответственный=Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А.|издательство=Практика|год=2003}} * {{Китап|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Китап|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles> * « ''[https://ru.wikisource.org/wiki/МСЭ2/Эндоскопия Эндоскопия]'' » — Кесе совет энциклопедияһында мәҡәлә ; 2-се баҫма; 1937—1947 йй. {{^v}} [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 4imwsu3n486j70ey1kpm0ih49cclv9k 0 201054 1297545 2026-05-20T10:36:44Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151581053|Пехлеви, Шахназ]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297545 wikitext text/x-wiki {{Персона|награды и премии={{{!}} {{!}}{{!!}}{{Орден Солнца (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{Орден Плеяд}}{{!!}}{{Коронационная медаль 1967 года}}{{!!}}{{Медаль 2500-летия основания Персидской империи}} {{!}}}}} [[Файл:Cecil_Beaton_Photographs-_Political_and_Military_Personalities;_Chahnaz,_Princess_of_Iran,_Fawzieh,_Queen_of_Iran,_Mohammed_Reza_Pahlevi_CBM2404.jpg|мини|Шаһбикә Шаһназ ата-әсәһе менән.]] '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октября|27 октябрь]] [[1940]], [[Тегеран|Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران&#x20;(перс.).&#x20;''BBC News فارسی''&#x20;(11 декабря 2013).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 12 декабря 2023 года.</ref> Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>The Leader-Post - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 6 мая 2016 года.</ref><ref name=":1">Lawrence Journal-World - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 12 декабря 2023 года.</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I|Фаруҡ I-]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name=":1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж|Льеждағы]] Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария|Швейцарияла]] белем ала<ref name=":2">Ocala Star-Banner - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|accessdate=2024-07-07|language=en-GB|archivedate=2014-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm}}</ref> . Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>The Leader-Post - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|accessdate=2024-07-07|language=en-GB|archivedate=2014-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Shah's daughter 'could not stand' exile]&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на британском английском языке">(брит. англ.)</span>. 12 июня 2001. [https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Архивировано] 29 ноября 2014<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 7 июля 2024</span>.</cite></ref><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960's/70's)&#x20;(амер. англ.).&#x20;''The Iranian''&#x20;(1 марта 2009).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":2" /> —1964<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی.&#x20;''historydocuments.ir''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> ) — [[Иран|Ирандың]] элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 - TIME.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(31 января 2011).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014 )<ref>Shahnaz Pahlavi.&#x20;''www.parstimes.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә Париждағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(24 апреля 2014).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.''&#x20;عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی!&#x20;(перс.).&#x20;''fa''&#x20;(۱۳۹۳/۰۳/۱۶ - ۲۰:۰۰).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] blxr3edzp3kyx2rztimcitubusq97ke 1297546 1297545 2026-05-20T10:42:08Z Юлдашева Луиза 18980 1297546 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران&#x20;(перс.).&#x20;''BBC News فارسی''&#x20;(11 декабря 2013).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 12 декабря 2023 года.</ref> Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>The Leader-Post - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 6 мая 2016 года.</ref><ref name=":1">Lawrence Journal-World - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 12 декабря 2023 года.</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I|Фаруҡ I-]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>The Leader-Post - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|accessdate=2024-07-07|language=en-GB|archivedate=2014-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Shah's daughter 'could not stand' exile]&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на британском английском языке">(брит. англ.)</span>. 12 июня 2001. [https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Архивировано] 29 ноября 2014<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 7 июля 2024</span>.</cite></ref><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960's/70's)&#x20;(амер. англ.).&#x20;''The Iranian''&#x20;(1 марта 2009).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":2" /> —1964<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی.&#x20;''historydocuments.ir''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> ) — [[Иран|Ирандың]] элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 - TIME.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(31 января 2011).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014 )<ref>Shahnaz Pahlavi.&#x20;''www.parstimes.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә Париждағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(24 апреля 2014).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.''&#x20;عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی!&#x20;(перс.).&#x20;''fa''&#x20;(۱۳۹۳/۰۳/۱۶ - ۲۰:۰۰).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] o2xwj4n214z4jf4e959r9lunpm1e17p 1297547 1297546 2026-05-20T10:45:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1297547 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>The Leader-Post — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|accessdate=2024-07-07|language=en-GB|archivedate=2014-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Shah’s daughter 'could not stand' exile] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на британском английском языке">(брит. англ.)</span>. 12 июня 2001. [https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm Архивировано] 29 ноября 2014<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 7 июля 2024</span>.</cite></ref><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960's/70's)&#x20;(амер. англ.).&#x20;''The Iranian''&#x20;(1 марта 2009).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":2" /> —1964<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی.&#x20;''historydocuments.ir''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> ) — [[Иран|Ирандың]] элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 - TIME.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(31 января 2011).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014 )<ref>Shahnaz Pahlavi.&#x20;''www.parstimes.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә Париждағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(24 апреля 2014).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.''&#x20;عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی!&#x20;(перс.).&#x20;''fa''&#x20;(۱۳۹۳/۰۳/۱۶ - ۲۰:۰۰).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] fbhl2n3mwkq8vf5x6reesq3tr736kmn 1297548 1297547 2026-05-20T10:49:35Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1297548 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960's/70's)&#x20;(амер. англ.).&#x20;''The Iranian''&#x20;(1 марта 2009).&#x20;Дата обращения: 7 июля 2024.&#x20;Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":2" /> —1964<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی.&#x20;''historydocuments.ir''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> ) — [[Иран|Ирандың]] элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal - Google News Archive Search.&#x20;''news.google.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 - TIME.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(31 января 2011).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014 )<ref>Shahnaz Pahlavi.&#x20;''www.parstimes.com''.&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә Париждағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran.&#x20;''web.archive.org''&#x20;(24 апреля 2014).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.&#x20;Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.''&#x20;عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی!&#x20;(перс.).&#x20;''fa''&#x20;(۱۳۹۳/۰۳/۱۶ - ۲۰:۰۰).&#x20;Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] ntrd6g107tq31o97v1pzklergcm3rs7 1297549 1297548 2026-05-20T10:51:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Никахтары һәм балалары */ 1297549 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә Париждағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] ndcf2zfm9a93jfmng60gjsu0g1g2lpz 1297550 1297549 2026-05-20T10:52:21Z Юлдашева Луиза 18980 /* Никахтары һәм балалары */ 1297550 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә [[Париж]]дағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] f2r5injw57ve1jx72n4xe50cj4vfe85 1297552 1297550 2026-05-20T10:56:34Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297552 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә [[Париж]]дағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 90s5y90nzkxzkmej1keqriceaitlbj9 1297553 1297552 2026-05-20T10:58:44Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1297553 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә [[Париж]]дағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] {{Тышҡы һылтанмалар}} nsga00aoa6mqy4yyuxkp4r1xo9w38wu 1297554 1297553 2026-05-20T11:00:07Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1297554 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә [[Париж]]дағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] {{Тышҡы һылтанмалар}} cj16edcwqk7hxavjvqujawjg4vnip9k 1 201055 1297551 2026-05-20T10:53:29Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Шахназ|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:52, 20 май 2026 (UTC) 1297551 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Шахназ|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:52, 20 май 2026 (UTC) 5zo1w6owtz2hsyk38nil9rq3k07ae5b