Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 1768 1297645 1297419 2026-05-21T06:36:25Z Һәҙиә 13420 /* Риза */ 1297645 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == 9kvpnymcsrksyqy3p3hljp5aqwkgobz 1297646 1297645 2026-05-21T06:37:18Z Һәҙиә 13420 /* Риза */ 1297646 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == 12a8srsm377okfdz0iwevpazxzvr7w3 1297647 1297646 2026-05-21T07:26:40Z Юлдашева Луиза 18980 /* Риза */ 1297647 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == cqc0v701sr2tqwb6lelytimbrxncqpx 0 13983 1297654 1290000 2026-05-21T08:11:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297654 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сыйрышбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сыйрышбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 12 | lat_sec = 46 |lon_deg = 54 | lon_min = 45 | lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Саҡмағош районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 559 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452205 |почта индекстары = |телефон коды =34796 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80256860003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сыйрышбаш''' ({{lang-ru|Сыйрышбашево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 559 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452205, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256860003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||559||281||278||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 10 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыкыуыш (Саҡмағош районы)|Туҙлыкыуыш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 84 км == Билдәле шәхестәре == * Нәбилә Вәлитова (1928—2006) — балет артисы, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисты (1969). * [[Йосопов Ҡасим Нәзиф улы]] (26.11.1935), мәғариф, комсомол органдары, юғары мәктәп һәм фән ветераны, ғалим-иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы шул иҫәптән 2011 йылға тиклем милли иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), [[Рәсәй]]ҙең (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1985) һәм [[Татарстан]]дың (2007) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Ғилемдар Рамаҙанов]] (2005) һәм М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|28|01|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|28|01|2022}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/557 c.Сыйрышбашево. Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128100104/http://libmap.bashnl.ru/node/557 |date=2022-01-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|01|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92192}}{{V|28|01|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Саҡмағош районы ауылдары}} [[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]] qcxutw2gcmp6x7s217ay62l68lp3oio 0 18998 1297649 1159014 2026-05-21T07:32:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297649 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Сураям |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 44 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Сураям''' ({{lang-ru|Суроям}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, [[Долгоброд һыуһаҡлағысы]]нан [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182600|title=РФ һыу реестры: Суроям}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200912111100020303 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102030 * Бассейн коды — 10.01.02.009 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Суроям, река, левый приток Уфы, Нязепетровский район.От распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени Сураям, с основой сура — в значении «раб», «невольник», «помощник» с имяобразующим аффиксом -ям'' тип яҙа <ref>Н.И. Шувалов Суроям// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/s.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021023501/http://old.toposural.ru/html/s.htm |date=2021-10-21 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} mybwii7ub6tt8lsety1xgsbhryqzsb1 0 26244 1297661 1288353 2026-05-21T10:10:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297661 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Руза Сәхәүетдинова |изображение = |размер = |описание = |имя при рождении = Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы |род деятельности = композитор |дата рождения = 25.6.1937 |место рождения = [[Тажик ССР-ы]], [[Сталинабад]] (хәҙерге {{ТУ|Дүшәмбе|Дүшәмбелә}}) ҡалаһы |гражданство = {{USSR}} <br>{{RUS}} |религия = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Салавата Юлаева|2013}}{{Заслуженный деятель искусств Российской Федерации|2003}} {{!!}} {{Башҡортостандың халыҡ артисы|1994}} {{!}}} |сайт = }} {{фамилиялаш|Сәхәүетдинов}} '''Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы''' ({{ВД-Преамбула}}) — композитор, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика теелевизион фестиваль-конкурсы (2004), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы (1993) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының]] [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]]һы (2002) лауреаты. == Биографияһы == Руза Хәйҙәр ҡыҙы Сәхәүетдинова 1937 йылдың 25 июнендә Тажик ССР-ы [[Сталинабад]] (Дүшәмбе) ҡалаһында тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң ата-әсәһе менән [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә]] ҡасабаһына күсеп ҡайта. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Руза башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә — Фәйзи Ғәскәров етәкселек иткән халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, эстрада бригадаларында эшләй. Сибай ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була. 1971 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай. 1970-се йылдарҙан башлап, Руза Хәйҙәр ҡыҙы йырҙар ижад итә. Был осорҙа Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссеры булып (1980—1984), уның йырҙары йырсылар тарафынан яратып башҡарыла,ә халыҡ уларҙы яратып ҡабул итә . 1971—1980 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 100-сө мәктәптә музыка уҡытыусы булып эшләй. Хор етәксеһе була, мәктәп эргәһендәге хор студияһын да алып бара. 1980—1984 йылдарҙа Башҡортостан Дәүләт телерадио комитетында тауыш режиссёры була. Руза Сәхәүетдинова йырҙары [[Фәрит Бикбулатов]], [[Нәзифә Ҡадирова]], [[Флүрә Килдейәрова]], [[Тәнзилә Үҙәнбаева]], [[Фәнүнә Сиражетдинова]], [[ Фәнәүи Сәлихов]] кеүек билдәле Башҡортостан йырсылары башҡарыуында яңғырай. Татарстанда ла Р. Сәхәүетдинова йырҙары Ренат Ибраһимов, Хәйҙәр Бегичев һәм башҡа йырсылар репертуарында була. Р. Сәхәүетдинова музыка ҡоралдары һәм хор өсөн әҫәрҙәр яҙа, шулай уҡ [[Мостай Кәрим]], [[Рауил Бикбаев]], [[Сафуан Әлибаев]], [[Рәми Ғарипов]],[[ Муса Сиражи]], [[Тамара Ғәниева]] шиғырҙарына йырҙар һәм романстар ижад итә. Руза Хәйҙәр ҡыҙы спектаклдәр, радиопостановкалар өсөн музыка яҙа, СССР-ҙа билдәле булған «Мелодия» Бөтә Cоюз фирмаһы уның грампластинкаларын сығара. 1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Союзға ингәндә рекомендацияны уға СССР композиторҙары Союзы рәйесе Тихон Хренников үҙе бирә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). * Миәкә районының [[Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге премия лауреаты (1993)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref>. * [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1994). * 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2002). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * Эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика телевизион конкурс‑фестивале лауреаты (Өфө, 2004). * [[Салауат Юлаев ордены]] (2013). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12829-s-kh-etdinova-ruza-kh-j-r-y-y|Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы}} [http://bash.bashgazet.ru/people/26735-donya-tuly-mo-bit-ul.html «Донъя тулы моң бит ул»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501055138/https://bash.bashgazet.ru/people/26735-donya-tuly-mo-bit-ul.html |date=2021-05-01 }} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] qd5jm79pfut7f9avb3cfbibew1ra0yl 0 68245 1297675 1226578 2026-05-21T10:58:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297675 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы | название = «ТНК-ВР Холдинг» ААЙ | логотип = [[Файл:Logo-tnk-bp-ru.gif]] | тип = Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) |листинг на бирже = {{РТС|TNBP}} | девиз = | основана = [[2003]] | расположение = {{флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] | ключевые фигуры = | деятельность = Нефть эшкәртеү,нефть етештереү, нефтехимия, нефтьпродукттар һатыу | отрасль = Яғыулыҡ-энергетика комплексы | продукция = Нефть, нефтьпродукттар | оборот ={{Рост}} $41,1 млрд ([[US GAAP]], 2010 йыл) | операционная прибыль = {{Рост}} $10,2 млрд (US GAAP, 2010 йыл) | чистая прибыль = {{рост}} $6,5 млрд (US GAAP, 2010 год)<ref>[http://www.finam.ru/analysis/newsitem57B33/default.asp Чистая прибыль «ТНК-ВР Холдинга» в 2010 году по US GAAP увеличилась на 24 % — до $6,5 млрд]</ref> | число сотрудников = яҡынса 60 мең кеше <ref name="Report2007">[http://www.tnk-bp.ru/common/ru/investors/financial/TBH_AnnualReport_2007_rus.pdf ОАО «ТНК-ВР Холдинг». Годовой отчет — 2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | материнская компания = {{флаг|Россия}} [[Роснефть]] | аудитор = «ПрайсвотерхаусКуперс Аудит» ЯАЙ (РСБУ, 2007—2008 йылдар;[[US GAAP]], 2006—2008 йылдар) | сайт = }} '''ТНК-BP''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[tɛɛnˈka biːˈpiː]}}<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://rbctv.rbc.ru/archive/companies_news/562949986149893.shtml| title=ТНК-BP получит в «Роснефти» ограниченную самостоятельность| publisher=// rbctv.rbc.ru| accessdate=2013-5-29| archiveurl=http://www.webcitation.org/6GyxT6l83| archivedate=2013-05-29}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6GyxT6l83?url=http://rbctv.rbc.ru/archive/companies_news/562949986149893.shtml |date=2013-05-29 }}</ref><ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.youtube.com/watch?v=YH3ggIL29a0&list=UUV7kq1y4fpq_SR0sXqC2GAA&index=10| title=ТНК-ВР приобрела ТЗК «Кольцово» в Екатеринбурге | publisher=// youtube.com| accessdate=2013-5-29}}</ref>) — Рәсәйҙең иң эре нефть компанияларының береһе. Рәсәйҙә нефть етештереү күләме буйынса 3-сө урныда тора. [[Рәсәйҙең иң эре компаниялар]] списогында 5-се урында булды (2012 йыл). Тулы исеме— '' «ТНК-ВР Холдинг» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте ''. Исем ойошторусылар исеменән килә (Төмән нефть компанияһы, BP). Fortune Global 500 ([[2011 йыл]]) рейтингта 235-се урында булды <ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/full_list/201_300.html Fortune Global 500 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806155759/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/full_list/201_300.html |date=2012-08-06 }}</ref>. 2012 йылдың октябрендә «[[Роснефть]]» Рәсәй дәүләт нефтегаз компанияһы «ТНК-ВР Холдинг»ын һатып алыуға маҡсаты тураһында иғлан итә. 2013 йылдың 21 мартында «[[Роснефть]]» үҙенең пресс-релизында «ТНК-ВР Холдинг»-тың 100 % акцияны һатып алыуы тураһында иғлан итә<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130321162701.shtml|title=Роснефть завершила сделку по покупке 100% ТНК-ВР. - Новости дня - PосБизнесКонсалтинг|accessdate=2013-03-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FQsYfI91|archivedate=2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613124021/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130321162701.shtml |date=2013-06-13 }}</ref><ref name="for" />. == Тарих == 2003 йылда «Төмән нефть компанияһы» (ТНК) һәм эре транснациональ «BP plc» ( 2001 йылдың майына тиклем — British Petroleum) компанияһы паритет нигеҙендә '''ТНК-BP''' ойошторалар. «Төмән нефть компанияһы» (компаниянияның хужаһы [[Бөйөк Британиня]]ның Виргин утруҙарында теркәлгән) үҙенең тарихын 1995 йылдан башлай. Ошо йылда ул «[[Роснефть]]» составынан сығарыла. Компанияға «[[Нижневартовскнефтегаз]]», «Тюменнефтегаз» нефть етештереү идаралыҡтары һәм Рязань нефть эшкәртеү заводы бирелә. 1997 йылда «Төмән нефть компанияһы» хосислаштырылған (прифватизацияланған). 1999 йылда СИДАНКО компанияһынан ТНК-ға [[Һарытау]] нефть эшкәртеү заводы, «[[Варьеганнефтегаз]]», «[[Удмуртнефть]]», «[[Новосибирскнефтегаз]]» һәм «[[Саратовнефтегаз]]» ойошмаларын ала. 2000 йылда ТНК «Ырымбур нефть акционер компанияһын» (ОНАКО) һатып ала. ТНК составына «Оренбургнефть», [[Орск]] нефть эшкәртеү заводы, [[Ырымбур]] нефтемаслозавод һәм «Оренбургнефтепродукт» бирелә. 2001 йылда ТНК Украинала Лисичанск нефть эшкәртеү заводтарын ала. 2002 йылда паритет нигеҙендә «[[Сибнефтебанк]]» менән «[[Славнефть]]»-те һатып ала. Компания бөгөнгө көнгә тиклем ике хужалар араһында тулыһынса бүленмәгән. «BP plc» менән берләшкәс, компанияның ҡоролошо үҙгәрә. 2005-2007 йылда «[[Саратовнефтегаз]]», «[[Удмуртнефть]]», [[Орск]] нефть эшкәртеү заводы, [[РУСИА Петролеум]] (доля) һатылды. [[Фридман Михаил Маратович]] —ТНК-BP хужаһы 2013 йылда Рәсәйҙең милиардер списогында икенсе урында булды. === Акцинерҙар араһында талашыу === 2008 йылдын майҙа бер нисә акционерҙар: Михаил Фридман («Alfa Access Renova» (AAR)), Леонард Блаватник («Access Industries»), Виктор Вексельберг («Ренова») '''ТНК-BP'''-ң етәксеһе Дадлинды эштән бушатырға һәм британ менеджерҙарҙын һанды кәметеү теләнеләр <ref>[http://newsru.com/finance/27may2008/dadly.html ТНК-ВР раскололась, жертвой конфликта стал президент компании Роберт Дадли] // [[NEWSru.com]], 27 мая 2008</ref><ref>[http://newsru.com/finance/12jun2008/aarjudg.html Российские акционеры ТНК-BP подают в суд на британских партнеров] // [[NEWSru.com]], 12 июня 2008</ref>. 12.06.2008 көндә '''ТНК-BP''' Директорҙар советы рәйесе Питер Сазерленд эйтте <ref>[http://www.guardian.co.uk/business/2008/jun/13/bp.russia ''Terry Macalister''. BP ups stakes by accusing Putin of failing to stop hijack by oligarchs] // [[The Guardian]], 13 июня 2008 {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/bce7f4e4-38ba-11dd-8aed-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 BP considers route out of Russian minefield] // [[Файнэншел таймс|FT.com]], 12 июня 2008 {{ref-en}}</ref><ref>[http://newsru.com/finance/13jun2008/bp.html Председатель совета директоров BP Питер Сазерленд огорчен, что руководство России не препятствует «олигархам» применять «силовые тактики»] // [[NEWSru.com]] 13 июня 2008</ref>.: <blockquote> «Выражаю огорчение бездействием российского премьер-министра В. Путина в связи с тем, что тот, по его мнению, не препятствует российским «олигархам» применять силовые методы в ходе их попыток взять ТНК-BP под свой полный контроль </blockquote> . === Күрғәткестәр === {| class="wikitable" |-bgcolor="#cccccc" |+ РСБУ буйынса финанс күрғәткестәр ! ! 2006 год<ref name="RReport07">{{cite web|url=http://www.tnk-bp.ru/common/ru/investors/disclosure/tnk-bp-holding/Accounts_report.zip|title=ОАО «ТНК-ВР Холдинг». Отчет о прибылях и убытках за январь-декабрь 2007 года (файл Accounts_report_2007.tif)|format=zip|accessdate=02.07.2008|deadlink=404}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2006 год<ref name="RReport06">{{cite web|url=http://www.tnk-bp.ru/common/ru/investors/shareholders/agm-150607/3_Financial_statements-rus.pdf|title=ОАО «ТНК-BP Холдинг» Бухгалтерская отчетность за 2006 год|accessdate=02.07.2008)|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070928013916/www.tnk-bp.ru/common/ru/investors/shareholders/agm-150607/3_Financial_statements-rus.pdf|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928013916/http://www.tnk-bp.ru/common/ru/investors/shareholders/agm-150607/3_Financial_statements-rus.pdf |date=2007-09-28 }}</ref> ! 2007 <ref name="RReport07" /> ! 2008 |- |Килем, млдр. [[һум]] || 484,8 || {{рост}} 584,5 || {{падение}} 400,8 || {{рост}} 524,7 |- |Операция килеме, млдр. [[һум]] || 91,3 || {{падение}} 61,4 || {{падение}} 64,1 || {{рост}} 94,3 |- |Таҙа килем, млдр. [[һум]] || 119,4 || 119,4 || {{падение}} 49,4 || {{рост}} 82,7 |} {| class="wikitable" |-bgcolor="#cccccc" |+Финансовые показатели по US GAAP<ref name="FReport">{{cite web|url=http://www.tnk-bp.ru/common/en/investors/financial/TBH_FinancialResults_2007_eng.pdf|title=ТНК-ВР Холдинг — консолидированная финансовая отчетность за 2007 год|lang=en|format=pdf|deadlink=404}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Report">[https://web.archive.org/web/20070928013947/http://www.tnk-bp.ru/common/ru/press/publications/AR_FS_TNK-BPrus.pdf ОАО «ТНК-ВР Холдинг». Годовой отчет — 2006]</ref>. ! ! 2006 ! 2007 ! 2008 |- |Килем, млрд $ || 32,1 || {{рост}} 34,995 || {{рост}} 45,128 |- |Операцион килем, млрд $. || 6,2 || {{рост}} 7,255 || {{рост}} 8,061 |- |Таҙа килем, млрд $ || 6,4 || {{падение}} 5,732 || {{рост}} 6,384 |} == Социаль сәйәсәт == 2010 йылда комания 1,4 млрд [[һум]] меценат маҡсатҡа бирҙе <ref>{{cite web|author=Оксана Гавшина.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/companies/news/1332730/pristup_schedrosti|title=«Роснефть» перечислит своим подопечным $234 млн|publisher=// vedomosti.ru|accessdate=2011-8-4|archiveurl=http://www.webcitation.org/618ql1ls9|archivedate=2011-08-23}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.tnk-bp.ru ТНК-BP рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614031928/http://www.tnk-bp.ru/ |date=2007-06-14 }} * {{cite web| author=Елена Виноградова, Екатерина Дербилова.| datepublished=| url=http://www.vedomosti.ru/career/news/12937641/a_nuka_nogi_vmeste_ruki_na_kolenyah?full#cut| title=Как «Роснефть» культурно поглощает ТНК-ВР| publisher=// vedomosti.ru| accessdate=2013-6-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAeTkd4|archivedate=2013-06-24}} * {{cite web|author=Юлия Бушуева.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/257620/tnkbp_v_zazerkale|title=Корпоративные войны: ТНК-BP в Зазеркалье|publisher=// Ведомости, 31.03.2011, № 56 (2822)|accessdate=2011-3-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/618qnkHEe|archivedate=2011-08-23}} [[Категория:Рәсәй компаниялары]] 7wcgyee6zdni94t3dwai7utljzxflzt 0 71430 1297632 1177549 2026-05-21T04:37:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297632 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 28.3.1955 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Әлшәй районы|Әлшәй районында}} [[Яңы Сәпәш]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} <br> {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = филолог, йырсы, сәсән |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт]], [[рус]] |Викимилек = |Викикитапхана = | Наградалары = {{Орден Салавата Юлаева|}} }} {{фамилиялаш|Солтангәрәев}} '''Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы''' ([[28 март]] [[1955 йыл]]) — [[башҡорт]] фольклорсы-ғалимы, филология фәндәре докторы (2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1991). [[File:Члены Общества башкирских женщин - в Аграрном университете. Уфа.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ағзалары - Аграр университетта.Р. Солтангәрәева - алғы рәттә уңдан 2-се. Өфө]] == Биографияһы == Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы Солтангәрәева 1955 йылдың 28 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Әлшәй районы]] [[Яңы Сәпәш]] ауылында тыуған. * [[1978 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]) филология факультетын тамамлай. * [[1986 йыл]]да СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһын тамамлай. * [[1991 йыл]]дан алып Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. == Ғилми эшмәкәрлеге == Розалиә Солтангәрәева — башҡорт йолалары һәм уларға бәйле халыҡ ижадын өйрәнеүҙә яңы принцип — комплекслы тикшеренеүҙе уңышлы алып барған ғалим. Ул йола поэзияһын фольклор һәм этнография ҡушылмаһында тыуған ҡатмарлы синкретик ижад булараҡ өйрәнә. 1988 йылдан — филология фәндәре кандидаты. «Башҡорт туй-йола поэзияһы» (1995) исемле монография авторы. Әхмәт Сөләймәнов менән берлектә күп томлыҡ башҡорт халыҡ ижадының «Башҡорт халыҡ ижады: Йола фольклоры» (1995), «Башҡорт халыҡ йола уйындары» (1996) тигән томдарын әҙерләп сығарҙы. 2002 йылда «Башҡорт халҡының ғаилә-көнкүреш йола фольклоры» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. == Фәнни хеҙмәттәре == * Башкирский свадебно-обрядовый фольклор. Уфа, 1995. == Сәсәнлек ижады == Розалиә Солтангәрәева ижад өлкәһендә үҙенең сәсәнлек эшмәкәрлеге менән киң танылыу тапты. Уның репертуарында [[башҡорт халҡы]]ның данлыҡлы ир-азаматтары [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ға, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]ға, [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|Ишмулла Дилмөхәмәтовҡа]], [[Рәми Ғарипов]]ҡа, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, арҙаҡлы башҡорт әҙибе [[Зәйнәб Биишева]]ға һәм башҡаларға арналған ҡобайыҙары төп урынды биләй. Ул ижад иткән әҫәрҙәр «Ҡобайырым һиңә, Илем» (1996) исемле китабы менән халыҡҡа еткерелде. Бер үк ваҡытта ул онотолоп барған йырҙарҙы башҡарыуы менән дә киң танылды. 2015 йылдың декабрендә Розалиә Солтангәрәева [[Ҡаҙағстан]]да «Йырау сәнғәте һәм төрки халыҡтарының эпик традициялары» ғилми-ғәмәли конференцияһы сиктәрендә ойошторолған «Йыр ҡанатындағы тарих» исемле ҙур концертта сығыш яһаны. Ул [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] үҙе ижад иткән «Башҡортостан тураһында ҡобайыр» башҡарҙы. Алматы дәүләт академия опера һәм балет театрында башҡорт сәсәниәһенең сығышына тамашасылар оҙаҡ алҡышланы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/800787/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 декабрь]</ref>. == Әҙәби ижад емештәре == * Ҡобайырым һиңә, Илем. Өфө, 1996. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2011—2017 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Башҡорт ҡатын ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63348.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Официальный сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 16 февраля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160219072000/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63348.html |date=2016-02-19 }}{{ref-ru}}{{V|17|02|2016}}</ref>. * [[Салауат Юлаев ордены]]. * [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). * Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1991)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref>. * 12-се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттарҙың Мәскәүҙәге фестивале дипломанты (1985). * Алма-Аталағы Бөтә донъя аҡындар һәм сәсәндәр конкурсы лауреаты (1996). * Смоленскийҙағы Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыу конкурсы лауреаты (1991). * [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға халыҡ йырҙарын башҡарыу республика конкурсы лауреаты (1984). == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12550-soltang-r-eva-rozaliya-sf-ndi-r-y-y}} {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 200px | Фон = #bbe0cc | Заголовок = [[b:Тормош һабаҡтары. 8 класс#Розалия Солтангәрәева|Розалия Солтангәрәева]] бар | Содержание = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә | Заголовок снизу = 1 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Рахимкулова А. В Уфе научное сообщество чествовало известного башкирского фольклориста Розалию Султангарееву. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/790873-v-ufe-nauchnoe-soobshchestvo-chestvovalo-izvestnogo-bashkirskogo-folklorista-rozaliyu-sultangareevu/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref>. * [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И.]] «Башҡорт телен, башҡорт халҡын ҡобайырҙа ҙурланым!». [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015, 27 март<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/17355-bashort-telen-bashort-halyn-obayyra-urlanym.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 27 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916212529/http://bashgazet.ru/obshestvo/17355-bashort-telen-bashort-halyn-obayyra-urlanym.html |date=2018-09-16 }}</ref>. * С. Галин. Тел асҡысы халыҡта. Өфө, «Китап», 1999, 219-сы б. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3603 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * [http://www.bashinform.ru/bash/800787/ Ҡаҙағстанда халыҡ-ара сарала «Башҡортостан тураһында ҡобайыр» яңғыраны. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 декабрь]{{V|29|12|2015}} * [http://www.bashinform.ru/bash/634106/ Республиканың ғалим-фольклорсыһы Ҡаҙағстанда Халыҡ-ара сәсәндәр конкурсын етәкләне] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] igf8thowjfdzk6ukmsw8g92wv1gkhwp 0 78997 1297650 1273517 2026-05-21T07:46:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297650 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955)''' == == '''Интервью в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] kilj9t25to3xdwbi873m4vy29x2q819 0 85217 1297585 1252246 2026-05-20T17:22:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297585 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Бәшир Искәндәр улы Рәмиев | Ысын исеме = | Изображение = Рамеев Башир Искандарович.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 1.05.1918 | Место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} <br>{{ТУ|Баймаҡ}} ҡалаһы | Дата смерти = 16.05.1994 | Место смерти = {{Флагификация|Рәсәй}} {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы | Гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} | Научная сфера = электрон-хисаплау машиналары | Эш урыны = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|технических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||}} | Альма-матер = Мәскәү энергетика институты | Научный руководитель = А. И. Берг, И. С. Брук | Таныулы уҡыусылары = | Известен как = тәүге [[СССР|совет]] «Стрела», «Урал-1» ЭВМ-дарын яһаусы | Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Сталин премияһы|1954}} {{!!}} {{Золотая медаль ВДНХ}} {{!}}} }} {{фамилиялаш|Рәмиев}} '''Рәмиев Бәшир Искәндәр улы''' ([[1 май]] [[1918 йыл]] — [[16 май]] [[1994 йыл]]) — [[СССР|совет]] уйлап табыусы ғалимы, [[Советтар Союзы]]нда тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1918 йылдың 1 майында (паспорт буйынса — 15 май) [[Ырымбур губернаһы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Баймаҡ]] ҡалаһында тау инженеры ғаиләһендә тыуған. Олатаһы — [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы ]] (1859—1921) бай алтын табыусы, [[Рәсәй Империяһы]]ның Дәүләт Думаһы ағзаһы, шағир (псевдонимы [[Дәрдмәнд]]), [[татар]] әҙәбиәте классигы. Атаһы Искәндәр Закир улы Рәмиев<ref>[http://www.bv02.ru/?new=3381 Из рода Рамеевых, участник создания ЭВМ — газета «Баймакский вестник», 2014, 14 января]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref> Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фрайбергта Тау академияһында уҡый, атаһының приискыларында эшләй, 1926 йылдан — «Башкирзолото» тресында.<ref>[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603205518/http://gabdullatukay.ru/tat/index.php |date=2013-06-03 }}? 1938 йылдың апрелендә ҡулға алына һәм 1943 йылда вафат була</ref><ref>[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3161&amp;Itemid=131 Лирон Хәмидуллин. «Танылмыйдыр кеше тышыннан …» // Хәмидуллин Л. Ак төннәр хәтере: Әдәби очерк, эссе, хатирәләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. — 224 б.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Карьераһы == 1935 йылда Б. И. Рәмиев Бөтә Союз уйлап табыусылар йәмғиәте ағзаһы була; 1937 йылда Мәскәү энергетика институтына уҡырға инә. 1938 йылда атаһы ҡулға алынғас, Б. И. Рәмиев институттан ҡыуыла (һәм оҙаҡҡа юғары белем тураһында формаль дипломһыҙ ҡала), байтаҡ ваҡыт эш таба алмай. Ниһайәт, 1940 йылда ул Үҙәк элемтә ғилми-тикшеренеү институтына техник булып эшкә инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Б. И. Рәмиев үҙ ирке менән СССР Элемтә министрлығының элемтә батальонына хеҙмәт итергә китә. 1-се Украин фронтында ғәскәрҙәрҙе УКВ-элемтә менән тәьмин итеүсе махсус төркөм составында Б. И. Рәмиев 1943 й. Днепрҙы кисеүҙә һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылда ул халыҡ хужалығын тергеҙеүгә йүнәлтелеүсе белгестәр тураһындағы бойороҡҡа ярашлы армиянан ҡайтарыла. Академик А. И. Берг етәкселек иткән 108-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына эшкә инә. 1947 йыл башында, «Би-Би-Си» тапшырыуҙарын тыңлап, Рәмиев АҠШ-та «ЭНИАК» [[Компьютер|ЭВМ]]-ы эшләнеүе тураһында ишетә һәм ул саҡтағы ошо өр-яңы техника һәм фән өлкәһе менән шөғөлләнеү теләген белдерә. А. И. Берг тәҡдиме менән ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. С. Брукка мөрәжәғәт итә һәм 1948 йылдың майында СССР Фәндәр академияһы Энергетика институтының Электр системалары лабораторияһына инженер-конструктор итеп алына. 1948 йылдың авгусында уҡ Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев СССР-ҙа тәүге «Автоматик һанлы электрон машина» проектын тәҡдим итә. Рәмиевтың күп һанлы эшләнмәләре араһында — «Стрела» ЭВМ-ы, «Урал» ЭВМ-ы серияһы. [[Файл:Rameev memorial.jpg|thumb|240px|Пензала «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына Б. Рәмиев хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]] [[Файл:Rameev mem doska.jpg|thumb|240px|Б. Рәмиевкә Пензала Мәскәү ур.,104-се йортҡа ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]] Бәшир Рәмиевтең ғәмәлдә юғары белемһеҙ ҡалыуы уға Пенза математик машиналар ғилми-тикшеренеү институтының (әле — {"«Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы, Пенза ҡ.) баш инженеры һәм фәнни эш буйынса директор урынбаҫары булырға ҡамасауламай, ул унда 1955—1968 йй. эшләй һәм артабан диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала. Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1994 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә. == Наградалары == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * Сталин премияһы (1954); * [[СССР]] ВДНХ-һының алтын миҙалы. == Хәтер == === Пенза === * «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына (Байдуков ур. 1 а) 1955—1968 йылдарҙа унда эшләгән Бәшир Рәмиевҡа иҫтәлекле таҡтаташ эленгән. * Ҡалала Бәшир Рәмиевкә бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ шулай уҡ ул 1955—1968 йылдарҙа йәшәгән Мәскәү урамындағы 104-се йортҡа эленгән. * 2013 йылдың сентябрендә [[Рәсәй]]ҙә тәүге электрон-хисаплау машинаһын эшләүсе исемендәге «Рәмиев» Юғары технологиялар технопаркы асыла<ref>[http://clustercenter.ru/cluster/5/77/ Открытие технопарка высоких технологий «Рамеев»]</ref><ref>[http://penza.rfn.ru/rnews.html?id=129330&amp;cid= Пензенской области на развитие технопарка «Рамеев» будет выделено 686,5 млн рублей]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Мәскәү === * Мәскәү Политехник музейында Б. И. Рәмиев фонды булдырылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/11193-r-mievtar|Рәмиевтар}} * [http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html Ревич Ю. Они были первыми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617160117/http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html |date=2006-06-17 }} * [http://www.computer-museum.ru/galglory/8.htm Страница Рамеева в «Компьютерном музее»] * [http://lib.ru/MEMUARY/MALINOWSKIJ/7.htm Малиновский Б. Н. Рамеев] * [http://rameevy.narod.ru/21.html Страница семьи Рамеевых] * [http://chernykh.net/content/view/461/673/ Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721045324/http://chernykh.net/content/view/461/673/ |date=2015-07-21 }} * [http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480&amp;word= Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512172345/http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480 |date=2012-05-12 }} // Пензенская энциклопедия * [http://infcd.metodist.ru/soft/computer/virtmuseum/museum/russian/rameev.htm Башир Искандарович Рамеев]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Музея истории отечественных компьютеров * {{книга |автор=Малиновский Б. Н. |заглавие=История вычислительной техники в лицах: Сын эпохи (Башир Искандарович Рамеев) |ответственный= |ссылка=http://www.readera.org/article/syn-jepohy-bashyr-yskandarovych-rameev-10317418.html |место=Киев |издательство=фирма «КИТ», ПТОО «А.С.К.» |год=1995 |страниц=384 |страницы= |isbn=5-7707-6131-8 |ref= }} * {{cite web|author=|datepublished=|url=https://www.business-gazeta.ru/article/406454?fbclid=IwAR1ATa5uwTUBSiflQuga6uDdkiJ5PcthUbsy4sm9AuFJ9_Q25whazC9tCbc|title=Башир Рамеев: отец советских компьютеров, внук Дэрдменда и друг Ботвинника|lang=ru|publisher=БИЗНЕС-Онлайн|accessdate=2018-12-05}} [[Категория:Шәхестәр:Пенза өлкәһе]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр ]] [[Категория:Шәхестәр:Компьютер техникаһы тарихы]] [[Категория:Компьютер инженерҙары ]] [[Категория:Рәмиевтар]] 6v2jh5tngoy6i2p8vxoh7wdvb07igo4 0 102956 1297571 1296089 2026-05-20T14:31:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297571 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года] // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173148/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm |date=2013-07-30 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120124349/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm |date=2020-11-20 }}</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие^* | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small>^*В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] grhhmtgohlbdp6fbyhm20qkcor3dgk7 0 107376 1297587 1251835 2026-05-20T17:36:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297587 wikitext text/x-wiki {{Партия | название партии =Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы <br /><small>Коммунистическая партия <br />Российской Федерации</small> | название на языке оригинала = | логотип = КПРФ Logo.svg | ширина логотипа = 200px | основатель = Валентин Купцов<ref name="kommersant.ru">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/481094|title=Валентин Купцов начал смену поколений|publisher=Газета «Ъ»|accessdate=2016-05-09}}</ref><ref name="nezavisimo">{{cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2004-06-07/1_kprf.html|title=КПРФ теряет отца-основателя|publisher=Независимая газета|accessdate=2016-05-09}}</ref>, Геннадий Зюганов | лидер = Геннадий Андреевич Зюганов | дата основания = [[19 июнь]] [[1990 йыл]] <br />(КП РСФСР), <br />[[14 февраль]] [[1993 йыл]]<br />(КПРФ) | дата роспуска = | союзники = | интернационал = СКП-КПСС | идеология = XXI быуат социализмы, <br/>[[коммунизм]], <br/>марксизм-ленинизм, <br/>антикапитализм, <br />һул милләтселек | количество членов = 161&nbsp;569 (2015)[http://kprf.ru/party-live/cknews/140351.html] | молодёжная организация = {{comment|ЛКСМ РФ|КПРФ-тан юридик яҡтан бойондороҡһоҙ}} (2011 йылға тиклем исеме СКМ РФ) | партийная печать = * [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзите [http://gazeta-pravda.ru/] * «Политическое просвещение» журналы [http://www.politpros.com/journal/] * төбәктәрҙә 30-ҙан ашыу баҫма |Мест в нижней палате = {{Партия/Места|42|450|#d70000}} (1-се саҡырылыш) {{Партия/Места|157|450|#d70000}} (2-се саҡырылыш) {{Партия/Места|113|450|#d70000}} (3-сө саҡырылыш) {{Партия/Места|51|450|#d70000}} (4-се саҡырылыш) {{Партия/Места|57|450|#d70000}} (5-се саҡырылыш) {{Партия/Места|92|450|#d70000}} (6-сы саҡырылыш) {{Партия/Места|42|450|#d70000}} (7-се саҡырылыш) {{Партия/Места|57|450|#d70000}} (8-се саҡырылыш) | Мест в нижней палате_параметр = Дәүләт Думаһында | Мест в верхней палате = {{Партия/Места|495|3980|#d70000}}<ref>[[:ru:Региональные парламенты России|Рәсәйҙең региональ парламенттары]]</ref> | Мест в верхней палате_параметр = Төбәктәр парламенттарында | штаб-квартира = 103051 [[Мәскәү]], Кесе Сухарев тыҡрығы, 3 йорт, 1-се ҡаралты | девиз = «Рәсәй! Хеҙмәт! Халыҡ ҡеүәте! Социализм!» | гимн = [[Интернационал (гимн)|«Интернационал»]]<ref name=" КПРФ программаһы (2008)"/> | персоналии = | официальный сайт = {{URL|http://kprf.ru}} }} [[Файл:Gennady Zyuganov, 2013.jpeg|alt=Gennady Zyuganov, 2015|thumb|КПРФ Үҙәк комитеты рәйесе Геннадий Зюганов, 2015 йыл]] '''Рәсә́й Федера́цияһы Коммуниста́р па́ртияһы''' ({{lang-ru|Коммунисти́ческая па́ртия Росси́йской Федера́ции}}, ҡыҫҡаса '''КПРФ''') – [[Рәсәй Федерацияһы]]ның рәсми теркәлгән һул ағымдағы сәйәси партияһы. Үҙен [[Советтар Союзы]] Коммунистар партияһы — КПСС-тың тура вариҫы итеп һанай. [[Рәсәй]] Дәүләт Думаһына барлыҡ һайлауҙарҙа ҡатнашҡан өс партияның һәм улар һөҙөмтәһендә барлыҡ саҡырылыш Дәүләт Думаһында тейешле урындар алған ике партияның береһе. КПРФ Рәсәй коммунистарының ғәҙәттән тыш II съезында ([[13 февраль|13]] – [[14 февраль]] [[1993 йыл]]) [[РСФСР]] Коммунистар партияһын тергеҙеү аша ойошторола. Ил төбәктәрендә 81 бүлексәһе бар, ағзалар һаны – 157 528 кешенән артыҡ ([[2012]])<ref name="minjust.ru">{{cite web|url=http://minjust.ru/node/2266|title=«Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы» сәйәси партияһының төбәктәрҙәге бүлектәре теҙмәһе (2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата)|publisher=Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы|archiveurl=http://minjust.ru/node/2266|archivedate=2012-06-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213045217/http://www.minjust.ru/nko/gosreg/partii/Kommun |date=2012-02-13 }}</ref>. КПРФ бөтә саҡырылыш Дәүләт Думаһында урын алған, шулай уҡ төбәктәр кимәлендәге хөкүмәт органдарында үҙенең вәкиллектәренә эйә. Партия оҙайлы киләсәккә үҙенең стратегик маҡсаты итеп Рәсәйҙә яңартылған [[социализм]] төҙөү тип атай. Ҡыҫҡа ваҡытлы киләсәктә үҙ алдында түбәндәге бурыстарҙы ҡуя: хөкүмәткә илһөйәр көстәрҙең килеүе, тәбиғи байлыҡтарҙы һәм Рәсәй иҡтисадының ҙур әһәмийәткә эйә булған тармаҡтарын милләтләштереү, ошоноң менән бергә кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты һаклау, дәүләттең сәйәси ижтимағи йүнәлешен үҫтереү. Барлыҡҡа килгәндән үк ғәмәлдәге хөкүмәткә ҡаршы тороусы партия итеп сифатлай. Юғары орган – партия съезы, ул партияның Үҙәк комитетын һәм уның рәйесен һайлай. [[1993 йыл]]дан КПРФ рәйесе [[Зюганов Геннадий Андреевич|Геннадий Зюганов]], [[2004 йыл]]ға тиклем КПРФ үҙәк башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары [[:ru:Купцов, Валентин Александрович|Валентин Купцов]] булған. КПРФ рәйесенең урынбаҫарҙары ([[2013 йыл]]ға ҡарата) — [[:ru:Кашин, Владимир Иванович|Владимир Кашин]], [[:ru:Рашкин, Валерий Фёдорович|Валерий Рашкин]], [[:ru:Новиков, Дмитрий Георгиевич|Дмитрий Новиков]], 2004 йылдан беренсе урынбаҫары – [[:ru:Мельников, Иван Иванович (политик)|Иван Мельников]]. Тикшереүсе орган – партияның Үҙәк контроль-ревизия комиссияһы, рәйесе [[:ru:Иванов, Николай Николаевич (политик)|Николай Иванов]]. == Идеологияһы == [[Файл:Партийный билет КПРФ.JPG|260px|right|thumb|КПРФ ағзаһының партия билеты. <br /> ''[[:ru:КПСС|КПСС]] партия билетының өлгөһө һаҡланған'' ]] {{External media |video1=[http://www.youtube.com/watch?v=9YOE8xLYjh4&feature=player_embedded КПРФ проморолигы, «Хочу в СССР»] }} [[2008 йыл]]да ҡабул ителгән партия программаһының яңы редакцияһында, КПРФ тураһында ялланма хеҙмәт кешеләренең хоҡуҡтарын һәм милли-дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлаусы берҙән-бер сәйәси ойошма тип күрһәтелгән. Рәсәйҙә яңартылған [[социализм]]ды төҙөү, [[XXI быуат]] социализмы – партияның программалағы стратегик маҡсаты тип билдәләнгән<ref name="КПРФ программаһы (2008)">{{cite web|url=http://kprf.ru/party/program/|title=КПРФ программаһы (2008)|work=kprf.ru|archiveurl=http://kprf.ru/party/program/|archivedate=2012-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050102215355/http://www.kprf.ru/party/program/ |date=2005-01-02 }}</ref>. Партия маркс-ленин ғилеменә таянып эшләй һәм уны ижади үҫтерә, ватан һәм донъя фәндәренең ҡаҙаныштары һәм тәжрибәһенә таяна – тип, КПРФ программаһында белдерелгән<ref name=" КПРФ программаһы (2008)"/>. Программа документтарында һәм партия лидерҙарының эштәрендә ҙур урынды, яңы донъя тәртибе (сәйәсәт) һәм мең йыллыҡ тарихлы урыҫ халҡының ҡаршы тороуҙары, уның үҙенсәлектәре менән – берҙәмлек һәм ҡеүәтлек, тәрән ышаныстары<ref>''Зюганов Г. А.'' Кадры партии в действии. — М.: ИТРК, 2001. — с. 11. — ISBN 5-88010-083-9</ref>, урыҫ һорауы<ref>См. Крепить духовную мощь народа. Доклад Г. А. Зюганова «О задачах партии по защите русской культуры как основы духовного единства многонациональной России» [http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810141547/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=112 |date=2007-08-10 }}. Васильцов Сергей, Обухов Сергей. Русский вопрос и коммунисты России [http://russoc.kprf.org/Doctrina/RusVopros5.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220202105/http://russoc.kprf.org/Doctrina/RusVopros5.htm |date=2008-02-20 }}. ''Зюганов Г. А.'' Русский социализм — ответ на русский вопрос [http://www.cprf.spb.ru/analit/analitview.php?id=44] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108170027/http://www.cprf.spb.ru/analit/analitview.php?id=44 |date=2008-01-08 }}. ''Новиков Д. Г.'' Коммунисты и русский вопрос [http://russoc.kprf.org/Doctrina/Novikov1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220201911/http://russoc.kprf.org/Doctrina/Novikov1.htm |date=2008-02-20 }}</ref> — биләй. Үҙенең программаһы буйынса<ref name=" КПРФ программаһы (2008)"/>, КПРФ илде өс этапта үҙгәртеп ҡорорға кәрәк тип иҫәпләй. Беренсе этапта КПРФ башлығында коалиция шәхсилегендә хеҙмәтселәр хөкүмәтенең барлыҡҡа килеүе планлаштырыла. Был маҡсаттың уңыштары, һуңғы ун йыллыҡта хәләкәтле реформа эҙемтәләрен бөтөрөргә ярҙам итәсәк, айырыуса, [[1990 йыл]]дарҙа приватизацияға эләккән милекте милләтләштереүҙә. Шул уҡ ваҡытта, шулай ҙа, ваҡ тауар етештереүселәр ҡаласаҡ, һәм, унан да бигерәк, юғары капитал, чиновниктар һәм мафия төркөмдәре талауҙарынан һаҡлау ойоштороласаҡ. Шулай уҡ төрлө кимәлдәрҙә советтар идара итеү реформаһын тормошҡа ашырыу планлаштырыла. Икенсе этапта советтар һәм провсоюздар роле күпкә үҫәсәк. Иҡтисадта әкренләп хужалыҡтың социалистик өлгөләренә күсеү буласаҡ, шулай ҙа ваҡ шәхси капитал һаҡланып ҡаласаҡ. Ниһайәт, өсөнсө этапта [[социализм]]ды төҙөү планлаштырыла. Программа-минимумда (партияның стратегик маҡсаттарының беренсе сиратта тормошҡа ашырыу саралары) алдағы маҡсаттар ҡарала<ref name=" КПРФ программаһы (2008)"/>: * хеҙмәтселәр хөкүмәтен, халыҡ-патриотик көстәрҙе булдырыу; * Рәсәйҙең тәбиғи байлыҡтарын һәм иҡтисадтың стратегик тармаҡтарын милләтләштереү, һәм уларҙың килемдәрен бөтә халыҡ мәнфәғәтенә һәм Рәсәйҙең именлегенә файҙаланыу; * алдағы иҡтисади һәм ижтимағи үҫешенә ҡулланыу өсөн Рәсәйгә сит ил банктарынан дәүләт финанс резервтарын ҡайтарыу; * халыҡтың матди хәлдәрен боҙоусы һәм илдең тәбиғи ресурстарын ташып бөтөрөүгә мөмкинлек биреүсе закондарҙы ҡайтанан ҡарау: льготаларҙы аҡсалатыу тураһындағы законды, хеҙмәт, торлаҡ, ер, урман һәм һыу кодекстарын; * күп балалы ғаиләләргә льготаларҙы кире ҡайтарыу, дөйөм ҡуллана алырлыҡ балалар баҡсаһы селтәрен яңынан барлыҡҡа килтереү, йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү; * пенсияға сығыу йәшен күтәреүгә мөмкинлек бирмәү; * ярлылыҡ менән көрәшеү программаһын ҡабул итеү, иң беренсе нәүбәттә кәрәкле тауарҙарҙың хаҡы өҫтөнән ваҡытлыса дәүләт тарафынан, бигерәк тә илдең ҡатмарлы төбәктәрендә, күҙәтеү булдырыу; * прогрессив һалым түләүҙе индереү; * торлаҡ-коммуналь хужалығы алдында хөкүмәт яуаплылығын ҡайтанан барлыҡҡа килтереү, торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәренә ғаилә килеменең 10 %-тан артыҡ булмаған күләмдә түләүҙәрҙе булдырыу, кешеләрҙе ҡыуып сығарыуҙы бөтөрөү, дәүләттең торлаҡ төҙөүен йәйелдереү; * ваҡ һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү өсөн шарттар булдырыу, коррупция һәм енәйәтселекте бөтөрөү өсөн ҡәтғи саралар ҡабул итеү, яһалма банкротлыҡ практикаһын ҡырҡа бөтөрөү, компанияларҙы законһыҙ һәм дуҫтарса булмаған йотоуҙы бөтөрөү; * сифатлы һәм бушлай һаулыҡ һаҡлауҙы кире ҡайтарыу, табиптарға лайыҡлы эш хаҡы; * һайлауҙар һөҙөмтәләрен ялғанлап күрһәтеүҙе бөтөрөү, ысын бойондороҡһоҙ суд системаһын булдырыу, дәүләттең идара итеү системаһының файҙаһын күтәреү, чиновниктарҙың күләмен кәметеү, хеҙмәт коллективтарының һәм профсоюздарҙың хоҡуҡтарын арттырыу; * фәнде финанслауҙы арттырыу, ғалимдарға лайыҡлы эш хаҡы һәм тикшеренеү эшмәкәрлегендә бөтә кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеү, дөйөм бушлай урта һәм юғары белемдең юғары стандарттарын тергеҙеү, дөйөм ҡуллана алырлыҡ һәм юғары сифатлы һаулыҡ һаҡлауҙы булдырыу; * йәмғиәтте [[киң мәғлүмәт саралары]]ндағы әҙәпһеҙлек һәм әшәке һүҙҙәрҙән ҡурсалау, закон ситлегендә эш иткән, бөтә сәйәси көстәргә дәүләттең киң мәғлүмәт сараларына инеү мөмкинлеген биреү, Рәсәй һәм Совет тарихын ҡара яғыуҙы туҡтатыу. КПРФ, Г. А. Зюганов һүҙҙәре буйынса, православие сиркәүе менән хеҙмәттәшлек өсөн сығыш яһай, мәҫәлән, урыҫ православие сиркәүе менән берлектә сит илдәрҙән секталарҙы Рәсәйгә инеүгә ҡаршы закон ҡабул итеүҙә сығыш яһаған<ref>{{cite web|url=http://kprf.ru/rus_soc/61751.html|title=Г.&nbsp;А.&nbsp;Зюганов о кончине Алексия II|work=kprf.ru|archiveurl=http://kprf.ru/rus_soc/61751.html|archivedate=2012-01-30}}</ref>. Шулай уҡ партия ватан тарихы мөнәсәбәтендә үҙенең ҡарашына эйә, һәм тарихсыларҙың биләгән<ref name="BBC">Например, Государственной Думой РФ официально была признана версия части историков о вине СССР в расстреле польских офицеров см. [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/11/101126_duma_katyn_statement.shtml Би-Би-Си: «Дума признала расстрел в Катыни преступлением Сталина»]</ref> позицияһын алдаҡ тип уйлай: мәҫәлән, Украиналағы аслыҡ тураһында, Катыньдағы енәйәт, коллективлаштырыу<ref>{{cite web|url=http://kprf.ru/rus_soc/71744.html|title=Защищать правду истории|work=kprf.ru|archiveurl=http://kprf.ru/rus_soc/71744.html|archivedate=2012-01-30}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта партия 1930 - 1940-сы йылдарҙағы айырым социализм законлығын боҙоуын таный һәм уларҙы ғәйепләй<ref name=" КПРФ программаһы (2008)"/>. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] ролен баһалағанда, КПРФ вәкилдәре иҡтисади ҡаҙаныштарын, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда еңеүҙе һәм һуғыштан һуңғы илде, «ядро ҡалҡаны» булдырыу менән бергә, аяҡҡа баҫтырыуҙы иҫәпкә алыуҙы тәҡдим итә. «Репрессияларға ҡағылғанда, 1950-се йылдарҙа уҡ партия уларҙың ярамағанлығын белдерҙе һәм уның бер Ҡасан да ҡабатланмаҫлығына ант бирҙе» – тип, билдәләне 2009 йылда Зюганов. Үҙенең заманса күренешендә КПРФ күбеһенсә милли-патриотик партия булып тора, ә коммунистик түгел. Милли ҡараштарҙы партияның төп идеологтарының береһе [[Подберёзкин, Алексей Иванович|Алексей Подберезкинда]] тотоңҡорап тора<ref>''Лихачёв В. А.'' Политический антисемитизм в современной России. М.: Academia, 2003. — 240 с</ref>. == Партия структураһы == [[File:KPRF Flag.svg|205px|thumb|КПРФ флагы]] КПРФ федерацияның һәр төбәгендә берәр региональ бүлектән тора<ref name="minjust.ru"/>, региональ бүлектәр һәр муниципаль районда, ҡала округында йәки ҡала эсе территорияһында берәр урындағы бүлектән, урындағы бүлектәр һәр ҡала ултыраҡтарында, ауыл биләмәләрендә, торлаҡ хужалары ширҡәтендә ([[:ru:ТСЖ|ТСЖ]]) йәки урам комитеттарында берәр башланғыс бүлектән тора. Башланғыс бүлектең юғары органы – дөйөм йыйылыш, дөйөм йыйылыштар араһында – башланғыс бүлектең бюроһы, юғары вазифа заты – башланғыс бүлектең секретары, урындағы бүлектең юғары органы – урындағы бүлектең конференцияһы, конференциялар араһында – урындағы бүлек комитеты, урындағы бүлектең башҡарма органы – урындағы бүлектең комитет бюроһы, урындағы бүлектең юғары вазифа заты – урындағы бүлек комитетының беренсе секретары, региональ бүлектең юғары органы – региональ бүлектең конференцияһы, конференциялар араһында – региональ бүлек комитеты, региональ бүлектең башҡарма органы – региональ бүлектең комитет бюроһы, региональ бүлектең юғары вазифа заты – [[:ru:Первые секретари региональных комитетов КПРФ|региональ бүлек комитетының беренсе секретары]]. КПРФ Рәсәй Федерацияһының барлыҡ территорияһында үҙенең региональ, урындағы һәм башланғыс партия ойошмаларын ойоштора. КПРФ етәкселек органының даими урынлашҡан ере [[Мәскәү]] ҡалаһы. Партияла фракциялар булдырыу тыйылған<ref name="ustav">{{cite web|url=https://kprf.ru/party/charter/|title=«Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы» сәйәси партияһының уставы|publisher=|archiveurl=https://kprf.ru/party/charter/|archivedate=2012-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413182809/https://kprf.ru/party/charter |date=2016-04-13 }}</ref>. Дуҫлыҡ лы йәштәр ойошмаһы – Рәсәй Федерацияһының ленинсы коммунистик йәштәр союзы (ЛКСМ РФ). === КПРФ етәкселәре === Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы үҙенең эшен программа һәм устав нигеҙендә төҙөй. Партия дәүләт теркәгән мәленән юридик шәхес булып тора һәм үҙенең эшмәкәрлеген бөтә Рәсәй территорияһында устав маҡсаттарына ярашлы итеп үтәй. Юғары органы – Съезд, съездар араһында – КПРФ Үҙәк комитеты (КПРФ ҮК)<ref name="ustav"/>, Үҙәк комитет партия программаһы һәм съездар ҡарарҙары нигеҙендә мөһим мәсьәләләр буйынса документтар әҙерләй. Башҡарма органдары – Үҙәк комитет Президиумы һәм Үҙәк комитет Секретариаты. КПРФ Үҙәк комитеты пленумдары араһындағы осорҙа сәйәси һәм ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Президиум һайлана. Ағымдағы эштәрҙе ойоштороу өсөн һәм партияның үҙәк органдары ҡарарҙарының башҡарыуын тикшереү өсөн КПРФ Үҙәк комитеты, президиумға хисап биреүсе, секретариат һайлай. [[2013 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] Үҙәк комитет пленумында һайланған ағымдағы КПРФ ҮК президиумы составы<ref name="prezidium">{{cite web|url=http://kprf.ru/party-live/cknews/116608.html|title=Газета «Правда» представляет руководителей КПРФ|work=kprf.ru|accessdate=21-12-2015}}</ref>: * [[Зюганов Геннадий Андреевич]] * [[:ru:Мельников, Иван Иванович (политик)|Мельников Иван Иванович]] * [[:ru:Кашин Владимир Иванович|Кашин Владимир Иванович]] * [[:ru:Рашкин Валерий Фёдорович|Рашкин Валерий Фёдорович]] * [[:ru:Новиков Дмитрий Георгиевич|Новиков Дмитрий Георгиевич]] * [[:ru:Афонин Юрий Вячеславович|Афонин Юрий Вячеславович]] * [[:ru:Васильев, Николай Иванович (политик)|Васильев Николай Иванович]] * [[:ru:Калашников Леонид Иванович|Калашников Леонид Иванович]] * [[:ru:Клычков Андрей Евгеньевич|Клычков Андрей Евгеньевич]] * [[:ru:Коломейцев Николай Васильевич|Коломейцев Николай Васильевич]] * [[:ru:Комоцкий Борис Олегович|Комоцкий Борис Олегович]] * [[:ru:Левченко Сергей Георгиевич|Левченко Сергей Георгиевич]] * [[:ru:Никитин Владимир Степанович|Никитин Владимир Степанович]] * [[:ru:Обухов Сергей Павлович|Обухов Сергей Павлович]] * [[:ru:Решульский Сергей Николаевич|Решульский Сергей Николаевич]] * [[:ru:Романов Валентин Степанович|Романов Валентин Степанович]] * [[:ru:Романов Пётр Васильевич|Романов Пётр Васильевич]] * [[:ru:Сокол Святослав Михайлович|Сокол Святослав Михайлович]] * [[:ru:Харитонов Николай Михайлович|Харитонов Николай Михайлович]] * [[:ru:Шурчанов Валентин Сергеевич|Шурчанов Валентин Сергеевич]] Шулай уҡ партияла юғары тикшереү органы бар – КПРФ Үҙәк контроль-ревизия комиссияһы (ЦКРК)<ref name="ustav" />. ЦКРК съезд тарафынан йәшерен тауыш биреү ысулы менән һайлана. Был структура КПРФ ағзаларының һәм структуралы бүлексәләренең уставты үтәүҙәрен тикшерә. Шулай уҡ был орган теге йәки был юғары органдарҙың ҡарарҙарына КПРФ ағзаларының апелляцияларын ҡарау менән шөғөлләнә. ЦКРК рәйесе — [[:ru:Иванов, Николай Николаевич (политик)|Николай Иванов]]. === Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек === 1993 йылдың март айында Советтар Союзы Коммунистар партияһы, элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзының]] союздаш республикалары коммунистар партияһын берләштереүсе, халыҡ-ара ойошма – Советтар Союзы Коммунистар партияһы – коммунистар партияһы союзына (СКП-КПСС) үҙгәртеп ҡорола. Ойошманы 2001 йылдың ғинуарынан КПРФ лидеры Геннадий Зюганов етәкләй. Партия [[:ru:Европейские левые|Европа һулдары]] халыҡ-ара партияһы менән бәйләнештә тора, әммә уның ағзаһы түгел<ref>[http://kprf.ru/international/102237.html Первый заместитель Председателя ЦК КПРФ И.Мельников встретился с делегацией Европейских левых]</ref>, шулай уҡ [[Ҡытай Коммунистар партияһы]] менән бәйләнештә<ref>[http://kprf.ru/international/94550.html 90 лет Коммунистической партии Китая. «Круглый стол» в редакции газеты «Правда»]</ref>. === Партия һәм киң мәғлүмәт саралары === Партия матбуғаты – [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзите<ref>{{cite web|url=http://kprf.ru/rus_soc/62045.html|title=КПРФ&nbsp;— реальная политическая сила, способная вывести страну из тяжелого кризиса|work=kprf.ru|accessdate=2009-11-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/654hnjd77|archivedate=2012-01-30}}</ref>, 30-ҙан ашыу төбәк баҫмалары, «Вестник организационно-партийной и кадровой работы» эске баҫмаһы, «Политическое просвещение» журналы. Элегерәк «Правда России» аҙналығы нәшер ителгән һәм «Резонанс» радиоһы дуҫлыҡлы булған<ref>{{cite web|url=http://r-ugolok.narod.ru/ugolok/UGOLOK.HTM|title=О «Радиоуголке»|publisher=Неофициальный сайт патриотического радиовещания|accessdate=2009-11-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/611HHGZpg|archivedate=2011-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825120835/http://r-ugolok.narod.ru/ugolok/UGOLOK.HTM |date=2011-08-25 }}</ref>. Иң ҙур дуҫлыҡлы гәзит – «Советская Россия» гәзите, 2004 йылға тиклем «Завтра» гәзите дуҫлыҡлы булған. Киң мәғлүмәт сараларының иң тиражлы баҫмаларында, шулай уҡ телевидение һәм төп радиостанцияларҙа КПРФ барлыҡҡа килгән мәленән бирле бик һаран күрһәтелгән, һәм икеләнеүһеҙ әйтеп булмай<ref>{{cite web|url=http://kprf.ru/actions/70031.html?print|title=Мнение членов КПРФ об упоминаемости в СМИ|work=kprf.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/654hpKuZw|archivedate=2012-01-30}}</ref>. Тарих дәреслектәрендә һәм күпселек киң мәғлүмәт сараларында, мәҫәлән, РСФСР Коммунистар партияһын тыйыу тураһындағы [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] указының рәт ҡағиҙәләрен РФ Конституция суды тарафынан тыйыу (<ref>''Филиппов А. В.'' [http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=535&view=article Новейшая история России. 1945—2006 гг. Гл. 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128113659/http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=535&view=article |date=2011-01-28 }}</ref> һәм<ref>[http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=26953&PrintVersion=1 УКАЗ Президента РСФСР от 06.11.1991 № 169] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213174040/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=26953&PrintVersion=1 |date=2012-02-13 }}</ref> сағыштырыуҙа күренгәнсә), 2003 йылғы һайлауҙарҙы боҙоп күрһәтеү тураһындағы дәғүә телгә алынмай<ref>''Филиппов А. В.'' [http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=536&view=article Новейшая история России 1945—2006 гг. Гл. 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128113737/http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=536&view=article |date=2011-01-28 }}</ref>. === КПРФ финанстары === КПРФ финанс отчеты буйынса, үҙәк һайлау комиссияһына бирелгәнсә, 2006 йылда партия 127 453 237 һум алды. Шул иҫәптән: * 29 % —ағзалыҡ взносы; * 30 % — федераль бюджет; * 6 % — иғәнә; * 35 % — башҡа керем. 2006 йылда партия тарафынан 116 823 489 һум аҡса тотонолған. Шул иҫәптән: * 5 % — региональ бүлектәрҙе бағыу; * 21 % — пропаганда эшмәкәрлегенә (мәғлүмәт, реклама, нәшриәт, полиграфия); * 10 % — идара итеү органдарын бағыу; * 7 % — һайлауҙар һәм референдумдар әҙерләү һәм үткәреү; * 36 % — нәшриәт, киң мәғлүмәт сараларын, белем биреү учреждениеларын тәьмин итеү. 2008 йылда КПРФ эшмәкәрлегенең 70 проценты Рәсәй Федерацияһы дәүләт бюджетынан финансланған. Партияның XIII съезында КПРФ ЦКРК отчёт сығышы буйынса, 2008 йылдың 10 айында керемдең дөйөм суммаһы 148 миллион һум тәшкил иткән, шул иҫәптән 8 миллион һум ағзалар взносы, 36 миллион һум – ирекле иғәнә һәм 106 миллион һум – дәүләт думаһы һәм президент һайлауҙарында КПРФ алған һайлаусылар тауыштары өсөн бюджет финансы. 2008 йылда КПРФ сығымдары шулай уҡ 148 миллион һум тәшкил иткән, шул иҫәптән 81,5 миллион һайлауҙар кампанияһын үткәреү өсөн тотонолған, 31,5 млн – матбуғат продукцияһын һәм «Правда» гәзитен баҫтырыу өсөн, ә 23 млн һумға күсемһеҙ милек, ул хәҙер партияның 22 төбәгендә бар, алыуға киткән<ref>[http://www.comstol.ru/Tr/2008/179.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207142316/http://www.comstol.ru/Tr/2008/179.html |date=2008-12-07 }}</ref>. 2008 йылдың 19 октябрендә КПРФ лидеры Геннадий Зюганов, партияның программа маҡсаттарын ғәмәлгә ашырыу өсөн, Рәсәй граждандарына матди ярҙам һорап мөрәжәғәт итте<ref>{{cite web|date=19 октября 2008|url=http://www.rian.ru/politics/20081019/153484963.html|title=Коммунисты просят россиян материально поддержать партию|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/654mQwd9b|archivedate=2012-01-30}}</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/2105744/ Новости@Mail.Ru: Коммунисты просят россиян материально поддержать партию<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114004414/http://news.mail.ru/politics/2105744/ |date=2012-01-14 }}</ref>. == Тарихы == КПРФ Рәсәй коммунистарының ғәҙәттән тыш II съезында (13 – 14 февраль 1993 йыл) РСФСР Коммунистар партияһын тергеҙеү аша ойошторола. КПРФ уставы түбәндәгене белдерә: «КП РСФСР һәм КПСС башланғыс ойошмалары коммунистары инициативаһы буйынса ойошторолған Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы КПСС һәм КП РСФСР-ҙың эшен, уларҙың идеяларын дауам итеүсе булып тора»<ref name="ustav" />. === Партияның съездары һәм конференциялары === * '''I (ойоштороу съезы) КП РСФСР съезы''' ([[20 июнь|20]] – [[23 июнь]], [[5 сентябрь|5]] һәм [[6 сентябрь]], [[1990 йыл]], Мәскәү). * '''II (сираттан тыш) КП РСФСР съезы''', Партияның атамаһы КПРФ-ҡа үҙгәртелгән ([[13 февраль|13]] – [[14 февраль]], [[1993 йыл]], Клязьма пансионаты, Мәскәү алды) – уны тағын берләштереү-тергеҙеүсе тип атайҙар, сөнки Конституция Суды ҡарары нигеҙендә Ельциндың башланғыс ойошмалар – КП РСФСР партячейкаларын тыйыуы ғәмәлдән сығарылған, КПРФ, ошо башланғыс ойошмалар нигеҙендә, партия кеүек ойошторолған, һәм 1991 – 1992 йылдарҙа КПСС һәм КП РСФСР ағзалыҡ нигеҙендә барлыҡҡа килгән партиялар менән берләштереү фаразланған. Съезд 148 кеше иҫәбендә үҙәк башҡарма комитетын һайлаған<ref name="scilla">{{cite web|url=http://www.scilla.ru/works/partii07/kprf.html|title=Краткий курс истории КПРФ|publisher=scilla.ru|accessdate=2009-11-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/654mZJPHs|archivedate=2012-01-30}}</ref>. * '''I бөтә рәсәй КПРФ конференцияһы''' ([[26 октябрь]] [[1993 йыл]], Мәскәү) – Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының I йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү. Конференция Думаға һайланасаҡ кандидаттарға 1978-се йылғы конституцияны һәм уның нигеҙендә көн күргән хоҡуҡи режимды тергеҙеү өсөн көрәшергә йөкмәткән. Конференциянан һуңғы осорҙа [[:ru:Рыбкин, Иван Петрович|Иван Рыбкинды]] Дәүләт Думаһы рәйесе вазифаһына һайлауҙа булышлыҡ итеү, ГКЧП ағзаларын һәм 1993 йылғы октябрь ваҡиғаларында ҡатнашыусыларҙы амнистияға эләктереү өсөн тауыш биреү, эшмәкәрлектең мөһим этаптары булып тора<ref name="scilla" />. * '''II бөтә рәсәй КПРФ конференцияһы''' ([[23 апрель|23]] – [[24 апрель]], [[1994 йыл]], Мәскәү) – КПРФ-тың СКП-КПСС-ҡа инеүе. * '''III КПРФ съезы''' ([[21 ғинуар|21]] – [[22 ғинуар]], [[1995 йыл]], Мәскәү) – КПРФ программаһын ҡабул итеү. * '''III бөтә рәсәй КПРФ конференцияһы''' ([[26 август]], [[1995 йыл]]) – Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының II йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү. * '''IV бөтә рәсәй КПРФ конференцияһы''' ([[15 февраль]], [[1996 йыл]]) – Рәсәй Федерацияһы Президентына кандидат итеп Г. А. Зюгановты тәҡдим итеү. * '''IV КПРФ съезы''' ([[19 апрель|19]] – [[20 апрель]], [[1997 йыл]], Мәскәү). * '''V КПРФ (сираттан тыш) съезы''' ([[23 май]], [[1998 йыл]], Мәскәү). * '''VI КПРФ съезы''' ([[1999 йыл]]дың [[4 сентябрь|4 сентябре]], [[21 сентябрь|21 сентябре]], [[2000 йыл]]дың [[15 ғинуар]]ы, Мәскәү) – Дәүләт Думаһының III йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү, Рәсәй Федерацияһы Президентына кандидат итеп Г. А. Зюгановты тәҡдим итеү<ref>[http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_40_aId_13831.html, VI СЪЕЗД КПРФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516054249/https://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_40_aId_13831.html, |date=2021-05-16 }}</ref>. * '''VII КПРФ съезы''' ([[2 декабрь|2]], [[3 декабрь]], [[2000 йыл]], Мәскәү). * '''VIII КПРФ (сираттан тыш) съезы''' ([[19 ғинуар]], [[2002 йыл]], Мәскәү) – ҡануниәт талаптарына ярашлы итеп КПРФ ижтимағи берләшмәнән сәйәси партияға үҙгәртелгән. * '''IX КПРФ (сираттан тыш) съезы''' ([[6 сентябрь]], [[28 декабрь]], [[2003 йыл]], Мәскәү) – Дәүләт Думаһының IV йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү, Рәсәй Федерацияһы Президентына кандидат итеп [[:ru:Харитонов, Николай Михайлович|Н. М. Харитоновты]] тәҡдим итеү<ref name="kprf_9">{{cite web|url=http://www.cprf.info/articles/18423.shtml|title=КПРФ : прошел съезд|publisher=cprf.info|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''X КПРФ съезы''' ([[3 июль]], [[2004 йыл]], Мәскәү)<ref name="siezd2004">{{cite web|url=http://www.newizv.ru/news/2004-07-07/7825/l|title=Красный передел|publisher=Новые Известия|4=|accessdate=2015-09-26}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * '''XI КПРФ (сираттан тыш) съезы''' ([[29 октябрь]], [[2005 йыл]], Мәскәү)<ref name="kprf_11">{{cite web|url=http://www.cprf.info/party/materials/material_xi/45794.html|title=Информационное сообщение об XI (внеочередном) Съезде КПРФ|publisher=cprf.info|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''XII КПРФ съезы''' ([[22 сентябрь]], [[2007 йыл]], Мәскәү; [[15 декабрь]], [[2007 йыл]], Мәскәү алды) – Дәүләт Думаһының V йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү, Рәсәй Федерацияһы Президентына кандидат итеп Г. А. Зюгановты тәҡдим итеү<ref name="kprf_12">{{cite web|url=http://kprf.ru/important/51693.html|title=Начал работу XII (внеочередной) съезд КПРФ|publisher=kprf.ru|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''XIII КПРФ съезы''' ([[29 ноябрь|29]] – [[30 ноябрь]], [[2008 йыл]], Мәскәү) – КПРФ программаһының яңы редакцияһын ҡабул итеү<ref name="kprf_13">{{cite web|url=http://kprf.ru/party_live/61445.html|title=О XIII съезде Коммунистической партии Российской Федерации (анонс)|publisher=kprf.ru|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''XIV КПРФ съезы''' ([[24 сентябрь]], [[17 декабрь]], [[2011 йыл]], Мәскәү алды) – Дәүләт Думаһының VI йыйылышы депутаттарына кандидаттар күрһәтеү, Рәсәй Федерацияһы Президентына кандидат итеп Г. А. Зюгановты тәҡдим итеү<ref name="kprf_14">{{cite web|url=http://kprf.ru/party_live/97186.html|title=Председатель ЦКРК КПРФ В.С. Никитин: XIV съезд КПРФ – смысл и действия|publisher=kprf.ru|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''XV КПРФ съезы''' ([[23 февраль|23]], [[24 февраль]], [[2013 йыл]], Мәскәү)<ref name="kprf_15">{{cite web|url=http://kprf.ru/official/2013/02/25/xv-otchiotnovybornyi-sezd-kprf/112.html|title=XV отчётно-выборный съезд КПРФ|publisher=kprf.ru|accessdate=2016-02-02}}</ref>. * '''XVI КПРФ (сираттан тыш) съезы''' ([[25 июнь]], [[2016 йыл]])<ref>[https://kprf.ru/party-live/cknews/156505.html В Подмосковье открылся XVI (внеочередной) Съезд КПРФ]</ref>. === КПРФ һәм власть === 1993 йылдың көҙгө ваҡиғалары ваҡытында КПРФ башта Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы һәм президент вазифаһын башҡарыусы А. В. Руцкойҙы хуплап сығыш яһаған һәм хатта үҙенең яҡлыларын Б. Ельциндың №1400 һанлы указына ҡаршы акцияла ҡатнашырға саҡырған. Әммә, конфликт һөҙөмтәһе аңлашыла башлағас, Геннадий Зюганов, кәрәкмәгән ҡорбандар булдырмаҫ өсөн, халыҡҡа актив сығыштарҙан баш тартырға саҡырып телевидение<ref name="sorokin">{{статья | автор = Сорокин А. | заглавие = Наследники КПСС (КПСС и левые в постсоветской России) | ссылка = | язык = | издание = Альтернативы | тип = | год = 2006 | том = | номер = 2 | страницы = 118-119 | doi = | issn = }} </ref> аша сығыш яһаны. Һуңыраҡ уның әйтеүенсә, әгәр уның тәҡдиме үтәлгән булһа, ҡан ҡойоштан ҡотолорға мөмкин булыр ине<ref>{{cite web|url=http://forum-msk.org/material/politic/16127.html|title=Апология Зюганова|publisher=Форум.МСК|accessdate=2006-11-13|archiveurl=http://forum-msk.org/|archivedate=2012-01-30}}</ref>. Һуңынан КПРФ-ты «Конституция проектын тәнҡитләгән» өсөн Дәүләт Думаһының I йыйылышы һайлауҙарынан сығарырға ниәтләгәндәр; Ельцин уларҙан Конституцияны «теймәҫкә» талап иткән, ә хөкүмәттең беренсе вице-премьеры [[:ru:Шумейко, Владимир Филиппович|Владимир Шумейко]], КПРФ-ты ҡалған ҡаршы тороусы партиялар менән бергә һайлауҙарға индермәҫкә талап иткән – әммә, ләкин, башҡарып тормағандар<ref>{{cite web|url=http://feelosophy.narod.ru/Vb_93_96/ch_1.htm|title=«Учредительные выборы» в контексте российской трансформации|accessdate=2009-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/611HHxwMY|archivedate=2011-08-18}}</ref>. Дәүләт Думаһына һайлауҙар билдәләнгәндән һуң, КПРФ – бойкотҡа саҡырған башҡа һул ағымдағы партияларҙан айырмалы, – һайлауҙарҙа ҡатнашыуҙан баш тартмаған. Был ваҡиға Рәсәйҙең һул ағымында бер аҙ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған. 1993 йылдың 26 октябрендә КПРәсәй Федерацияһының I конференцияһында Дәүләт Думаһының беренсе йыйылышы депутаттарына дөйөм федераль һайлау алды кандидаттар исемлеге тәҡдим ителгән. 1993 йылдың 12 декабре һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса КПРФ исемлеге, [[ЛДПР]] һәм «[[:ru:Выбор России (блок)|Выбор России]]» партияларынан һуң, өсөнсө урынды биләгән. КПРФ, 32 мандат биләрлек, 6 666 402 тауыш (12,40 %) алған, унан башҡа, КПРФ-тан 10 кандидат бер мандатлы округтарҙан үткән<ref>[http://www.politika.su/fs/gd1fkp.html Фракция Коммунистической партии Российской Федерации (КПРФ) в Государственной Думе первого созыва (1994—1995)] // «Федеральное Собрание: Совет Федерации, Государственная Дума». — Справочник. — М.: ИЭГ «Панорама», Фонд развития парламентаризма в России, 1994—1996. Электронная версия, 2000</ref>. Шулай уҡ КПРФ һәм уның сәйәси союздаштары вәкилдәренең өлөшө өҫтәмә рәүештә [[Рәсәй Аграр партияһы]] теҙмәһе буйынса депутатлыҡҡа үткәндәр. 1995 йылдың 26 авгусында КПРәсәй Федерацияһының III конференцияһында Дәүләт Думаһының икенсе йыйылышына кандидаттар исемлеге төҙөлгән. 1995 йылдың 17 декабрендәге һайлауҙарҙа КПРФ исемлеге,15 432 963 тауыш (22,30 %) алып, беренсе урын биләгән. КПРФ 157 мандат алған (пропорциональ система буйынса 99 мандат һәм бер мандатлы округтар буйынса 58 мандат). 1996 йылдың 15 февралендә Бөтә Рәсәй КПРФ конференцияһында Рәсәй президенты посына Г. Зюганов кандидатураһы хупланған. 1996 йылдың февраль-март айҙарында Зюгановты яҡлау өсөн КПРФ етәкселегендә халыҡ-патриотик көстәр Блогы ойошторолған. 1996 йылдың 16 июнь һайлауҙарының беренсе турында Зюганов 24 211 790 тауыш алған, йәки 32,04 % (Ельциндан ҡала иенсе урын – 35,28 %). Икенсе турҙа 1996 йылдың 3 июлендә – 30 113 306 тауыш, йәки 40,31 % (Ельцин – 53,82 %). Һайлау кампанияһы ваҡытында телевидениеға инеү мөмкинлеге булмауға ҡарамаҫтан, һайлауҙарҙың икенсе көнөнә үк Г. Зюганов үҙенең еңелеүен таныған һәм Б. Ельцинды еңеүе менән рәсми рәүештә ҡотлаған<ref name="sorokin" />. 1998 йылдың йәйе Дәүләт Думаһында КПРФ фракцияһы үҙенең союздаштары менән Рәсәй Федерацияһының беренсе Президенты Борис Ельцинға ҡарата импичмент процесы башланы. Уға биш ғәйепләү белдерелгән: # Беловеж килешеүен тормошҡа ашырыу, шулай уҡ уларҙы әҙерләү һәм йомғаҡлау, ошолар һөҙөмтәһендә СССР-ҙың юҡҡа сығыуы; # 1993 йылдың көҙө дәүләт түңкәрелешен уҙғарыу; # Чечня Республикаһы территорияһында һуғыш конфликтын асыу; # РФ хәүефһеҙлеген һәм оборона һәләтен көсһөҙләндереү; # рәсәй халҡын геноцидлау. Шулай ҙа 1999 йылда тауыш биреү барышында ғәйепләүҙәрҙең бер бүлеге лә тейешле 300 тауыш йыя алмаған (унан башҡа, Ельциндың вәкәләтен туҡтатыу өсөн Федерация Советының ҡарары талап ителгән). Зюгановтың һүҙҙәре буйынса [[ЛДПР]] депутаттарының позицияһы арҡаһында Дәүләт Думаһына 17 тауыш алып булманы, шулай ҙа «был көрәш үҙ ролен уйнаны. Бер нисә ай үтеү менән ысын импичмент булды, Ельцинды ваҡытынан алда отставкаға һәм үҙенең вәкиллек хоҡуғын һалыуға килтерҙе»<ref>[http://www.sovross.ru/old/2006/76/76_2_1.htm Г. А. Зюганов: Мы смотрим на будущие выборы уверенно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111053622/http://www.sovross.ru/old/2006/76/76_2_1.htm |date=2011-01-11 }} // [[Советская Россия (газета)|Советская Россия]], № 76 (12849), 4 июля 2006.</ref>. == Һайлауҙарҙа ҡатнашыу == === Дәүләт Думаһына һайлауҙар === {| class="standard sortable" |+ '''Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа КПРФ-тың һөҙөмтәһе<ref name="сik1993">{{cite web|url=http://www.cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1993/1993_itogi_FS_obshefed_okrug.html|title=Результаты выборов депутатов Государственной Думы по общефедеральному округу 12 декабря 1993 года|publisher=ЦИК России|4=|accessdate=2015-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927222457/http://www.cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1993/1993_itogi_FS_obshefed_okrug.html |date=2015-09-27 }}</ref><ref name="сik1995">{{cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1995/files/1995-Protokol_CIK.doc|title=Протокол Центральной избирательной комиссий Российской федерации о результатах выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации второго созыва|publisher=ЦИК России|4=|accessdate=2015-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073354/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1995/files/1995-Protokol_CIK.doc |date=2016-03-04 }}</ref><ref name="сik1999">{{cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1999/files/1999-Protokol_CIK.doc|title=Протокол Центральной избирательной комиссии Российской Федерации о распределении депутатских мандатов между избирательными объединениями, избирательными блоками и о результатах выборов по федеральному избирательному округу|publisher=ЦИК России|4=|accessdate=2015-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928090220/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/gosduma/1999/files/1999-Protokol_CIK.doc |date=2015-09-28 }}</ref><ref name="сik2003">{{cite web|url=http://gd2003.cikrf.ru/gd2003/WAY/76799135/sx/art/76805049/cp/1/br/76799124.html|title=ИПротокол Центральной избирательной комиссии Российской Федерации о результатах выборов по федеральному избирательному округу и о распределении депутатских мандатов между политическими партиями, избирательными блоками|publisher=ЦИК России|4=|accessdate=2015-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928102654/http://gd2003.cikrf.ru/gd2003/WAY/76799135/sx/art/76805049/cp/1/br/76799124.html |date=2015-09-28 }}</ref><ref name="сik2007">{{cite web|url=http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&root=1&tvd=100100021960186&vrn=100100021960181&region=0&global=1&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=100100021960186&type=242|title=Результаты выборов|publisher=ЦИК России||accessdate=2015-09-27}}</ref>.''' |- ! Йыл !! Федераль теҙмә өсөн <br /> бирелгән тауыштар, % !! Мандаттар күләме !! Дәүләт думаһында <br /> мандаттар өлөшө, % |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (1993)|'''1993''']] | align="right" |12,4 | align="right" |42 | align="right" |9,3 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (1995)|'''1995''']] | align="right" |22,3 | align="right" |157 | align="right" |34,9 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (1999)|'''1999''']] | align="right" |24,29 | align="right" |113 | align="right" |25,1 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (2003)|'''2003''']] | align="right" |12,61 | align="right" |61 | align="right" |11,3 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (2007)|'''2007''']] | align="right" |11,57 | align="right" |57 | align="right" |12,7 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (2011)|'''2011''']] | align="right" |19,19 | align="right" |92 | align="right" |20,44 |- | align="center" | [[:ru:Выборы в Государственную думу (2016)|'''2016''']] | align="right" |13,34 | align="right" |42 | align="right" |9,3 |} === Рәсәй президентына һайлауҙар === {|class="wikitable sortable" |+ '''Президент һайлауҙарында КПРФ кандидаттарының һөҙөмтәһе.''' |- !rowspan=2|Йыл !rowspan=2|Кандидат !colspan=2|Беренсе тур !colspan=2|Икенсе тур |- ! Тауыштар ! % ! Тауыштар ! % |- ![[:ru:Президентские выборы в России (1996)|1996]] |[[Геннадий Зюганов]] |24,211,686 |32.0 |30,104,589 |40.3 |- ![[:ru:Президентские выборы в России (2000)|2000]] |[[Геннадий Зюганов]] |21,928,468 |29.2 |colspan=2 bgcolor=lightgrey| |- ![[:ru:Президентские выборы в России (2004)|2004]] |[[:ru:Харитонов, Николай Михайлович|Николай Харитонов]] |9,513,313 |13.7 |colspan=2 bgcolor=lightgrey| |- ![[:ru:Президентские выборы в России (2008)|2008]] |[[Геннадий Зюганов]] |13,243,550 |17.7 |colspan=2 bgcolor=lightgrey| |- ![[:ru:Президентские выборы в России (2012)|2012]] |[[Геннадий Зюганов]] |12,318,353 |17.2 |colspan=2 bgcolor=lightgrey| |- ![[:ru:Президентские выборы в России (2018)|2018]] |[[Павел Грудинин]] |8,659,206 |11,77 |colspan=2 bgcolor=lightgrey| |- |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == === Төп сығанаҡтар === * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Кадры партии в действии |место = М. |издательство = ИТРК |год = 2001 |страницы = 48 |isbn = 5-88010-083-9 }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Коммунисты и молодёжь в современной России |место = М. |издательство = Газета «Правда» |год = 2003 |страницы = 32 |isbn = 5-85020-044-9 }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = За единство. Беседа с коммунистами о ситуации в КПРФ |место = М. |издательство = ИТРК |год = 2004 |страницы = 64 |isbn = 5-88010-191-6 }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Смотреть вперёд. X Съезд КПРФ и «трудные вопросы» российского коммунистического движения |место = М. |издательство = ИТРК |год = 2004 |страницы = 128 |isbn = 5-88010-205-X }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Большие испытания. КПРФ перед новым избирательным марафоном |место = М. |издательство = ИТРК |год = 2005 |страницы = 126 |isbn = 5-88010-217-3 }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Меморандум «О задачах борьбы против империализма и необходимости международного осуждения его преступлений» |место = М. |издательство = Правда-пресс |год = 2006 |страницы = 24 |isbn = 5-85024-160-4 }} * {{книга |автор = Зюганов Г.&nbsp;А. |заглавие = Защищая наш мир. О внешнеполитической деятельности КПРФ |место = М. |издательство = Издательство ИТРК |год = 2006 |страницы = 240: ил.-16 с |isbn = 5-88010-223-8 }} * {{книга |автор = |заглавие = Коммунистическая партия Российской Федерации в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (2001—2005) |ссылка = |место = М. |издательство = Издательство ИТРК |год = 2005 |страницы = 416 |isbn = 5-88010-216-5 }} === Ғилми тикшеренеү === * {{книга |автор = March, Luke. |часть = |заглавие = The Communist Party In Post-Soviet Russia |оригинал = |ссылка = http://books.google.ru/books?id=_1kkQYEq_P0C |издание = |место = Manchester, U.K. |издательство = Manchester University Press |год = 2002 |allpages = 288 |серия = |isbn = 0-7190-6044-3 }} * {{статья | автор = Сорокин А. | заглавие = Наследники КПСС (КПСС и левые в постсоветской России) | ссылка = | язык = | издание = Альтернативы | тип = | год = 2006 | том = | номер = 2 | страницы = 112-122 | doi = | issn = }} * {{книга |автор = Холмская М.Р. |часть = |заглавие = Коммунисты России: факты, идеи, тенденции. Информационно-аналитический обзор |оригинал = |ссылка = |издание = |место = {{М.}} |издательство = [Б.и.] |год = 1998 |страниц = 79 |серия = |isbn = 5-7952-0005-0 }} === Публицистика === * {{книга |автор = Волохов А.&nbsp;Е. |заглавие = Новейшая история Коммунистической партии: 1990—2003 |ссылка = |место = М. |издательство = Импето |год = 2003 |страницы = 136 |isbn = 5-7161-0105-4 }} ([http://www.edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=20031&lang=Ru&blang=ru&list=67 содержание]) * {{книга |автор = Кагарлицкий Б.&nbsp;Ю. |часть = |заглавие = Управляемая демократия: Россия, которую нам навязали |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = Ультра.Культура |год = 2005 |том = |страницы = |страниц = 576 |серия = Klassenkampf |isbn = 5-9681-0066-4 }} ([http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=1380 оглавление]) * {{книга |автор = [[Тарасов, Александр Николаевич|Тарасов А.Н.]] |часть = Политическая импотенция неизлечима, или Кремль трогательно заботится о престиже своей карманной оппозиции |заглавие = Революция не всерьёз: Штудии по теории и истории квазиреволюционных движений |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = Ультра-Культура |год = 2005 |страницы = 384-391 |серия = |isbn = 5-9681-0067-2 }} * {{книга |автор = Тарасов А.Н. |часть = Свой своя не познаша (Комментарий на комментарий Б. Ихлова «Неужели КПРФ такая плохая?») |заглавие = Революция не всерьёз: Штудии по теории и истории квазиреволюционных движений |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = Ультра-Культура |год = 2005 |страницы = 392-408 |серия = |isbn = 5-9681-0067-2 }} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.kprf.ru/ Официальный сайт КПРФ] ([http://www.cprf.info/index.shtml Архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181213075116/http://cprf.info/index.shtml |date=2018-12-13 }}) * [http://www.kprf.ru/party/program/ Программа партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050102215355/http://www.kprf.ru/party/program/ |date=2005-01-02 }} * [http://dmoz.org/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Общество_и_культура/Политика/Партии/Коммунистическая_партия_Российской_Федерации/ Каталог сайтов Коммунистической партии Российской Федерации] * {{статья | автор = [[Тарасов, Александр Николаевич|Тарасов А.&nbsp;Н.]] | заглавие = Левая сцена в России в начале XXI века | ссылка = http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/tarasov.html | издание = Неприкосновенный запас | год = 2003 | номер = 5&nbsp;(31) | страницы = }} * {{ВТ-ЛП|Коммунистическая партия Российской Федерации}} * ''[[Тарасов, Александр Николаевич|Тарасов А. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_1998.html КПРФ, эрзац социал-демократии] * [http://krasnoe.tv/category?categoryid=468 «КПРФ: Системный взгляд»] ''Цикл передач на [[Красное ТВ|Красном ТВ]]'' * ''Федосеев И.'' Ведический коммунизм по Никитину [http://www.pravda.info/kompromat/40425.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181129225242/http://www.pravda.info/kompromat/40425.html |date=2018-11-29 }}[http://kpbrt.ru/about/nikitinschin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829160225/http://kpbrt.ru/about/nikitinschin/ |date=2007-08-29 }}. * ''Эрлиб Н.'' [http://rksmb.ru/get.php?2320 Через тернии к выборам: 15 лет КПРФ.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәйҙең сәйәси партиялары]] qkq60jzdjwhcdj4iarqhhy0rejkkwxo 0 109263 1297612 1282858 2026-05-20T21:34:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Салауатбыяла»''' асыҡ акционерҙар йәмғиәте техник быяла етештереү менән шөғөлләнә. [[Тәҙрә]] быялалары сығарыу буйынса [[Рәсәй]]ҙәге иң эре предприятиеларҙың береһе<ref>[http://www.steklosouz.ru/news/show?id=387 «СтеклоСоюз» России— CCP::новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Предприятиеның штаб-фатиры [[Салауат]] ҡалаһында, Индустриаль урамы, 18 адресы буйынса урынлашҡан. == Тарихы == «Салауатбыяла» заводы [[СССР]] Министрҙар Советының 1956 йылдың 9 февралендәге ҡарары менән 1960 йылда төҙөлә башлай. 1962 йылда предприятие сафҡа индерелә. Заводтың тәүге продуцияһы — штапель сүс быяла. Һуңғараҡ, йыл һайын тиерлек, быяланан яңы изделиелар етештереү үҙләштерелә: 1963 йыл — [[тәҙрә]] быялаһы, быяла плиткаһы, 1964 йылда — витрина быялаһы, сталинит, натрий-силикаты, 1967 йылда — аквариумдар, 1968 йылда — семәрле быяла, келәм-мозайкалы плиткалар, 1969 йылда — нығытылған табаҡлы быяла, 1970 йылда — көҙгө изделиелары. Аҙағыраҡ заводта һауыт-һаба, термостар, быяла пакеттар, призматик көҙгөләр, күп ҡатлы триплекс быялаһы етештерелә. * [[1993]] йылда «Салауатбыяла» производство берекмәһе асыҡ типтағы акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә. * [[2010]] йылда «Салауатбыяла» һәм «Һарытау төҙөлөш быялаһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре берләштерелә. == Милекселәр һәм етәкселек == 1960 −1980 йылдарҙа предприятие директоры — Сескутов Юрий Васильевич. Предприятиеның генераль директоры Агурев Сергей Алексеевич<ref>http://www.gorodsalavat.ru/news.php?id=84 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129120501/http://www.gorodsalavat.ru/news.php?id=84 |date=2010-11-29 }} Сведения о доходах Генерального директора</ref>. Акционерҙар һаны — 5708. Устав капиталының кимәле яҡынса 13 507 263 һум. «Салауатбыяла» йәмғиәтенең төп хужаһы — бизнесмен һәм миллиардер Радик Солтанов<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2131184 Ъ-Уфа — «Салаватстекло» определило кандидатов в совет директоров]</ref> <ref>[http://www.timesaratov.ru/gazeta/publication/28125 На печь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222075554/http://www.timesaratov.ru/gazeta/publication/28125 |date=2015-12-22 }}</ref><ref>[http://www.tybet.ru/content/news/index.php?SECTION_ID=606&ELEMENT_ID=66498 «Салаватстекло» выплатит дивиденды, превышающие чистую прибыль в 2014 году]</ref>. === Биржаларҙағы листинг === Акциялар һаны — 19 934 171. Һәр акцияның номинал хаҡы — 10 һум. Компанияның ғәҙәти һәм өҫтөнлөклө акциялары өсөн төп сауҙа майҙаны — РТС биржаһы. 2008 йылдың авгусынан тауыш биреүсе акциялар шулай уҡ ММВБ биржаның MICEX Discovery «Открытия фондового рынка» секторында тәҡдим ителә<ref>[http://www.micex.ru/markets/stock/emitents/micex_discovery/913 ММВБ / Рынки / Фондовый рынок / Услуги для эмитентов / MICEX Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206152316/http://micex.ru/markets/stock/emitents/micex_discovery/913 |date=2009-02-06 }}</ref> == Предприятиеның продукцияһы == Нефть-газ сығарыу, нефть-химик һәм химик сәнәғәте өсөн ҡорамалдар. * табаҡлы быяла * түбән эмиссиялы, ҡояштан һаҡлана торған һәм күп функциялы быяла * төҙөлөш өсөн тәғәйенләнгән күп ҡатлы быяла * иреүсән натрий силикаты * шыйыҡ быяла * быяла пакеты * быяла тараһы * автобыяла * пуля үтмәҫлек быяла «Салауатбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте сығарған төп продукция — табаҡлы быяла. Был продукция һатыу күләменең яҡынса 80 процентын тәшкил итә, башҡа продукция төрҙәре — 20 процент (автомобиль быялаһы, быяла тараһы, иреүсән натрий силикаты һәм шыйыҡ натрий быялаһы, йылылыҡ-тауыш изоляцияһы материалы) === Эшмәкәрлек күрһәткестәре === 2009 йылдағы килем — 3 771 861 һум (2010 йылдың 9 айы) 2010 йылдың 9 айының 2009 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 131,5 процент тәшкил итә. * күләм артыу иҫәбенә — 49,3 млн.һум йәки 101,7 %. * хаҡ артыу иҫәбенә — 854,6 млн.һум йәки 129,8 %. == Билдәле хеҙмәткәрҙәр == * [[Абдуллин Фәнир Хәкимйән улы]] (25.05.1938), техник быяла заводының элекке мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры<ref>[http://www.gasrb.ru/uf/file/kalendar_2018_izm.pdf Исторический календарь / 2018 / 25 мая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712171830/http://www.gasrb.ru/uf/file/kalendar_2018_izm.pdf |date=2018-07-12 }}{{ref-ru}{{V|30|04|2018}}</ref>. * [[Будов Виктор Михайлович]] (19.07.1927) — техник быяла заводының 1962-1976 йылдарҙағы баш инженеры, [[Ленин ордены]] кавалеры<ref>[http://www.gasrb.ru/histm132.html Исторический календарь / 2017 / Июль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717170549/http://www.gasrb.ru/histm132.html |date=2017-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|11|07|2017}}</ref>. * [[Биктимеров Шамил Шакирйән улы]] (22.07.1937—2008) — 1963-1989 йылдарҙа берләшмәнең быяла ҡайнатыусыһы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * С. А. Агуреев, В. И. Литвин, В. Д. Токарев «ОАО „Салаватстекло“ выходит на европейский уровень» журнал Стекло и керамика. — 2008. — N 5. — С. 3-4 : 4 фот. ISSN 0131-9582. * «Салават». Серия «Города нашей республики». Уфа. Башкирское книжное издательство. 1965. == Һылтанмалар == * [http://www.salstek.ru/ Официальный сайт компании] * [http://ufa-gid.com/encyclopedia/salav_steklo.html Энциклопедия Башкирии. Статья Салаватстекло] * [http://www.trud.ru/article/02-09-2003/61380_ataka_na_salavatsteklo.html газета Труд] * http://www.corp-gov.ru/bd/db.php3?base_id=3&db_id=1095 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040904060257/http://www.corp-gov.ru/bd/db.php3?db_id=1095&base_id=3 |date=2004-09-04 }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6763-salavatsteklo Башкирская энциклопедия. Статья Салаватстекло] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406023448/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6763-salavatsteklo |date=2016-04-06 }} * [http://www.agidel.ru/ind.php?param1=16045&tab=3 Газета Республика Башкортостан № 167 от 02.09.09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230221/http://www.agidel.ru/ind.php?param1=16045&tab=3 |date=2016-03-04 }} [[Категория:Салауат предприятиелары]] {{company-stub}} sr78fu5rowq8tvx3rct9520hq1p20ya 0 119701 1297667 1185735 2026-05-21T10:42:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297667 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Олжас Омар улы Сөләймәнов |Төп исеме = Олжас Омарұлы Сүлейменов |Рәсеме = |Киңлек = 280 px |Рәсем аңлатмаһы = Олжас Сөләймәнов 2005 йылда (Париж) |Тыуыу датаһы = 18.5.1936 |Тыуған урыны = Ҡаҙаҡ АССР-ы, [[РСФСР]], [[СССР]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → <br />{{KAZ}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = Әҙәбиәт ғилеме |Әҫәрҙәренең телдәре = рус | Наградалары = '''[[Ҡаҙағстан]]:''' {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ҡаҙағстандың Хеҙмәт Геройҙары}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Орден Отан}}{{!!}}{{Орден Барыс 1 степени}}{{!!}}{{Медаль 25 лет независимости РК}} {{!}}} '''[[СССР]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Медаль За трудовую доблесть}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Премия Ленинского комсомола}} {{!}}} '''Иные государства:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги» (Ингушетия)}} {{!}}} {{{!}} {{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени}}{{!!}}{{Кавалер ордена искусств и литературы}} {{!}}- {{!}}{{Орден Слава (Азербайджан, до 2014)}}{{!!}}{{Орден Дружба (Азербайджан)}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Олжас Омар улы Сөләймәнов''' ({{Lang-kk|Олжас Омарұлы Сүлейменов}}; [[18 май]] [[1936 йыл]], Алма-Ата) — шағир, әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә яҙыусы, Ҡаҙағстан Хеҙмәт Геройы, Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1990), [[Ҡаҙағстан]]дың ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, дипломат. Һәүәҫкәр лингвистик тикшеренеүҙәр, атап әйткәндә, «Слово о полку Игореве»ҙағы төрки элементтары буйынса тикшеренеүҙәр авторы. Сөләймәновтың ғилми йәмәғәтселек тарафынан инҡар ителгән фекерҙәре төрки донъяһында, шул иҫәптән уға ҡаршы совет осоронда алып барылған сәйәси кампания арҡаһында ла, киң танылыу таба. == Биографияһы == [[Олжабай батыр]]ҙың тоҡомонан Омархан Сөләймәнулы — ҡаҙаҡ кавалерия полкының [[1937 йыл]]да репрессияланған офицеры — ғаиләһендә [[1936 йыл]]да тыуа. Олжасҡа [[Лев Гумилев]] һөйләүенә ҡарағанда, ул Олжастың атаһы менән Норильск лагерында бергә ултырған, Омарханды шунда атҡандар<ref name="shokan87">{{книга|автор=[[Сапаралы, Бейбит Толеубайулы|Сапаралы Б.Т.]]|заглавие=Олжастың балалық шағы|место=Алматы|издательство=Қағанат|год=1996|страниц=72|страницы=5-15, 25-45|isbn=5-7667-4034-4}}</ref>. [[1954 йыл]]да мәктәпте тамамлай һәм Ҡаҙаҡ дәүләт университетының геологик разведка факультетына уҡырға инә, уны [[1959 йыл]]да тамамлай, инженер-геолог. Уҡыуының һуңғы йылдарында геологик разведка партияларында ла эшләй. Әҙәби эш менән [[1955 йыл]]да шөғөлләнә башлай. [[1959 йыл]]да Мәскәүҙәге А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына шиғри тәржемә бүлегенә инә, ләкин [[1961 йыл]]да уҡыуын туҡтатырға мәжбүр була<ref>[http://olzhas-sulejmenov.ru/biografiya/ Биография Олжаса Сулейменова на сайте «Шестидесятники»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502195719/http://olzhas-sulejmenov.ru/biografiya/ |date=2017-05-02 }}</ref><ref>[http://olzhas1001.com/Биография_содержимое.html Биография на официальном сайте Олжаса Сулейменова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323171444/http://olzhas1001.com/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5.html |date=2017-03-23 }}</ref>. [[1962]]—[[1971 йыл]]дарҙа «Казахстанская правда» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, «Казахфильм» киностудияһының сценарий-редакция коллегияһының баш мөхәррире, «Простор» журналында журналистика бүлеге мөдире. [[1971]]—[[1981 йыл]]дарҙа Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы идараһы секретары. [[1972 йыл]]дан Азия һәм Африка илдәре яҙыусылары менән бәйләнеш буйынса Ҡаҙаҡ комитеты рәйесе, [[Алматы|Алма-Атала]] Азия һәм Африка яҙыусыларының 5-се конференцияһын үткәреү (1975) инициаторҙарының һәм ойоштороусыларының береһе була. 70-се йылдар башынан 80-се йылдар аҙағына тиклем Азия һәм Африка илдәре менән бәйләнеш буйынса Совет комитеты рәйесе урынбаҫары. [[1975 йыл]]да «Аз и Я. Книга благонамеренного читателя» тигән әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә яҙған китабын баҫтыра, китап Мәскәүҙә ҡырғҡа кире ҡараш таба, автор 8 йыл бер ҡайҙа ла баҫылмай һәм ғәмәлдә шиғыр яҙыуҙан туҡтай. [[1977]]—[[1995 йыл]]дарҙа, 18 йыл буйы, Ҡаҙағстан Шахмат федерацияһы рәйесе. Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты, Президиумы ағзаһы (1980—1984), СССР Юғары Советы депутаты (1984—1989, 1989—1991). КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). [[1981]]—[[1984]] Ҡаҙаҡ ССР-ының Кинематография буйынса дәүләт комитеты рәйесе. [[1984]]—[[1992]] — Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары, СССР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. «Детектив и политика» журналының мөхәрририәте ағзаһы була. [[1992 йыл]]дан — Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, ижади эш менән шөғөлләнә. [[1989 йыл]]да «Невада — Семипалатинск» халыҡ хәрәкәте инициаторы була, был хәрәкәт Семипалатинск йәҙрә полигонын һәм донъяның башҡа йәҙрә полигондарын яптырыу маҡсатын ҡуя. [[1991]]—[[1995]] — «Ҡаҙағстан Халыҡ конгресы» партияһы лидеры, йәҙрәгә ҡаршы хәрәкәттән ошо партия үүҫеп сыға, Ҡаҙағстан Республикаһы Юғары Советы депутаты (1994—1995). 1995—[[2001]] — Ҡаҙағстан Республикаһының Италиялағы, бер ыңғайҙан Грециялағы һәм Мальталағы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе ([[Рим]]). Әҙәби эшмәкәрлеген дауам итеп, [[1998 йыл]]да [[Рим]]да «Язык письма» һәм «Улыбка бога», [[2001 йыл]] — «Пересекающиеся параллели» (тюркославистикаға кереш) тигән китаптарын, ә [[2002 йыл]]да — «Тюрки в доистории» (боронғо төрки телдәр һәм яҙма барлыҡҡа килеү тураһында) китабын сығара, был китабы менән «төркиәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн» Күлтәгин премияһына лайыҡ була (2002). [[2001 йыл]]дан Ҡаҙағстандың [[ЮНЕСКО]]лағы ([[Париж]])<ref>[http://unesco.natcom.kz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=3&Itemid=10 Руководящий состав Национальной Комиссии РК по делам ЮНЕСКО и ИСЕСКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422231911/http://unesco.natcom.kz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=3&Itemid=10 |date=2014-04-22 }}</ref> даими вәкиле, «1001 слово» тигән ҙур этимологик һүҙлекте нәшергә әҙерләй. == Шиғри эшмәкәрлеге == [[Файл:Semyorka_Rocket_R7_by_Sergei_Korolyov_in_VDNH_Ostankino_RAF0540.jpg|справа|мини|333x333пкс|Гагарин осҡан «Восток» ракетаһы]] Йәш шағир шиғырҙарын рус телендә яҙа һәм башта тыуған яғында ғына билдәле була. Киң танылыу уға [[1961 йыл]]дың яҙында килә. Ул саҡта һуғышҡан өсөн Әҙәбиәт институтынан ҡыуыла {{уточнить}} һәм, Алма-Атаға ҡайтып, «Казахстанская правда» гәзитендә эшләй башлай. 11 апрелдә гәзит мөхәррире Фёдор Боярский уға, Байконурҙағы ваҡиғаларға арнап, кешенең йыһанға осоуы тураһында шиғыр яҙырға ҡуша. Олжас төн эсендә бер нисә юл сыймаҡлап килтерә, ә 12 апрелдә, [[Гагарин Юрий Алексеевич|Гагариндың]] йыһанға осоуы тураһында иғлан ителгәс, шиғыр гәзиттә баҫылып та сыға һәм ошо текст яҙылған листовкаларҙы Алма-Ата менән Ҡаҙағстандың башҡа ҡалалары өҫтөнә самолеттарҙан һибәләр. Дәүер ваҡиғаһы менән рухланған шағир бер аҙна эсендә шиғырын поэмаға әйләндерә, майҙа «Земля, поклонись человеку!» тигән поэма донъя күрә. {{начало цитаты}}<poem>Разгадай: Почему люди тянутся к звёздам! Почему в наших песнях Герой — это сокол? Почему всё прекрасное, Что он создал, Человек, помолчав, Называет — Высоким?</poem>{{конец цитаты}} Сөләймәнов һуңынан былай тип һөйләй: «Минең поэмамды үҙәк телевидение һәм радио аша тапшырҙылар, гәзиттәрҙә баҫтылар, аҙна һайын тиерлек берәй ҡалала сығыш яһаным: заводтарҙа, фабрикаларҙа, студент аудиторияларында. Бына шундай уңыш килде». Поэма ағымға эләгә һәм тиҙҙән Ҡаҙағстан комсомолы Үҙәк комитетының премияһы менән бүләкләнә. 25 йәшлек Сөләймәновты Европа һәм АҠШ-ҡа барған совет делегацияларына индерә башлайҙар, ул поэмаһын Париж Сорбоннаһында һәм Колумбия университетында ([[Нью-Йорк]]) уҡый. Дебют бик сағыу булып сыға. Ректорат менән янъял тиҙ арала көйләнә. Һуңынан нәҡ уның «Земля, поклонись человеку» тигән юлы Владимир өлкәһе Киржач ҡалаһы янында Юрий Гагарин һәләк булған урынға скульптор Александр Рукавишников тарафынан эшләп ҡуйылған скульптура пьедесталына яҙыла. Ошо уңыш шауҡымында Сөләймәновтың «Аргамаки» тигән тәүге шиғыр йыйынтығы баҫыла (1961), ул Әҙәбиәт институтында һуғышыуы арҡаһында нәшриәт планынан саҡ осоп төшмәй ҡалған була. «Аргамак», «Я видел», «Волчата» тигән шиғырҙарының киҫкен юлдары ҡаҙаҡ культурологы Марат Әүәзовты был юлдарҙы «тоталитар режим шарттарында ирекһеҙләүгә ҡаршы протест» тип баһалауға рухландыра. «Казахстан, ты огромен, пять Франций — без Лувров, Монмартров — / уместились в тебе, все Бастилии грешных столиц. / Ты огромною каторгой плавал на маленькой карте. Мы на этой каторге — родились!» (бер нисә йылдан Франция президенты Жак Ширак Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев менән осрашыуҙа был өҙөктө яттан һөйләй). IV Бөтә Союз йәш яҙыусылар кәңәшмәһендә, Олжас Сөләймәновтың «Солнечные ночи» (1962) тигән яңы шиғыр йыйынтығын билдәләп, егерменсе быуаттың билдәле шағирҙарының береһе Николай Тихонов былай ти: «Мин генә түгел, фекер алышыуҙа ҡатнашыусыларҙың бөтәһе лә темперамент, образлылыҡ көсө, хис-тойғолар киңлеге, теманың бик ҙур солғанышы менән шатланып таң ҡалды… Бындай шиғри ялҡын дөрләүенән яңы кеше, беҙҙең замандаш характеры тыуа, ул беҙҙең индустриаль, мөғжизәләргә бай атом быуатының көс-ҡөҙрәте менән һулыш ала». {{начало цитаты}}<poem>Нет Востока, И Запада нет. Нет у неба конца. Нет Востока, И Запада нет, Два сына есть у отца. Нет Востока, И Запада нет, Есть Восход и закат, Есть большое слово — ЗЕМЛЯ!</poem>{{конец цитаты}} «Доброе время восхода» тигән сираттағы шиғыр йыйынтығы (1964) ВЛКСМ Үҙәк комитеты премияһына лайыҡ була. {{начало цитаты}}<poem>Кочую по чёрно-белому свету. Мне дом двухэтажный построить советуют, а я, как удастся какая оказия, мотаюсь по Африкам, Франциям, Азиям. В Нью-Йорке с дастанами выступаю, в Алеппо арабам глаза открываю, вернусь, И в кармане опять — ни копья; Копьё заведётся — опять на коня!</poem>{{конец цитаты}} Уның бөтә Союздағы ғәҙәттән тыш уңышын тәнҡитсе Лев Аннинский былай тип аңлата: «Шағир мәҙәниәттәр сатында, традициялар киҫелешендә тора; ул бик күп нәмәне үҙендә туплау бәхетенә эйә була: йәшлек дәртен һәм китапса зыялылыҡты ла… бөгөн таралыу тапҡан поэтик стилдең ассоциатив экспрессияһын да… Сөләймәнов тарафынан [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкинды]], Чокан Вәлихановты, [[Конфуций]]ҙы, [[Рабиндранат Тагор|Тагорҙы]] һәм көйҙөргөс дала үҙенсәлеген бергә йыйған донъя теҙеменә филологик һөйөүҙе лә …» Олжас Сөләймәновтың шиғырҙары һәм поэмалары инглиз, француз, немец, испан, чех, поляк, словак, болгар, венгр, монгол һәм төрөк телдәренә тәржемә ителгән. Ҡаҙаҡ шағиры айырыуса Францияла ҙур танылыу ала, унда төрлө йылдарҙа ваҡытлы әҙәби баҫмаларҙа сыҡҡан шиғырҙарҙан тыш, бер нисә шиғри йыйынтығы ла нәшер ителә. [[Париж]]да «Год обезьяны» (1967) һәм «Глиняная книга» (1969) йыйынтыҡтары баҫылып сығыуына бәйле Францияның әҙәби даирәләрендә дискуссиялар барғаны билдәле. «Олжас Сөләймәновтың „Год обезьяны“ китабында, — тип яҙа Лили Дени „Летер франсез“ гәзитенең [[1968 йыл]] 19 июнь һанында, — мин бер юлы үткән дә, киләсәк тә булған нәмә тураһында уҡыным. Тамырҙар тураһындағы һүҙҙәр…». Сорбонна профессоры, шағир һәм рус шиғриәте тәржемәсеһе Леон Робель, француз уҡыусыһына үҙе тәржемә иткән «Глиняная книга» поэмаһын тәҡдим итеп, былай тип яҙа: «Олжас Сөләймәновҡа халыҡтар мәҙәниәттәренең туғанлығы һәм халыҡтарҙың бер-береһен рухи яҡтан байытыу идеяһы күптән яҡын була. Ул тарихты күсенеүҙәрҙең һәм билдәләр үҙгәреүенең ҙур китабындай күреп уҡырға теләй. Имләләрҙең, телдәрҙең һәм риүәйәттәрҙең серен сисеү, уныңса, Кешелек Тарихына башҡа күҙлектән ҡарарға ярҙам итәсәк, сөнки ул Тарих барыбер уртаҡ, айырымланыуҙар һәм ирекле бикләнеүҙәр уға буталыш ҡына индергән. Ошондай хис ялҡыны бөтә китап аша үтә, һәм шаяртыуға, әсе полемикаға ҡоролған булыуына ҡарамаҫтан, ул эпик әҫәр булып тора: беҙҙең сәрпәкләнгән донъя күптән бындай көслө тауышты ишеткәне юҡ — беҙ Олжас Сөләймәновты Гилгәмеш, [[Виктор Гюго|Гюго]], Хлебников вариҫы йә элгәре итеп, мәшһүрлеге шул тиклем тәбиғи булғандарҙың береһе тип таныйбыҙ». [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа бындай күренекле кеше партия сафында булырға тейеш була, һәм [[1969 йыл]]да Сөләймәнов КПСС ағзаһы булып китә. [[Ленин Владимир Ильич|Лениндың]] 100 йыллығына уға поэмаға заказ бирәләр, ә ул уның урынына нәшриәткә «Глиняная книга»һын алып килә, әҫәрҙе совет интеллигенцияһы алҡышлап ҡаршы ала. Был поэма Сөләймәновтың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. Әммә [[Абай Ҡонанбаев|Абай]] исемендәге дәүләт премияһын Сөләймәнов «Синие острова» (1973) тигән пафослы поэмаһы өсөн ала. == «Аз и Я» һәм «Слово о полку Игореве» тураһындағы башҡа хеҙмәттәре == Сөләймәнов «Слову о полку Игореве» әҫәренә бағышланған хеҙмәттәр авторы булараҡ та билдәле. Был тема менән ул 1960 йылда Әҙәбиәт институты студенты булған сағында уҡ ҡыҙыҡһына башлай, 1962 йылдан «Слово» тураһында хеҙмәттәр баҫтыра. Уның тарихи грамматика буйынса диплом эшенең темаһы — «Категория одушевлённости и неодушевлённости в „Повести временных лет“», ә Ҡаҙаҡ дәүләт университеты аспирантураһында рус филологияһы кафедраһында кандидатлыҡ диссертацияһын (1963—1966) «Тюркизмы в „Слове о полку Игореве“» тигән темаға яҙа. Сөләймәновтың төп идеяһы — "Слово"ла төрки лексикаһы ҡатламдарын һәм хатта тотош төрки фразаларын табыу, уларҙы Сөләймәнов рус теленә калька итеп күсерелгән һәм XVI быуатта күсереп яҙған саҡта хатта боҙолған тип һанай. Уның раҫлауынса, «Слово о полку Игореве» ғәмәлдә ике телле текст булған, уны яҙғанда авторы бер телдән икенсе телгә иркен күсеп торған. Был идея киң билдәлелек алған «Аз и Я. Книга благонамеренного читателя» (1975) китабында ентекләп һүрәтләнә. Сөләймәнов фекеренсә, "Слово о полку Игореве"ны тикшереүселәр объектив булмаған, авторҙар патриотик ҡараштан сығып эшләгән һәм ул эштәрҙең әһәмиәте түбән. Ғәмәлдә ҡомартҡының авторы, «Аз и Я» раҫлауынса, төркиҙәргә ҡаршы булмаған; уның өсөн Игорҙың походындағы ваҡиғалар — «бер яҡтағыларҙың үҙ-ара низағы», ә Игорь «иблис һыҙатлы» кире персонаж булған. Үҙ концепцияһы тураһында Сөләймәнов былай ти: "Мин тәүге булып "Слово о полку Игореве"ның ике телле уҡыусыға ике телле автор тарафынан яҙылыуы тураһында әйттем. Әйтәйек, төрки телдәрҙе лә белгән рус тарафынан. Тимәк, Руста ул заманда уҡ билингвизм булған. Боронғо рус сығанаҡтарына таянып, мин шуны иҫбат итергә тырыштым. Совет тарих фәнендә иҫәпләнеүенсә, төрки һәм татар-монгол баҫҡыны осоронда рус теленә бер нисә генә төрки һүҙе, мәҫәлән, ''аркан'' һәм ''кумыс кеүек һүҙҙәр инеп ҡалған''. Ә мин күҙгә күренмәгән һәм һәр саҡ рус һүҙе тип һаналған тюркизмдар тураһында әйттем. Академиктарҙы ошо шаңҡытты ла инде. Нисек кенә сәйер булмаһын, мин «Слово о полку Игореве»"ның беренсе ике телле уҡыусыһы булдым<ref>Олжас Сулейменов: [http://www.ferghana.ru/article.php?id=4908 «Мне нужна ситуация борьбы и соперничества»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903233625/http://www.ferghana.ru/article.php?id=4908 |date=2008-09-03 }}. 15.02.2007.</ref>… Китап ул заманға хас булған идеологик «эшкәртеүҙәргә» сәбәп була, "милләтселек"тә, "пантюркизм"да, «методологик хаталар»ҙа һ. б. ғәйепләнә (Суслов бойороғо буйынса китап Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк комитетының 1976 йыл сыҡҡан ҡарары менән тәнҡитләнә, нәшриәт директоры Адольф Арцишевский эштән сығарыла, автор йәбер аҫтына эләгә һәм оҙаҡ ваҡыт нәшер ителмәй). Тик Ҡунаевтың КПСС Үҙәк комитетының генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Брежневҡа]] мөрәжәғәт итеүе генә «ҡаты шелтә» менән ҡотолорға ярҙам итә, һәм китап эшен ҡарауҙы КПСС Үҙәк комитетынан алып СССР Фәндәр академияһына тапшыралар. Тыйыу СССР-ҙың төрки республикаларында китапҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйтеп ебәрә<ref>«Мегаполис»: [http://megapolis.kz/art/Pod_znakom_Olzhasa "http://megapolis.kz/art/Pod_znakom_Olzhasa»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131092143/http://megapolis.kz/art/Pod_znakom_Olzhasa |date=2013-01-31 }}, 10.04.2006 г.</ref>, ул ҡыҙыҡһыныу совет осоронан һуң да һүнмәй. «Аз и Я» тирәһендәге ығы-зығыны «Жалын» нәшриәте мөхәррире Г. Толмачев «Повесть об Олжасе» (2003) китабында тасуирлай, ә режиссёр Асҡар Бапишев китаптың яҙмышы тураһында «Документ нечастного значения» (2005) уйынлы документаль фильмын төшөрә. [[2005 йыл]]да, донъя күреүенең 30 йыллығына, китап Рәсәйҙә тәүге тапҡыр нәшер ителә, уны Никита Михалков рәйесе булған Рәсәй мәҙәниәт фонды ҡарамағындағы «Грифон» нәшриәте баҫа. Икенсе яҡтан, Сөләймәновтың яҙғандары сәйәсәт ҡыҫылышынан тыш булған фәнни тәнҡиткә ла дусар була (славистар Д. С. Лихачев<ref>Лихачев Д. С. [http://www.lihachev.ru/pic/site/files/fulltext/0444_Gipotizi_ili_fantazii_1976.pdf Гипотезы или фантазии в истолковании темных мест «Слова о полку Игореве»]. — «Звезда», 1976, № 6, с. 203-2I0.</ref>, Л. А. Дмитриев и О. В. Творогов һ. б.), Сөләймәновтың этимологиялары һәм трактовкалары һәүәҫкәр кимәлдә булыуы билдәләнә. Китап СССР Фәндәр академияһының Әҙәбиәт һәм тел бүлексәһендә тикшерелә һәм кире баһа ала<ref>Известия Отделения литературы и языка АН СССР, 1976, № 5, стр. 376—383</ref>. Лихачёв һүҙҙәре буйынса, Сөләймәнов текст тарихының фантастик концепцияһынан сығып эш итә (уны тикшеренеү һөҙөмтәһе итеп ҡарамай), ҡулъяҙмаларҙың тарихы, теле, палеографияһы һәм күсермәләре менән бәйле һылтанмаларһыҙ һәм нигеҙһеҙ хата раҫлауҙар бирә; боронғо рус телендә ҡулланыуҙа булған һүҙҙәрҙе төркисә уҡылышта тәҡдим итә, «Слово» тураһында булған әҙәбиәтте иҫәпкә алмай. "Слово о полку Игореве"ла һирәк осраусан төрки лексик элементтары барлығы Сөләймәновҡа тиклем дә билдәле була, әммә профессиональ тюркологтар, шул иҫәптән "Слово"лағы төркизмдар менән шөғөлләнгән ғалимдар (мәҫәлән, [[Баскаков Николай Александрович|Н.]] [[Баскаков Николай Александрович|А.]] [[Баскаков Николай Александрович|Баскаков]]<ref>[http://tochka.gerodot.ru/slovo/baskakov02.htm Ещё о тюркизмах «Слова о полку Игореве»].</ref>) яғынан да уның хеҙмәте хуплау тапмай. Дмитриев һәм Творогов баһаһы буйынса, «ул яңы һүҙҙәр барлыҡҡа килтерә, уларҙың боронғо рус теленә билдәле булғанлығы менән иҫәпләшеп тә тормай, боронғо рус теле грамматикаһына ҡаршы килгән яңы грамматика, ҡулъяҙмаларҙан бер миҫал менән дә нығытылмаған яңы палеография ижад итә — һәм быларҙың барыһы ла „Слово“ тексын яңыса уҡыу мөмкин булһын тип эшләнә»<ref>Дмитриев Л. А., Творогов О. В. «Слово о полку Игореве» в интерпретации О.Сулейменова // Русская литература. 1976. № 1. С.257</ref>. Китаптың совет осоронан һуң нәшер ителгән яңы баҫмаларына Сөләймәнов бер аҙ ғына үҙгәрештәр индергән, әммә дөйөм алғанда үҙ фекерендә ҡалған. Атап әйткәндә, ул Игорь Станиславовичтың ҡыпсаҡ ҡатынының улы булыуы, йылъяҙмаға ярашлы Киевҡа хазарҙар нигеҙ һалғаны кеүек профессиональ тарихсылар һәм филологтар хупламаған раҫламаларҙы ҡалдырған. «Аз и Я» китабының икенсе өлөшөндә «Шумер-наме» тигән исем аҫтында Сөләймәнов, уның ҡарашынса, шумерҙың «балсыҡ китаптарында» (шына яҙыулы таҡталарҙа) булған 60 төрки һүҙен килтерә. Һуңыраҡ уның Әзербайжандағы коллегаһы һәм шәкерте Айдын Мәмәдов «төрки-шумеризмдар» һанын 800-гә еткерә. == Һәүәҫкәр лингвистик эшмәкәрлек == [[1995 йыл]]да Сөләймәнов дипломатик эшкә күсә. Эштән буш ваҡытын ул лингвистик тикшеренеүҙәргә бағышлай, атап әйткәндә, «Язык письма» тигән китабын яҙыу менән шөғөлләнә, «кесе кешелек» тип аталғандың теле тураһындағы был китап Римда баҫылып сыға. 2006 йылда ул Киевта украин телендә сыға<ref>Сулейменов О. С. Мова письма: погляд в доісторію — про походження писемности і мови малого людства / О. Сулейменов. — К. : Юніверс, 2006. — 480 с.</ref>. «Аз и Я» китабы положениеларын дауам иткән «төркиславистика» хеҙмәттәре: «Улыбка бога» («1001 слово» база этимологик һүҙлегенең беренсе томы проектына), Рим, RIAL, 1998. «Пересекающиеся параллели» (төркиславистикаға инеш), Алматы, 2001. «Тюрки в доистории» (боронғо төрки телдәр һәм имләләр барлыҡҡа килеү тураһында), 2002. Ошо тикшеренеүе өсөн Сөләймәнов «төркиәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн» Күлтәгин премияһы менән билдәләнә (2002), хеҙмәттәрен йомғаҡлау буйынса «Төрки донъяһына индергән өлөш өсөн» халыҡ-ара премияһына (Төркиә) лайыҡ була. == Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге == [[1989 йыл]] башы. Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары, СССР халыҡ депутатлығына кандидат Олжас Сөләймәновтың һайлау алды программаһы. Беренсе пункты булып Ҡаҙағстанда атом һынауын тыйыу тора. [[1973 йыл]]да уҡ Сөләймәнов Ҡаҙағстан тураһында совет осоро өсөн үтә киҫкен яңғыраған «Дикое поле» тигән шиғырын яҙа, ул ошондай һүҙҙәр менән тамамлана: «И да здравствует запрещение испытаний!» Һүҙ, әлбиттә, Семипалатинск йәҙрә полигоны тураһында бара. Һалҡын һуғыш заманы өсөн был бик ҡыйыу аҙым була. 1949—1963 йылдар эсендә генә лә Семипалатинск эргәһендә һыналған бөтә атом һәм водород бомбаларының шартлау ҡеүәте Хиросимаға Америка ташлаған атом бомбаһы ҡеүәтенән 2500 тапҡырға артып китә. Төбәккә ҡот осҡос ҙур экологик зыян килтерелә. Халыҡ шағирынан башҡа кем быға ҡаршы халыҡты әйҙәй алһын. {{начало цитаты}}<poem>Кружись, айналайын, Земля моя! Как никто, я сегодня тебя понимаю, все болезни твои на себя принимаю, я кочую, кружусь по дорогам твоим…</poem>{{конец цитаты}} [[1989 йыл]]дың февралендә Олжас Сөләймәнов телевидение аша Ҡаҙағстан халҡына мөрәжәғәт менән сығыш яһай, ә иртәгәһенә Алма-Атала Яҙыусылар союзы бинаһы эргәһендә үткән митингыла йәҙрәгә ҡаршы «Невада — Семипалатинск» хәрәкәтен ойоштороу тураһында иғлан итә. Бер ай эсендә, йәҙрә һынауҙарын тыйыуҙы талап итеп, 4 миллион ҡултамға йыйыла. Әлбиттә, чиновниктар Алма-Аталағы һайлауҙа шағирҙы үткәртмәй. Әммә ул Семипалатинскиҙа таяныс таба һәм ошо төбәктән тауышҡа ҡуйыла. Шул уҡ йылдың йәйендә Олжас Сөләймәнов СССР халыҡ депутаттарының I съезында сығыш яһай, унда хәрәкәттең маҡсаттары һәм талаптары тураһында һөйләй. [[1989 йыл]]дың 19 сентябрендә Семипалатинск эргәһендә һынауҙар туҡтатылғандан һуң, [[1990 йыл]]дың майында беренсе «Йәҙрәгә ҡаршы конгресс» дәүләт ҡатнашлығынан тыш үтә, сөнки ул саҡта дәүләттең һәм хәрәкәттең маҡсаттары төрлө була: йәмәғәтселек һынауҙы туҡтатыуҙы талап итә, СССР дәүләте — дауам итеүҙе. Хәрәкәткә ярҙамға шахмат буйынса экс-чемпион Анатолий Карпов етәкселек иткән Тыныслыҡ фонды 400 000 һум күсерә. Был боронғо уйынды яратҡан Олжас Сөләймәнов Ҡаҙағстан Шахмат федерацияһының рәйесе булған була (1977—1995). Ҡаҙағстан президенты Назарбаевтың [[1991 йыл]] 29 август указы менән полигон тулыһынса ябыла һәм йәҙрә ҡоралын һынауға халыҡ-ара мораторий иғлан ителә: Яңы Ерҙә (Рәсәй), Невадала (АҠШ), Муруроа атолында (Франция) һәм Лобнор күлендә (Ҡытай) булған полигондарҙа йәҙрә һынауҙары туҡтатыла. Йәҙрә ҡоралын таратмау тураһындағы договорға күпселек илдәр ҡул ҡуя. Невада — Семипалатинск йәҙрәгә ҡаршы хәрәкәте иҫтәлегенә Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы алдына гранит куб ҡуйылған. Бындай уңыштан һуң Хәрәкәт «Ҡаҙағстандың Халыҡ конгресы» партияһына әйләнеп үҫә (1991—1995). Шул йылдарҙа Сөләймәнов уның лидеры була. == Дипломатик эшмәкәрлеге == [[1995 йыл]]да Сөләймәнов президент Назарбаевтың, сәйәсәттән китеп, дипломатик эшкә күсеү тураһындағы тәҡдимен ҡабул итә. Ул Ҡаҙағстандың Италиялағы (Рим), бер ыңғайҙан Грециялағы һәм Мальталағы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләнә. [[1997 йыл]]дың майында уҡ инде Италия президенты Оскар Луиджи Скальфаро илдәр араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы договорға ҡул ҡуйыу өсөн беренсе рәсми сәфәре менән Ҡаҙағстанға килә. Бындай документты Азияла Италия тик Япония менән генә төҙөгән була. [[2002 йыл]]дан алып Сөләймәнов Ҡаҙағстандың [[ЮНЕСКО]]-лағы (Париж) даими вәкиле була. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Сөләймәновтың [[1959 йыл]]дың июнендә "Литературная газета"ла сыҡҡан шиғыр шәлкеме шағирҙың үҙәк матбуғатта тәүге баҫылыуы була. * Олжас Сөләймәнов сценарийҙары буйынса ҡуйылған фильмдар: «Земля отцов» (1966), «Синий маршрут» (1968), XIX быуаттың ҡаҙаҡ шағиры Мәхәмбәт Үтәмесев тураһындағы «Красная полынь» («Махамбет») һәм Жанғыр хан тураһында «Ах, как интересно было в Петербурге». * Олжас Сөләймәновты алтмышынсылар шағирҙарына индерәләр, ул йылдарҙың өс мәшһүр шағиры — Андрей Вознесенский, Евгений Евтушенко, Роберт Рождественский — уның дуҫы була. * Андрей Вознесенский, Олжасҡа һәм Алма-Ата янында уның менән икәүләп эләккән автоһәләкәт ваҡиғаһына арнап, «АТЕ 36-70» йәки «2 секунды, 20 июня 1970» тигән шиғыр яҙа. Сөләймәновтың ҡаҙаҡ шағиры һәм халыҡ ҡаһарманы Мәхәмбәт тураһындағы шиғырҙары менән мауығып китеп, ул үҙе лә «Читая Махамбета» тигән цикл ижад итә: «Зачитываюсь Махамбетом, Заслышу Азию во мне, Антенной вздрогнет в кабинете Стрела, торчащая в стене.» Рождественский «О друзьях» шиғырын ошо һүҙҙәр менән башлай: «Олжас, Мумин, Виталий…», ә Римма Казакова 1968 йылда «Люблю тебя, товарищ мой Олжас» тигән шиғырын яҙа. * Олжас Сөләймәнов яҙыусы Сергей Довлатовтың «Компромисс» тигән новеллалар йыйынтығында телгә алына: «Хлестаков был с Пушкиным на дружеской ноге, а мой знакомый Геныч вернулся из Москвы подавленный и тихий ― Олжаса Сулейменова увидел в ЦУМе». == Библиография == Олжас Сөләймәнов рус телендә ижад итә. === Китаптары === * «Земля, поклонись человеку!». Алма-Ата, 1961 (Ҡаҙағстан комсомолы Үҙәк комитетының премияһы). * «Аргамаки», Алма-Ата, Казгослитиздат, 1961. * «Солнечные ночи», Алма-Ата, Казгослитиздат, 1962. * «Ночь-парижанка», Алма-Ата, Казгослитиздат, 1963 (Ҡаҙағстан комсомолы Үҙәк комитетының премияһы). * «Доброе время восхода», Алма-Ата, Жазушы, 1964. — 300 с. (ВЛКСМ Үҙәк комитетының премияһы,1967). * «Год обезьяны» (книга стихов), Алма-Ата, Жазушы, 1967. — 108 с. * «Земля, поклонись человеку!», Алма-Ата, Жазушы, 1967. — 48 с. — 10 000 экз. * «Избранная лирика», М., Молодая гвардия, 1968., 32 с. (Библиотечка избранной лирики). — 130 000 экз. * «Глиняная книга» (поэма), Алма-Ата, Жазушы, 1969. — 252 с. * «Над белыми реками» (стихи и проза), Ташкент, 1970. * "Повторяя в полдень (стихи разных лет), Алма-Ата, Жазушы, 1973. — 288 с. * «Каждый день — утро». М., Правда, 1973. * «Круглая звезда» (стихи), Москва, Художественная литература, 1975. — 144 с. * «АЗ и Я. Книга благонамеренного читателя». Алма-Ата, 1975. * «Определение берега» (Стихи и поэмы), Предисл. Л. Мартынова. — Алма-Ата, Жазушы, 1976. — 456 стр. (100 000 экз.); 2-е изд. — 1979. * «Трансформация огня» (сборник: «Глиняная книга», «Голубиная книга», стихи), Алма-Ата, Жалын, 1983. — 240 стр. — 19 000 экз.; 2-е изд. — 1985. — 100 000 экз. * «Избранное» (Вступ. статья Е. Сидорова), Москва, Худож. лит., 1986. — 432 с., 25 000 экз. * «Преодоление» (сборник стихов и поэм), Алма-Ата, Жазушы, 1987. — 194 стр. — 30 000 экз. * «От января до апреля» (поэма и стихи разных лет). Алма-Ата, Жазушы, 1989. — 272 стр. — 70 000 экз. * «Свиток». М., Молодая гвардия, 1989. * «АЗ и Я». Алма-Ата, Жалын, 1989. * «АЗ и Я». Алма-Ата, 1991. * "Код Слова. Введение в Универсальный этимологический словарь «1001 слово», Алматы, ОФ «Литературный Альянс», 2013. — 88 стр. === БДБ илдәре телдәренә тәржемәләренең билдәле булғандары === * «Дух степей» (стихи и поэмы, пер. Дж. Новруз), [[Баҡы|Баку]], 1984. * «Каждый день — утро» (стихи и поэмы, пер. К. Мырзалиев), [[Алматы|Алма-Ата]], 1986. * «Айналайын» (стихи и поэмы, пер. с рус.), [[Ташкент]], 1987. * «Безымянная высота» (стихи, пер. М.Тимофеев), Якутск, 1989. * «Az i Ia», Almaty, Kazakhstan Publishing House, 1989. * «AZ i IA: Izgi nietti oqyrmannyng kitaby», Alma-Ata, 1992. * Сулейменов О. С. Мова письма: погляд в доісторію — про походження писемности і мови малого людства / О. Сулейменов. — К. : Юніверс, 2006. — 480 с. * Сулейменов О. С. Тюрки в доісторії: про походження давньотюркського письма / Олжас Омарович Сулейменов; [пер. з рос. І. Римарука та Л. Андрієвської]. — К. : Дніпро, 2008. — 384 с. * Сулейменов О. Аз і Я. Книга добромисного читача. — К. : Видавництво Жупанського, 2009. — 339 с. === Тарих һәм этимология буйынса хеҙмәттәре === * [[1962 йыл]]да был темаға тәүге мәҡәләләре баҫыла — «Кочевники и Русь». * [http://www.pseudology.org/tatary/Sulejmenov_1.htm «Темные места „Слова о полку Игореве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527025928/http://www.pseudology.org/tatary/Sulejmenov_1.htm |date=2017-05-27 }}“». * '''«Аз и Я»''' (Алма-Ата, Жазушы, 1975). * [http://kitap.net.ru/sulejmenov/yazykpisma.php '''Язык письма'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601011402/http://www.kitap.net.ru/sulejmenov/yazykpisma.php |date=2013-06-01 }}([[Рим]], San Paolo, 1998) / в Татарской электронной библиотеке. * [http://kitap.net.ru/sulejmenov/ulybkaboga.php '''Улыбка бога'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601005803/http://www.kitap.net.ru/sulejmenov/ulybkaboga.php |date=2013-06-01 }} ([[Рим]], San Paolo, 1998/ в Татарской электронной библиотеке. * «Пересекающиеся параллели» (введение в тюркославистику), Алматы, 2001. * «Тюрки в доистории» (о происхождении древнетюркских языков и письменностей). Алматы, Атамұра, 2002.- 320 с. === Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары === * Собрание сочинений в 7 томах (8 книг), изд. «Атамура», Семипалатинск, 2004. === «Библиотека Олжаса» нәшриәт йорто китаптары === * «И в каждом слове улыбался бог» (Избранные стихи Сулейменова), Алматы, 2011. * «Глиняная книга» (редакция автора 2008 г), Алматы, 2011. * «АЗиЯ», Алматы, 2011. * «Атамзамангы туркiлер» (Происх. древнетюркских языков, письменностей), Алматы, 2011. * «Но людям я не лгал» (сборник цитат Сулейменова), Алматы, 2011. * «Литература это жизнь» (Сулейменов о литературе и литераторах), Алматы, 2011. * «Беседы с Олжасом» (2004—2011, сост. Сафар Абдулло), Алматы, 2011. * «Феномен Олжаса» (статьи, стихи, эссе о Сулейменове, сост. Сафар Абдулло), Алматы, 2011. * Толмачев Г. «Повесть об Олжасе» (изд.второе), Алматы, 2011. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == === Дәүләт бүләктәре === * [[28 октябрь|28.10.]][[1967 йыл|1967]] — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы * [[7 август|7.08.]][[1981 йыл|1981]] — [[«Почёт Билдәһе» ордены|<nowiki/>]] [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[16 ноябрь|16.11.]][[1984 йыл|1984]] — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * [[16 май|16.05.]][[1986 йыл|1986]] — Октябрь Революцияһы ордены, ''50 йәшлек юбилейы уңайынан '' * [[2001 йыл|2001]] — 1 дәрәжә Барыс ордены — ''[[Ҡаҙағстан]]да йәҙрә һынауҙарын туҡтатыуға һәм эҙемтәләрен бөтөрөүгә индергән ҙур шәхси өлөшө өсөн'' * [[2006 йыл|2006]] — Отан ордены — ''70 йәшлек юбилейы уңайынан '' * [[2014 йыл|2014]] — Нәзир Түрәҡолов исемендәге миҙал<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201407020021 Олжас Сулейменов награждён медалью «Назір Торекулов» за вклад в развитие казахстанской дипломатии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624174523/http://www.nomad.su/?a=3-201407020021 |date=2016-06-24 }}</ref> * [[2016 йыл|2016]] — Ҡаҙағстандың Хеҙмәт Геройы<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201605180018 Указ Президента Республики Казахстан от 17 мая 2016 года № 263] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718205405/http://nomad.su/?a=3-201605180018 |date=2019-07-18 }}</ref> * [[2016 йыл|2016]] — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығы» юбилей миҙалы<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201612140039 В Министерстве иностранных дел Казахстана к 25-летию независимости наградили дипломатов и ветеранов дипломатической службы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215160608/http://www.nomad.su/?a=3-201612140039 |date=2016-12-15 }}</ref> === Сит дәүләттәр бүләктәре === * [[2004 йыл|2004]] — «Хеҙмәттәр өсөн» ордены ([[Ингушетия]]) — '' Ингушетия Республикаһы халҡы алдындағы хеҙмәттәре һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн ''<ref>{{cite web|url=http://www.ingushetia.ru/m-docs/archives/001064.shtml|title=РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ. Документы: Указ Президента РИ "О награждении орденом «За заслуги»|accessdate=2013-01-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E13sU8qh|archivedate=2013-01-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429154524/http://www.ingushetia.ru/m-docs/archives/001064.shtml |date=2013-04-29 }}</ref>. * [[2006 йыл|2006]] — «Шохрат» ордены ([[Әзербайжан|Азербайджан]]) — ''70 йәшлек юбилейы уңайынан.'' * [[2006 йыл|2006]] — Дуҫлыҡ ордены ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — ''70 йәшлек юбилейы уңайынан ''<ref>[http://www.nachnem.kz/articles/76 at Searchalligator.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111005957/http://www.nachnem.kz/articles/76 |date=2007-11-11 }}</ref>. * [[2006 йыл|2006]] — 5-се дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]]) —'' 70 йәшлек юбилейы уңайынан''. * [[2007 йыл|2007]] — Сәнғәт һәм әҙәбиәт рыцары ([[Франция]]). * [[2011 йыл|2011]] — «Достлуг» ордены ([[Әзербайжан]], [[16 май|16.05.]][[2011 йыл|2011]]) ''— 75 йәшлек юбилейы уңайынан''<ref>[http://news.day.az/politics/267740.html Олжас Сулейменов награждён орденом «Достлуг»: Политика, 16 мая 2011]</ref><ref>[http://www.nomad.su/?a=19-201105180024 Олжас Сулейменов награждён орденом «Достлуг»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033816/http://www.nomad.su/?a=19-201105180024 |date=2016-03-05 }}</ref>. === Премиялары === * [[1961 йыл|1961]], [[1963 йыл|1963]] — [[Ҡаҙағстан]] комсомолы Үҙәк комитетының премиялары. * [[1967 йыл|1967]] — «Доброе время восхода» шиғыр китабы өсөн Бөтә Союз Ленин комсомолы премияһы. * [[1973 йыл|1973]] — «Синие острова» поэмаһы өсөн Ҡаҙаҡ ССР-ының Абай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. * [[2000 йыл|2000]] — [[Ҡаҙағстан]] эшҡыуарҙарының «Платиновый Тарлан» бойондороҡһоҙ премияһы лауреаты. * [[2002 йыл|2002]] — «Төркиәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн» Күлтәгин исемендәге халыҡ-ара премия. * [[2003 йыл|2003]] — «Төрки донъяһына индергән өлөшө өсөн» [[Төркиә]]нең халыҡ-ара премияһы. === Почётлы ғилми исемдәре === * У. Дж. Алиев исемендәге Ҡарасай-Черкес дәүләт университетының почётлы докторы (2004). * Мәржәни исемендәге Тарих институтының почётлы докторы (Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы, 2005). * Шәкәрим исемендәге Семипалатинск дәүләт университетының почётлы профессоры (2009). === Почётлы граждан === * Семипалатинскиҙың почётлы гражданы (2009). * Баянаул районының почётлы гражданы (2014). == Әҙәбиәт == * Олжас Сулейменов: Указатель лит-ры / Сост. Л. М. Никитина и др. Алма-Ата, 1986. (Гос. б-ка Казах. ССР им. А. С. Пушкина). * Токсонбаева Ш. «Особенности использования устаревшей лексики в произведениях О. Сулейменова», Гуманитарные науки. Караганда, 1975. Вып. 2. * Лихачев Д. С. 1) Гипотезы и фантазии в истолковании тёмных мест «Слова о полку Игореве» // Звезда. 1976. № 6. С. 203—210; 2) Догадки и фантазии в истолковании текста «Слова о полку Игореве»: (Заблуждения О. Сулейменова) // Д. С. Лихачев. «Слово» и культура. С. 310—328. * Федюнькин Е. Д. «Склока о полку Игореве» [http://wwwinfo.jinr.ru/~bljv/igor.htm], 1998. * Пресса СССР, России и Казахстана. * Сапаралы Б. «Олжастың балалық шағы»(«Детские годы Олжаса»), Алматы, «Қағанат» ҒМО, 1996. * Толмачев Г. «Повесть об Олжасе», Издание 2-е, исправленное и дополненное, Алматы, «Казинпресс», 2011. == Һылтанмалар == * [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es5/es5-0831.htm Статья о Сулейменове в «Энциклопедии Слова о полку Игореве»] * [http://www.zulfikarov.ru/article8 Тимур Зульфикаров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170117230522/http://www.zulfikarov.ru/article8 |date=2017-01-17 }} Послание Олжасу Сулейменову к 60-летнему юбилею * [https://web.archive.org/web/20061012225445/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg192006/Polosy/6_3.htm «Быть далеко услышанным», Литературная газета] статья Б.Канапьянова к 70-му юбилею О. Сулейменова * [http://os1001.com/ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302032333/http://os1001.com/ru/ |date=2014-03-02 }} * Чокан Лаумулин, «К юбилею Олжаса Сулейменова», https://tengrinews.kz/opinion/595/, Тенгриньюс. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ҡаҙағстан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Ҡаҙағстан шағирҙары]] [[Категория:18 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] 21gybj7bg9equuu2b0nvurbuy7rr7ud 0 130004 1297642 1270290 2026-05-21T05:40:22Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "President_Ronald_Reagan_talking_with_Audrey_Hepburn_and_Robert_Wolders.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:President_Ronald_Reagan_Talking_with_Audrey_Hepburn_and_Robert_Wolders_at_a 1297642 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Одри Хепбёрн''' ({{lang-en|Audrey Hepburn}}; ысын исеме '''Одри Кэтлин Растон''', {{lang-en|Audrey Kathleen Ruston}}; [[4 май]] [[1929 йыл]]) — [[20 ғинуар]] [[1993 йыл]], Толошеназда вафат булған) — Британия актёры, фотомодель һәм гуманитар эшмәкәр. 1954 йылда «Рим каникулдары» фильмында уйнаған иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]] премияһы алған (1953), шулай уҡ дүрт тапҡыр номинацияла, 1955, 1960, 1962, 1968 йылдарҙа, еңә. Икселдә ([[Брюссель баш ҡала регионы]] коммунаһында) тыуған саҡтағы исеме Одри Кэтлин Растон булған, бала сағын һәм үҫмер йылдарын башлыса  [[Нидерланд]]та үткәргән, [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда [[Өсөнсө рейх|нацист]] Германияһы оккупациялаған Арнемда йәшәгән. Арнемда[[балет]]ҡа уҡыған, 1948 йылда [[Лондон]]ға күсә һәм лондон театрҙары  сәхнәһендә бейеүсе булып эшләй. Бер нисә европа фильмда төшкәндән һуң, Одри Колеттың үҙенә тейешле иғтибарын йүнәлтә, һәм ул уны «Жижи» тигән бродвей спектаклендәге төп ролгә һайлай. [[1952 йыл]]да «Рим каникулдары» (1953) тигән америка фильмында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнаған өсөн «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]», «[[Алтын глобус]]», BAFTA премияларын алған. 1954 йылда «Ундина»ны (1954) бродвей сәхнәләштереүе өсөн «[[Тони (премия)|Тони]]» премияһын алған. Хепбёрн үҙ осороноң иң яҡшы түләнгән кино актрисаларының береһе булып киткән һәм[[Грегори Пек|Грегори]] Пек, Рекс Харрисон, [[Кэри Грант]], [[Генри Фонда]], [[Гэри Купер]], Уильям Холден, Фред Астер, Питер О' Тул  һәм Альберт Финни кеүек актёрҙар менән уйнаған. Хепбёрн «Сабрина» (1954), «История монахини» (1959), «Завтрак у Тиффани» (1961) һәм «Дождись темноты» (1967) фильмдары өсөн «Оскар» премияһына номинациялана, шулай уҡ «История монахини» (1959) һәм «Шарада» (1963) фильмдары өсөн BAFTA премияһына лайыҡ була. «Дождись темноты» (1967) фильмы төшөрөлгәндән һуң, ике улын тәрбиәләү маҡсатында, оҙайлы ваҡытҡа кинола төшөүҙән туҡталып тора. Хепбёрндың киләһе фильмы — «Робин һәм Мэриан» (1976), унан һуң ул тағы бер нисә фильмда уйнай, [[Стивен Спилберг]]тың «Всегда» (1988) тигән фильмы иң һуңғы фильм булып тора. 1988 йылда Хепбёрн ЮНИСЕФ-тың халыҡ-ара изге ихтыяр илсеһе була, ошо сифатта ул [[Африка]], К[[Көньяҡ Америка|өньяҡ Америка]] һәм [[Азия]]ның уңышһыҙ төбәктәрендә йәшәгән балалар проблемаларына әүҙем рәүештә иғтибар йәлеп иттергән. 1992 йылда Хепбёрн ЮНИСЕФ-тағы эшмәкәрлеге өсөн Президенттың Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнә. Одри Хепбёрн Америка кино сәнғәте институты тарафынан {{comment|Америка киноһының бөйөк актрисалары исемлеге|100 величайших звёзд кино за 100 лет по версии AFI}}ндә өсөнсө урынға ҡуйылған. == Биографияһы == Одри Хепбёрн 1929 йылдың 4 май]нда Брюсселдә тыуған. === Ата-әсәһе === Одри әсәһе яғынан һолланд милләтле булған. Ван Хеемстра ғаиләһе XVI быуат башында үҙ эсенә оҙон сиратлы  аристократтарҙы — ер хужалары, юғары чинлы  армия офицерҙары, дәүләт хеҙмәткәрҙәре һәм һарайға яҡын кешеләр индергән. Одриҙың әсәһе, баронесса Элла Хеемстра, 1900 йылда Арнемдан йыраҡ түгел урынлашҡан Вельпе атамалы фамилия {{comment|биләмәһе|поместье}}ндә тыуған. Ғаиләлә унан тыш  барон һәм баронесса титулын мираҫ итеп алыусы тағы ла биш бала — дүрт ҡыҙ һәм ул булған. Элланың атаһы — Арнольд ван Хеемстра, юстиция министрлығының юғары чиновнигы, арнем суды судьяһы һәм Арнем мэры. Баронесса Эллала күп ҡан — һолланд, француз, венгр ҡандары  ҡушылдығы аҡҡан. Ике тапҡыр кейәүҙә була. Тәүге ире, Хендрик ван Уффордҡа, король {{comment|ат ҡараусыһы|конюший}}на, егерме йәшенә саҡлы  кейәүгә сыға. Кейәүҙә оҙаҡ булмаған, ике балаһы, Ян  һәм Александр, тыуа. Икенсе ире ирландлы Джозеф Виктор Энтони Хепбёрн-Растон, Одриҙың атаһы. Уның тураһында мәғлүмәттәр аҙ, һәм күп өлөшө — имеш-мимештәр. Ғәҙәттә, тыуыу датаһын килтерәләр — 1889 йылда, һәм тыуған урынын — [[Лондон]] тиҙәр, әммә был мәғлүмәт бер нисек тә  раҫланмаған. Ул Тымыҡ океандың илдәрен һәм утрауҙарын яҡшы белгәнлектән, Растон тыумышы менән [[Австралия]]нан тигән фараз да бар. Уның биографияһындағы документтар менән раҫланған иң иртә факт — уның исеменең 1923-1924 йылдарҙағы сит ил эштәре министрлығы исемлегендә телгә алыныуы, ул [[Ява]]лағы Семарангта почётлы консул булған. Бәлки, тап шул ваҡытта Явала үҙенең баллы айын үткәреүсе Элла уның менән танышҡандыр. 1926 йылдың 7 сентябрендә [[Джакарта]]ла Элла менән Джозеф никахлаша. Европаға ҡайтҡас, ғаилә Бельгияла,  Брюссель ҡалаһы янында урынлашҡан. Ирле-ҡатынлының характерҙары үҙ-ара һыйышмаған, улар йыш ҡына талашҡан. Һөҙөмтәлә 1935 йылда Элла, ирен бала ҡараусы няня менән түшәктә тотоу сәбәпле килеп сыҡҡан ғауғанан һуң, Хепбёрн-Растон ҡатыны менән балаларын ташлап киткән. 1930 йылдарҙа Одриҙың ата-әсәһе сәйәсәткә йәлеп ителә. Улар нацистар яҡлы булып, банк һәм сауҙа эшендә йәһүд өҫтөнлөгөнә ҡаршы сығыш яһай. Хепбёрн-Растондар Германиялағы нацистарҙың төрлө йыйылыштарына йөрөй. Джозеф партия исемлегендә күренмәгән һәм манифестар аҫтына үҙ фамилияһын ҡуймаған, Элла Британия фашистар берлеген әүҙем яҡлаусылары исемлегенә индерелгән, уларҙың «Ҡара күлдәк» тигән баҫмаһына бер нисә мәҡәлә яҙа. Әммә Арнемды ннемецтар оккупацияһынан һуң  үҙенең ҡараштарынан баш тарта һәм Ҡаршылыҡ хәрәкәте төркөмөнә ярҙам күрһәтә башлай. Джозеф Англияла фашист пропагандаһы һәм Рейх өсөн йәшерен мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнеүсе Лондондағы европа пресс-агентлыҡ директоры булып, фашистар менән хеҙмәттәшлеген дауам итә. [[:en:Defence Regulation 18B|«18-В ҡарары»]] нигеҙендә 1940 йылда ҡулға алына, башта Брикстонда, аҙаҡ, Лондонға тәүге һауа һөжүмдәренән һуң, Эскотта йәйелдерелгән концентрацион лагерҙа, һуңынан Ливерпулдәге  Волтон төрмәһендә тотола, ә һуңынан Певерил лагерына күсерелә. 1945 йылдың апреленә тиклем тотҡонлоҡта булған. Азат ителгәндән һуң, 1980 йылда вафат булғанға тиклем,  [[Дублин]]да, йәшәй. === Бала сағы === Одри Кэтлин Растон<ref>[http://www.thatface.org/3473.jpg Метрика Одри Хепбёрн]</ref> 1929 йылдың [[4 май]]ында [[Брюссель]] ҡалаһында тыуған. Ул Джозеф Виктор Растон-Хепбёрндың (Joseph Ruston Victor-Hepburn) берҙән-бер балаһы булған. Одриҙың әсәһенең нидерланд дворяны Һендрик ван Уффорд менән никахынан тыуған ике бер туған ағаһы: Александр һәм Ян ван Уоффордтар булған. [[Файл:DoornCastle.jpg|мини|Одри Хепбёрндың әсәһенең бала сағы үткән Дорн усадьбаһы]] Хепбёрн [[Англия]]лағы һәм [[Нидерланд|Нидерландтағы хосуси мәктәптәр]]ҙә уҡыған. Уның әсәһе талапсан ҡатын булған, атаһы шәфҡәтлерәк булған, шуның өсөн ҡыҙ уны яҡын күргән. Ул ғаиләнән киткәндә, Одри бала ғына булған. Һуңғараҡ ул атаһы менән айырылыуҙы тормошоноң иң ауыр дәүере тип атаған. Күп йылдар үткәс, ул Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы аша [[Дублин]]да йәшәгән атаһын эҙләп тапҡан һәм вафатына саҡлы уға матди ярҙам күрһәткән <ref name="audreyhepburnlibrary.com">[http://audreyhepburnlibrary.com/80s/parade5-5-89pg2.jpg PowWeb]</ref>. Бала сағында Одри Хепбёрн һүрәт төшөрөргә яратҡан. Уның ҡайһы бер бала саҡ һүрәттәре һаҡланған <ref>[http://www.audrey1.com/gallery/results.php?cat=Audrey+drawings Audrey Hepburn Photo Gallery]</ref>. === Икенсе донъя һуғышы === Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң [[1935 йыл]]да, [[Икенсе донъя һуғышы]] тоҡанғанда һәм немец оккупацияһы осоро башланғанда, Хепбёрн әсәһе менән Арнемда (Нидерланд) йәшәгән. Был ваҡытта ул, «инглиз» исеме ҡурҡыныс тип һаналғанлыҡтан, әсәһенең (Элла ван Хеемстра) документтарын төҙәткеләштереп, Эдда ван Хеемстра псевдонимын ҡабул иткән. Был уйҙырма шул тиклем уңышлы булған, күпселек кеше иҫәпләгән  һәм хәҙерге көнгә тиклем<ref>[http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/hepburn/history.html Одри Хепбёрн / Audrey Hepburn]</ref> тап ошо исем (Эдда ван Хеемстра) Одри Хепбёрндың ысын исеме булған тип һанай. Был мәсьәләлә һуңғы нөктәне рәсми документ — [http://www.thatface.org/3473.jpg Одри Кэтлин Растон метрикаһы] ҡуя. Союздаштар килеп төшкәс, немецтар оккупациялаған территорияларҙа халыҡтың хәле насарая. 1944 йылдың ҡышында аҙыҡ-түлеккә көсөргәнешлек   күҙәтелә («ас ҡыш» тип аталған осор). Йылылыҡ һәм аҙыҡ булмау сәбәпле, Нидерланд халҡы аслыҡтан интеккән, ҡайһы берҙәр хатта урамда туңып ятҡан. Союздаштар бомбаға тотҡан саҡта Арнем бушап ҡала. Одриҙың ағаһы һәм әсәһенең ике туған ағаһы,  Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн, атып үлтерелә. Уның ағаһы немец концлагерында тотолған. Аслыҡ сәбәпле Одри Хепбёрндың һаулығы ҡаҡшаған. Ул карауатта ятҡан да, аслыҡ тураһында оноторға тырышып, уҡыған. Ул, {{comment|йәшерен ойошма|подполье}}ға аҡса йыйыр өсөн, балет номерҙары башҡарған. Был ваҡыттар шул тиклем дә яман булмаған, һәм ул бала саҡ осороноң яҡты урындарына шатланырлыҡ хәлдә лә булған. 1992 йылда Хепбёрн интервьюһында: «Әгәр баланың билдәле бер минимумы бар икән, ул бик бәхетле. Мин беҙгә бик күңелле булғанды ла хәтерләйем. Беҙ бит биш йыл рәттән иҙәндә илап ҡына ултырмағанбыҙ. Әлбиттә, ҡурҡыу һәм репрессиялар күләгәһе эленеп торҙо, һәм ҡурҡыныс нимәләр була ине...» Тамағы туймау сәбәпле, Одри [[анемия]], һулыш алыу органдары сирҙәренән һәм шешенеүҙән яфаланған. Артабанғы йылдарҙа яфаланған депрессия ла шулай уҡ, бәлки, ул кисергән аслыҡ һөҙөмтәһе булғандыр <ref>Garner, Lesley. [https://web.archive.org/web/20050117094236/http://www.ahepburn.com/article6.html Lesley Garner meets the legendary actress as she prepares for this week’s Unicef gala performance], ''The Sunday Telegraph'', [//ru.wikipedia.org/wiki/26_%D0%BC%D0%B0%D1%8F 26 мая] [//ru.wikipedia.org/wiki/1991 1991]</ref>. Нидерланд азат ителгәндән һуң, илгә гуманитар ярҙам килә башлай. Хепбёрн бер әҙер бер банка ҡуйыртылған һөт ашағанын, һәм һуңынан гуманитар ярҙам ризыҡтарының бер ашамлығынан, һоло бутҡаһына<ref>[http://www.jessicaseigel.com/articles/hepburn.shtml Jessica Seigel — Print] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505062928/http://www.jessicaseigel.com/articles/hepburn.shtml |date=2006-05-05 }}</ref> артығыраҡ шәкәр һалғанлыҡтан, сирләгәнен телгә алған. Иртә йәшлегендә уны ЮНИСЕФ ҡотҡарғанлыҡтан, аҙаҡ  ул бурысын ҡайтарырға булғандыр, [[1954 йыл]]да ул ЮНИСЕФ радиотапшырыуҙарында сығыш яһай башлаған. === Карьераһының башы === 1945 йылда, һуғыш тамамланғандан һуң, Хепбёрн арнем консерваторияһын тамамлай һәм әсәһе һәм үҙе ветерандар йортонда шәфҡәт туташы булып эшләгән [[Амстердам]]ға күсеп килә. 1946 йылда эш менән йәнәш Хепбёрн Сони Гаскеллдан<ref>[http://www.audreyhepburn.com/menu/index.php?pg=1&idMenu=50 Audrey Hepburn Children’s Fund — Holland to England] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214524/http://www.audreyhepburn.com/menu/index.php?idMenu=50&pg=1 |date=2011-07-26 }}</ref> балет дәрестәре ала. [[1948]] йылда Одри [[Лондон]]ға килә һәм тарихтағы бөйөк бейеүселәрҙең береһе Вацлав Нижинскийҙың педагогы, данлыҡлы Мари Рамберҙан бейеү дәрестәре ала. Моғайын, Хепбёрн Рамберҙан үҙен балетта ни көткәнен белешкәндер. Рамбер уға эшләргә тәҡдим иткән һәм балерина булараҡ уңышҡа эйә буласағын, тик уның буйының (яҡынса 1 м 70 см) һәм һуғыш ваҡытында даими рәүештә асығыуы уға прима-балерина булыу мөмкинлеген бирмәйәсәк тигән. Хепбёрн педагогтың фекеренә ҡолаҡ һала һәм үҙен уңышҡа өмөт биргән драма сәнғәтенә, карьераға, бағышларға ҡарар итә <ref>[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0312/24/lkl.00.html CNN.com — Transcripts]</ref>. Одри йондоҙға әүерелгәс, Мари Рамбер интервьюһында: «Ул һоҡланғыс  уҡыусы булды. Әгәр ҙә ул балет менән шөғөлләнеүен дауам итһә, ул атаҡлы балерина булыр ине» тигән <ref>[http://audreyhepburnlibrary.com/50s/time9-7-53pg2.jpg PowWeb]</ref>. Хепбёрндың әсәһе, ғаиләһен туйҙырыр өсөн, аристократ өсөн түбәнһеткес шарттарҙа хеҙмәт иткән. Одри үҙе эшләп аҡса табырға тейеш була, һәм актриса карьераһы иң тәбиғи ҡарар булып тойола. Уның актёрлыҡ карьераһы «Голландский за семь уроков» тигән өйрәтеү фильмынан башланған. Һуңынан ул музыкаль театрҙа «Высокие ботинки на пуговицах» һәм «Пикантный соус» постановкаларында уйнаған. «One Wild Oat» британ фильмы Хепбёрн өсөн тәүге ысын нәфис фильм булған, ул отель регистратор ҡыҙ ролен башҡарған. «Рассказы молодых жён», «Смех в раю», «Банда с Лавендер Хилл» һәм «Дитя Монте-Карло» фильмдарында ул бер нисә икенсе планлы һәм эпизодик ролдәрҙә уйнаған. Одри Хепбёрн 1951 йылда «[[:en:The Secret People (film)|The Secret People]]» фильмында кинолағы иң ҙур ролен, балет артисы ролен, уйнай. Одри балет менән бала саҡтан шөғөлләнгән һәм фильмда күрһәткән һәләте өсөн тәнҡиттең яҡшы баһаһына эйә булған. Уҡытыусылары, ир-егет балет артистарынан да бейегерәк булған өсөн, уны һөнәри бейеү өсөн «артыҡ буйсан» тип һанаған. [[Файл:Audrey Hepburn and Gregory Peck in Roman Holiday trailer 2.jpg|слева|мини|250x250пкс|[[Грегори Пек]] һәм Одри Хепбёрн «Римские каникулы» фильмында (1953)]] 1951 йылдың 24 ноябрендә Бродвей постановкаһында [[:en:Gigi|«Жижи»]] донъя күргәндән һуң, «Дитя Монте-Карло» фильмын төшөргәндә, Хепбёрн төп ролгә раҫланған. Пьеса авторы Сидони Колетт, Хепбёрнды тәүге тапҡыр күргәндән һуң, әйткән имеш: «Вуаля! Бына беҙҙең Жижи!» Одри был роль өсөн Theatre World Award лайыҡ булған. Пьеса үҙе ярты йыл дауамында [[Нью-Йорк]]та барған. Һуңынан уға, партнёры [[Грегори Пек]] менән бергә, «Римские каникулы» тигән һолливуд фильмында төп роль башҡарыуҙы тәҡдим иткәндәр. Баштараҡ Пектың исемен эре хәрефтәр менән фильм өҫтөнә урынлаштырырға һәм аҫҡы өлөшөнә генә Одри Хепбёрн исемен яҙыу планлаштырылған була. Пек, агентына шылтыратып, Хепбёрндың исемен үҙенеке кеүек яҙырға ҡуша, сөнки ул был роле өсөн Хепбёрн «[[Оскар]]» премияһын аласағын әйтеп йөрөгән. 1954 йылда ул иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн бүләк алған. Одри менән Пек араһында ғишыҡ романы бар тигән имеш-мимеш тарала, ләкин улар икеһе лә быны ҡәтғи кире ҡаға. Хепбёрн, шулай ҙа, былай тип өҫтәгән: «Ғөмүмән, партнёрҙы бер аҙ яратырға һәм киреһен эшләргә кәрәк. Әгәр һеҙ [[мөхәббәт]] уйнарға теләһәгеҙ, һеҙ шуны тойорға тейешһегеҙ. Юғиһә бер нимә лә килеп сыҡмаясаҡ. Ләкин уны сәхнәнән ситкә сығарыу мотлаҡ түгел». === Һолливуд Йондоҙо === [[Файл:Sabrina2.jpg|мини|249x249пкс|Одри Хепбёрн «Сабрина» фильмында(1954)]] [[Файл:Audrey_Hepburn_Mel_Ferrer_Mayerling_1957.jpg|мини|Тәүге ире Мел Феррер менән бергә Майерлинг сәхнәләштереүендә, 1957.]] «Римские каникулы» фильмынан һуң, Хепбёрн [[Хамфри Богарт]] һәм Уильям Һолден менән «Сабрина» фильмында уйнай. Уильям менән уның хатта ғишыҡ мөнәсәбәттәре тоҡана. Одри кейәүгә сығырға һәм әсәй булырға өмөт иткән. Одри, һөйгәненең {{comment|вазектомия|операция, приводящая к стерильности}} үткәргәнен белгәндән һуң, Һолден менән мөнәсәбәтен өҙә. Билли Уайлдерҙың Һолден һәм Хепбёрн тураһында әйткәне билдәле: «Икеһенең дә карьерала өлгәшкәне иҫ китмәле, ләкин икеһе лә шәхси тормоштарында бөтөнләй бәхетһеҙ». 1954 йылда Одри, «Ундина» пьесаһында партнёры Мел Феррер менән уйнаған, {{comment|һыуһылыу|русалка}} ролен башҡарып, театр сәхнәһенә кире ҡайтҡан, шул уҡ йылда ул Мел Феррерға кейәүгә сыҡҡан. Мел Феррер өсөн был (биштән һуң) дүртенсе никахы булған. Ирле-ҡатынлы бергә 14 йыл: 1954-1968 йылдарҙа йәшәгән. 1960 йылда Одри Шон Хепбёрн Феррер исемле улына әсәй булған. «Ундина»ла уйнаған иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн 1954 йылда Хепбёрн «Тони» премияһын алған. «Оскар» премияһын алғандан һуң алты аҙна үтеүгә генә бирелгән был премия актрисаның кинола ғына түгел, театрҙа ла абруйын күтәргән. 1950-се йылдар уртаһына Хепбёрн шулай уҡ билдәле {{comment|модалар индереүсе|законодательница мод}} булып танылған. Уның ''gamine'' стилендәге тышҡы ҡиәфәте һәм халыҡ таныған ҡупшылығы, фыртланыуы шик күп табыныусылар һәм оҡшарға теләүселәр барлыҡҡа килтергән. Мәҫәлән, «Сабрина» фильмы сыҡҡандан һуң, дүрт мөйөшлө тәрән уйымды «Сабрина-декольте» тип йөрөтә башлағандар<ref>[http://www.taby27.ru/tvorcheskie_raboty/moda/69.html Словарь терминов моды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828073755/http://www.taby27.ru/tvorcheskie_raboty/moda/69.html |date=2010-08-28 }}</ref>. Тамашасыны популяр ҡыҙыҡтырғысҡа әйләнгән Одри Хепбёрн үҙе кеүек алдынғы артистар: «Забавная мордашка» музыкаль комедияһында [[Фред Астер]], «Любовь после полудня» романтик комедияһында Морис Шевалье һәм [[Гэри Купер]], «Завтрак у Тиффани» мелодрамаһында Джордж Пеппард, тәнҡитселәр тарафынан һоҡланып ҡабул ителгән «Шарада» хитлы комик триллерында [[Кэри Грант]], «Моя прекрасная леди» бродвей мюзиклын экранлаштырыуҙа Рекс Харрисон, «Как украсть миллион» криминаль комедияһында Питер О’Тул һәм «Робин и Мэриан» фильмында [[Шон Коннери]] менән уйнаған. Бик күп сәхнә партнёрҙары артабан уның дуҫтарына әйләнгән. Рекс Харрисон Одриҙы үҙенең яратҡан ҡатын-ҡыҙ партнёры тип атаған. [[Кэри Грант]] уны иркәләтергә яратҡан, һәм бер тапҡыр былай тигән: «Раштыуа байрамына ниндәй бүләк теләйем тиһәм, мин Одри Хепбёрн менән берәй фильмда төшөргә теләр инем». [[Грегори Пек]] уның ғүмерлек дуҫына әйләнгән. Хепбёрндың вафатынан һуң, Пек камера алдына баҫып, иламһыраған тауыш менән уның яратҡан «Unending Love» («Мәңгелек Мөхәббәт») шиғырын һөйләгән. Кемдер, [[Хамфри Богарт]] Хепбёрн менән татыу булмаған ти, ләкин был дөрөҫ түгел. Богарт менән Одри, сәхнәлә башҡа берәү ҙә булдыра алмаған дәрәжәлә дуҫ булған. Һуңыраҡ Хепбёрн былай тигән: «Ҡайһы саҡта, {{comment|барлағанда|поверка}}, тап шул „текә егеттәр“, Богарттың миңә мөнәсәбәтенән сығып ҡарағанда, иң нескә күңелле булып сыға». [[Файл:Audrey_Hepburn_Tiffany's_3.jpg|слева|мини|250x250пкс|Одри Хепбёрн «Завтрак у Тиффани» фильмында (1961)]] 1961 йылда «Завтрак у Тиффани» фильмында Хепбёрн уйнаған Һолли Голайтли роле XX быуаттағы америка киноһының иң {{comment|табыныулы|культовый}} образына әйләнгән. Хепбёрн был ролде «үҙ карьераһының иң джазлы роле» тип атаған. Унан был ролдең ҡатмарлылығы нимәлә тип һорағас, Хепбёрндың яуабы: «Мин интроверт. Экстраверт ҡыҙҙы уйнауы мин эшләгәндәр араһында иң ҡатмарлы әйбер булды». Кино төшөргәндә ул граф Живанши менән авторлыҡта булдырылған бик стилле кейем (шул иҫәптән, фильм экрандарға сыҡҡандан һуң, киң билдәле «кескәй генә ҡара күлдәк», ысын хитҡа әйләнгән) кейгән һәм үҙенең сәстәренә аҡһыллатылған {{comment|ҡуңыр|каштановый}} {{comment|шәлкемдәр|пряди}} өҫтәгән. Шул рәүешле табылған стилен ул кино төшөрөлөп бөткәндән һкң да дауам иткән. Актриса бар тормошо аша, уның даими клиенты булып, Живанши менән дуҫлығын һүрелтмәгән. Үҙенең L`Interdit тигән хушбыйын Юбер де Живанши тап Одриға бағышлаған. Одри Хепбёрн [[1964 йыл]]да «Унесённые ветром» фильмына тиң булырлыҡ һәм яҡты донъяға күренеүе түҙемһеҙлек менән көтөлгән «Моя прекрасная леди» мюзиклында төшкән. Хепбёрнды быға саҡлы Бродвейҙа Джули Эндрюс уйнаған Элиза Дулиттл роленә алғандар. Хепбёрн раҫланғанға саҡлы уҡ Эндрюсты был ролгә саҡырмау ҡарары ҡабул ителгән. Башта Хепбёрн тәҡдимде кире ҡаҡҡан һәм Джек Уорнерға ролде Эндрюсҡа бирергә крәклеген әйтһә лә, йә уны йә [[Элизабет Тейлор]]ҙы төшөрәсәкбеҙ тигәндән һуң, ул ризалашҡан. Soundstage magazine мәҡәләһендәге һүҙҙәргә ярашлы, «Джулия Эндрюс фильмда булмаһа, Одри Хепбёрнды һайлау бик шәп, тип ризалашҡандар». Әйикәндәй, Джулия Эндрюс «Моя прекрасная леди» менән бер үк йылда сыҡҡан «Мэри Поппинс»та уйнарға тейеш булған. Хепбёрн роле өсөн бөтә вокал партияларҙы ла яҙҙырған була, ләкин профессионал йырсы Марни Никсон уның бөтә йырҙарын йырлап бөтөрә. Хепбёрнға был турала һөйләгәс, ныҡ асыуланып, ул кинола төшкән урынды ташлап киткән тиҙәр. Икенсе көнгә ул ғәфү үтенеп кире килгән. Хепбёрн башҡарыуындағы йырҙар яҙылған плёнкалар әлегә тиклем һаҡланған һәм документаль фильмдарға һәм фильмдың DVD версияһына индерелгән. Хепбёрн башҡарыуындағы ҡайһы бер вокал номерҙар фильмда шулай ҙа һаҡланып ҡалған. Был - «Just You Wait» һәм «I Could Have Danced All Night» йырынан өҙөктәр. 1964—1965 йй. сезонында ролдәр бүлешеү интригаһы, Эндрюс Мэри Поппинс роле өсөн бүләкләнһә лә, Хепбёрндың «[[Оскар]]»ға тәҡдим ителмәүе үҙенең кульминацияһына еткән. Премияны тапшырыу церемонияһы яҡынлашыу менән {{comment|киң мәғлүмәт саралары|СМИ}} ике ҡатындың көнәркәшлегенән, улар беҙҙең бер ниндәй ҙә фекер айырымлығы юҡ тиһәләр ҙә, файҙаланырға маташҡан. Джулия Эндрюс иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн үҙенең «[[Оскар]]» кинопремияһын алған. 1968 йылда тәүге ире Мелом Феррер менән айырылғандан һуң, Хепбёрн һуңғараҡ уның ире булған һәм икенсе улы Люкка ғүмер биргән итальян психиатры Андреа Доттиҙа бик ауыр депрессиянан дауаланған, [[Италия]]ға ире янына күскән. Йөклөлөгө бик ауыр барған һәм даими түшәктә булыуҙы талап иткән. 70-се йылдар башында [[Италия]]ла «Красные Бригады» террорсыларының әүҙемлеге арта, һәм Одри Дотти менән айырылған. Икенсе тапҡыр айырылғандан һуң да, 1976 йылда ул [[Шон Коннери]] менән «Робин и Мэриан» фильмында төшөп, киноға кире әйләнеп ҡайтырға тырышып ҡарай. Фильм Хепбёрн ҡатнашҡан элекке фильмдарҙан алыҫ торған уртаса ғына баһа алған. Тирә-йүнендәге кешеләрҙе аптыратып, Одри «Поворотный пункт»та тап үҙе генә уйнарлыҡ (был ролде Ширли Маклейн алған, һәм уңышлы фильм уның карьераһын нығытҡан) элекке балерина ролен кире ҡаҡҡан. Һуңғараҡ Хепбёрн ошо ролде кире ҡаҡҡаны өсөн бик ныҡ үкенеүен белдергән. [[Файл:President Ronald Reagan Talking with Audrey Hepburn and Robert Wolders at a Private Dinner for The Prince of Wales in The White House Residence - DPLA - 2593bf932980ec2d489b27635a1e2d0b.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Рональд Рейган]], Одри Хепбёрн һәм Роберт Уолдерс (1981)]] 1979 йылда Хепбёрн, «Кровные узы» фильмында төшөп, тағы ла бер тапҡыр киноға кире ҡайтырға тырышҡан. Шелдондың китаптары шул саҡлы популяр була, һәм уның исеме фильм атамаһына индерелә, һәм шуның өсөн, моғайын, Хепбёрнға фильм уңышлы булырҙай тойолған. Ләкин улай булмаған шул. Тәнҡитселәр, Хепбёрнға табыныусылар ҙа хатта, был фильмды материалы күрәләтә баналь булғаны өсөн, тәҡдим итмәгән. 1980 йылда актриса нидерланд актёры Роберт Уолдерс менән осраша башлаған, һәм уның менән бәйләнеше Одриҙың вафатына саҡлы дауам иткән. Хепбёрндың Питер Богданович төшөргән стилле һәм яҡты картинала, «Все они смеялись» комедияһында, Бен Газзар менән кинолағы һуңғы роле — ысын шаршау ябылыу номеры булған. Фильм тәнҡитселәрҙә уңыш менән файҙаланған, ләкин йондоҙҙарҙың береһе — Богдановичтың дуҫ ҡатыны Дороти Страттенды аяуһыҙ үлтереү күңелһеҙ хәл булған. 1987 йылда Хепбёрн Роберт Вагнер менән ҡайһы бер билдәле фильмдарҙың, атап әйткәндә, «Шарада» һәм «Как украсть миллион» фильмдарының элементтарын үҙ эсенә алған «Любовь среди воров» тигән ирониялы детектив телефильмда уйнаған. Фильмдың уңышы уртаса булған, Хепбёрн үҙе лә, ул фильмда күңел асыр өсөн генә уйнағайным, тип әйткән. Хепбёрндың кинолағы һуңғы камео тип аталған Роберт Вагнерҙың роле [[Стивен Спилберг]]тың «Всегда»  фильмында фәрештә роле — 1943 йылда Спенсер Трейси, Айрин Данн һәм Ван Джонсон менән бергә төшөрөлгән «Парень по имени Джо» фильмының 1943 1989 йылғы {{comment|ремейкы|выпуск новых версий уже существующих произведений искусства с видоизменением}}. === ЮНИСЕФ менән хеҙмәттәшлек === Үҙенең кинола һуңғы күренеүенән һуң Хепбёрн ЮНИСЕФ-тың махсус илсеһе итеп тәғәйенләнгән<ref>http://audreyhepburn.com/html/unicef/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206001444/http://www.audreyhepburn.com/html/unicef/index.html |date=2006-12-06 }}</ref><ref>[http://www.audrey1.com/unicef/index.html Audrey Hepburn UNICEF Overview]</ref>. Үҙенең нацистик оккупацияһы осоронда ҡотҡарылыуы өсөн рәхмәт йөҙөнәндер инде, ул ҡалған көндәрен ярлы илдәрҙә йәшәгән балаларҙың тормошон яҡшыртыуға бағышлаған. Хепбёрндың эшмәкәрлеге уның күп телдәрҙе белгәне өсөн еңеләйгән. Ул француз, инглиз, испан, итальян һәм нидерланд телдәрпендә һөйләшкән. Ул [[Рим]]дә йәшәгән сағында итальян телен өйрәнгән. Испан телен үҙ аллы өйрәнгән, һәм ЮНИСЕФ төшөргән фильмда Хепбёрн [[Мехико]] ҡалаһы халҡы менән яҡшы итеп испан телендә һөйләшкән. Хепбёрн {{comment|ЮНИСЕФ|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Балалар фонды, международная организация, действующая под эгидой ООН}} менән 1954 йылда уҡ, радиотапшырыуҙарҙа ҡатнашып, хеҙмәттәшлек итә башлаған булһа, хәҙер был уның етди эшенә әйләнә. Яҡындары әйтеүенсә, үлергә етешкән кешеләр, ярҙамһыҙ ҡалған балалар тураһында ҡайғыртыу уға ғүмере буйы тынғы бирмәгән. Уның тәүге миссияһы [[1988 йыл]]да [[Эфиопия]]ла уҙған. Ул 500 ас балаһы булған балалар баҡсаһына барған һәм ЮНИСЕФ-тың аҙыҡ ебәреүен ойошторған. 1988 йылдың авгусында Хепбёрн [[Төркиә]]лә иммунизация кампанияһында ҡатнашҡан. Ул Төркиәне ЮНИСЕФ-тың иң сағыу мөмкинлеге тип уйлаған. Йөрөп ҡайтҡандан һуң: «Армия беҙгә йөк машиналары, балыҡ һатҡан сауҙагәрҙәр вакциналар өсөн вагондар бирҙе, һәм дата билдәләнеү менән, һәм бөтөн илде вакцинациялау өсөн 10 көн генә крәк булды. Бик һәйбәт», тип әйткән. Шул уҡ йылдың октябрендә Хепбёрн [[Көньяҡ Америка]]ға, [[Венесуэла]]ға һәм [[Эквадор]]ға бара. Хепбёрн былай тигән: «Мин кескәй генә тау общиналары, төпкөлдә трущобы һәм тарҡау тораҡтарҙа һыу менән тәьмин системалары булдырылған, һәм был мөғжизә - ЮНИСЕФ. Мин балаларҙың ЮНИСЕФ биргән кирбестән һәм цементтан үҙҙәренә мәктәптәр төҙөгәнен күрҙем». 1989 йылдың февралендә Хепбёрн Үҙәк Америка илдәре буйлап йөрөгән һәм [[Гондурас]], [[Сальвадор]] һәм [[Гватемала]] хакимдары менән осрашҡан. Апрелдә «"Тормош Һыҙымы" операцияһы» миссияһы сиктәрендә ул Роберт Уолдерс менән [[Судан]]ға барған. Граждандар һуғышы барғанлыҡтан гуманитар ярҙам аҙыҡ-түлеге килеп етмәгән. Миссияның маҡсаты Көньяҡ Суданға аҙыҡ-түлек алып барыу булған. Шул уҡ йылдың октябрендә Хепбёрн һәм Уолдерс [[Бангладеш]]ҡа барған. 1990 йылдың октябрендә Хепбёрн, ЮНИСЕФ менән хөкүмәттең иммунизация программаһы һәм эсәр һыу менән тәьмин итеү сиктәрендә хеҙмәттәшлеген урынлаштырырға тырышҡанлыҡтан, [[Вьетнам]]ға барған. Хепбёрндың һуңғы тапҡыр ([[Сомали]]ға) үлеренән дүрт ай алда, 1992 йылдың сентябрендә барған. 1992 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|США]] президенты уның ЮНИСЕФ сиктәрендә эшләгән эштәренә хөрмәт менән уны азатлыҡ миҙалы менән бүләкләгән, Америка киносәнғәте Академияһы уны кешелеккә хеҙмәт иткәне өсөн Жан Хершолт исемендәге Гуманитар премияһына лайыҡ тип күрһәткән. Был премияны уға үлгәндән һуң биргәндәр һәм ул уны актрисаның улы алған. === Ғүмеренең һуңғы йылдары === [[Файл:Grave_of_Audrey_Hepburn,_Tolochenaz,_Switzerland_-_20080711.jpg|справа|мини|255x255пкс|Одри Хепбёрндың Толошеназдағы ҡәбере, [[Швейцария]]]] Одри Хепбёрн, ЮНИСЕФ-та эшләгәндә, бик күп көс түккән. Күп һанлы сәфәрҙәренең кире яҡтары көн һайын һиҙелгән, ул физик яҡтан көсһөҙләнә барған. 1992 йылдың 19 - 24 сентябрендә [[Сомали]]ға һәм [[Кения]]ға барыуы уның өсөн һуңғыһы була. Юлда йөрөгәндә актрисаның эсе ауырта башлай. Африка врачтары, ҡул аҫтарында тәғәйен ҡорамалдар булмау сәбәпле, диагноз ҡуя алмаған. Әммә улар һаулығына зыян етди булмаһын тип, уға юлды дауам итмәҫкә, кире ҡайтырға кәңәш биргән, ләкин Хепбёрн баш тартҡан. Октябрь уртаһында Одри Хепбёрн Уолдерс менән [[Лос-Анджелес]]ҡа тикшерелеүгә барған. Һөҙөмтә йыуатырлыҡ булмаған: йыуан эсәк яман шеше. 1992 йылдың 1 ноябрендә яман шешкә операция эшләнә. Операциянан һуң диагноз өмөтһөҙ булған; табиптар операция ваҡытлы эшләнгән тип һанаған. Әммә өс аҙнанан актрисаны эсендәге ҡырҡыу ауыртыныуҙар менән дауаханаға һалалар. Анализдар яман шеш күҙәнәктәре яңынан йыуан эсәкте һәм күрше туҡымаларҙы ялмап алғанын күрһәткән. Был актрисаға йәшәргә бер нисә ай ҡалғанын күрһәткән. Яҡындары дауаханаға килеп уның хәлен белешкән. Тиҙҙән, Лос-Анджелеста уға бер нисек тә ярҙам итә алмағандары өсөн, ул Толошеназға кире ҡайтҡан. Һуңғы Раштыуаны ул балалары һәм Уолдерс менән үткәргән. Ул был [[Раштыуа]]ны тормошондағы иң бәхетле байрам тип атаған. Одри Хепбёрн 1993 йылдың 20 ғинуарында, 64-се йәшендә, ғаиләһенең иғтибары һәм йылы мөнәсәбәтендә, яҡты донъянан киткән. 24 ғинуарҙа уны Толошеназ зыяратына ерләгәндәр. == Фильмографияһы == === Театрҙа һәм телевидениела === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" ! style="background:#b0c4de;" | Йылы ! style="background:#b0c4de;" | Ҡуйыу ! style="background:#b0c4de;" | Роль ! style="background:#b0c4de;" | Иҫкәрмәләр |- | rowspan="2" |1949 | Высокие ботинки на пуговицах | Кордебалет бейеүсеһе | 1948 йылдың 22 декабрендә «Ипподром» тигән лондон театрында премьераһы булған, 291 тапҡыр күрһәтелә |- | Соус Тартар | Кордебалет бейеүсеһе | 1949 йылдың 18 майында Кембридж театрында премьераһы булған, 433 тапҡыр икүрһәтелә |- | 1950 | Пикантный соус | Яңғыҙ бейеүсе ҡыҙ | 1950 йылдың 27 апрелендә Кембридж театрында премьераһы булған, 38 тапҡыр күрһәтелә<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=roxnAAAAMAAJ&dq=%22Sauce+Piquante%22|заглавие=An encyclopaedia of London|автор=William Kent|allpages=674|pages=573|издательство=Dent|год=1951}}</ref> (башҡа мәғлүмәт буйынса — 67 тапҡыр күрһәтелә<ref>{{книга|автор=James Robert Parish, Don E. Stanke|заглавие=The glamour girls|ссылка=https://books.google.com/books?id=9IBZAAAAMAAJ&q=67-performance|pages=323|allpages=752|год=1975|издательство=Arlington House|lang=en}}</ref>) |- | 1951 | Жижи | Жижи | 1951 йылдың 24 ноябрендә Фултон театрында премьераһы булған, 219 тапҡыр күрһәтелгән.<br> «Theatre World Award» наградаһы<ref name="theatreworldawards">{{cite web|url=http://www.theatreworldawards.org/award.html|title=Theatre World Awards|publisher=Theatre World Awards|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/664KOxGyI|archivedate=2012-03-11}}</ref> |- | 1952 | Rainy Day at Paradise Junction | Вирджиния Форсайт | «CBS Television Workshop» шоу эпизоды 1952 йылдың 13 апрелендә CBS буйынса күрһәтелгән |- | 1954 | Ундина | Ундина | 1954 йылдың 18 февралендә премьераһы «46-сы урам театры»нда йәки Ричард Роджерс театрында, 157 тапҡыр күрһәтелгән<br> «Пьесалағы иң яҡшы актриса» номинацияһында «Тони» наградаһы тапшырыла |- | 1957 | Майерлинг | Баронесса Мария Вечера | «Producers' Showcase» сериалы эпизоды 1957 йылдың 24 февралендә NBC аша тәү тапҡыр күрһәтелә |- | 1993 | Одри Хепбёрн менән донъяның баҡсалары | Public Broadcasting Service мини-сериалы, 1993 йылдың 21 ғинуарында күрһәтелә башланған<br> «Сәскә баҡсалары» «Flower Gardens» эпизоды өсөн «Мәғлүмәт программаһында иң яҡшы алып барыусы» номинацияһында «Эмми» киске премияһы (1993) |} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == === Еңеүҙәре === {{кол}} * «Оскар» премияһы ** [[1954 йыл]] — «Рим каникулдары» фильмында иң яҡшы актриса ** [[1993 йыл]] — Джин Хершолт исемендәге Гуманитар премияһы * BAFTA ** [[1954 йыл]] — «Рим каникулдары» фильмында иң яҡшы актриса ** [[1955 йыл]] — Генриетта исемендәге премия ** [[1960 йыл]] — «Суфый тарихы» фильмында иң яҡшы актриса) ** [[1965 йыл]] — «Шарада» фильмында иң яҡшы актриса * Алтын глобус ** [[1990 йыл]] — Сесиль Б. Де Милль премияһы * Сан-Себастьяндағы кинофестиваль ** [[1959 йыл]] — Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн Зулуета призы («Суфый тарихыи» фильмы өсөн) * Эмми ** [[1993 йыл]] — Телепрограммала иң яҡшы башҡарыу («Одри Хепбёрн менән донъя баҡсалары», «Сәскә баҡсалары» эпизоды) * [[Грэмми]] ** [[1993 йыл]] — Балалар өсөн иң яҡшы телмәр альбомы («Audrey Hepburn’s Enchanted Tales» өсөн) * [[:en:Theatre World Award|Theatre World Award]] ** [[1952 йыл]] — Перспективалы шәхес ([[:en:Gigi (1951 play)|«Жижи» пьесаһын ҡуйған өсөн]]) * «Тони» премияһы ** [[1954 йыл]] — Пьесала иң яҡшы актриса [[:en:Ondine (play)|«Ундина»]]) ** [[1968 йыл]] — Махсус премия {{конец}} === Номинациялары === * [[Оскар (кинопремия)|Премия «Оскар»]] ** 1955 — Иң яҡшы актриса («Сабрина» фильмы өсөн) ** 1960 — Иң яҡшы актриса («Суфый тарихы» фильмы өсөн) ** 1962 — Иң яҡшы актриса («Тиффаниҙа иртәнге аш» фильмы өсөн) ** 1968 — Иң яҡшы актриса («Ҡаранғы төшкәнде көт» фильмы өсөн) * BAFTA ** 1955 — Иң яҡшы актриса («Сабрина» фильмы өсөн) ** 1957 — Иң яҡшы актриса («Һуғыш һәм солох» фильмы өсөн) * Алтын глобус ** 1957 — Иң яҡшы актриса (драма) («Һуғыш һәм солох» фильмы өсөн) ** 1958 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Төштән һуңғы мөхәббәт» фильмы өсөн) ** 1960 — Иң яҡшы актриса (драма) («Суфый тарихы» фильмы өсөн) ** 1962 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Тиффаниҙа иртәнге аш» фильмы өсөн) ** 1964 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Шарада» фильмы өсөн) ** 1965 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Минең гүзәл леди» фильмы өсөн) ** 1968 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Ике кеше юлда» фильмы өсөн) ** 1968 — Иң яҡшы актриса (драма) («Ҡаранғы төшкәнде көт» фильмы өсөн) == Одри Хепбёрн тураһында әйтемдәр == {{Цитата|автор=Питер Устинов<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/3578457.stm BBC NEWS | Have Your Say | Sir Peter Ustinov: Your tributes]</ref>|Цифрҙр Одри йәш көйө үлгән тиҙәр. Цифрҙар нимәне әйтмәй һуң — Одри теләһә ниндәй йәштә лә йәш көйө үлгән булыр ине.}} {{Цитата|автор=[[Элизабет Тейлор]]|Аллаһы Тәғәләнең тағы бер гүзәл фәрештәһе барлыҡҡа килде, һәм ул күктәрҙә нимә менән шөғөлләнергә белә.}} == Факттар == * Хепбёрндың тыуған телдәре - [[француз теле]] һәм һолланд [[тел]]дәре. Ул шулай уҡ [[инглиз теле]]ндә һәм итальян телендә иркен һөйләшкән; [[Испан теле]]ндә аралашҡан<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8_bdBeOeayE#t=124.894702 «The Many Languages of Audrey Hepburn»], [//ru.wikipedia.org/wiki/Youtube Youtube]та клиптар йыйылмаһы</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Одри Хепбёрн (почтовая марка) == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Надеждин Н. Я.'' Одри Хепберн: «Поговорить с ангелом…»: Биографические рассказы — 2-е изд.&nbsp;— М.: Майор, 2012. — 192&nbsp;б. — (Неформальные биографии). — ISBN 978-5-98551-202-1. * {{Иҫкәрмәләр|2}} * {{Китап|автор={{nobr|Спото Д.}}|заглавие=Одри Хепберн|оригинал=Enchantment: The Life of Audrey Hepburn|ответственный=Перевод {{nobr|Т. Новиковой}}|место=М.|издательство=Эксмо|год=2009|страниц=464|серия=Женщина-Богиня|isbn=978-5-699-21237-8}} * {{Китап|автор={{nobr|Мэйчик Д.}}|заглавие=Одри Хепберн: Интимный портрет|оригинал=Audrey Hepburn. An Intimate Portrait|ответственный=Перевод {{nobr|М. Беккер}}|место=М.|издательство=Вагриус|год=1998|страниц=240|серия=Биографии|isbn=5-7027-0588-2|тираж=20000}} * {{Китап|автор={{nobr|Уолкер А.}}|заглавие=Одри|оригинал=Audrey. Her Real Story|место=Смоленск|издательство=Русич|год=1997|страниц=444|серия=Женщина — миф|isbn=5-88590-696-3|тираж=21000}} * {{Китап|автор={{nobr|Шатерникова М. С.}}|заглавие=Одри Хепберн|место=М.|издательство=Киноцентр|год=1990|страниц=86|тираж=40000}} * {{Китап|автор={{nobr|Яськов В. Г.}}|заглавие=Одри Хепберн. Моя прекрасная леди|место=М.|издательство=ЭКСМО|год=2012|страниц=224|isbn=978-5-699-60371-8|тираж=4000}} == Һылтанмалар == * [http://www.audreyhepburn.com/ Официальный сайт Детского фонда им.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228170106/http://www.audreyhepburn.com/ |date=2017-12-28 }} [http://www.audreyhepburn.com/ Одри Хепбёрн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228170106/http://www.audreyhepburn.com/ |date=2017-12-28 }} * {{IMDb name|id=0000030|name=Одри Хепбёрн}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAhs"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span tabindex="0" id="cxmwAhs"> сайтта</span> <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" style="display: none;" dir="ltr"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Imdb name</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="id">id</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="id">0000030</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="name">name</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="name">Одри Хепбёрн</div></div></div></div> * [http://www.audrey1.com Одри Хепбёрн — Детский ангел] * [http://www.ahepburn.com/herwork.html Audrey Hepburn A tribute to her Humanitarian Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901202020/http://www.ahepburn.com/herwork.html |date=2009-09-01 }} * [http://elpais.com/diario/1993/01/21/cultura/727570815_850215.html?id_externo_rsoc=FB_CM Muere Audrey Hepburn] ''El Pais'', 21.01.1993 [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Тони» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Эмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:ЮНИСЕФ-тың изге ниәт илселәре]] [[Категория:4 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1993 йылда вафат булғандар]] mrlfwr5yidaskngxp5ifqn3989kdfo3 0 130528 1297620 1250862 2026-05-21T00:04:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297620 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Лыжи_охотничьи_с_валенками.JPG|мини|Быймалы һунар саңғыһы.<br /> Беркеткесе — йомшаҡ күндән]] '''Саңғы''' — [[кеше]]нең [[ҡар]] өҫтөнән йөрөй торған ҡулайламаһы. Ике оҙон (150—220 сантиметр) ағас йә пластик планканан ғибәрәт, алғы остары ослайып бөткән һәм өҫкә ҡарай бөгөлгән. Саңғы аяҡҡа беркеткес менән беркетеп ҡуйыла. Хәҙерге саңғыларҙы файҙаланыу өсөн махсус ботинка ла алырға кәрәк. Саңғы ҡар өҫтөнән шыуып йөрөү өсөн хеҙмәт итә. == Тарихы == [[Файл:Ullr.jpg|мини|Ҡаяға төшөрөлгән боронғо саңғысы һүрәте. [[Швеция]], беҙҙең эраға тиклем 1050 йыл самаһы ([[:en:en:Böksta Runestone|Böksta Runestone]])]] [[Файл:Alta_Felszeichnung_Elch_und_Ski.jpg|мини|Альталағы ҡаяға төшөрөлгән саңғысы һүрәте (уңда аҫта), беҙҙең эраға тиклем 1000 йыл самаһы<ref name="Kulberg">{{статья|автор=Øivind Kulberg|заглавие=From Rock Carvings to Carving Skis|издание=Skiing Heritage|том=19|номер=2|год=2007|pages=34—37|язык=en|ссылка=https://books.google.com/books?id=RlgEAAAAMBAJ&lpg=PA35&ots=iJ-6P-S7Y5&dq=rock%20carvings%20skiers&pg=PA35#v=onepage&q=rock%20carvings%20skiers&f=false|issn=1082-2895}}</ref>]] [[Файл:Город_Амурск_музей_(38).JPG|мини|Нанай һунарсыһының саңғыһы, ҡамус (болан ботоноң тиреһе) менән көпләнгән. ''Амурск ҡалаһы музейының экспонаты '']] [[Файл:S._V._Ivanov._Campaign_of_Muscovites._XVI_century._(1903).jpg|мини|Мәскәү Русы ғәскәре яу юлында, XVI быуат. С. В. Иванов картинаһы. [[1903]]]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге]] һәм [[Скандинавия]]лағы ҡаяларҙа табылған һүрәттәр беҙҙең эраға тиклем меңдәрсә йыл элек үк унда йәшәгән кешеләрҙең саңғы файҙаланғанын дәлилләй<ref>Лыжи // БРЭ. Т.18. М., 2011.</ref>. Рәсәйҙәге Залавруга йылғаһы (Выг йылғаһының ҡороған ҡушылдығы) буйында табылған һүрәт, мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем 2000—1500 йылдарҙа төшөрөлгән, унда саңғылы кешеләрҙең һунар итеүе һүрәтләнә, саңғы эҙҙәре йәнәшендә түңәрәк төрткөләр килә, улар, моғайын, саңғы таяғы эҙҙәрелер тип фараз ителә<ref name="Kulberg" />. [[Псков өлкәһе]]ндә Сенница күле буйында Дубокрай тигән ауыл бар, ул бик боронғо археологик табылдыҡтар менән билдәле. Күл төбөндә 1982 йылда А. М. Микляев һәм башҡа [[Санкт-Петербург|Ленинград]] археологтары тарафынан боронғо саңғы табылған, ул беҙҙең эраға тиклем 2620—2160 йылдар тирәһендә [[ҡарама]] ағасынан эшләнгән, тигән һығымта яһалған<ref>{{статья|автор=Микляев А.|заглавие=Подводные археологические исследования озера Сенница в 1982-87 гг|издание=Сообщения государственного Эрмитажа|номер=4|место=Л.|год=1990|pages=|язык=|ссылка=http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=240&Itemid=12|issn=0132-1501}}</ref><ref>{{книга|автор=Валерий Кудрявцев, Жанна Кудрявцева.|часть=История двух деревянных подошв|заглавие=Спорт мира и мир спорта|ссылка=|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страницы=145|страниц=331|isbn=}}</ref>. Кола ярымутрауының көньяғында ҡулланылған саңғы ике аяҡҡа ике төрлө оҙонлоҡта итеп эшләнгән. Ҡыҫҡаһы менән этәрелгәндәр, тигеҙлек һаҡлар өсөн бер таяҡ тотҡандар. Ә Скандинавияның боронғо кешеләре бер иш оҙонлоҡтағы саңғы кейеп йөрөгән. [[Норвегия]]ға нигеҙ һалған легендар Нор фьордтарға «һәйбәт саңғы юлы» буйлап килгән<ref name="autogenerated1">[http://фьордамes.ru/articles/detail/33024 Зимние радости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. // The New Times, 17.12.2011</ref>. Саңғыны һалҡын климатлы, оҙон ҡышлы төбәктәрҙә йәшәгән төньяҡ халыҡтары уйлап тапҡан. Кешегә йыш ҡына ҡар өҫтөнән, ҡайһы берҙә бик бейек көрттәр буйлап хәрәкәт итергә тура килгән. Моғайын, тәүҙә табандың ҡарға баҫыу майҙанын ҙурайтып, ҡарға батыртмай торған ҡулайлама — {{comment|ҡарҙа атлағыс|снегоступы}} уйлап тапҡандарҙыр. Тикшеренеүселәр ҡарҙа атлағыс менән файҙаланған, әммә саңғының ни икәнен дә белмәгән төньяҡ халыҡтарын асҡаны билдәле. Был ҡулайламаны камиллаштыра барып, саңғы уйлап сығарылғандыр, моғайын. Археологик табылдыҡтарға ҡарап фекер йөрөткәндә, Алтайҙа һәм [[Байкал]] күле тирәһендә барлыҡҡа килгән ҡарҙа атлағыстар беҙҙең эраның [[XVI быуат]]ына тиклем киң ҡулланылған. Ләкин был ваҡытҡа саңғы ла барлыҡҡа килгән булған. Саңғы барлыҡҡа килеүҙең ихтимал булған юлдарының икенсеһе — сана өлгөһөнә эйәреп яһалыуы. Саңғы еңел сана табанына оҡшаған. Тәүҙә саңғыны тура тәғәйенләнештә — ҡыш көнө һунар иткәндә, яуҙа ҡар ярып йөрөү өсөн ҡулланғандар. Саңғы парының нисбәте лә ошо маҡсаттарға бәйле булған — улар ҡыҫҡа (уртаса 150 сантиметр) һәм киң (15 — 20 сантиметр) итеп, аҙымлап йөрөүгә ҡарағанда, шыуып йөрөүгә уңайлы итеп яһалған. Бындай саңғыларҙы әле Рәсәй Федерацияһының көнсығышында осратырға була, уларҙы һунарсылар һәм балыҡсылар киң файҙалана. Ҡайһы берҙә ҡалҡыулыҡҡа үрләүҙе еңелләштереү өсөн саңғы табанын тире менән ҡамуслағандар. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында ял төрө булараҡ [[саңғы  спорты]] барлыҡҡа килә. Ул саңғыла тиҙлек менән йә кинәнес алыу өсөн йөрөүҙән ғибәрәт. Тиҙлек менән йүгереүгә яраҡлаштырылған нисбәтле — оҙонлоғо 170—220 сантиметр һәм киңлеге 5 - 8 сантиметрлы — саңғылар барлыҡҡа килә. Саңғы шулай уҡ армияла ла индерелә. Сама менән шул уҡ ваҡытта саңғы таяғы ла ҡулланыуға инә, ул саңғыла хәрәкәт итеүҙе күпкә еңелләштерә. Тора-бара саңғы спорт инвентарына әүерелә һәм әлеге таныш ҡиәфәтен ала. == Материалдар һәм технологиялар == Тәүҙә саңғы ағастан, бөтөн таҡтанан эшләнә. XIX—XX быуаттар сигендә,саңғы спорты үҫеү һәм техник революция менән бәйле, саңғы үҙгәрештәр кисерә. Нисбәттәре генә үҙгәреп ҡалмай, ул бер нисә өлөштән тора башлай, станоктарҙа яһала, саңғы фабрикалары барлыҡҡа килә. Пластиктар барлыҡҡа килгәнсе шулай дауам итә. Ҡайһы бер пластик материалдар саңғы өсөн ҡулай сифаттарға эйә: еүешләнмәй, уға ҡар йәбешмәй, һәйбәт шыуа. Тәүҙә пластик менән көпләнгән саңғылар барлыҡҡа килә, шунан тотош пластиктан эшләй башлайҙар. Әлеге ваҡытта саңғының эсе бик ҡатмарлы булырға мөмкин — спорт һәм спорт инвентары индустрияһы ғилми эҙләнеүҙәргә ҙур аҡсалар һала. Хәҙерге саңғыларҙа пластиктың, ағастың, композитлы материалдарҙың, иретмәләрҙең төрлө төрҙәре ҡулланыла. Саңғының шыуа торған табаны өсөн төрлө майҙар файҙаланыла. == Шыуыу һәм табанды майлау == [[Файл:Visti.jpg|мини|250x250пкс|Советтар Союзында етештерелгән «Висти» саңғы майы — ҡулланыу буйынса инструкция баҫылған фирма ҡабында ]] Саңғының шыуыусанлығына уның һығылмалылығы, профиле, һүрәт текстураһы, ҡарҙың температураһы һәм дымлылығы, боҙ кристалдарының рәүеше, ҡар өҫтөнөң үҙсәнлектәре йоғонто яһай. Саңғы табанына преслап йәбештерелгән полиэтилендың шыуғандағы ышҡылыу коэффициенты 0,02-0,05 диапазонына инә. Шыуыусы йөҙлөктә текстуралы һүрәт барлыҡҡа килә, уның ҡытыршылығы етештереүсе тарафынан билдәле бер һауа торошо шарттарына иҫәпләнә. Һалҡын көн өсөн саңғы табаны — нескә шлифовкалы, епшек ҡар өсөн тупаҫ итеп эшләнә. Маҡсат саңғы табанының йөҙө менән ҡар араһында күп тигәндә 10 мкм ҡалынлығындағы һыу ҡатламы хасил итеүҙән тора. Нормаль шарттарҙа был хәл иткес фактор була. Шлифовка ярҙамында ҡар менән саңғы табаны араһындағы тейешеү зонаһын 5—15 процентҡа тиклем үҙгәртеп була, был иһә һыу ҡатламының ҡалынлығына тәьҫир итә. Саңғы өсөн ҡулланылған пластик үҙе үк ағасҡа ҡарағанда яҡшыраҡ шыуһа ла, майлау ярҙамында уны тағы ла яҡшыраҡ итергә мөмкин. Һыңар саңғының табанына, етештереүсе мәғлүм итеүенсә (CPS Austria Group), 110 °С температурала 1 грамм самаһы май һеңдерелә (UHMW-PE аморф структураһында һәм тултырғыста иретелә). Төрлө әҙерләүсе тиҫтәләрсә төрлө май эшләп сығара. Полиэтилендың өҫкө йөҙөнөң тарттырылыу коэффициенты — яҡынса 0,032 Н·м, ғәҙәти [[парафин]] майҙарының — 0,029 Н·м, фторлы өҫтәмәләр ҡушылған майҙарҙыҡы — хатта 0,017 Н·м; был өҫтәмәләр епшек ҡарлы саңғы юлында шыуыу һәләтен арттыра. Саңғының шыуыусанлығы өсөн иң һәйбәте — бер нисә градус һалҡынлыҡ (0-4 °С). Бындай шартта шыуыу, ышҡылыуҙан бигерәк, гидродинамика күренеше булып тора. Текстуралы һүрәттең аналогтары йәнле тәбиғәттә бар — мако акулаһы һөжүм итер алдынан кәүҙәһенең турбулентлығын арттырыу өсөн тәңкәләрен ҡабартып ебәрә. Әммә был эффект саңғысы ҙур тиҙлек менән барғанда ғына (20 км/сәғәттән артҡанда) эшләй башлай һәм 1-2 км/сәғәт өҫтәй. Һалҡыныраҡ һауала шыуыусанлыҡ та кәмей бара. Ниһайәт, температура −15 °С-тан түбәнерәк төшһә, саңғы табаны менән ҡар араһындағы һыу ҡатламы юҡҡа сыға. Ундай температураға май һайлау еңеләйә төшә: ул ни бары ҡарҙан ҡатыраҡ булырға тейеш. Майҙы һылау — ҡатмарлы эш. Һәүәҫкәрҙәргә май ҡабының тышына яҙылған тәҡдимдәргә һуҡырҙарса эйәрергә һис ярамай. Мәҫәлән, майҙы үтек менән яғыу йә циклевкалау иремәй торған майҙы буяй алмағанда ғына мөмкин. Ә щетка менән «текстура һүрәте асылғансы» ышҡырға тигән кәңәш бары тик етештереүсенең маркетинг хәйләһе генә булып тора. Улай иткәндә майҙың 99 проценты табанға яғылмай; ә яғылып ҡалғаны 5—15 километрға ғына етә. Өҫтәүенә, һөҙөмтә профессионалдар ғына өлгәшә алған ҙур тиҙлектәрҙә генә күренә, әммә ныҡ һыуыҡта бөтөнләй күренмәй. Профессионалдар текстура һүрәтен һәм пластик төрөн (тиҫтәләрсә вариант) билдәле бер һауа торошона тоҫмаллап һайлай (ҡайһы берҙә улар ҙа яңылыша). Щетка менән ышҡымаһаң, шул уҡ эште ҡар ике километр үткәнсе башҡарып сыға. Шыуыу сифатын баһалау өсөн иң ябай ысул — таяҡ менән этәрелмәйенсә ҡалҡыу урындағы саңғы юлынан шыуып төшөү. Саңғы үткән аралыҡ әлеге һауа торошона майҙың яраҡлылығы һәм уны буяу ысулы күрһәткесе булып тора ла инде. == Тау саңғыһы == [[Файл:Ski.jpg|слева|мини|610x610пкс|Скиборд (тау саңғыһы)]] Тау саңғыһы — бейек битләүҙәрҙән төшөү һәм тау саңғыһы спорты өсөн файҙаланыла торған саңғы төрө. Тәүҙә тау битләүҙәренән спорт шыуыуы өсөн ярым ҡаты беркеткесле ҡәҙимге саңғылар ҡулланыла. Яйлап улар яҡшыртыла бара. Тәүге модификацияларҙың береһе саңғының ситтәренә тышҡы яғынан тар (4-5 мм) металл таҫма беркетеүҙән ғибәрәт. Металл саңғының тауҙарҙағы ҡаты ҡарға (фирнға) тейеп игәлеүен кәметә, саңғыға идара итеүҙе еңелләштерә. Артабан тау саңғыларына тотороҡло үксәле махсус беркеткес, махсус ботинкалар эшләнә. Пластик барлыҡҡа килгәс, саңғы төҙөлөшө тағы ла ҙурыраҡ үҙгәрештәр кисерә. Хәҙерге тау саңғылары — замандың фәнни һәм техник ҡаҙаныштары файҙаланылған юғары технологиялы продукт ул. == Йүгереү саңғыһы == [[Файл:Skis_by_Ivan_Isaev_from_Russian_Ski_Magazine.jpg|справа|мини|581x581пкс|Донъялағы йүгереү саңғыһы етештереү буйынса иң эре биш компанияның иң һуңғы моделдәре. Һулдан уңға: Rossignol, Madshus, Salomon, Fischer, Atomic.]] Йүгереү саңғыһы ике ҙур класҡа бүленә: пластик һәм ағас. Пластик саңғылар үҙ сиратында тағы ла ике төркөмгә бүленә: һырлы ҡалыплы (йәғни саңғы табанының урта өлөшө һырлы) һәм шыма ҡалыплы саңғы (йәғни саңғы табанының урта өлөшө шыма) . Шыма ҡалыплылар тағы ике төркөмгә бүленә: классик стилдә йөрөү (саңғылар саңғы юлында бер-береһенә йәнәш шыуҙырыла) һәм коньки стилендә йөрөү (саңғысы киң саңғы юлынан конькиҙа йүгергән кеүек хәрәкәт итә) өсөн. === Һырлы һәм һырһыҙ пластик саңғы === Ҡалыбында (ботинкалы урта өлөшөндә) һырҙары булған саңғылар һәүәҫкәрҙәр өсөн яҡшы, әммә профессиональ спортсылар ундайҙы ҡулланмай. Был саңғы Европала һәм Америкала күп һатыла. Һырлы саңғыға тотҡарлау майы буяп тороуҙың кәрәге юҡ, шуға ул майлау техникаһы менән таныш булмаған һәм ара-тирә генә сығып йөрөгән тәжрибәһеҙ саңғысылар өсөн бик уңайлы. Әммә һырҙар саңғының артҡа шыуып тороуын тотҡарлап ҡына ҡалмай, алға барыуҙы ла бер аҙ әкренәйтә. Шунлыҡтан һырлы ҡалыплы саңғы спортта бөтөнләй ҡулланылмай. Шыма ҡалыплы пластик саңғыларҙың ботинка аҫты өлөшөн аяҡ алмаштырғанда артҡа шыуыуҙы тотҡарлай торған май менән майлайҙар. Яңы шөғөлләнә башлаған кешегә өс төрлө саңғы майы, пластик ҡырғыс һәм май буяғыстарҙан торған ябай ғына йыйылма етә. == Саңғы беркеткестәре == Саңғы ботинкаға төрлө ҡатмарлылыҡтағы төрлө беркеткес менән нығытыла. Беркеткес төрҙәре: # ябай # фомшаҡ # ярым ҡаты # ҡаты # тау == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лыжи}}(рус.) * Why is ice and snow slippery? The Tribo-physics of skiing, L. Karlöf, L. Torgersen Axell, D. Slotfeldt-Ellingsen * Sliding Friction of Polyethylene on Snow and Ice, L. Bäaurle, Swiss Federal Institute of Technology, Zurich * Friction characteristics between ski base and ice — fundamental lab scale tests and practical implications, P. Sturesson, Uppsala Universitet * Performance Skiing: Training and Techniques to Make You a Better Alpine Skier, G. Thomas, ISBN 0-8117-3026-3 * Teflon® Paraffin Low Friction Wax for All Snow Conditions, DuPont Technology * The complete quide to cross-country ski preparation, N. Brown, ISBN 0-89886-600-6 == Һылтанмалар == * [http://www.skisport.ru/doc/read.php?id=244 «Родителям подрастающих лыжников».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701053520/http://www.skisport.ru/doc/read.php?id=244 |date=2014-07-01 }} Заслуженный мастер спорта России Иван Кузьмин рассказывает родителям, как правильно выбрать лыжи, лыжные ботинки и лыжные палки для ребёнка {{ref-ru}}. * [http://www.skisport.ru/doc/read.php?id=243 Как намазать беговые лыжи?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701030500/http://www.skisport.ru/doc/read.php?id=243 |date=2014-07-01 }} Главный редактор журнала «Лыжный спорт», мастер спорта СССР по лыжным гонкам Иван Исаев рассказывает о простых и дешёвых способах смазки беговых лыж лыжной мазью {{ref-ru}}. == Сығанаҡтар == * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=291 Статья про лыжи в журнале «Вокруг света»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926232219/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=291 |date=2007-09-26 }} {{ref-ru}} * [http://www.skisport.ru Skisport.ru.] [http://www.skisport.ru Официальный сайт журнала «Лыжный спорт»] {{ref-ru}} [[Категория:Саңғы инвентары]] tonh5r29fcacmfjg2fvk9n2ctw5k639 3 131579 1297561 1297253 2026-05-20T13:30:08Z علاء 16906 [[Special:Contributions/~2026-29745-36|~2026-29745-36]] ([[User talk:~2026-29745-36|әңгәмә]]) төҙәтеүҙәре [[User:~2026-29849-18|~2026-29849-18]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1297249 wikitext text/x-wiki {{hello}} == رسالة == هقولك كلمة واحدة بس انت عيل حْول ومش راجل واوعى تفكر ياحْول ان قفل حساباتي هيخوفني يالا اللي انت قفلتها ظلم انبح يالا ياحْول يا اللي ملكش اصل ده انت عيل ابن وسحْة [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:12, 18 май 2026 (UTC) :اقولك حاجة كمان :كسمين امك يا علاء [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:12, 18 май 2026 (UTC) ::مش عيل بيتناك زيك هيخوفني يالا [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:14, 18 май 2026 (UTC) :::وهفضل اهين في كسمك طول ما انت بتأذيني يا ابن المتناكة [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:16, 18 май 2026 (UTC) ::::واعمل اللي تعمله يا ابن المتناكة ::::مش العيال المتناكة الخولات اللي زيك هيقدروا عليا [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:18, 18 май 2026 (UTC) :::::ويكفي ان هنتك وهنت كسمك وانت زي الخول بقالك شهور قاعد زي المرة الشرموطة تراقبني :::::ده انت عيل خول ملكش اصل فعلا [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:19, 18 май 2026 (UTC) ::::::وكل ما تقفلي حساب ههين كسمك فورا بعد كده يا ابن المتناكة وهتفضل مهان زي ما انت طول عمرك [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-29849-18|&#126;2026-29849-18]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-29849-18|фекер алышыу]]) 00:20, 18 май 2026 (UTC) 42ebcosyodk4w1kcx21u6mpnhp8dj3s 1297562 1297561 2026-05-20T13:30:21Z علاء 16906 LTA 1297562 wikitext text/x-wiki {{hello}} mgyb7bxfue2dsx60kfmgf7opuika17v 0 134359 1297558 1283527 2026-05-20T13:09:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297558 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Радоница''', йәки ''Радуница'' — вафат булғандарҙы сиркәүсә дөйөм иҫкә алыу көнө<ref>[http://www.liturgy.ru/trebi_zaupokoy Заупокойное богослужение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001032011/http://www.liturgy.ru/trebi_zaupokoy|date=2015-10-01}}</ref>. Баҡыйлыҡҡа күскәндәрҙе төндә доға уҡып иҫкә алыу, Православие сиркәүендәге йыһан йыназаһы<ref>[http://www.pravoslavie.ru/1850.html Дни особого поминовения усопшего]</ref>. Рус православие сиркәүендә вафат булғандарҙы иҫкә алыу Христостың терелеүенә бағышланған яҡты Пасха байрамын үлгәндәр менән бергә иҫкә төшөрөү өсөн үткәрелә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}. XIV быуат сығанаҡтарында телгә алына. Ҡайһы бер урындарҙа Радоницкая аҙнаһы тип йөрөтөлә{{Sfn|Словарь русского языка|1995|страницы=126|с=126}}. Көньяҡ славяндарҙа был байрамдың аналогы — по­бу­са­ни, бу­са­ни йолаһы{{Sfn|БРЭ|2015}}. == Этимология == Лаучюта Ю. фекере буйынса, был һүҙ балттарҙан үҙләштерелгән: {{Lang-lt|raudine}} «вафат булғандарҙы доға уҡып, илап иҫкә төшөрөү», {{Lang-lt|rauda}} «һүҙҙәр әйтеп илау»{{Sfn|Лаучюте|1983|страницы=30|с=30}}. М. Мурко һәм А. В. Десницкая фекере буйынса, ''Радуница'' һүҙе икенсе мәғәнәлә (яҡынайыу юлы менән ''шатмын, шатлыҡ'') тип аңлатыла{{lang-el|ροδωνια}}Грексә {{lang-el|ροδωνια}} «алһыу роза ҡыуаҡлыҡтары, баҡса алһыу» — калька {{lang-la|Rosalia}}Rosalia «роза көнө» шул уҡ «үлеләрҙе иҫкә алыу байрамы»{{Sfn|Десницкая|1978|страницы=166—167|с=166—167}} (дөйөм атамаһының этимологияһы ''Русалии һүҙенән''). М. Фасмер этимологияһын {{Lang-ru|Радуница}} һүҙе менән бәйләй, урта грек телендә был һүҙҙе аңлатҡан термин булмағанлыҡтан, ''Радуница'' һүҙен Пасха байрамы менән бәйләй, ''рад-'' («радование, шатлыҡ»){{Sfn|Фасмер|1987|страницы=31|с=31}}. Сағыштырып ҡарағыҙ Полесье исемен — ''шатлыҡлы ҡартатайҙар менән''. Был байрамдың диалекттағы атамаһына тулыһынса яуап бирә, шулай уҡ христиандарҙың Пасханы аңлап ҡабул итеүҙәренә тура килә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}, сөнки Христос терелеүе һәм үлгәндәрҙең киләсәктәге дөйөм терелеүе менән бәйле<ref>[http://skudelnica.ru/radonica/ Духовная жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060111/http://skudelnica.ru/radonica/ |date=2013-10-23 }}</ref>. == Башҡа исеме == {{Lang-ru|Радуница, Родоница, Радовница, Радольница, Радонница, Радошно, Радошница, Радожное, Радунец, Радостное, Радушное воскресенье, Редомное воскресенье}}{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}, Навьи проводы, Навий день{{Sfn|Востоков|1852|страницы=120|с=120}}; украинаса: ''Могилка, Гробка''{{Sfn|Даль/Радужник|1880—1882}}; Белоруссия: ''Навий көнө, ата-әсәләр, Радованец, Радованица Усопшая, Радованский иҫкә''{{Sfn|Даль/Радужник|1880—1882}}; {{Lang-uk|Про́води, Бабский Великдень, Мертвецький великден}}{{Sfn|Сапіга|1993}}{{Sfn|Мельников|1875}}, {{Lang-be|Небожчицкій велик день}}{{Sfn|Богданович|1895|страницы=56|с=56}}, Радаўніца, Радуніца, Раданіца, Дзяды Радуніцкія, үле Вялікдзень, полес. {{lang-pol|Деды́ ра́достные}} Шат олатайҙар. Көньяҡ славяндарҙа уның аналогы булып по­бу­са­ни, бу­са­ни{{Sfn|БРЭ|2015}} тора. Ул аҙнаның дүшәмбе көнөндә Фома аҙнаһында үткәрелә: {{lang-sr|Побусани понедељак, Ускрс за мртве, Ускрс покоjника}}Побусани понедељак, Ускрс өсөн мртва, покојника Ускрс{{Sfn|Виноградова, Толстая|1999|страницы=248|с=248}}; {{lang-bg|Малък Великден}}Малък Великден{{Sfn|Виноградова, Толстая|1999|страницы=248|с=248}}. == Иҫкә алыу даталары == Рәсәйҙә, Белоруссияның көнсығышында һәм төньяҡ-көнсығыш Украинала Радоницаны иҫкә алыу көнө шишәмбегә, һирәк кенә — Фома аҙнаһының дүшәмбе көнөнә тура килә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=389|с=389}}. Украинала, Белоруссияла һәм Подляшьела (Польша) Радоница ''Проводы тип атала һәм Фома аҙнаһының'' йәкшәмбе, дүшәмбе йә булмаһа шишәмбе көнләрендә үткәрелә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=391|с=391}}. Белоруссияла — рәсми дәүләт байрамы, ял көнө (православие [[Пасха]]һынан һуң икенсе шишәмбе көн) — әруахтарҙы иҫкә алыу көнө. Шулай уҡ Брянск өлкәһенең, Беларусь республикаһы менән сиктәш, райондарында ла үрҙә әйтелгән көндәрҙә байрам ителә. 2018 йылда Радоницаны Брянск өлкәһе ял көнө тип иғлан итә. Молдавияла был байрам «Ата-әсә көнө» тип атала һәм йәкшәмбе йәки дүшәмбе үткәрелә. == Урыҫ православие сиркәүе == [[Файл:Arhipov_radonica.jpg|мини|Е. А. Архипов. Радоница (төшкө аш алдында). 1892]] Радоницаны үткәреү Рус православие сиркәүе Уставы (Типикон)<ref>''Протоиерей Александр Бутрин'' [http://hram-bal.ru/reading/ID-220/ Димитриевская родительская суббота]</ref> менән ҡаралмаған, Устав Радоницаны бөтөнләй телгә алмай<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B9_(%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2) Афанасий (Сахаров)]'' [http://pstgu.ru/download/1165935839.usopsh.pdf «О поминовении усопших по уставу Православной церкви»] — с. 34</ref>. Фома аҙнаһының дүшәмбе йәки шишәмбе көндәрендә әруаххтарҙы иҫкә алыу Типиконға ярашлы, Фома йәкшәмбеһенән һуң бар көндәрҙә лә әрүахтар өсөн лития уҡыла, ә был уҡыуҙар, Бөйөк кесаҙнанан алып туҡтатылып торола<ref>Типикон, гл. 50, «Неделя Антипасхи», 3-е «зри»</ref>{{не АИ|18|05|2017}}. Шул уҡ ваҡытта был көндө сиркәү уставы «мәрхүмдәр өсөн бер нәмә лә махсус уҡырға» ҡушмай, сөнки Фома аҙнаһының шишәмбеһе Антипасха байрамы (попразднствоһына) тура килә. Сиркәү был халыҡ йолаларын бик өндәп бөтөрмәй. == Радоницаны байрам итеү == [[Файл:Поминки_1881.jpg|мини|220x220пкс|Иҫкә зыярат]] Белорустарҙа [[XX быуат]] уртаһында белорустар Радоницаға драчена, бутҡа бешергән, йомортҡа ҡурған, йомортҡаны һуған ҡабығына буяған, мейестә бәлеш, көлсә йәки ҡоймаҡ менән [[кутья]] бешергән. Өй хужаһы һыра ҡойған йә араҡы һатып алған<ref>[http://newsby.org/by/2012/04/23/text23958.htm Радоница: Как вести себя на кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214233/http://newsby.org/by/2012/04/23/text23958.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. Төштән һуң бөтә ғаиләһе менән яҡындарының ҡәберен зыярат итергә барған. Йыш ҡына йоланы атҡарыу өсөн сиркәү әһелдәре саҡырылған, улар мәрхүмдәр өсөн доғалар уҡыған. Һуңынан буялған йомортҡаны ҡәбер өҫтөнән шыуҙырып йөрөткәндәр, ҡәберкә араҡы йәки һыра һипкәндәр. Бер йомортҡаны хужа ергә күмгән, ҡәбер өҫтөн таҫтамалдар менән япҡандар һәм уның өҫтөнә төрлө ризыҡ һалып ҡуйғандар. Аш һаны таҡ һәм барыһы ла ҡоро булырға тейеш була. Башта кешеләр: «Изге ата-әсә, беҙҙең менән икмәк-тоҙ ашарға йөрөгөҙ», — тип әйткәндәр. Һуңынан ҡәбер янында ашап-эскәндәр. Торған саҡта: «Минең ата-әсәйем, һау булығыҙ, асыуланмағаҙ, ни тиклем байлығым бар өйҙә, өйөм шуға риза», — тип әйткәндәр. Белорустар «Радуница көнө төшкә тиклем ер һөрәләр, төштән һуң илайҙар, ә кисен шатланып сабалар», — тигәндәр. Ҡайтҡан саҡта әгәр ҙә хәйерсе менән осрашһалар, уны аш-һыу, эсемлек менән һыйлағандар. Кис өйҙә ҡарттар һәм әбейҙәр генә тороп ҡалған, ә йәш егеттәр, ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡабаҡҡа барған, унда хоровод йөрөткәндәр, горелки уйнап, йырҙар йырлап, кәйеф-сафа күтәргәндәр, малайҙар көрәшкән. Тимәк, мәҡәлдә: «төш буйына Радоница илай, ә төштән һуң саба», — тип дөрөҫ әйтелгән{{Sfn|Добровольский|1914|страницы=764—765|с=764—765}}. [[Полесье]]ла Радуницала йомортҡаны йәлләткес һары йәки йәшел төҫкә буяғандар, ә Пасхалағы кеүек ҡыҙыл төҫкә түгел{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=391|с=391}}. Күп ерҙәрҙә крәҫтиәндәр ата-әсәһен Радуницаға тиклем иҫкә алырға ярамай тип иҫәпләгән, сөнки тапбыл көндө улар тәүге тапҡыр Пасханан һуң ауыҙ асҡандар, тип иҫәпләгәндәр. Совет осоро башланғас, сиркәүгә йөрөргә ярамағас, Радоницаны зыяратта үткәреү йолаға инеп киткән. Шулай итеп, асылда, Радуница һәм Пасха байрамы бер көндә байрам ителгән{{Sfn|Баранова и др.|2001|страницы=474|с=474}}. == Ямғыр теләү == Был көндө балалар «яҙҙың тәүге ямғырын теләгән»{{Sfn|Грушко, Медведев|1996|страницы=484|с=484}}. * Дождик, дождик! Снаряжайся на показ{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246-247|с=246-247}}. * Дождик, припусти, мы поедем во кусты, во Казань побывать, в Астрахань погулять{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}}. * Поливай, дождь, на бабину рожь, на дедову пшеницу, на девкин лён поливай ведром{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}}. * Дождь, дождь, припусти посильней, поскорей, нас, ребят, обогрей!{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}} Әгәр ямғыр башланһа, балалар күмәкләшеп һыу ингән, ҡарттар һүҙҙәре буйынса, был ямғыр бәхет килтерергә тейеш булған. Әгәр беренсе яҙғы ямғыр көндө беренсе тапҡыр күк күкрәһә, ҡатын-ҡыҙҙар алтын йәки көмөш балдаҡ аша сығарып ямғыр һыуы менән биттәрен йыуған. Был матурлыҡты һәм йәшлекте һаҡлай тигәндәр{{Sfn|Нэй|2012|страницы=62–63|с=62–63}}. == Ышаныуҙар һәм әйтемдәр == * На Радуницу до обеда пашут, в обед плачут, а вечером скачут (пляшут). * Веселы песни о масленице, а веселей того о Радунице. * Весёлая масленица — бесстыдная горе-пьяница, а гульливая Радоница — светлой радости приятельница. * Не угости честь-честью покойного родителя о Радонице — самого на том свете никто не помянет, не угостит, не порадует. * Если во вторник на Радоницу дождь, то говорили: «Божья Мать коромыслом будет воду носить» (полес.{{lang-pol|Рáдовныца во втóрок. Як будэ дож, Божа Мати корóмыслом будэ вóду нэсти}}Рáдовныца во втóрок. Як будэ дож, Божа Мати корóмыслом будэ вóду нэсти). == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == * ''Агапкина Т. А.'' [http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2002_Agapkina_%20Mifopoeticheskie_osnovy_slav'anskogo_narodnogo_kalendar'a_Vesenne-letnij%20_cikl.pdf Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). * {{СДЭС|Радуница|ref=Агапкина|том=4|автор=Агапкина Т. А.|страницы=389—391}} * {{БРЭ|статья=Радоница|ссылка=http://bigenc.ru/ethnology/text/3490231|id=3490231|автор=Агапкина Т. А.|том=28|ref=БРЭ}} * ''Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др.'' Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5. * ''Богданович А. Е.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Пережитки%20древнего%20миросозерцания%20у%20белорусов%20(Богданович)/ДО Пережитки древняго миросозерцания у белоруссов. Этнографический очерк]. — Гродна: Губернская типография, 1895. — 186 с. (Рэпрынтнае выданне: ''Багдановіч Адам Ягоравіч.'' Перажыткі старажытнага светасузірання ў беларусаў. Этнаграфічны нарыс. — Mінск: Беларусь, 1995. — 186 с. — <span class="nowrap">6000 экз.</span> — ISBN 985-01-0057-5.) * ''Булгаков С. В.'' [http://log-in.ru/books/s-v-bulgakov-nastolnaya-kniga-svyashenno-cserkovno-sluzhitelya-bulgakov-sergeiy-vasilevich-spravochniki/ Настольная книга священно-церковно-служителей]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Издательский отдел Московского Патриархата, 1993. — 1794 с. — ISBN 5-87301-066-8. * {{СДЭС|Задушницы|ref=Виноградова, Толстая|том=2|автор=Виноградова Л. Н., [[Толстая, Светлана Михайловна|Толстая С. М.]]|страницы=248}} * ''Грушко Е., Медведев Ю.'' [https://books.google.com/books?id=Rjt-AAAAMAAJ Словарь русских суеверий, заклинаний, примет и поверий]. — Русский купец, 1996. — ISBN 9785882040474. * {{Даль|Поминать|ref=Даль/Поминать}} * {{Даль|Радость/Радужник|ref=Даль/Радужник}} * {{Мәҡәлә|автор=Десницкая А. В.|заглавие=К вопросу о балканизмах в лексике восточнославянских языков|издание=http://nkslav.ru/library/files/ssl-viii-1978-jazykoznanije.pdf Славянское языкознание: VIII Международный съезд славистов|место=М.|издательство=Наука|год=1978|ref=Десницкая}} * ''Добровольский В. Н.'' [http://www.bibliophika.ru/index.php?id=3173 Смоленский областной словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231164749/http://bibliophika.ru/index.php?id=3173 |date=2016-12-31 }}. — Смоленск: Типография П. А. Силина, 1914. — 1022 с. * ''Коринфский А. А.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/Народная%20Русь%20(Коринфский)/Радоница%20—%20Красная%20Горка Радоница — Красная Горка]</span> // [https://ru.wikisource.org/wiki/Народная%20Русь%20(Коринфский) Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 241—248. * {{Мәҡәлә|автор=Лаучюте Ю.|заглавие=Перунъ, Велесъ и балто-славянская проблематика|ссылка=http://az.lib.ru/m/melxnikowpecherskij_p/text_0060.shtml|издание=[http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1983_Balto-slav_etnojaz_otnoshenija_tezisy.pdf Балто-славянские этноязыковые отношения в историческом и ареальном плане]|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Лаучюте}} * ''Максимов С. В.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов)/Радуница Радуница]</span> // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов) Нечистая, неведомая и крестная сила]. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 425—426. * ''Мельников-Печёрский П. И.'' [http://az.lib.ru/m/melxnikowpecherskij_p/text_0060.shtml В лесах. Книга вторая]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1875. * ''Митрофан (Алексеев В. Н.; монах).'' [http://azbyka.ru/vera_i_neverie/zhizn_posle_smerti/zagrobnaja-zhizn-all.shtml Загробная жизнь : Как живут наши умершие и как будем жить и мы после смерти — по учению православной церкви, по предчувствию общечеловеческого духа и выводам науки. — Воспр. изд. СПб., 1897] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523153408/http://azbyka.ru/vera_i_neverie/zhizn_posle_smerti/zagrobnaja-zhizn-all.shtml |date=2015-05-23 }}. — <abbr title="Киев">К.</abbr>: Радуга, 1991. — 330 с. — ISBN 5-88490-030-9. * ''Нэй В. А.'' Пасха. Красная горка. Традиции, обряды, рецепты. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Рипол Классик, 2012. — 251 с. — ISBN 538603989X. * [https://books.google.ru/books?id=7Ug-AQAAMAAJ&pg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=0CCsQ6AEwA2oVChMIs-K6nrDNyAIVw9YsCh1E1AK6#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B&f=false Опытъ Областнаго Великорусскаго Словаря, изданнаго вторымъ отдѣленіемъ Имп. Академіи Наукъ] / под ред. А. Х. Востокова. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Имп. Академія Наукъ, 1852. — XII, 275 с. * ''Сапіга В. К.'' Українські народні свята та звичаї. — <abbr title="Киев">К.</abbr>: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9.{{Ref-uk}}(укр.) * Святая Русь. Большая Энциклопедия Русского Народа. Русское Православие. В трех томах. / Гл. редактор, составитель О. А. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2009. [http://krelib.com/files/Religion/Pravosl_3_Plat.pdf Том 3: Р — Я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719151819/http://www.krelib.com/files/Religion/Pravosl_3_Plat.pdf |date=2013-07-19 }}. — 752 с. * [http://etymolog.ruslang.ru/index.php?act=xi-xvii Словарь русского языка XI—XVII вв. Вып. 21]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1995. — С. 126. — 280 с. — (Российская академия наук. Институт русского языка). — ISBN 5-02-011253-4. * ''Снегирёв И.'' Русские простонародные праздники и суеверные обряды. (Выпуск 3). — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Университетская типография, 1838. — 214 с. * {{СДЭС|Поминки|ref=Толстая|том=4|автор=[[Толстая, Светлана Михайловна|Толстая С. М.]]|страницы=162—169}} * {{Фасмер|Радуница|страницы=431|том=3|ref=Фасмер}} == Һылтанмалар == * [http://www.pravmir.ru/article_1035.html Радоница] «Православие һәм донъя» сайтында * [http://www.ethnomuseum.ru/radunica Радоница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808042127/http://www.ethnomuseum.ru/radunica |date=2018-08-08 }} // РЭМ * [http://www.krainov1.blogspot.com/p/blog-page_23.html Йылт әйләнәһенә.] [http://www.krainov1.blogspot.com/p/blog-page_23.html Йолалар поэзияһы. Радоница.] * [http://radunica.info Йыл һайын халыҡ-ара славян мәҙәниәте фестивале Радуница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808203942/http://radunica.info/ |date=2019-08-08 }} [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] 3e93pwtbo4jaj9p915i2s8w6kmpaxjy 0 135530 1297621 1249695 2026-05-21T00:30:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Map_Siberian_route.svg|мини|375x375пкс|Себер тракты картаһы.]] '''Себер тракты''' (икенсе төрлө: ''Төп Себер почта тракты'', ''Оло Себер тракты'', '' Оло тракт'', ''Бөйөк тракт'', '' Мәскәү тракты'', ''Мәскәү-Иркутск тракты'', ''Мәскәү-Себер тракты'', ''Һигеҙенсе дәүләт'' юлы йәки Батша'' юлы'') — Европа Рәсәйе һәм Себер аша Ҡытайҙың сиктәренә тиклем боронғо ҡоро ер маршруты. [[Улан-Удэ|Верхнеудинскиҙән]] Нерчинскиға һәм Кяхтаға ике тармаҡ менән тамамлана. [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] [[Пекин]]ға тиклем юл оҙонлоғо — 8332 саҡрым (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 8839 саҡрым). == Тарихы == Европа Рәсәйе менән Себер араһында юлдар булмау сәбәпле бик оҙаҡ ваҡыт бәйләнеш һыу юлдары буйынса үтәлгән. Ҡоро ер юлдарынан Бабинов юлы булған, унан алда — Чердын юлы. [[Ҡазан|Ҡаҙандан]] [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] аша Соликамскиға [[Арса]] юлы һалына. 1689 йылда Рәсәй менән Ҡытай араһында рәсми рәүештә бәйләнештәргә нигеҙ һалған беренсе Нерчинск килешеүе төҙөлә. Сауҙа талаптары тулы ҡанлы транспорт коридорын булдырыу тураһындағы мәсьәләне ҡалҡытып сығара. 1689 йылдың 12 (22) ноябрендә [[Мәскәү]] мәнән [[Себер]] араһында тракт төҙөү буйынса батгша указы сыға, әммә был ҡарар ҡырҡ йыл дауамында ҡағыҙҙа ғына ҡала. [[Пётр I]] осоронда Европанан Азияға юл элеккесә күп төрлө ҡоро ер юлдарынан, һөйрәмә ер (волок), һыу юлынан торған. Әлеге маршрут буйынса сәйәхәт итеү прототоп Аввакум тарафынан «Житиела» һәм «Робинзон Крузоның» икенсе өлөшөндә тасуирланған. [[Файл:Н. Ф. Добровольский. Переправа через Ангару в Иркутске.jpg|мини|300x300пкс|Ангара йылғаһы аша кисеп сығыу урыны<br />''Николай Добровольский, 1886'']] 1725 йылда Ҡытайға граф Рагузинский Савва-Владиславич етәкселегендәге илселек ебәрелә. Ике йыл һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 1727 йылда буласаҡ Кяхта ҡалаһы эргәһендә сик булдырыу тураһында Буринск килешеүенә ҡул ҡуйыла, шулай уҡ Рәсәй менән Ҡытай араһындағы сәйәси һәм сауҙа мөнәсәбәттәрен яйға һалған Кяхта килешеүенә лә. Ниһайәт, өс йыл үткәс, хөкүмәт Себер трактын төҙөү буйынса эштәр башлай; төҙөлөш XIX быуат уртаһында ғына тамамлана. Себер тракты [[Мәскәү]]ҙән [[Муром]], [[Арзамас]], Козьмодемьянск, [[Ҡазан]], [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]], [[Пермь]], [[Көңгөр]], [[Екатеринбург]], [[Төмән]], [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]], Оло Укалар (элекке Рыбино, унда «Мәскәү-Себер тракты» [http://muzeitrakt.ucoz.net/ музей-ҡурсаулығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }}), Тара, Каинск, Колывань, [[Томск]] аша үтә. Артабан төньяҡ тармағы — Енисейск, [[Яҡутск|Якутск]], Охотск аша , ә көньяҡ тармағы — [[Иркутск]], [[Улан-Удэ|Верхнеудинск]] аша бара. Верхнеудинскиҙән һуң юл тағы ла икегә бүленә: көнсығышҡа табан Нерчинскиға һәм Шилка һәм [[Амур]] буйлап бара, ә икенсеһе көньяҡҡа Кяхтаға тиклем борола, [[Цин империяһы]]на тиклем. Нәҡ ошо көньяҡ тармаҡ «бөйөк сәй юлы» тип аталған. Артабан сәй һатыусылар Эске Монголия далаларын киҫеп үтеп — Ҡытай ҡапҡалары булып һаналған [Бөйөк Ҡытай диуары]]ның иң мөһим заставаһына — Калганға килгәндәр. XVIII быуат уртаһында тракт юлы көньяҡҡараҡ үҙгәрә: [[Төмән]]дән ул Ялуторовск, Ишим,Тюкалинск, [[Омск]], [[Томск]], [[Ачинск]] һәм [[Красноярск]] аша һәм [[Иркутск|Иркутскиға]] тиклем барған һәм артабан элеккесә. XIX быуат аҙағында Себер тракты Рәсәй иҡтисадының ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә алмай, шуға күрә Транссебер тимер юлы магистрален төҙөргә кәрәк була. == Сәй ҡаруан сауҙаһы == Тракттың көнсығыш өлөшө — Себерҙән алып Калганға тиклем — [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк Ебәк юлдың]] аналогияһы буйынса яңы историографияла «'''Бөйөк сәй юлы'''» исемен ала. Әлеге юлдан Рәсәйгә ҡаруандар менән [[сәй]] алып килгәндәр. 1727 йылғы Буринск килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң урыҫ-ҡытай сигендә Троицкосавск ҡалаһының төҙөлөшө башлан, уның эргәһендә Кяхта урыҫ сауҙа биҫтәһе һәм Маймачен ҡытай сауҙа ҡалаһы барлыҡҡа килә. Ошонан илдәр араһындағы әүҙем сауҙа әйләнеше башланып китә, ул 300 йыл дауамында бара. 1787-се йылда Рәсәйҙә сәй сауҙа компанияһына нигеҙ һалына — «Перлов улдары менән». Һуңыраҡ сәй һатыусыларҙың айырым бер төркөмө барлыҡҡа килә — «'''''сәйнүктәр'''''». Ошо ваҡыттан сәйҙе баш ҡалаларҙа һәм уларға яҡын урынлашҡан ҡалаларҙа ғына түгел, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә һата башлайҙар. [[Файл:Irkutsk_market,_19th_century.jpg|мини|300x300пкс|Ваҡ-төйәк баҙары. [[Иркутск]] (XIX быуат).]] Сәй юлы Ухань ҡалаһынан башлана һәм бер нисә ҡоро ер һәм һыу маршруттарына тармаҡлана, улар өс илдең 150 ҡалаһы аша үтә. Ҡоро ер маршруттарының иң әһәмиәтле пункттары: Тяньмэнь, Юэкоу, Цзинчжоу, Шаян, Тайгу, Синсянь, Шаньинь, Датун, Калган (хәҙер Чжанцзякоу), [[Пекин]], Чжанбэй, Ундерхаан, Мурэн,Хух- Хото, Улан-Хур, Замын-Уула, Эрдэнэ, Урген, Айраг, Чойр, Баян, Налайх, Урга (хәҙер [[Улан-Батор]]), Дархан, Маймачен (хәҙер Алтанбулак), Троицкосавск (хәҙер Кяхта), Селенгинск, Верхнеудинск (хәҙер [[Улан-Удэ]]), Кабанск, Мысовой (хәҙер Бабушкин), Слюдянка, [[Иркутск]], Нижнеудинск, Илимск, Енисейск, Полоцк. Һыу — ҡоро ер маршруты [[Янцзы]] (Хуанша, Цзюйцзян, Чичжоу, Жэньцзян аша) [[Шанхай|Шанхайға]] тиклем бара, артабан — Порт-Артур (хәҙер Люйшунькоу), Вафандянь, Гайчжоу, Дашицяо, Хайчэн, Ляоян, Мукден (хәҙер Шэньян), Телин, Сыпин, Чанчунь, Харбин, Чжаодун, Дацин, Лунцзян, Цицикар, Хайлар, Нерчинск. Верхнеудинскиҙә ике маршрут тоташҡандар. Иркутскиҙән [[Лена]] йылғаһы буйлап, [[Яҡутск|Якутск]] аша Аляскаға юлдың иң ҙур тармағы бара. [[Байкал]] районында Хамар-Дабан (Удунгинск, Иванов, Хамар-Дабанск, Игумновск тракты, Байкал тирәләй юл) ҡоро ер юлдары ғәмәлдә була, шулай уҡ Байкал һәм Селенга аша һыу юлдары. Ҡытай сәйен алып килеү өсөн башҡа юлдар ҙа булған. Тауарҙың бер аҙы боронғо Бөйөк Ебәк юлынан — [[Урта Азия]] аша — килгән. Һуңғараҡ сәйҙе шулай уҡ [[Суэц каналы]] һәм [[Одесса]] диңгеҙ юлдары менән ебәрәләр. Приморьеға сәйҙе Владивосток аша еткергәндәр. Башҡа илдәргә сәй диңгеҙ юлы аша эләккән. Шанхайҙан маршруттар [[Лондон|Лондонға]], Ливерпулгә, [[Бостон|Бостонға]] илткәндәр. Урыҫ сәй тарихы өсөн 1903 йыл бик мөһим була — Транссебер тимер юл магистрале төҙөлөп бөтә һәм, шулай итеп, ҡаруан сауҙаһы ла тамамлана. Ошоноң менән бергә, сәй Рәсәйгә тиҙерәк килтерелә һәм уның хаҡы күпкә арзаная, халыҡ араһында сәй эсеү йолаһы тарала. == Хәтер == Себер тракты ҡала үҫешенә, дөйөм алғанда, бөтә Себерҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. [[Ҡазан]]да Себер тракт урамы бар — ул урамдан [[Арса]] яғына ҡаланан сығып китеү мөмкинлеге бар. [[Пермь|Пермдә]] Кама йылғаһының ярынан ҡала үҙәге аша көнсығышҡа табан үткән Себер урамы бар. Урамда Дворян йыйылышы, губернатор йорто, застава, «Ҡала ситендәге баҡса» (хәҙер ул Горький исемендәге баҡса), төрмә. Ошо урамдан Көңгөр яғына сығып китергә мөмкин. [[Көңгөр]]ҙә Себер тракты бар — урамдан [[Екатеринбург]] ҡалаһы яғына сығып китергә була. [[Екатеринбург]]та шулай уҡ Себер тракты урамы бар. Екатеринбург — Төмән Р351 автотрассаһын Свердловск өлкәһе халҡы Себер тракты тип йөрөтә. [[Төмән|Төмәндә]] Мәскәү тракты урамы бар (элекке тубыл тракты). 2015 йылда төмән активисы Төмәндән [[Тубыл (ҡала)|Тубылға]] тиклем туристар өсөн әлеге маршрутты популярлаштырыу маҡсатында йәйәүләп үтә<ref>{{Cite news|title=Житель Тюмени откроет новый туристический маршрут: 61-летний Борис Воронцов пройдёт около 350 километров за 10 дней|author=Ермак Кристина|url=http://ng72.ru/news/view/907|work=Наша Газета Тюмень|date=14.03.2015|accessdate=2017-08-26}}</ref>. [[Томск|Томскиҙа]] Себер тракты урамы иҫтәлегенә ике урам исеме һаҡланып ҡалған — Иркутск тракты, һәм Мәскәү тракты. [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] Себер трактының бер нисә участкаһы бар (Секменев, Новологинов, Зудилов, Орлов, Радищев, Кушайлы, Оло Укалар — Становка участкаһы һәм башҡалар), улар урындағы әһәмиттәге тарих ҡомартҡылары булып һанала. [[Красноярск|Красноярскиҙа]] федераль «Себер» автотрассаһының көнбайыш йүнәлеше һәр ваҡыт Мәскәү тракты тип аталды, әммә аҙаҡҡы ваҡыт ҡулланыштан сығып бара. [[Ангарск|Ангарскиҙа]] Мәскәү урамы бар, ул тарихи трактҡа тиң. 1965 йылда халыҡ иғәнәһенә урамдың башында сәйәси тотҡондарға һәйкәл ҡуйылған, сөнки ошо тракттан каторжандар үткән. Себер трактына дүрт музей арналған: Удмуртия Республикаһының Дебесы ауылында (1991), Татарстан Республикаһының Ҡарадыуан ауылында, Омск өлкәһенең Большие Уки ауылында, Удмуртия Республикаһының Игра районы Бачки ауылында (2000)<ref>[http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php Музей «Этапный пункт», деревня Бачкеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920141523/http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php |date=2017-09-20 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Вистицкий, Михаил Степанович|Вистицкий М. С.]]|часть= От Москвы № 27|ссылка часть= |заглавие= Указатель дорог Российской империи|оригинал= |ссылка= https://www.prlib.ru/item/459675|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Тип. Театральной дирекции|год= 1804|том= I|страницы= 26-30|столбцы= |страниц= XIV, 519|серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= Грачёв А. Д. и др.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Слободы и Слободчики Урала|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Екатеринбург|издательство= |год= 2014|том= |страницы= 24|столбцы= |страниц= 81|серия= |isbn= 978-5-91256-186-3|тираж= |ref= Грачёв и др.}} * Ефремов В. А. Сибирский тракт, ямщик и колокольчик //Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Словцовские чтения-95». Тюмень, 1996. С. 85-86. * Миненко Н. А. По старому Московскому тракту. Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1990. * Катионов О. Н. Московско-Сибирский тракт и его жители в XVII—XIX в. Новосибирск, 2004. 568 с. == Һылтанмалар == * [http://sibtract.ru Межрегиональный туристско-краеведческий проект «Сибирский тракт»] * [http://muzeitrakt.ucoz.net Историко-краеведческий музей «Московско-Сибирский тракт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }} * [http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html Музей истории Московско-Сибирского тракта Большеуковского муниципального района Омской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227140819/http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html |date=2011-12-27 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=935 Андреева Е. А. Езда по Большому сибирскому тракту в XIX в.]{{ref-pdf}} * [http://prvregion.narod.ru/data/hstpm/mos_tr.htm Небольшой фрагмент истории тракта на сайте первоуральского региона] * [http://sibirica.su/sunduk/zhivopisnoe-puteshestvie-ot-moskvi-do-kitayskoy-granitsi Андрей Мартынов. Живописное путешествие от Москвы до китайской границы. 1816 год. ] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-10 Иван Носков. Кяхта. 1861 год.] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-11 Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Старицкий А. К.'' Река Селенга в Забайкальской области. — СПб, 1913 * История Бурятии: с древнейших времен до начала XX века. Ч.1. — Улан-Удэ, 2009 * Чайный путь. — Иркутск: агентства по туризму Республики Бурятия и администрации Иркутской области, 2008 * [http://tumentoday.ru/2010/08/18/тобольский-тракт-пересечение-истори/ Тобольский тракт: пересечение истории и пространства] * [http://tyumedia.ru/67385.html ТОБОЛЬСКИЙ ТРАКТ. ДОРОЖНАЯ ВОЙНА] [[Категория:Себер тарихы]] [[Категория:Сәй]] a5misqbjs6rf5nsomss2eq4aqr3nh6k 0 136275 1297615 973591 2026-05-20T22:09:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297615 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«„Самрук-Қазына“ милли муллыҡ фонды» акционерҙар йәмғиәте''' — [[Ҡаҙағстан Хөкүмәте|Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте]] берҙән-бер акционеры булған фонд. «Самрук-Ҡазына» акционерҙар йәмғиәтенең идара рәйесе — Әхмәтжан Есимов. == Тарихы == Фонд 2008 йылда [[Ҡаҙағстан Республикаһы]] Президенты Указы менән нигеҙләнә һәм коммерция структураһы булып тора; был инвестицион холдингтың бурысы — Ҡаҙағстан Республикаһының милли муллығын күтәреү һәм милли иҡтисадты модернизациялауға ярҙам итеү. «Самрук-Ҡазына» фонды портфель компанияларына идара итә — уларҙың оҙайлы ҡиммәтен күтәреүҙә һәм үҫешенең тотороҡлолоғон тәьмин итеүҙә ҡатнаша, шулай уҡ милли иҡтисадтың өҫтөнлөклө өлкәләренә инвестицияларҙы әүҙемләштереү менән шөғөлләнә. Фонд активтары яҡынса $67.4 миллиард тәшкил итә. Фонд Төркөмө компаниялары Ҡаҙағстандағы инвестицияларҙың сиреге самаһын тормошҡа ашыра. Холдингтың инвестицион портфеле дөйөм суммаһы яҡынса 100 миллион [[АҠШ доллары]] тәшкил иткән йөҙҙән ашыу проекттан тора. 2013 йылда «Самрук-Ҡазына» акционерҙар йәмғиәте фондҡа һәм уның бүлендек компанияларына сит ил компаниялары менән бенчмаркинг (эшкә сағыштырма анализ) үткәрә. Был анализ һөҙөмтәһендә шул асыҡлана: оҡшаш сит ил компаниялары бер үк күләмдә һалынған капиталдан күберәк килем ала. Фонд [[Малайзия]]ның «КhazanahNasionalBerhad» һәм [[Сингапур]]ҙың «Temasek» милли муллыҡ фондтарында үткәрелгән үҙгәртеп ҡороу программаһын өлгө итеп алырға тәҡдим итә. Инициатива дәүләт башлығының хуплауын таба. 2014 йылдың апрелендә ул фонд етәкселегенә 2014 йылдың сентябренә бизнесты үҙгәртеп ҡороу программаһын эшләп бөтөргә ҡуша<ref name="kmoddl">{{Cite web|title=Н. Назарбаев поручил до сентября разработать программу трансформации АО «Самрук-Казына»"|url=http://www.zakon.kz/4619280-n.-nazarbaev-poruchil-do-sentjabrja.html|author=zakon.kz}}</ref>. [[2014 йыл]]дың сентябрендә "Самрук-Ҡазына"ның директорҙар советы холдингтың дәүләт биргән активтарға мөдирлек итеү урынына әүҙем инвесторлыҡҡа күсеүҙе күҙҙә тотҡан программаһын хуплай. «Самрук-Ҡазына», «Қазақстан темір жолы» МК, «Казпочта», «Казмунайгаз» МК, "НАК «Казатомпром», «KEGOC», «Самрук-Энерго» акционерҙар йәмғиәттәрендә 2014—2015 йылдарҙа трансформация эштәре башлана. == «Самрук-Ҡазына» акционерҙар йәмғиәтенең портфель компаниялары == * «Қазақстан темір жолы» АЙ (КТЖ) (100 %) * «КазМунайГаз» милли компанияһы АЙ (90 %)<ref>{{Cite news|title=https://tengrinews.kz/money/10-protsentov-aktsiy-kazmunaygaza-prodanyi-na-KASE-278890/|work=Tengrinews}}</ref> * «Самрук-Энерго» АЙ (100 %) * «Тау-Кен Самрук» милли тау-мәғдән компанияһы АЙ (100 %) * «Біріккен химиялық компания» ширҡәте (100 %) * "НАК «Казатомпром» АЙ (100 %) * «Kazakhstan Electricity Grid Operating Company KEGOC» АЙ (90 % + бер ябай акция) * «Казахтелеком» АЙ (51 %) * «Самрук-Казына» күсемһеҙ милек фонды АЙ (100 %) * «Казпочта» АЙ (100 %) * «Казахстан Инжиниринг» милли компанияһы (100 %) * «Самрук-Ҡазына Инвест» ширҡәте (100 %) * «Эйр Астана» АЙ (51 %) * «Аҡтүбә халыҡ-ара аэропорты» АЙ (100 %) * «Павлодар аэропорты» АЙ (100 %) * «Самрук-Ҡазына Контракт» ширҡәте (100 %) * «Атырау халыҡ-ара аэропорты» АЙ (100 %) * «КОРЭМ» АЙ (100 %) * «Air Kazakhstan авиация компанияһы» АЙ (53.55 %) * «Qazaq Air» АЙ (100 %) * «Самрук-Ҡазына Бизнес Сервис» ширҡәте (100 %) == Рейтингтары == * Сил ил валюталарындағы бурыстар буйынса кредит рейтингы — BBB/A-3 * Милли валюталағы бурыстар буйынса кредит рейтингы — BBB+/A-2 * Милли шкала буйынса рейтингы — KzAAA * Оҙайлы рейтингтар буйынса прогноз — «тотороҡло». == Етәкселәре == * 2012 йылдың февраленән "Самрук-Ҡазына"ның йәмәғәтселек менән бәйләнештәр департаменты директоры — Айдар Махметов. * 2017 йылдың 23 декабрендә «„Самрук-Ҡазына“ милли муллыҡ фонды» АЙ идараһы рәйесе вазифаһына Есимов Ахметжан Смагул улы тәғәйенләнә. * 2017 йылдың 28 декабрендә «„Самрук-Ҡазына“ милли муллыҡ фонды» АЙ идарасы директоры—секретариат етәксеһе итеп Алишер Пирметов тәғәйенләнә. * 2018 йылдың 15 ғинуарынан "Самрук-Ҡазына"ның йәмәғәтселек менән бәйләнештәр департаменты директоры итеп Сергей Куянов тәғәйенләнә<ref>[https://www.zakon.kz/4898741-sergey-kuyanov-poluchil-novuyu-dolzhnost.html Сергей Куянов получил новую должность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527105406/http://www.zakon.kz/4898741-sergey-kuyanov-poluchil-novuyu-dolzhnost.html |date=2018-05-27 }}</ref>. * 2018 йылдың 15 ғинуарында «„Самрук-Ҡазына“ милли муллыҡ фонды» АЙ идара рәйесе урынбаҫары итеп Алик Айдарбаев тәғәйенләнә<ref>[https://forbes.kz/process/appointments/alik_aydarbaev_poluchil_novoe_naznachenie Алик Айдарбаев получил новое назначение]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://vlast.kz/novosti/19171-samruk-kazyna-planiruet-sekonomit-300-mlrd-tenge-do-2020-goda.html Самрук-Қазына планирует сэкономить 300 млрд тенге до 2020 года]{{ref-ru}}{{V|25|05|2018}} * [http://vlast.kz/biznes/adamas_ilkjavichus_samruk_kazyna_transformaciju_nevozmozhno_provesti_za_odnu_noch-11264.html Интернет-журнал «Власть» Адамас Илькявичус, «Самрук-Казына»: Трансформацию невозможно провести за одну ночь]{{ref-ru}}{{V|25|05|2018}} [[Категория:2008 йылда нигеҙләнгән компаниялар]] [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] o65ss7bokckz4acaptjqftua6wws7az 0 137703 1297628 1291552 2026-05-21T04:16:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297628 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар''' — Иң яңы заманда ғына иртә осор [[Боронғо грек фәлсәфәһе|боронғо грек]] [[Боронғо грек фәлсәфәһе|фәйләсуфтарына]] (б. э. т. VII—V бб.), шулай уҡ уларҙың б. э. т. IV б. йәшәгән сократик һәм софистик традицияларынан тыш йүнәлештәрҙә ижад иткән  вариҫтарына ҡарата ҡабул ителгән шартлы исем. Шулай уҡ хронологик мәғәнәлә генә ҡулланылыуы мөмкин {{Sfn|Драч|2003}} (уларға ҡаратылғандарҙың ҡайһы берҙәре Сократтың замандашы булғанлыҡтан, был бик үк дөрөҫ түгел). Сократҡа тиклемге фәйләсуфтарҙың хеҙмәттәре һуңғы антик авторҙар хеҙмәттәрендә {{comment|өҙөмтә|цитата}} булараҡ һаҡланған  фрагменттар буйынса ғына билдәле. == Тарихы == {{comment|«Сократ дәүеренә тиклем билдәле булған»|«Досократики»}} фәйләсуфтар тигән термин 1903 йылда немец ғалимы Герман Дильс үҙенең {{comment|«Досократиктарҙың фрагменттары»|«Фрагменты досократиков»}} («Die Fragmente der Vorsokratiker») тигән хеҙмәтендә  [[Сократ|Сократҡа]] саҡлы йәшәгән фәйләсуфтарҙың текстарын йыйып баҫтырғандан һуң нығынған. Китапҡа орфик һәм башҡа фәлсәфәүигә тиклемге теокосмогония фрагменттары менән бергә 400-ҙән ашыу исем ингән. «Досократик» тигән термин немец фәйләсуфы, филологы һәм теологы Иоһанн Август Эберхард (1739-1809) үҙенең 1788 йылда сыҡҡан {{comment|«Фәлсәфәнең академик лекцияларҙа ҡулланырлыҡ дөйөм тарихы»|«Всеобщая история философии для использования в академических лекциях»}} китабында индергән «досократик фәлсәфә» терминына ҡайтып ҡала; ғалим антик философияны ике төп осорға — «сократҡа тиклемге фәлсәфәгә» һәм «сократ фәлсәфәһенә»<ref name="autogenerated2">http://cyberleninka.ru/article/n/andre-laks-dosokratiki-kak-termin-istoriografii-antichnoy-filosofii.pdf</ref> бүлә. Эдуард Целлерҙең XIX быуат уртаһында классик тип һаналған {{comment|«Гректарҙың фәлсәфәһе үҙенең тарихи үҫешендә»|«Философия греков в её историческом развитии»}} хеҙмәтендә боронғо грек фәлсәфәһенең беренсе этабын боронғо ионийлыларҙан Сократҡа тиклем<ref>{{НФЭ|3337|Целлер|М. А. Солопова}}</ref> тип күрһәткән. [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]] фәлсәфәһенән алдараҡ килгән тарихта боронғо грек философияһының тәүге осоро Фалестан Аристотелгә саҡлы билдәләнә<ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/eduard-tseller-ocherk-istorii-zhizni.pdf с. 93]</ref>. Досократиктарҙың  концептуаль мәғлүмәте менән беҙ британ-шотланд антиклыҡты өйрәнеүселәр уларҙы «иртә грек фәйләсуфтары» тип атаған ) бурыслыбыҙ. «Досократиктар» термины — яңы европа заманыныҡы булыуға ҡарамаҫтан, уның нигеҙенә һалынған стереотиптар [[Платон]]ға һәм [[Аристотель|Аристотель]]гә барып тоташа. Фәлсәфәнең тарихи башы тураһында һорауға яуап эҙләгән антик авторҙар, уға нигеҙ һалыусылар, тип  ете аҡыл эйәһе фигураһына күрһәтә. Уларҙың береһе, Фалес Милетский, Аристотель заманынан уҡ Грецияның беренсе фәйләсуфы һаналған. Ул — шулай уҡ Анаксимандр, Анаксимен, Ферекид Сиросский, [[Диоген Аполлонийский]] һ. б. ҡараған милет мәктәбе вәкиле. Уның артынан йәшәйеш фәлсәфәһе менән шөғөлләнгән элеаттар мәктәбе (б. э. т. яҡынса 580—430 йй.) килә. Уға Ксенофан, Парменид, Зенон Элейский, Мелисс ҡараған. Был мәктәп менән бер үк ваҡытта гармония, үлсәү, һан тикшереү менән шөғөлләнгән Пифагор мәктәбе булған, һәм уға  башҡалар менән бер рәттән Филолай (б. э. т. V б. аҙағы), табип Алкмеон (б. э. т. 520 й. тирәһе), музыка теоретигы, философ һәм математик Архит  Тарентский (б. э. т. яҡынса 400-365 йй.) ҡараған. Шулай уҡ скульптор [[Поликлет Старший|Өлкән Поликлет]] (б. э. т. V б. аҙағы) уның яҡлы булған. Гераклит, Эмпедокл һәм Анаксагор бөйөк яңғыҙҙар булған. [[Демокрит]], үҙенең {{comment|бөтөн белемде туплаған|всеохватывающее}} энциклопедик фекерләүе, үҙенең ярым легендар элгәре Левкипп һәм демокрит мәктәбе менән бергә, Сократҡа тиклемге  космологияның тамамланышы булған. Был уҡ ваҡытҡа иртә [[Софисты|софистарҙы]] (Протагор, Горгий, Гиппий, Продик) ҡаратып була. Шул уҡ ваҡытта, юғарыла килтерелгән Сократҡа тиклемге аҡыл эйәләренең традицион берекмәһенең шартлылығы билдәләнә, бигерәк тә уларҙың тәғлимәтендәге уртаҡ элементтарҙы айырырға маташыу яһалма. == Тәғлимәт == {{See also|натурфилософия}} [[Йыһан|Ғаләм]] ([[тәбиғәт]]) Сократҡа тиклемгеләрҙең фәлсәфә йөрөтөүенең төп предметы булған. Уларға йыһан ябай тойоу стихияһынан: ҡуйырыу һәм һирәкләнеш һөҙөмтәһендә үҙ-ара бер-береһенә күсеүсе ер, һыу, һауа, ут һәм эфирҙан торған һымаҡ тойолған. Сократҡа тиклемгеләр үҙҙәренең һығымталарын нисек булһа ла нигеҙләгән ике универсаль тезис формулировкалаған: «''булмағандан бер нәмә лә булмай''» һәм «''оҡшаш оҡшаш аша таныла''». Был осорҙа кеше һәм социаль сфера, ҡағиҙә булараҡ, дөйөм ғаләм тормошонан айырылып сыҡмаған булған <ref name="autogenerated1">[http://ena.lp.edu.ua/bitstream/ntb/6400/1/09.pdf Електронний науковий архів Науково-технічної бібліотеки Національного університету «Львівська політехніка»: Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127193745/http://ena.lp.edu.ua/bitstream/ntb/6400/1/09.pdf |date=2018-11-27 }}</ref>. Сократҡа тиклемгеләрҙә кеше, йәмғиәт һәм йыһан бер үк төрлө {{comment|ҡанунилыҡ|закономерность}}ҡа буйһона. Ф. Х. Кессиди билдәләгәнсә, уларҙың тәбиғәт концепцияһы «донъяла нимә булғанын тәбиғи (натурфәлсәфә) аңлатып ҡына түгел, әммә  ысынбарлыҡ донъяла тормош йүнәлеше сараһын: „илаһи“ ғаләмдә кешенең урынын һәм тәғәйенләнешен билдәләргә бурыслы». Дуализмды Сократҡа тиклемге тотороҡло  концепция менән билдәләйҙәр. == Вәкилдәре == * Милетлылар: ** Фалес Милетский ** Анаксимандр ** Анаксимен ** Гераклит Эфесский * Диоген Аполлонийский * Ксенофан * [[Пифагор|Пифагор Самосский]] * Элеянан Парменид * Агригенттан Эмпедокл * Клазомендан Анаксагор * Левкипп * [[Демокрит]] * Кратил == Мәктәптәре == Сократҡа тиклемгеләр традиция буйынса бүленгән  ионий фәлсәфәһе (Милет мәктәбе, Гераклит, Диоген Аполлонийский), италий фәлсәфәһе (пифагорейлылар, элеаттар) һәм атомистарға бүленгән. Ҡайһы ваҡыт Сократҡа тиклемгеләргә яңылыш софистарҙы ла индерәләр, әммә был бик үк дөрөҫ түгел. Софистарҙың күпселеге [[Сократ]]тың замандашы булғанлыҡтан һәм ул софистарҙың күпселеге менән әүҙем бәхәсләшкән. Бынан тыш, софистарҙың тәғлимәте Сократҡа тиклемгеләрҙең тәғлимәтенән ныҡ айырыла. В целом для восточной, ионийской, традиции характерны эмпиризм, интерес к многообразию материально-вещественного бытия космоса; для западной, италийской, традиции более характерен интерес к формальному, — числовому и структурному, — аспекту вещей. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group="*"}} == Сығанаҡтар == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг А. X.]]|заглавие=Истоки христианского богословия. Введение в античную философию|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Пер. с англ. В. А. Самойлова |издание=2-е изд., исправ. и доп |место=СПб. |издательство=[[Издательство Олега Абышко]] |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=256 |серия=Библиотека христианской мысли. Исследования |isbn=5-7435-02-234 |тираж= |ref=Армстронг }} * {{книга |автор=[[Драч, Геннадий Владимирович|Драч Г. В.]]|заглавие=Рождение античной философии и начало антропологической проблематики |оригинал= |ссылка=http://lineburg.ru/philosophy/drach_g_v__rozhdenie_antichnoj_filosofii_i_nachalo_antropologicheskoj_problematiki__m___gardariki__2003__318_s.html |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Гардарики |год=2003 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=318 |серия= |isbn=5-8297-0130-8 |тираж= |ref=Драч }} * {{статья |автор=[[Лебедев, Андрей Валентинович (филолог)|Лебедев А. В.]] |заглавие=Избавляясь от „досократиков“ |оригинал= |ссылка=http://iph.ras.ru/uplfile/histph/publ/-------_------------.pdf |автор издания= |издание=Философия в диалоге культур. Всемирный день философии (Москва – Санкт Петербург, 16 – 19 ноября 2009 года), Материалы |тип= |место=М. |издательство= [[Прогресс-Традиция]]|год=2010 |выпуск= |том= |номер= |страницы=177–183 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Лебедев |archiveurl= |archivedate=}} * {{НФЭ|1011|Досократики|[[Лебедев, Андрей Валентинович (филолог)|А. В. Лебедев]]}} * [[Маковельский, Александр Осипович|А. О. Маковельский]]. [http://runivers.ru/philosophy/lib/book6251/ Досократики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402122955/http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6251/ |date=2015-04-02 }}. В 3 томах. — [[Казань]], 1914—1919. * [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]]. История западной философии. [[Ростов-на-Дону|Ростов н/Д]]: «Феникс», 2002. * {{книга| автор= [[Поппер, Карл Раймунд|Поппер К.]]| часть= Назад к досократикам|заглавие= Предположения и опровержения: Рост научного знания| ссылка= http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/popper/05.php| место = М.| издательство = ООО «Издательство АСТ», ЗАО НПП «Ермак»|год= 2004| страниц= 638|ref= Поппер|isbn = 5-17-012641-7}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Фрагменты ранних греческих философов. Часть I. От эпических теокосмогоний до возникновения атомистики |оригинал= |ссылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Filosoph/Index.htm |викитека= |ответственный=Изд. подг. [[Лебедев, Андрей Валентинович (филолог)|А. В. Лебедев]] |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=576 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * Райхерт К. Андрэ Лакс: «Досократики» как термин историографии античной философии // Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция. 2013. Т. 7. № 2. С. 374—384. * Райхерт, К. В. (2012) «Анализ критики А. В. Лебедева термина „досократики“ Дильса-Кранца», ΣΧΟΛΗ 6.2, 434—449: http://www.nsu.ru/classics/schole/6/6-2-raich.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422112520/https://nsu.ru/classics/schole/6/6-2-raich.pdf |date=2018-04-22 }}. * The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy / P. Curd, D.W. Graham. — Oxford: Oxford University Press Inc, 2008, 608 p. <nowiki>ISBN 978-0199837557</nowiki> * Laks, A. (2001) «„Philosophes Presocratiques“: Remarques sur la construction d’une catégorie de l’historiographie philosophique», Aporemata, Band 5: Historicization — Historisierung. Göttingen: 293—311. * Laks, A. éd. (2000) Qu’est-ce que la philosophie présocratique? Lille. == Һылтанмалар == * Сайт [http://placita.org placita.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301000229/http://placita.org/ |date=2021-03-01 }}, посвященный изучению античных свидетельств об учениях досократиков. {{Досократики}} {{История философии}} [[Категория:Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар|*]] [[Категория:Натурфилософтар]] 5wbkjgn7r0s67m6ej1qhjtvs4glx5ou 0 141305 1297610 1267131 2026-05-20T20:40:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297610 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы''' ([[20 декабрь]] [[1946 йыл]]) — журналист, яҙыусыһы, драматург, топонимист һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2001—2006 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] [[башҡорт теле]]ндә сыҡҡан [[Салауат (гәзит)|«Салауат» гәзите]] мөхәррире. 1992 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]], 2002 йылдан — Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006), [[СССР]]-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Х. Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (1998). == Биографияһы == Мөхтәр Абдрахман улы Сабитов 1946 йылдың 20 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Маҡар районы]] (хәҙерге [[Ишембай районы]]) [[Ураҙбай (Ишембай районы)|Уразбай]] ауылында тыуған. 1988 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан 2006 йылға тиклем баҫманың мөхәррире. Салауат ҡалаһы хакимиәтенең топономик комиссия етәксеһе, төбәктең ауылдары тарихын өйрәнеүсе<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/949 Мухтар Сабитов | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721114607/http://libmap.bashnl.ru/node/949 |date=2021-07-21 }}</ref>. 1992 йылда Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» маҡтаулы исемен тапшырған ваҡытта [[Мортаза Рәхимов]] былай тип әйтә: «Мөхтәр Абдрахман улы — башҡорт телендә „Салауат“ ҡала гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм ойоштороусыһы. Гәзит [[Салауат]] ҡалаһында ғына популяр түгел, уны [[Ишембай]], [[Мәләүез]] һәм республиканың башҡа күрше райондарында ла алдыралар. Баҫманың тиражы арта, матди-техник базаһы нығый. [[2004 йыл]]да республика конкурсы „Салауат образы беҙҙең йөрәктәрҙә“ темаһына „Иң яҡшы публикация“ номинацияһында гәзит лауреат дипломына лайыҡ булды. Мөхтәр Абдрахман улы — бер нисә китап авторы, драматург, театр сәхнәһендә уның пьесалары ҙур уңыш менән бара. Салауат ҡалаһы хакимиәтенең топономик комиссия етәксеһе, төбәктең ауылдары тарихын өйрәнеүсе. Уға ҙур ҡыуаныс менән профессиональ награданы тапшырам!»<ref>[http://www.hrono.ru/text/2006/rahimov07_06.html Муртаза Рахимов. ПРИЗВАНИЕ ЛИТЕРАТУРЫ — СЛУЖИТЬ ВЫСОКИМ НРАВСТВЕННЫМ И ДУХОВНЫМ ИДЕАЛАМ/ Выступление Президента Республики Башкортостан М. Г. Рахимова на XIV съезде Союза писателей Республики Башкортостан 21 апреля 2006 года// Бельские просторы, № 07, 2006.]</ref> Башҡортостан Республикаһының [[Салауат ҡалаһы ҡала округы]] Советы депутаты, сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, экология һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссия ағзаһы<ref>[http://www.salavatsovet.ru/sabitov-muxtar-abdraxmanovich/ Совет городского округа город Салават] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915165036/http://www.salavatsovet.ru/sabitov-muxtar-abdraxmanovich/ |date=2018-09-15 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһе Салауат ҡала комитетының беренсе секретары<ref>[http://kprf102.ru/index.php/2-novosti/bez_kategorii/50-%D0%BA%D0%BF%D1%80%D1%84-%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%B8-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html КПРФ в районах и городах Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413125122/http://kprf102.ru/index.php/2-novosti/bez_kategorii/50-%D0%BA%D0%BF%D1%80%D1%84-%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%B8-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html |date=2014-04-13 }}</ref>. == Әҙәби әҫәрҙәре == * «Төнгө шәүләләр» драмаһы Баймаҡ халыҡ театры (1988) һәм Ҡыйғы халыҡ театрында (1989) ҡуйыла. * «Көт мине, Рәйсә» романы 2009 йылда иң яҡшы китап тип таныла<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=17154&tab=7 Республика Башкортостан//ТВОРЧЕСТВО:Лёгкое перо и вдохновение .Стерлитамакской писательской организации — четверть века: Творческая организация объединяет поэтов и прозаиков г…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230354/http://www.agidel.ru/?param1=17154&tab=7 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>http://www.ivagant.ru/free/28374/soyuz-pisatelei-rb-pisatel-i-vremya.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413131110/http://www.ivagant.ru/free/28374/soyuz-pisatelei-rb-pisatel-i-vremya.pdf |date=2014-04-13 }}</ref>. Автор үҙе былай тип һөйләй: «Был роман бик символик. Исеме үҙе күп нәмә тураһында һөйләй. Кемде һәм ҡайҙан көтөргә? Мин мәктәп уҡыусыларының үҙгәртеп ҡороу дәүеренән алып беҙҙең көндәргә тиклем булған проблемалары тураһында яҙҙым. Был бөтөн быуын формалашыуының ҡатмарлы осоро була. Наркомания, һаулыҡ һаҡлау, социаль адаптация проблемалары»<ref>[http://salavatcity.ru/index.php?name=news&op=view&id=563 Живой классик — Колонка — Новости — Город Салават — Salavat City]</ref> . == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997). * Х. Ғиләжев исемендәге премия (1998). * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006) * Икенсе «Иң яҡшы башҡорт китабы» республика конкурсының «Проза һәм шиғриәт» номинацияһында еңеүсе — «Көт мине, Рәйсә!» романы өсөн. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92254}}{{V|26|04|2021}} * http://libmap.bashnl.ru/node/949 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721114607/http://libmap.bashnl.ru/node/949 |date=2021-07-21 }} * http://www.salavatsovet.ru/sabitov-muxtar-abdraxmanovich/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915165036/http://www.salavatsovet.ru/sabitov-muxtar-abdraxmanovich/ |date=2018-09-15 }} * [http://zakon-region3.ru/1/46897/ Указ Президента РБ от 25.02.1997 N УП-120 «О награждении Сабитова М. А. Почётной грамотой Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721130851/https://zakon-region3.ru/1/46897/ |date=2021-07-21 }} [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:20 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] 3gtcqet8zgag3wi70bix8fa4fdy6vrq 0 142147 1297625 1237522 2026-05-21T02:12:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297625 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Си́мвол''' ({{lang-grc|σύμβολον}} «<шартлы> тамға, сигнал») — ниндәйҙер [[объект]]тың сифатын белдерә торған [[билдә]], берәй [[предмет]]тың йәки [[Хайуандар|хайуандың]] [[һүрәт]]е, һынланышы<ref>[http://sigils.ru/symbols/ Символика эзотерических учений. История символики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610121913/http://sigils.ru/symbols/ |date=2011-06-10 }}</ref>; ниндәйҙер төшөнсәнең, идеяның, күренештең [[шартлы билдә]]һе<ref name="simbol">[http://eurasialand.ru/txt/kanke/81.htm Символ и знак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525235018/http://eurasialand.ru/txt/kanke/81.htm |date=2014-05-25 }}</ref>. Ҡайһы берҙә билдә һәм символы айырыла, сөнки, билдәнән айырмалы рәүештә, символ тәрәнерәк социаль-норматив (рухи) үлсәү тип иҫәпләнә<ref name="simbol"/>. == Тарихы == Символ төшөнсәһе [[художестволы образ]], [[аллегория]], [[Сағыштырыу (социаль фәндәр)|сағыштырыу]] категорияларына яҡын тора. Мәҫәлән, һуңғы антик дәүерҙә тәре христиандар символына әйләнә. Яңы тарихта свастика милләтсе-социализм символына әүерелгән. Ф. И. Гиренок хәҙерге заман мәҙәниәтендә «символ һәм билдә араһында» айырма юҡҡа сыҡҡан, ти, символдың иһә ысынбарлыҡтан өҫтөнөрәк тороуына иғтибарҙы йүнәлтә<ref>''[[Гиренок, Фёдор Иванович|Гиренок Ф. И.]]'' Аутография языка и сознания. — М.: [[МГИУ]], 2010. — С. 176.</ref>. А. Ф. Лосев символды «идея һәм әйберҙең субстанциялы тиңлеге» тип билдәләй<ref>''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' Очерки античного символизма и мифологии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1993. — С. 635.</ref>. Һәр символдың үҙенең образы бар, әммә уның үҙенә типә-тиң булмаған ниндәйҙер мәғәнәһе була. Ике элементтан — образ һәм мәғәнәнән башҡа символды күҙ алдына ла килтереп булмай. Шуға ла символдар нисек шәрехләүгә (интерпретацияға) ҡарап йәшәй ҙә<ref>''[[Мамардашвили, Мераб Константинович|Мамардашвили M. K.]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|Пятигорский А. М.]]'' [http://psylib.org.ua/books/mampg02/txt12.htm Символ и сознание. Метафизически размышления о сознании, символике и языке] / Под общей редакцией [[Сенокосов, Юрий Петрович|Ю. П. Сенокосова]]. — М.: Школа «Языки русской культуры», 1997.</ref>. XХ быуатта неокантсы Эрнст Кассирер, символ төшөнсәһен дөйөмләштереп, "символик формаларға " киң синыфлы мәҙәни күренештәрҙе: [[тел]], [[миф]], [[дин]], [[сәнғәт]] һәм [[фән]]де индерә, улар ярҙамында кешеләр үҙҙәрен уратып алған хаосты тәртипкә һала, тип һанай. Бынан алдараҡ [[Кант]], тип иҫбатлай [[сәнғәт]]те, интуитив күҙаллау булараҡ, символик йөкмәткеле тип һанаған<ref>[http://www.i-u.ru/biblio/archive/basin_iskusstvo_and_communication/9.aspx Немецкая классическая Эстетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107004928/http://www.i-u.ru/biblio/archive/basin_iskusstvo_and_communication/9.aspx |date=2008-01-07 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * Алхимические символы * Астрономические символы * Государственные символы * Религиозные символы * Сакральная геометрия * Символы пола * Символы коммунистического движения * Символы опасности * Символы святых * Символизм == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Викисловарь}} == Әҙәбәит == {{Навигация}} * ''Аверинцев С. С.'' Заметки к будущей классификации типов символа // Проблемы изучения культурного наследия / Под ред. Г. В. Степанова. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1985. — 400 с. * ''Аверинцев С. С.'' Системность символов в поэзии Вячеслава Иванова // Контекст-1989. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1989. — 270 с. * ''Арутюнова Н. Д.'' Образ, метафора, символ в контексте жизни и культуры // Res philologica. Филологические исследования. — М.; Л.: Наука, 1990. — 468 с. * ''Гордиенко А. Н.'' Энциклопедия символов. — М.: [[ЭКСМО]], 2007. — 304 с. * ''Кассирер Э.'' Философия символических форм. В 3х томах. — Cassirer Е. Philosophie der symbolischen Formen, L1-3, — Berlin, 1923. * ''Кулагина Н. В.'' Символ как средство мировосприятия и миропонимания: Дис. канд. филос. наук: 09.00.08 / МГУ. — М., 2003. * ''Левада Ю. А., Лосев А. Ф.'' Проблема символа и реалистическое искусство. — 2-е изд., испр. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1995. — 320 с. * ''Лосев А. Ф.'' Философско-поэтический символ Софии у Вл. Соловьева // Лосев А. Ф. Страсть к диалектике: Литературные размышления философа. — М.: Советский писатель, 1990. — 320 с. * ''Лотман Ю. М.'' Символ в системе культуры // Лотман Ю. М. Избранные статьи в 3-х т. — Т. 1.: «Статьи по семиотике и типологии культуры». — Таллин: Александра, 1992. — 480 с. * ''Лошаков Р. А.'' Феномен и символ // Вестник Русской Христианской Гуманитаронй Академии. — 2005. — № 6. — С. 73-84. * {{книга |автор = [[Пастуро, Мишель|Пастуро М.]] |заглавие = Символическая история европейского Средневековья |оригинал = |ссылка = |ответственный = Мишель Пастуро; Пер. с франц. Екатерины Решетниковой; Оформление Павла Лосева |издание = |место = СПб. |издательство = Alexandria |год = 2012 |страницы = |страниц = 448, [16] |серия = |isbn = 978-5-903445-21-9 |тираж = 3&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Попов А. В.'' Символ как фактор текстопорождения: На материале текстов современной русской поэзии Горного Алтая: Дис. канд. филол. наук : 10.02.01. — Барнаул: РГБ, 2006. * ''[[Свасьян, Карен Араевич|Свасьян К. А.]]'' Проблема символа в современной философии: (Критика и анализ). — Ер.: Изд-во АН АрмССР, 1980. — 226 c. * ''Солодуб Ю. П.'' Текстообразующая функция символа в художественном произведении // Филологические науки. — 2002. — № 2. — С. 46-55. * ''Сычева С. Г.'' Проблема символа в философии. — Томск: [[Томский государственный университет|Изд-во Том. ун-та]], 2000. — 197 с * Шмеман А. Д. [http://www.liturgica.ru/bibliot/tainstvo.html Таинство и символ]. * Энциклопедия символов, знаков, эмблем. — М.: Эксмо; СПб.: Мидгард, 2005. — 608 с., ил. ISBN 5-699-08964-0 == Һылтанмалар == * [http://ec-dejavu.ru/s-2/Symbol.html Символ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402114719/http://ec-dejavu.ru/s-2/Symbol.html |date=2022-04-02 }} // ''Аверинцев С. С.'' София-Логос. Словарь. 2-е, испр. изд. — К.: Дух i Лiтера, 2001, с. 155—161. * {{статья | автор = [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]] | заглавие = Знаки и символы молодежи | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_Val2/31.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 209—211 }} * Луков Вл. А. [http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4215.html Метерлинк о символе у Шекспира] // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» [2010]. [[Категория:Символдар ]] [[Категория:Мәҙәниәт социологияһы]] d8xp04bjih146w3ci2le0gxyom4y6lu 8 143246 1297574 1247483 2026-05-20T15:48:44Z WikiBayer 23544 1297574 javascript text/javascript // <nowiki> ( function () { var wmFullText = 'Викилаштырғыс был биттәге БӨТӘ тексты эшкәртә. Дауам итергәме', wmTalkPage = 'Викилаштырғыс фекерләшеү битен тулыһынса эшкәртмәй.\n\nТикшерергә кәрәк булған өлөштә билдәләгеҙ һәм викилаштырыу төймәһәнә яңынан баҫығыҙ!'; window.wfPlugins = window.wfPlugins || []; window.wfPluginsT = window.wfPluginsT || []; // Function takes an input or text as an argument. If it is absent, it uses $( '#wpTextbox1' ) // as an input. window.Wikify = function ( inputOrText ) { 'use strict'; var $input, text, caretPosition, textScroll, txt = '', hidden = [], winScroll = document.documentElement.scrollTop, $CodeMirrorVscrollbar = $( '.CodeMirror-vscrollbar' ); // Check what's in the first parameter if ( typeof inputOrText === 'string' ) { text = inputOrText; } else { $input = $( ( inputOrText && ( ( inputOrText.nodeType && inputOrText.value !== undefined ) || // node ( inputOrText.prop && inputOrText.prop( 'nodeType' ) ) // jQuery object ) ) ? inputOrText : '#wpTextbox1' ); } // FUNCTIONS function r( r1, r2 ) { txt = txt.replace( r1, r2 ); } function hide( re ) { r( re, function ( s ) { return '\x01' + hidden.push( s ) + '\x02'; } ); } function hideTag ( tag ) { hide( new RegExp( '<' + tag + '( [^>]+)?>[\\s\\S]+?<\\/' + tag + '>', 'gi' ) ); } function hideTemplates() { hide( /\{\{([^{]\{?)+?\}\}/g ); var pos = 0, stack = [], tpl, left, right; while ( true ) { left = txt.indexOf( '{{', pos ); right = txt.indexOf( '}}', pos ); if ( left === -1 && right === -1 && !stack.length ) { break; } if ( left !== -1 && ( left < right || right === -1 ) ) { stack.push( left ); pos = left + 2; } else { left = stack.pop(); if ( typeof left === 'undefined' ) { if ( right === -1 ) { pos += 2; continue; } else { left = 0; } } if ( right === -1 ) { right = txt.length; } right += 2; tpl = txt.substring( left, right ); txt = txt.substring( 0, left ) + '\x01' + hidden.push( tpl ) + '\x02' + txt.substr( right ); pos = right - tpl.length; } } } function processLink( link, left, right ) { left = $.trim( left.replace( /[ _\u00A0]+/g, ' ' ) ); if ( left.match( /^(?:Категория|Файл) ?:/ ) ) { return '[[' + left + '|' + right + ']]'; } right = $.trim( right.replace( / {2,}/g, ' ' ) ); var inLink = right.substr( 0, left.length ); var afterLink = right.substr( left.length ); var uniLeft = left.substr( 0, 1 ).toUpperCase() + left.substr( 1 ); var uniRight = ( right.substr( 0, 1 ).toUpperCase() + right.substr( 1 ) ).replace( /[_\u00A0]/g, ' ' ); if ( uniRight.indexOf( uniLeft ) === 0 && afterLink.match( /^[a-zа-яё]*$/ ) ) { return '[[' + inLink + ']]' + afterLink; } else { return '[[' + left + '|' + right + ']]'; } } function processText() { var i, u = '\u00A0'; // non-breaking space if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) % 2 || mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 4 ) { // is talk page var sigs = txt.match( /\d\d:\d\d, \d\d? \S{3,8} 20\d\d \(UTC\)/g ); if ( sigs && sigs.length > 1 ) { alert( wmTalkPage ); return; } } hideTag( 'nowiki' ); hideTag( 'pre' ); hideTag( 'source' ); hideTag( 'syntaxhighlight' ); hideTag( 'templatedata' ); hideTag( 'code' ); hideTag( 'kbd' ); hideTag( 'tt' ); hideTag( 'graph' ); hideTag( 'hiero' ); hideTag( 'math' ); hideTag( 'timeline' ); hideTag( 'chem' ); hideTag( 'score' ); hideTag( 'categorytree' ); hideTag( 'inputbox' ); hideTag( 'mapframe' ); hideTag( 'maplink' ); r( /( |\n|\r)+\{\{(·|•|\*)\}\}/g, '{{$2}}' ); // before {{·/•/*}}, usually in templates r( /\{\{\s*[Шш]аблон:([\s\S]+?)\}\}/g, '{{$1}}' ); r( /(\{\{\s*)reflist(\s*[\|\}])/ig, '$1примечания$2' ); r( /\{\{(?:subst|subst):(?:[бБ]баҫ(?:ым)?|')\}\}/g, '\u0301' ); r( /( |\n|\r)+\{\{(·|•|\*)\}\}/g, '{{$2}}' ); // before {{·/•/*}}, usually in templates r( /\{\{\s*[Ҡҡ]алып:([\s\S]+?)\}\}/g, '{{$1}}' ); r( /(\{\{\s*)(?:reflist|список примечаний)(\s*[\|\}])/ig, '$1иҫкәрмәләр$2' ); r( /[\u00A0 ]+(\{\{\s*([Rr]ef-[a-z\-]+?|[Ee]n icon|[Cc]hecked|[Vv]|[Пп]роверено)\}\})/g, '$1' ); r( /<[\/\\]?(hr|br)( [^\/\\>]+?)?? *[\/\\]?>/gi, '<$1$2>' ); r( /(\| *Координаты (?:истока|устья) *= *)(\d+(?:\.\d+)?)[,/] ?(\d+(?:\.\d+)?(?=\s))/g, function ( s, m1, m2, m3 ) { return m1 + ( +parseFloat( m2 ).toFixed( 4 )) + '/' + ( +parseFloat( m3 ).toFixed( 4 ) ); }); r( /<noinclude>\s*(\{\{[dD]ocpage\}\})\s*<\/noinclude>/g, '$1' ); r( /(\| *(?:pp?|S|s|с|c|страницы\d?|pages\d?|seite\d?|alleseiten|листы\d?|том|volume|band|выпуск|issue|heft|номер|столбцы\d?|columns\d?|kolonnen\d?|серия год) *= *)(\d+)[\u00A0 ]?(?:-{1,3}|—) ?(\d+)/g, '$1$2—$3' ); r( /(\| *йис *= *)(\d{4})[\u00A0 ]?(?:-{1,3}|—) ?(\d{4})/g, '$1$2—$3' ); r( /(\[\[[^\{\]|\n]+){{!}}([^\{\]|\n]+\]\])/g, '$1|$2' ); for ( i in window.wfPluginsT ) { if ( window.wfPluginsT.hasOwnProperty( i ) ) { window.wfPluginsT[i]( txt, r ); } } hideTemplates(); hide( /^[ \t].*/mg ); hide( /(https?|ftp|news|nntp|telnet|irc|gopher):\/\/[^\s\[\]<>"]+ ?/gi ); hide( /^#(redirect|перенапр(авление)?)/i ); hideTag( 'gallery' ); r( / +(\n|\r)/g, '$1' ); // spaces at EOL txt = '\n' + txt + '\n'; // LINKS r( /(\[\[:?)(category|категория):( *)/ig, '$1Категория:' ); r( /(\[\[:?)(image|изображение|file):( *)/ig, '$1Файл:' ); // Linked years, centuries and ranges r( /(\(|\s)(\[\[[12]?\d{3}\]\])[\u00A0 ]?(-{1,3}|–|—) ?(\[\[[12]?\d{3}\]\])(\W)/g, '$1$2—$4$5' ); r( /(\[\[[12]?\d{3}\]\]) ?(гг?\.)/g, '$1' + u + '$2' ); r( /(\(|\s)(\[\[[IVX]{1,5}\]\])[\u00A0 ]?(-{1,3}|–|—) ?(\[\[[IVX]{1,5}\]\])(\W)/g, '$1$2—$4$5' ); r( /(\[\[[IVX]{1,5}\]\]) ?(вв?\.)/g, '$1' + u + '$2' ); r( /\[\[(\d+)\]\]\sгод/g, '[[$1' + u + 'год]]' ); r( /\[\[(\d+)\sгод\|\1\]\]\sгод/g, '[[$1' + u + 'год]]' ); r( /\[\[(\d+)\sгод\|\1\sгод([а-я]{0,3})\]\]/g, '[[$1' + u + 'год]]$2' ); r( /\[\[((\d+)(?: (?:год )?в [\wa-яёА-ЯЁ ]+\|\2)?)\]\][\u00A0 ](год[а-яё]*)/g, '[[$1' + u + '$3]]' ); r( /\[\[([XVI]+)\]\]\sвек/g, '[[$1' + u + 'век]]' ); r( /\[\[([XVI]+)\sвек\|\1\]\]\sвек/g, '[[$1' + u + 'век]]' ); r( /\[\[([XVI]+)\sвек\|\1\sвек([а-я]{0,3})\]\]/g, '[[$1' + u + 'век]]$2' ); r( /\[\[(([XVI]+) век\|\2)\]\][\u00A0 ]век/g, '[[$2' + u + 'век]]' ); // Nice links r( /(\[\[[^|[\]]*)[\u00AD\u200E\u200F]+([^\[\]]*\]\])/g, '$1$2' ); // Soft Hyphen & DirMark r( /\[\[ *([^|[\]]+?) *\| *('''''|'''|'')([^'|[\]]*)\2 *]]/g, '$2[[$1|$3]]$2' ); // move fomatting out of link text r( /\[\[([^|[\]\n]+)\|([^|[\]\n]+)\]\]/g, processLink ); // link shortening r( /\[\[ *([^|[\]]+)([^|\[\]()]+?) *\| *\1 *\]\]\2/g, '[[$1$2]]' ); // text repetition after link r( /\[\[ *(?!Файл:|Категория:)([a-zA-Zа-яёА-ЯЁ\u00A0-\u00FF %!\"$&'()*,\-—.\/0-9:;=?\\@\^_`’~]+) *\| *([^\|\[\]]+) *\]\]([a-zа-яё]+)/g, '[[$1|$2$3]]' ); // " hide( /\[\[[^\]|]+/g); // only link part // TAGS r( /<<(\S.+\S)>>/g, '"$1"' ); // << >> r( /(su[pb]>)-(\d)/g, '$1−$2' ); // ->minus r( /<(b|strong)>(.*?)<\/(b|strong)>/gi, "'''$2'''" ); r( /<(i|em)>(.*?)<\/(i|em)>/gi, "''$2''" ); r( /^<hr ?\/?>/gim, '----' ); r( /[\u00A0 \t]*<ref(?:\s+name="")?(\s|>)/gi, '<ref$1' ); r( /(\n== *[a-zа-я\s\.:]+ *==\n+)<references *\/>/ig, '$1{' + '{иҫкәрмәләр}}' ); hide( /<[a-z][^>]*?>/gi); hide( /^(\{\||\|\-).*/mg); // table/row def hide( /(^\||^!|!!|\|\|) *[a-z]+=[^|]+\|(?!\|)/mgi); // cell style hide( /\| +/g); // formatted cell r( /[ \t\u00A0]+/g, ' ' ); // double spaces // Entities etc. → Unicode chars if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) !== 10 ) { r( /&(#x[0-9a-f]{2,4}|#[0-9]{3,4}|[0-9a-z]{2,8});/gi, function ( s ) { var t = document.createElement( 'textarea' ); t.innerHTML = s; var c = t.value; if ( c.length === 1 && c.charCodeAt( 0 ) > 127 || s === '&#x20;' ) { return c; } return s; }); } r( /\(tm\)/gi, '™' ); r( /\.\.\./g, '…' ); r( /(^|[^+])\+-(?!\+|-)/g, '$1±' ); r( /~=/g, '≈' ); r( /\^2(\D)/g, '²$1' ); r( /\^3(\D)/g, '³$1' ); r( /(\s)кв\.\s*(дм|см|мм|мкм|нм|км|м)(\s)/g, '$1' + u + '$2²$3' ); r( /(\s)куб\.\s*(дм|см|мм|мкм|нм|км|м)(\s)/g, '$1' + u + '$2³$3' ); r( /((?:^|[\s"])\d+(?:[\.,]\d+)?)\s*[xх]\s*(\d+(?:[\.,]\d+)?)\s*([мm]{1,2}(?:[\s"\.,;?!]|$))/g, '$1×$2' + u + '$3' ); r( /\s+×\s+/g, u + '×' + u ); r( /([\wа-яА-ЯёЁ])'(?=[\wа-яА-ЯёЁ])/g, '$1’' ); // ' r( /№№/g, '№' ); // Headings r( /^(=+)[ \t\f\v]*(.*?)[ \t\f\v]*=+$/gm, '$1 $2 $1' ); // add spaces inside r( /([^\r\n])(\r?\n==.+==\r?\n)/g, '$1\n$2' ); // add empty line before r( /(==.+==)[\r\n]{2,}(?!=)/g, '$1\n' ); // remove empty line after r( /^== см(\.?|отри|отрите) ?также ==$/gmi, '== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==' ); // "See also" section unification r( /^== иҫкәрмәлә ==$/gmi, '== Иҫкәрмәләр ==' ); // "References" section unification r( /^== (Һ|һ)ылтанмалар ==$/gmi, '== Һылтанмалар ==' ); // "External links" section unification r( /^== (?:(.+[^.])\.|(.+):) ==$/gm, '== $1$2 ==' ); r( /^== '''(?!.*'''.*''')(.+)''' ==$/gm, '== $1 ==' ); r( /«|»|“|”|„/g, '"' ); // temp // Hyphens and en dashes to pretty dashes r( /–/g, '-' ); // &ndash; -> hyphen r( /(\s)-{1,3} /g, '$1— ' ); // hyphen -> &mdash; r( /(\d)--(\d)/g, '$1—$2' ); // -> &mdash; r( /(\s)-(\d)/g, '$1−$2' ); // hyphen -> minus // Year and century ranges r( /(\(|\s)([12]?\d{3})[\u00A0 ]?(-{1,3}|—) ?([12]?\d{3})(?![\wА-ЯЁа-яё]|-[^ех]|-[ех][\wА-ЯЁа-яё])/g, '$1$2—$4' ); r( /([12]?\d{3}) ?(йй?\.)/g, '$1' + u + '$2' ); r( /(\(|\s)([IVX]{1,5})[\u00A0 ]?(-{1,3}|—) ?([IVX]{1,5})(?![\w\-])/g, '$1$2—$4' ); r( /([IVX]{1,5}) ?(вй?\.)/g, '$1' + u + '$2' ); // Reductions r( /(Т|т)\.\s?е\./g, '$1о есть' ); r( /(Т|т)\.\s?к\./g, '$1ак как' ); r( /(В|в)\sт\. ?ч\./g, '$1 том числе' ); r( /(И|и)\sт\.\s?д\./g, '$1' + u + 'т.' + u + 'д.' ); r( /(И|и)\sт\.\s?п\./g, '$1' + u + 'т.' + u + 'п.' ); r( /(Т|т)\.\s?н\./g, '$1.' + u + 'н.' ); r( /(И|и)\.\s?о\./g, '$1.' + u + 'о.' ); r( /с\.\s?ш\./g, 'с.' + u + 'ш.' ); r( /ю\.\s?ш\./g, 'ю.' + u + 'ш.' ); r( /в\.\s?д\./g, 'в.' + u + 'д.' ); r( /з\.\s?д\./g, 'з.' + u + 'д.' ); r( /л\.\s?с\./g, 'л.' + u + 'с.' ); r( /а\.\s?е\.\s?м\./g, 'а.' + u + 'е.' + u + 'м.' ); r( /а\.\s?е\./g, 'а.' + u + 'е.' ); r( /мм\sрт\.\s?ст\./g, 'мм' + u + 'рт.' + u + 'ст.' ); r( /н\.\s?э(\.|(?=\s))/g, 'н.' + u + 'э.' ); r( /(Д|д)(о|\.)\sн\.\s?э\./g, '$1о' + u + 'н.' + u + 'э.' ); r( /(\d)[\u00A0 ]?(млн|млрд|трлн|(?:м|с|д|к)?м|[км]г)\.?(?=[,;.]| "?[а-яё\-]|\s*\|)/g, '$1' + u + '$2' ); r( /(\d)[\u00A0 ](тыс)([^\.А-Яа-яЁё])/g, '$1' + u + '$2.$3' ); r( /ISBN:\s?(?=[\d\-]{8,17})/, 'ISBN ' ); // Insert/delete spaces r( /^([#*:]+)[ \t\f\v]*(?!\{\|)([^ \t\f\v*#:;])/gm, '$1 $2' ); // space after #*: unless before table r( /(\S)[\u00A0 \t](-{1,3}|—)[\u00A0 \t](\S)/g, '$1' + u + '— $3' ); r( /([А-ЯЁ]\.) ?([А-ЯЁ]\.) ?([А-ЯЁ][а-яё])/g, '$1' + u + '$2' + u + '$3' ); r( /([А-ЯЁ]\.)([А-ЯЁ]\.)/g, '$1 $2' ); r( /([а-яё]"?\)?[\.\?!:])((?:\x01\d+\x02\|)?(?:[A-QS-ZА-ЯЁ]|R(?!u\b)))/g, '$1 $2' ); // "word. Word"; don't change in cases like "Газета.Ru" r( /([)"a-zа-яё\]²³])\s*([,:])([\[(a-zа-яё])/g, '$1$2 $3' ); // "word, word", "word: word"; except ":" r( /([)a-zа-яё\]²³])\s*([,:])"/g, '$1$2 "' ); r( /([)"a-zа-яё\]²³])[ \u00A0\t]([,;])\s([\[("a-zа-яё])/g, '$1$2 $3' ); r( /([^%\/\wА-Яа-яЁё]\d+?(?:[\.,]\d+?)?) ?([%‰])(?!-[А-Яа-яЁё])/g, '$1' + u + '$2' ); //5 % r( /(\d) ([%‰])(?=-[А-Яа-яЁё])/g, '$1$2' ); //5%-й r( /([№§])(\s*)(\d)/g, '$1' + u + '$3' ); // inside () r( /\( +/g, '(' ); r( / +\)/g, ')' ); // Temperature r( /([\s\d=≈≠≤≥<>—("'|])([+±−\-]?\d+?(?:[.,]\d+?)?)(([ °\^*]| [°\^*])(C|F))(?=[\s"').,;!?|\x01])/gm, '$1$2' + u + '°$5' ); // ' // Dot → comma in numbers r( /(\s\d+)\.(\d+[\u00A0 ]*[%‰°×])/gi, '$1,$2' ); // Plugins for ( i in window.wfPlugins ) { if ( window.wfPlugins.hasOwnProperty( i ) ) { window.wfPlugins[i]( txt, r ); } } // "" → «» for ( i = 1; i <= 2; i++ ) { r( /([\s\x02!|#'"\/([{;+\-])"([^"]*)([^\s"([{|])"([^a-zа-яё])/ig, '$1«$2$3»$4' ); // " } while ( /«[^»]*«/.test( txt ) ) { r( /«([^»]*)«([^»]*)»/g, '«$1„$2“' ); } function unhide( s, num ) { return hidden[ num - 1 ]; } while ( txt.match( /\x01\d+\x02/ ) ) { r( /\x01(\d+)\x02/g, unhide ); } txt = txt.substr( 1, txt.length - 2 ); // compensation for "txt = '\n' + txt + '\n';" } function processAllText() { txt = $input ? $input.textSelection( 'getContents' ) : text; processText(); if ( $input ) { r( /^[\n\r]+/, '' ); // 2017 wikitext editor adds an empty line to the end with every text replacement // Remove the following block when [[phab:T198010]] is fixed. if ( window.ve && ve.init && ve.init.target && ve.init.target.active ) { r( /[\n\r]+$/, '' ); } $input.textSelection( 'setContents', txt ); if ( caretPosition ) { $input.textSelection( 'setSelection', { start: caretPosition[0] > txt.length ? txt.length : caretPosition[0] } ); } } else { text = txt; } if ( window.auto_comment && window.insertSummary && !document.editform.wpSection.value ) { window.insertSummary( 'викилаштырғыс ' ); } } // MAIN CODE if ( $input ) { $input.focus(); caretPosition = $input.textSelection( 'getCaretPosition', { startAndEnd: true } ); if ( caretPosition ) { textScroll = ( $CodeMirrorVscrollbar.length ? $CodeMirrorVscrollbar : $input ) .scrollTop(); if ( caretPosition[0] === caretPosition[1] ) { processAllText(); } else { txt = $input.textSelection( 'getSelection' ); processText(); // replaceSelection doesn't work with MediaWiki 1.30 in case this gadget is loaded // from other wiki $input.textSelection( 'encapsulateSelection', { replace: true, peri: txt } ); // In CodeMirror, the selection isn't preserved, so we do it explicitly $input.textSelection( 'setSelection', { start: caretPosition[0], end: caretPosition[0] + txt.length } ); } ( $CodeMirrorVscrollbar.length ? $CodeMirrorVscrollbar : $input ) .scrollTop( textScroll ); // If something went wrong } else if ( confirm( wmFullText ) ) { processAllText(); } } else { processAllText(); return text; } // scroll back, for 2017 wikitext editor, IE, Opera document.documentElement.scrollTop = winScroll; }; /* Toolbar buttons */ var addOldToolbarButton = function () { var $toolbar = $( '#gadget-toolbar' ); if ( !$toolbar.length ) { $toolbar = $( '#toolbar' ); } $( '<div>' ) .addClass( 'mw-toolbar-editbutton' ) .attr( 'alt', 'Викилаштырғыс' ) .attr( 'title', 'Викилаштырғыс — вики-тексты тикшереүсе һәм төҙәтеүсе' ) .css( { 'width': '69px', 'backgroundImage': 'url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/38/Button_wikify.png)' } ) .appendTo( $toolbar ) .on( 'click', Wikify ); }; var addNewToolbarButton = function () { $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'main', 'group': mw.config.get( 'wgServerName' ) === 'ba.wikipedia.org' ? 'gadgets' : 'insert', 'tools': { 'wikif': { label: 'Викилаштырғыс — вики-тексты тикшереүсе һәм төҙәтеүсе', type: 'button', icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/06/Wikify-toolbutton.png', action: { type: 'callback', execute: Wikify } } } } ); mw.hook( 'wikieditor.toolbar.wikificator' ).fire(); }; if ( $.inArray( mw.config.get( 'wgAction' ), [ 'edit', 'submit' ] ) !== -1 ) { mw.loader.using( [ 'user.options', 'jquery.textSelection' ], function () { if ( mw.user.options.get( 'usebetatoolbar' ) === 1 ) { $.when( mw.loader.using( 'ext.wikiEditor' ), $.ready ).then( function () { if ( mw.config.get( 'wgServerName' ) === 'ba.wikipedia.org' ) { mw.hook( 'wikieditor.toolbar.gadgetsgroup' ).add( addNewToolbarButton ); } else { addNewToolbarButton(); } } ); } else { mw.loader.using( 'ext.gadget.mediawiki.toolbar', function () { $( addOldToolbarButton ); }); } } ); } /* VisualEditor code */ window.createVEWikificatorTool = function () { // Create and register a command function WikifyCommand() { WikifyCommand.parent.call( this, 'wikificator' ); } OO.inheritClass( WikifyCommand, ve.ui.Command ); // Forbid the command from being executed in the visual mode WikifyCommand.prototype.isExecutable = function () { var surface = ve.init.target.getSurface(); return surface && surface.getMode() === 'source'; }; WikifyCommand.prototype.execute = function ( surface ) { Wikify(); return true; }; if ( ve.ui.wikitextCommandRegistry ) { ve.ui.wikitextCommandRegistry.register( new WikifyCommand() ); } // Create and register a tool function WikificatorTool() { WikificatorTool.parent.apply( this, arguments ); } OO.inheritClass( WikificatorTool, ve.ui.Tool ); WikificatorTool.static.name = 'wikificator'; WikificatorTool.static.group = 'utility'; WikificatorTool.static.title = 'Викилаштырғыс'; WikificatorTool.static.icon = 'wikify'; WikificatorTool.static.commandName = 'wikificator'; WikificatorTool.static.autoAddToCatchall = false; WikificatorTool.static.deactivateOnSelect = false; WikificatorTool.prototype.onUpdateState = function () { WikificatorTool.parent.prototype.onUpdateState.apply( this, arguments ); this.setActive( false ); }; ve.ui.toolFactory.register( WikificatorTool ); }; }() ); //</nowiki> hytn1tso1xfz1gttgfheszs08480fma 0 143619 1297644 1296134 2026-05-21T06:04:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297644 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы<ref name="st_pol">Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.</ref><ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар<ref>Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})</ref>. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған<ref>{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә. «Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә<ref>{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә. == Идеологик нигеҙе == Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана<ref name="степанов">[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}</ref>. 1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора. == Дөйөм характеристика == Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар<ref name="encyclopedia">{{книга |автор = коллектив авторов |часть = Красный террор |заглавие = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах |ответственный = |издание = 1-е |место = Москва |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 2008 |том = 3 |страницы = 389 |страниц = 560 |серия = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn = 978-5-273-00560-0 |тираж = 100 000 }}</ref> һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә<ref>{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}</ref>. 1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала. «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана. «Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар<ref name="chornaya_kniga_1_16">{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр<ref name="Deutscher1">''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5</ref><ref name="Deutscher2">''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1</ref><ref name="Rogovin">[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993</ref>, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар. == XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы == Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше). === 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» === 1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә<ref>{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1</ref><ref>Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209</ref><ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]</ref> . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә<ref>Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} ).</ref>. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар<ref name="danilov">{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай. 7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20<ref>Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}} ).</ref> аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел. Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә. === Ҡоротҡослоҡ менән көрәш === Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә: «… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк» <ref name="minaevv">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.</ref>. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була: * ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше); * СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше). 1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә. ==== Шахта эше ==== 1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series</ref>. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар<ref>{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}} </ref>. ==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ==== 1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә<ref>От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1</ref>. Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә<ref>Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]</ref>. ==== Промпартия эше ==== [[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр. ==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ==== «Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр<ref>[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.</ref>. ==== «Союз бюроһы» эше ==== Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла. ==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ==== Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә. Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә<ref name="minaev">Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940</ref>. === Партияның эске оппозицияһы менән көрәш === Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла. 1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 30-сы йылдар башында, по данным "Оппозиция бюллетене"нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр<ref name="Боханов">Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века</ref>. 1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған "И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе. == Кулактарҙы эҙәрлекләү == 1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар<ref>«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.</ref><ref>«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.</ref><ref>''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г</ref>. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған<ref>Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.</ref>. Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана. 1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла<ref name="ReferenceA">''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3</ref>{{rp|295}}. 1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара<ref>Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә: * ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар, * '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө, * ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар. 1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған. 1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға<ref name="memorial1937">[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»</ref>. Бойороҡта ҡаралған: 1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә "ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:'' * Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар; * Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар; * Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары. * Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары. Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]). 2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''. 3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән): * Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең * Урта Волга крайы — 8 — 10 мең * Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең * Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең * Себер — 25 мең * Урал — 10 — 15 мең * Украина — 30 — 35 мең * Белоруссия — 6 — 7 мең * Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була. 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә<ref name="geocitieskulak">[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән<ref>{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}</ref>. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}</ref>. == Иген менән бәйле репрессиялар == 1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған. 1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана<ref>[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}</ref>. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә. Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә<ref>[И. Науменкою. Как судили райком]</ref>. == 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары == 1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә<ref>''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''</ref>. 1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә. РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә. Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә. 1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла. 1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә<ref name="В. Роговин «Сталинский неонэп»">''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]</ref>. 1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә. Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына<ref>[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]</ref>. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә. Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә. 1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла. 1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була. == 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы == 1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)<ref>[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]</ref>. 1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла. [[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла. НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}. [[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]] 1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай<ref>[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}</ref> == 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары == === Партияны «таҙартыу» === 1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла<ref>''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.</ref> Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә. === Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе === Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс. ==== Властарҙың ҡарарҙары ==== [[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]] Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе. Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә. {{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }} Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә: # Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға; # Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә; # Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға; # Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә; # Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә. {{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.<br>ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.<br>Мәскәү, Кремль.<br>1 декабрь 1934 йыл<ref>[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}</ref>}}. Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}. О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана<ref name="shatunovskaya">[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]</ref>. Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}. 1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}. 1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған. 1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара. ==== Ленинградтағы ваҡиғалар ==== === Оло террор === [[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә. 1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле<ref name="медушевский">[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. ==== Мәскәү процестары ==== 1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials). СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла. * «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр. * 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була. * 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була<ref>Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.</ref>. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]</ref>. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр. Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]</ref>. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй. 1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов<ref name="novist">В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.</ref>, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә<ref name="geller">''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.</ref> һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана. Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар<ref name="Хлевнюк-4">''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.</ref>. ==== РККА-ла репрессиялар ==== [[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә. Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған<ref>ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59</ref>. Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә<ref>[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]</ref>,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй. ==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ==== СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә. <!-- <blockquote> ТЕЛЕГРАММА ШИФРОМ МОСКВА. ЦК ВКП(б). Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК. Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова. Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно. Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу. Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича. Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями. Сталин. Жданов. № 44 25/IX.36 г. Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК. </blockquote>--> [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә. Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә<ref>[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.</ref>. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә. Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.<ref name="velidovkkvchk">''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»</ref> ==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ==== [[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]] 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә<ref name="order00447">[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}</ref>. Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]: # Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; # Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар : # Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар; # Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр; # Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла. # Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар; # Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар. # Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар. Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә: # «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш. # «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш. НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән. Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.). Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла. Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә: # «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш. # Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш. # Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр. # Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш. «Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла<ref>{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}</ref>. [[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]] 1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән. Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған<ref>[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]</ref>. ==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ==== * 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла. * 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында "әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға " (<ref name="order00439">[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}</ref>). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла. * 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан "Поляк ғәскәри ойошмаһы"ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(<ref name="order00485">[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]</ref>). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }} * 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән. * 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға. * 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға. * 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға. ==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ==== 1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ==== «Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә<ref>[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]</ref>: Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға: * тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел); * ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш; * элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына; * 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була; * ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға; * әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»; * Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә. Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. 1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла. 1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына. Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла. 1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана. НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»). Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана. 1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән "лишенецтарҙың " балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә. 1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә. 1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға. 1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй. ==== Оло террорҙың тамамланыуы ==== 1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра. 1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә. == 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар == [[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]] СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына<ref name="Горланов">{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}</ref>. Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә: # 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә; # 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе); # 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була 1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса<ref name="Гурьянов">{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}</ref>: * Эстония — 10 016 * Литва — 17 501 * Латвия — 16 900 * Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре * УССР — 30 389 * Көнбайыш Украина — 11 093 * Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000. <ref name="memorialpoland">[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}</ref>. Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.<ref>[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}</ref> Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла. == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар == Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле. 1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков. Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора<ref name="autogenerated1">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]</ref><ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. [[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]] Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына. 1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.]</ref>. Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref> Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр . 1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар<ref>[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}</ref>. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була. 1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған. 1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған", «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була<ref>[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}</ref>. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар<ref>[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}</ref>. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары). == Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар == 1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. 1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр. 1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр 1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә. 1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр. 1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә. Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла<ref name="Cornelius129">Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]</ref>. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә "style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла. 1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. <blockquote class=""> …7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла. Атап әйткәндә: а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү; б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу; в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу. иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла. 8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла <ref>[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]</ref> </blockquote>1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә.. Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар<ref>[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы). 1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы). 1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы). Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына. 1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә. 1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>. 1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә<ref name="ioffe">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — <span class="nowrap">№ 11 (175)</span>. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0869-5792 0869-5792]. <small> {a.</small></ref>{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр. 1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына. Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә<ref name="autogenerated4">[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями]. Фонд Александра Яковлева. <small>Проверено 29 июня 2013.</small> <small> 3 июля 2013 года.</small></ref>. 1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына. 1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар. 1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә. «Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй. == Язалауҙар == Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])</span>. <small>Проверено 3 сентября 2017.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.</small></ref>. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]</ref>. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар. [[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]] Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“<ref name="docs">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]</ref>. Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла.. Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә. 4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось: {{начало цитаты}} Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др. …Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика. Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе. …Приказываю: 1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса. {{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год<ref>[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}</ref>}} СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән<ref>[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}</ref>. == Халыҡтарҙы депортациялау == И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр<ref>Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.</ref><ref>J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.</ref><ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.</ref> === 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар === 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар). * 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары; * 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары; * 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары; * 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары; * 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо<ref name="lankov">''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.</ref> Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай); * 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы; * 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау; * 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә<ref name="autogenerated3">[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]</ref> Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә. === 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы === [[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]] 1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә<ref>[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}</ref>. 1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана<ref name="autogenerated2">Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161</ref> Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә<ref>Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995</ref>. === 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар === Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше<ref>[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}</ref>, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше<ref>[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]</ref>, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә. Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә<ref>[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]</ref> Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда<ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29</ref> 1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана. 1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә<ref>http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011</ref>. == Репрессиялар һәм антисемитизм == Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә<ref name="kee1922">{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}</ref><ref name="kee1945">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}</ref>. 1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар. == Фәнгә баҫым яһау == Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceB">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Черная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = {{М}} |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>,<ref name="ReferenceB"/>. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә<ref name="Костырченко">Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]</ref>. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика<!-- {{fact}}-->, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = ru |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = {a }}</ref>, астрономия<ref>[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997</ref><ref>[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]</ref>, тел ғилеме (лингвистика)<ref name="ReferenceB"/><ref name="Alpatov">''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.</ref>, статистика<ref>Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceB"/>, философия<ref>[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]</ref>, демография<ref name="demo1">[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]</ref>, иҡтисад<ref name="ReferenceB"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = |место = {{М}} |издательство = Политиздат |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>,тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = {{М}} | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn =}}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары<ref name="demo1" /><ref>[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &#91;1937 and&#93; 1939]</ref> ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]</ref><ref>''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.</ref>,<ref name="sv">[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}</ref> . == Сталин репрессиялары масштабының баһалары == Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле<ref name="rogin">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр: * «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов); * өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский); * өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар); * лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский<ref name="Общее число репрессированных">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]</ref>) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]</ref><ref>Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>, Цаплин<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]</ref>) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр. Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә . Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә<ref name="autogenerated20131129-2">[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]</ref>. Уларҙан: * 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән; * 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған); * яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә); * яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған; * 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар; * 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған). === Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны === [[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән<ref name="zemskov">В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16</ref><ref name="litvin">Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]</ref>. СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)<ref>ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров. М.: МФД, 2000</ref><ref name="pavlovdocument">РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ussrsystem">[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])</span>. <small>Проверено 6 января 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.</small></ref><ref>Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)</ref><ref name="koposov">Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем<ref name="demoscope313">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]</ref><ref>В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]</ref>. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә. ''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән. Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса "социаль яҡтан хәүефле"йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше). === Депортацияланғандар === Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше<ref>[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}</ref> Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)<ref name=demoskopekulak>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]</ref>. === Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре === Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)<ref>[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}</ref><ref>[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]</ref>. Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)<ref name="litvin"/><ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007</ref>. «Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}</ref>. Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны 40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)<ref>Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>. Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]</ref>. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа<ref>http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html</ref>, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә. Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк. Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә<ref name="zemskov"/>. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел<ref name=deadcount>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)</ref><ref name="Максудов">{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}</ref>. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән<ref name="deadcount"/>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр<ref name="Цаплин">''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]</ref>. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә<ref name="deadcount"/>. Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата<ref name="Максудов"/>. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы<ref name="Zemskov2">В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]</ref>. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк. Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр. === Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу === «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә<ref>{{книга |автор = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |издание = 2-е издание |ссылка = |место = |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |том = |страниц = 780 |тираж = 100000 |isbn = 5-95423-037-2 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}</ref>. === Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле === 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр. Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә. Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора<ref name="stalinlists">[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}. == Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы == Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр. Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай. == Амнистиялар и реабилитация == Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат<ref>''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.</ref>. Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә<ref>[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}</ref>. 1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә. 1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла. 1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була<ref name="zemskov"/>. Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла<ref name="litvin"/>. Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана<ref name=demografyXX>[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}</ref>. == Хәтер == Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар<ref name="putinvvzayavlenierepressii">[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007</ref>. 1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды<ref name="reabstat">"О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации). </ref><ref name=rusakov>Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}</ref>. Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар<ref>[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]</ref>. Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында<ref>[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].</ref>, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә. Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана<ref>[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}</ref>. Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде<ref>[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}</ref>. 2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»<ref name="Веденин">''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.</ref>. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар<ref name="Клопс">{{cite web|title="Ни одной заявки": Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО "Русская медиагруппа "Западная Пресса".}}</ref>. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»<ref>{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}</ref> һәм Чехияла «Poslední adresa»<ref>{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author= Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}</ref>. 2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == — [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097 * ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146 * [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]]) * ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }} * ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1 * ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков * {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }} * ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1. * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9. * {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}} * ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }} * {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}} * {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев * Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'') * Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (<small>в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса</small>). * Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4 * ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002 * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953]. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия» * ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) <!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --> * [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный * ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]] * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}} * ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8. * [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }} * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191. * ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография) * Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)). * Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162). * Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166. * Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214. * Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0. * Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963. * Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5). * Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6. * Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12). * Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76. * ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8. * Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }} * [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»] * [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }} * Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]] * [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] ** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] * [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года] * [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях] * [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }} * [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }} * [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }} * [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314 * [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}} * Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]» * [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа] * [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }} * [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом] * [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей] * [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]] * ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }} * Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008 * [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии] * ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }} * ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }} * ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика * ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»] * ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }} * ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»] * ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)] * {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]] * ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2 * ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»] * [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций] * [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }} * ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»] ; Халыҡтар депортациялары * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы * ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44]. * ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1 * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов] * ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография) ; Репрессия ҡорбандары исемлектәре * [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР] * [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }} * [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы * [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания * [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }} ; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе * [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]] * ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»] * ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990. * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва) * Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео) [[Категория:Сәйәси репрессиялар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] 3db4ihruy7a29lprc7hp004f9khhm44 0 143675 1297614 1255855 2026-05-20T22:06:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297614 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Самосюк Борис Алексеевич''' ([[29 сентябрь]] [[1957 йыл]]) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Самосюк Борис Алексеевич 1957 йылда [[Өфө]]лә эшсе ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән «Башкиргражданпроектта» эшләй, армияла хеҙмәт итә. [[1984 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның художество-график факультетын тамамлай. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Һынлы сәнғәт, графика (офорт: ҡоро энә, уйҙырып төшөрөлгән штрих, лавис; пластикала гравюра, пастель, акварель, ҡатнаш техника), декоратив скульптура техникаларында эшләй. Борис Самосюктың эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда (Өфө), Заманса сәнғәт музейында (Мәскәү), Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейында (Дондағы Ростов), Эрбет дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Свердловск өлкәһе), Екатеринбург дәүләт һынлы сәнғәт музейында, [[Силәбе]] өлкә картиналар галереяһында, [[Екатеринбург]], [[Магнитогорск]], [[Калининград]], [[Краснодар]], Маастрихт (Голландия) картиналар галереяларында, [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Франция]], [[Израиль]], [[Германия]], [[Голландия]], [[Италия]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]]ның галерея һәм шәхси коллекцияларында, бынан тыш, Байненың (Франция) хәҙерге заман сәнғәт музейында, Белград «Прогресс» художество галереяһында (Югославия), Риеки университетында ([[Хорватия]]) һаҡлана. Ғаиләһе: ҡатыны, Ольга Самосюк (1958 й., Өфө), [[Магнитогорск]] педагогия институтының художество-график факультетын тамамлаған , 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, ҡыҙы, улы бар. == Эштәре == «Цветение сирени», «Улица Нагорная», "Ул. Лесная2, «Сны о Пенджикенте», «Всадники», «Путешествие на Восток», «Похищение Европы», «Поединок», «Мегера», «Крыльцо», «Изображение 247-1», «Дорога к магазину», «Домик в лесу», «Весна 005», «Ангел Тьмы». == Күргәҙмәләре == Самосюк Борис Алексеевич — 1983 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының баҫма графика буйынса Урал триенналеһының I һәм II дипломдары (1995, 1998). III Республика конкурс-күргәҙмәһенең дипломы, 2-урын (һынлы сәнғәт) (2006). III — халыҡ-ара биеннале графикаһы дипломы, Санкт-Петербург (2006). Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы дипломы (2009). Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының көмөш миҙалы (2013) Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының алтын миҙалы (2014) == Һылтанмалар == http://hallart.ru/ourartists/olga-and-boris-samosiuk-artists-age-degeneration http://isrageo.wordpress.com/2013/10/04/samosyuk/ https://web.archive.org/web/20140314085539/http://artoblaka.ru/house/samosyuk-boris-alekseevich-ufa/ http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730180903/http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/ |date=2021-07-30 }} http://www.shrb.ru/painting/samosuk.htm http://www.bizart.biz/artists/samosyuk-boris-alekseevich.html [http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk Путешествие во времени.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127160553/http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk |date=2018-11-27 }} [http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk Художник Борис Самосюк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127160553/http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk |date=2018-11-27 }}и его [http://artageless.com/gallery-samosuk-b-01 картины на сайте ArtAgeLess.com]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] 3dflakgfpoq5znmcn1kw75y4g6ue9n1 0 143768 1297613 1250396 2026-05-20T21:44:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297613 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Салауатстрой» тресы''' — [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһын һәм Салауат ҡалаһындағы төп предприятиеләрҙе төҙөүсе төҙөлөш ойошмаһы. Предприятиенең штаб-фатиры Салауат ҡалаһының Ленин урамындағы 3-сө йортта урынлашҡан<ref>[http://img-fotki.yandex.ru/get/4801/jane6666.17/0_463af_f8e927ce_orig Здание Треста Салаватстрой]</ref>. == Тарихы == [[Файл:Trest_5_salavat.jpg|справа|мини|250x250пкс|2011 йылда Салауатстрой тресы бинаһы]] «Салауатстрой» тресы 1948 йылда ойошторола. Салауатты беренсе төҙөүселәр треста эшләй<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/3906/jane6666.12/0_34ab2_bdbe8587_orig Первые строители Салавата</ref>. Трест эшләү дәүерендә [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы төҙөлә, шулай уҡ «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, оптик-механик завод, «[[Салауатбыяла]]», «[[Салауатнефтемаш]]», «Гидромаш» заводы, Салауат ТЭЦ-ы, Мәләүез шәкәр һәм химия заводы, «Ароматика» производствоһы ([[Өфө]]), Ишембай нефть эшкәртеү ҡорамалдары һәм ауыр машиналар эшләү заводы һәм башҡа предприятиеләр экплаутацияға индерелә. Шулай уҡ трест 8000 мең квадрат метр торлаҡ, 28 мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, 27 мәктәп, 12 клуб, кинотеатр, мәҙәниәт һарайы, 2 стадион, 4 шифахана-профилакторий, 5 поликлиника төҙөй. Трест СУ-1, Су-2, СУ-3, СУ-6 төҙөлөш-монтаж идаралыҡтарына<ref name="ref5">[http://www.delomir.ru/index.php?page=5&num=49&top=949 Информационно-рекламная газета «Деловой мир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135725/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&num=49&top=949 |date=2016-03-04 }}</ref>, механизацияланған эштәр идаралыҡтарына (УМР) бүленә. Тәүҙә трест бинаһы Пушкин урамында урынлашҡан була. 1960 йылда — Ленин урамында. Тресҡа буйһонған төҙөлөш идаралыҡтары ҡаланың сәнәғәт зонаһында урынлашҡан. Треста Салауат ҡалаһының мэры Бухарметов Р.<ref>[http://salavatcity.ru/news-view-911.html В Салавате новый руководитель городской администрации — События — Новости — Город Салават — Salavat City] {{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы эшләгән. 1959 йылдан башлап треста үҙенең «Салаватский строитель» гәзите сыға<ref>[http://img-fotki.yandex.ru/get/6302/36256508.18/0_5f408_4fb4fb1_orig Газета «Салаватский строитель»]</ref>. === Етәкселеге тариы === * 1949—1950 йылдарҙа — Владимир Дмитриевич Меркурьев * 1951—1955 йылдарҙа — Василенко Георгий Васильевич * 1955—1960 йылдарҙа — Сергей Александрович Пономарев * 1960—1967 йылдарҙа. — Василий Андреевич Марушкин * 1967—1971 йылдарҙа — Лев Григорьевич Альтерман * 1971—1977 йылдарҙа — Громаков Владимир Яковлевич, артабан «Главбашстрой» начальнигы * 1977—1978 йылдарҙа — Вадим Леонидович Попов * 1978—1987 йылдарҙа — Усманов Миңлерәис Мәрүән улы, аҙаҡ Главбашстрой начальнигы, БАССР министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары була * 1987—1991 һәм 1994—1996 йылдарҙа — Борис Анатольевич Небогатов * 1992—1994 йылдарҙа — Геннадий Леонидович Расторгуев * 1996—2005 йылдарҙа — Михаил Михайлович Никишенков * 2005—2008 йылдарҙа — Хатип Алсынбаев * 2008 йылдан 2010 йылға тиклем — Сергей Ғилметдин улы * 2010 йылдан -хәҙерге ваҡытҡа тиклем — Сәлимов Әхтәм Миңлеғәлим улы == Милекселәре һәм етәкселеге == Оҙаҡ ваҡыт Марушкин Василий Андреевич «Салауатстрой» тресы идарасыһы була. Был ваҡытта трест сәнәғәт объекттары һәм торлаҡ төҙөй. Ҡалала тәүге туғыҙ ҡатлы йорттар ошо трест тарафынан Марушкин етәкселеге аҫтында төҙөлә. Марушкинды аҙаҡ СССР химия сәнәғәте министры урынбаҫары итеп күсерәләр. Унан һуң Водолаженко етәкселегендә «Ишембайжилстрой» тресы барлыҡҡа килә. Трест Стәрлетамаҡта, Салауатта, Ишембайҙа торлаҡ төҙөй. «Салауатстрой» тресы тулыһынса сәнәғәт объекттары төҙөлөшөнә күсә. 1995 йылда трест акциялаштырыла. Артабан предприятие, уның активтары бүленеше буйынса талаш-тартыш менән, «Салауатстрой» тресы асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Салауатстрой тресы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә бүленә. == Предприятие продукцияһы == [[Файл:StahanovskaiaStr1Salavat1.jpg|справа|мини|250x250пкс|Салауат ҡалаһында Стахановская урамында трест төҙөгән беренсе коттедждар]] Ҡала урамындағы бөтә йорттар. 28 балалар баҡсаһы, 26 мәктәп, 12 кинотеатр һәм мәҙәниәт һарайы, 2 стадион, 4 шифахана-профилакторий, 900 мең м² торлаҡ (1948—2005)<ref>[https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk%3A%2F%2F%2Fdisk%2F%D0%97%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%BA%D0%B8%2F%D0%92%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%20%E2%84%96%E2%84%96%20116-117.pdf&name=%D0%92%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%20%E2%84%96%E2%84%96%20116-117.pdf&c=55c44fa6b173 Газеты Выбор]</ref>. Салауат, [[Туймазы]] (металлолом эшкәртеү заводы) [[Ишембай]] ҡалаларындағы сәнәғәт объекттары, Һуңғы төҙөлгән эре объект — «Салауат» спорт-концерт комплексы — [[Салауат (спорт-концерт комплексы)|Салауат ҡалаһындағы Боҙ Һарайы]]. [[Файл:1_mai_street_12_salavat.JPG|справа|мини|230x230пкс|XX быуаттың 50-се йылдарында Салауат ҡалаһында 2 ҡатлы йорттар төҙөлөшө]] == Социаль сфера == «Салауатстрой» тресының үҙенең клубы «Строитель»<ref>[http://gorodsalavat.ru/photos.php?id=1103 Клуб строителей в Салавате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142816/http://gorodsalavat.ru/photos.php?id=1103 |date=2016-03-04 }}</ref>(һүтелгән), заманса «Строитель» мәҙәниәт йорто<ref>[http://salavateg.narod.ru/culture.html г. Салават :: Культура г. Салават- salavateg.narod.ru]</ref>, медсанчасть, поликлиника, балалар һауыҡтырыу лагеры, туристик база, санаторий-профилакторий. == Предприятиеның перспективаһы == Предприятие банкротлыҡ һәм предприятие активтарын һата һалып бөтөрөү стадияһында. Трестың Ленин урамындағы бинаһы шәхси фирмаларға һәм банкка ҡуртымға бирелгән . Бөлгөнлөккә төшкән «Салауатстрой» тресы 10,5 млн һум бурысҡа батҡан һәм ул 570 кешене эшһеҙ ҡалдырҙы<ref>[http://blog.myufa.ru/archives/1369 В Салавате бывший и. о. замглавы города уволил 50 руководителей | Записки по Уфе]</ref> Трестың иҡтисади ҡыйынлыҡтары сәбәбе — конкуренция һәм торлаҡты ҡала халҡына һатыу ҡыйынлығы. == Наградалары == * Унынсы биш йыллыҡ бурыстарын үтәгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн трест 1981 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. . * БАССР төҙөлөүенең 50-йыллығы хөрмәтенә — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм БАССР министрҙар Советының иҫтәлекле Ҡыҙыл байрағы менән бүләкләнә. * КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР министрҙар Советының Ҡыҙыл байрағы — 9 тапҡыр. * РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы — 2 тапҡыр. * Трестың 315 хеҙмәткәре төрлө ваҡытта илдең ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнгән. == Әҙәбиәт == * Киреев Н. М. Мы построили город в степи. Уфа, 1998. Башкирское книжное издательство «Китап», тир. 1500 экз. ISBN 5-295-02628-0 * Попов В. Л. По долгу совести. Казань, 2012, ОАО «ТАТМЕДИА» «Идел-Пресс». * Газета Выбор № 116—117 (10042-10043) от 7.08.2015г. Статья «Он был рождён, чтобы строить город». == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161008231247/http://salavat.jimdo.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9/ Трест «Салаватстрой», история и современность] * [http://img-fotki.yandex.ru/get/3905/jane6666.11/0_349aa_dd5f7ae6_orig История треста «Салаватстрой» в фотографиях] * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/6764-salavatstroj Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:1948 йылда нигеҙләнгән компаниялар]] [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Башҡортостан предприятиелары]] [[Категория:Салауат предприятиелары]] ssgiqnwvd8vjjfqbn1e0dy9fhz1w1ee 0 146530 1297643 1223768 2026-05-21T05:47:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297643 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Спокан'''<ref>{{Словарь географических названий зарубежных стран|345}}</ref> ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Spokane</span>, {{Ipa|spoʊˈkæn}}, амер. ''spō·kăn''') — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың көньяҡ-көнбайышында, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]]ндағы ҡала, [[Сиэтл]] ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 436. км (271 миль) һәм [[Канада]]ның төньяҡ сигенән 180 км (110 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Шул уҡ исемле йылға буйында ята һәм Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһенең административ үҙәге булып тора ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Inland Northwest</span>). Был иң ҙур ҡала һәм Спокан округының үҙәге<ref name="NAco">{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=/cffiles/counties/state.cfm&statecode=wa|title=About Counties: Washington|publisher=National Organization of Counties|accessdate=2009-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605063042/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=/cffiles/counties/state.cfm&statecode=wa|archivedate=June 5, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605063042/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&statecode=wa |date=2008-06-05 }}</ref>. Дэвид Томпсон Спокан территорияһын өйрәнә һәм [[1810 йыл]]да Төньяҡ-Көнбайыш Spokane House компанияһының төҙөлөүе һәм киңәйеүе ваҡытында Европа ултырағына нигеҙ һала. Был сауҙа порты Вашингтонда беренсе ауыл һәм 16 йыл дауамында [[Ҡаялы тауҙар|Ҡаялы]] һәм Каскад тауҙары территорияһында йәнлек тиреһе менән һатыу итеүҙең үҙәге була. 19 быуат аҙағында бында алтын һәм көмөш табыла. Спокандың тирә-яғы Төньяҡ Америкала ҡаҙылмалар сығарыу буйынса иң файҙалы төбәктәрҙең береһе була. Спокан иҡтисады оҙаҡ ваҡыт тәбиғәт ресурстарының хаҡына бәйле була; әммә һуңынан тармаҡтарҙың диверфикацияһы үтә һәм хәҙер ҡалала юғары технологиялы йүнәлештәрәүҙем үҫешә. Спокан ҡалаһы (башта Спокан Фоллс тип аталған) [[1871 йыл]]да барлыҡҡа килә һәм [[1881 йыл]]да рәсми рәүештә ҡала статусын ала. Ҡаланың исеме индеецтар ҡәбиләһе Спокандан килеп сыҡҡан, урындағы Сэлиш индеецтары теленән тәржемә иткәндә «Ҡояш балалары» тигәнде аңлата<ref name="TourHandbook">{{Cite web|url=http://www.visitspokane.com/includes/media/docs/TourDirectorHandbook-New_2008_june.pdf|title=Tour Director Handbook, Spokane|publisher=Spokane Regional Convention & Visitors Bureau|accessdate=December 10, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219040344/http://www.visitspokane.com/includes/media/docs/TourDirectorHandbook-New_2008_june.pdf |date=December 19, 2008 }}</ref>. Ҡалаға шулай уҡ «Күксин ҡала» исеме лә нығынған, сөнки был ерҙәрҙә егерменсе быуаттар аҙағынан күпләп сирень үҫтергәндәр<ref>{{Cite web|title=History of the Spokane Lilac Festival|publisher=Spokane Lilac Festival|date=February 2004|url=http://www.spokanelilacfestival.org/history.html|accessdate=December 15, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424001505/http://www.spokanelilacfestival.org/history.html |date=April 24, 2008 }}</ref>. 1881 йылда Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлын төҙөү тамамланғандан һуң ҡаланың эре тимер юлы үҙәге булараҡ стратегик хәле арҡаһында Спокан халҡы ныҡ арта. Спокан шулай уҡ Атайҙар Көнө байрамы менән билдәле, ул йыл һайын июнь айында үткәрелә. 2010 йылда АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡала халҡы 208 916 кеше тәшкил итә, ҙурлығы буйынса был Вашингтон штатында икенсе һәм Сиэтл һәм Портлендтан ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайыштың Америка өлөшөндә өсөнсө күрһәткес. Спокан АҠШ-та халҡының һаны буйынса 102-се ҡала һәм Спокан метрополитен статистик ареалдың үҙәк ҡалаһы ролен үтәй, ул Спокан округы сиктәре менән тап килә. [[2010 йыл]]да округ халҡы 471 221 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.spokesman.com/stories/2011/feb/23/census-spokane-remains-states-second-largest-city/ Census: 's second remains Spokane state'-largest city — Spokesman.com — Два. 23, 2011]</ref>. Спокан округынан көнсығышҡа ҡарай Кёр-д'Ален статистик ҡала округы урынлашҡан, ул тулыһынса Кутеней округынан тора; ике округтың дөйөм халҡы 2010 йылда 609 715 кеше тәшкил иткән, был ҙурлығы буйынса Сиэтл, Портленд һәм [[Ванкувер]]ҙан ҡала Төньяҡ-Көнбайышта дүртенсе күрһәткес. Федераль хөкүмәт һәм Идаралыҡ Департаменты һәм Бюджет 2010 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәләре раҫланған осраҡта Спокан ҡала статистик округын Кутеней окургы менән рәсми берләштереүҙе планлаштыра. Яңы округ «Спокан-Кёр-д’Ален ҡала статистик округы» тип аталасаҡ. Был [[2013 йыл]]дан һуң да ҡалмай эшләнәсәк һәм шул ваҡытҡа халыҡтың һаны 650 000 тиклем артасаҡ<ref>[http://www.allbusiness.com/government/government-bodies-offices-us-federal-government/14104077-1.html Likely Combined MSA]</ref>. == Тарихы == [[Файл:Spokane_Falls_1888.jpg|справа|мини| Һүрәттә: Спокан шарлауыҡтары 1888 йылда]] Беренсе кешеләр Спокан территорияһында 8—12 мең йыл элек йәшәгән. Былар балыҡсылар һәм йыйыусылар берләшмәһе булған, уларҙы был төбәктең уңдырышлы ерҙәре йәлеп иткән. Ваҡыт үтеү менән урмандар ярлылана башлаған һәм төп америка ҡәбиләләре тамыраҙыҡтар, еләк йыйыу һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән<ref name="Ruby 5-6">Al Ruby et. (2006), pp. 5-6</ref>. [[:en:Spokane (tribe)|Спокан ҡәбиләләре]] һунарсылар һәм йыйыусылар ҡәбиләләренең йәки Бөйөк Тигеҙлектәр ҡәбиләләренең тоҡомдары булған<ref name="Ruby 5-6" />. Тәүге тикшеренеүсе-европалылар урындағы ҡәбиләләрҙән уларҙың ата-бабалары «төньяҡтан» килгәнен беләләр<ref name="Ruby 5-6" />. Спокан шарлауыҡтары урындағы ҡәбиләләрҙең балыҡ тотоу һәм һатыу итеү үҙәге булған. [[XIX быуат]] башында Төньяҡ-Көнбайыш компания ике һунарсыны Ҡаялы тауҙарҙан көнбайышҡа ҡарай йәнлек тиреһен табыу өсөн урындарҙы эҙләргә ебәрә<ref>Al Ruby et. (2006), pp. 34</ref>. Был һунарсылар Спокан ҡәбиләләренә осраған беренсе аҡ тәнле кешеләр була. Индеецтар уларҙы ''Сама'' — изгеләр тип ҡабул иткәндәр, һәм уларҙы Колвилль йылғаһы үҙәнендә ҡышлауға туҡтауҙы һорағандар<ref name="Ruby 35">Al Ruby et. (2006), pp. 35</ref>. Һуңыраҡ ҡәбилә ҡунаҡтарҙың бер ниндәй ҙә «ҙур тылсымға» эйә булмауҙарын күргән, сөнки уларҙың ырыуҙаштары [[1782 йыл]]да тәүгә сифилис эпидимияһынан күпләп үлеүен дауам иткән, унан ҡәбиләнең яртыһынан ашыу халҡы үлгән<ref name="Ruby 35" /><ref>Al Ruby et. (2006), pp. 29</ref>. === Сауҙа посы === Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһен беренселәрҙән булып Колумбия округында Төньяҡ-Көнбайыш Компанияһы бүлексәһендә башлыҡ булып эшләгән ғалим-географ Дэвид Томпсон тикшергән<ref name="SpokaneH">{{Cite web|last=Oldham|first=Kit|title=The North West Company establishes Spokane House in 1810|work=Essay 5099|publisher=HistoryLink|date=January 23, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5099|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Хәҙерге Канада-Американың сиктәре районында [[Британ Колумбияһы]]нан йүнәлештә урынды киҫеп үтеп, Томпсон Төньяҡ-көнбайыш компанияһының йәнлек тиреләрен, бигерәк тә ҡондоҙҙо табыу буйынса эшмәкәрлеген көньяҡҡа ҡарай киңәйтергә теләй. [[Айдахо]] һәм Монтанала Каллиспелл Хауз һәм Сэлиш Хауз сауҙа постарына нигеҙ һалғандан һуң, Томпсон артабан көнбайышҡа табан киңәйергә уйлай. [[1810 йыл]]да Томпсон һунарсы Жак Рафаэль Финлэйҙы һәм Финан МакДональдты Спокан йылғаһына Вашингтондың көнсығыш өлөшөндә сауҙа посты төҙөргә ебәрә, ул пост Спокан һәм Колвилль ҡәбиләләре индеецтары менән алмашыныу өсөн ҡулланылырға тейеш була<ref name="SpokaneH" />. Кесе Спокан һәм Спокан йылғалары ҡушылған урында Финлэй һәм МакДональд яңы сауҙа посы төҙөй, ул Вашингтон штатында беренсе оҙайлы Европа ултырағы була<ref name="SpokaneH"/>. Был Спокан Хауз йәки тик ябай «Спокан» исеме аҫтындағы сауҙа посы [[1810 йыл]]дан [[1826 йыл]]ға тиклем эшләй<ref>Phillips (1971), pp. 135</ref>. Британия Төньяҡ-көнбайыш компанияһы тарафынан идара ителеүсе Спокан Хауз һәм, һуңғараҡ, Гудзон ҡултығы компанияһы 16 йыл дауамында Ҡаялы һәм Каскад тауҙары араһында ҡиммәтле тиреләр менән сауҙа итеүҙең үҙәге була. Көньяҡ -Көнбайыш Компанияны Гудзон ҡултығы Компанияһы биләп алғандан һуң 1821 йылда эшмәкәрлек Спокан Хауздан Форт Колвиллгә күсерелә; әммә компания эшмәкәрлеген артабан Спокан янында дауам итә<ref>Meinig (1993), pp. 69</ref>. === Америка ауылы === 1818 йылғы Инглиз-америка конвенцияһына ярашлы Орегон ерҙәре менән уртаҡ инглиз-америка биләмәһе, ахыр сиктә Орегон сиге тураһында бәхәстәргә килтерә, был бәхәс Америка күскенселәренең Орегон юлы буйлап күп килеүенә бәйле була. Бәхәс Орегон килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уға ярашлы [[1846 йыл]]да [[Бөйөк Британия]] 49-сы параллелдән көньяҡтараҡ ерҙәрҙе, [[Канада]]ның хәҙерге сиктәрен тапшыра. Беренсе Америка күскенселәре, сквоттер Джей Джей Даунинг һәм С.Р. Скрэнтон [[1871 йыл]]да Спокан шарлауыҡтары янында участка биләй<ref name="Downing-Scranton">{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=J. J. Downing and S. R. Scranton file claims and build a sawmill at Spokane Falls in May 1871|work=Essay 5132|publisher=HistoryLink|date=January 27, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5132|accessdate=January 2, 2009}}</ref>. Спокан шарлауыҡтарының көньяҡ яры буйында бергә ҙур булмаған таҡта ярыу заводы асалар<ref name="Downing-Scranton" />. 1873 йылда был төбәкте үтеүсе орегонлылар Джеймс Н. Гловер һәм Джаспер Матини Спокан йылғаһының һәм уның шарлауыҡтарының әһәмиәтен юғары баһалай. Улар инвестиция потенциалын күрә һәм Даунинг менән Скрэнтондан 160 акр (0,65 км²) участканы һәм таҡта ярыу заводын 4000 долларға һатып ала<ref>Schmeltzer (1988), pp. 39</ref>. Гловер һәм Матини Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлы компанияһының төньяҡ йүнәлештәге тармаҡ төҙөлөшөнә дәүләт заказы булғанын беләләр<ref>{{Cite journal|last=Hudson|first=Kensel W.|title=Spokane: The First Decade|publisher=[[Idaho State Historical Society]]|date=Spring 1971}}</ref>. Һуңыраҡ Гловер «Спокан атаһы» булараҡ билдәле була<ref>Schmeltzer (1988), pp. 40</ref>. [[1880 йыл]]дың 21 октябрендә АҠШ армияһы подполковник [[:en:Henry Clay Merriam|Генри Клэй Мерриам]] етәкселеге аҫтында Спокандан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 56 миль (90 км) алыҫлыҡта Колумбия һәм Спокан йылғалары тамағында Спокан Лагерына нигеҙ һалына<ref name="CampSpokane">{{Cite web|last=Oldham|first=Kit|title=U.S. Army establishes Fort Spokane at the junction of the Spokane and Columbia rivers in 1882|work=Essay 5358|publisher=HistoryLink|date=March 4, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5358|accessdate=December 16, 2008}}</ref>. Лагерҙың стратегик торошо Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлын һәм америка ауылдарының һаҡлау кәрәклеге менән билдәләнә<ref>18</ref>. [[Файл:SpokaneFalls1895.jpg|слева|мини| Спокан 1895 йылдар тирәһендә]] 1881 йылға [[:en:Northern Pacific Railway|Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлы]] төҙөлөп бөтә, был яҡтарға Европа күскенселәренең килеүе тәьмин ителә<ref>{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=First train arrives at Spokane Falls on June 25, 1881|work=Essay 5137|publisher=HistoryLink|date=January 28, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5137|accessdate=}}</ref>. Спокан шарлауыҡтары ҡалаһы (Спокан булып 1891 йылда үҙгәртелгән) рәсми рәүештә 1881 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә, яҡынса унда 1000 кеше йәшәгән<ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Spokane Falls (later renamed Spokane) is incorporated as a first-class city on November 29, 1881|work=Essay 9176|publisher=HistoryLink|date=October 3, 2009|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9176|accessdate=}}</ref>. Ҡала халҡы йылдам арта, [[1890 йыл]]ға 19 922 кеше тәшкил итә, [[1900 йыл]]да тимер юлдарының булыуы арҡаһында 36 848 тиклем кешегә арта<ref name="Rail">Schmeltzer (1988), pp. 44</ref>. Был яҡын төбәктәрҙән (Миннесота, [[Көньяҡ Дакота|Көньяҡ]] һәм Төньяҡ Дакота), шулай уҡ алыҫ илдәрҙән дә — Финляндия, Германия һәм Англиянан күскенселәрҙе йәлеп итә. [[1910 йыл]]ға халыҡ 104,000 кешегә етә; Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлының үҫеше Спокан ҡалаһына Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһендә коммерция үҙәге сифатында [[:en:Walla Walla, Washington|Уалла-Уалла]] ҡалаһын уҙып китергә ярҙам итә<ref>Stratton (2005), pp. 29-30, 32-33</ref>. Спокан [[1889 йыл]]дың 4 авгусына тиклем киңәйә, әммә иртәнге сәғәт алтыла башланған янғын үҙәк коммерция өлөшөн юҡҡа сығара<ref name="GreatSpokaneFire">{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Great Spokane Fire destroys downtown Spokane Falls on August 4, 1889|work=Essay 7696|publisher=HistoryLink|date=March 20, 2006|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&File_Id=7696|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Насос станцияһындағы техник проблемалар менән бәйле янғын башланған мәлдә ҡаланың һыу менән тәьмин итеү селтәрендә баҫым булмай. Уттың таралыуына ҡамасауларға тырышып, янғын һүндереүселәр биналарҙы динамит менән юҡ итә башлай. Был сараларға ҡарамаҫтан, ут таралыуын дауам итә. Ялҡынды һүндерергә маташҡанда шланганларҙың был маҡсат өсөн яраҡлы түгеллеге асыҡлана. Һөҙөмтәлә, ел иҫеүе туҡтай, һәм янғын да үҙенән үҙе туҡтай. Янғында 32 квартал емерелә һәм бер кеше һәләк була<ref>25</ref>. Янғын менән бәйле байтаҡ емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, Спокан үҙ үҫешенән туҡтамай; янғын ҙур төҙөлөш өсөн урын яһай<ref name="Rail">Schmeltzer (1988), pp. 44</ref>. 1889 йылда ҙур янғындан һуң ҡаланың үҙәк өлөшө тергеҙелә, [[1891 йыл]]да ул хәҙерге «Спокан» исеме аҫтында теркәлә<ref name="Encarta">{{Cite web|title=Spokane (city)|publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564306/Spokane_(city).html|accessdate=December 13, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426112507/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564306/Spokane_(city).html |date=April 26, 2009 }}</ref>. Янғындан һуң өс йыл үткәс, [[1892 йыл]]да, Джей Джеймс Хиллдың [[:en:Great Northern Railway (U.S.)|Оло Төньяҡ тимер юлы]] яңы барлыҡҡа килгән [[:en:Hillyard, Spokane, Washington|Хиллъярд]] ҡалаһына барып етә (ул Споканға 1924 йылда инә) — был урын рельефының тигеҙлеге арҡаһында оҫтаханалар һәм депо төҙөү өсөн һайлана<ref>{{Cite web|title=Spokane Neighborhoods: Hillyard|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8406%3C/ref|accessdate=December 19, 2008}}</ref>. Тимер юлы тармағының булыуы ҡалаға мөһим транспорт үҙәге әүерелеүенә булышлыҡ итә<ref name="Railroads">Stratton (2005), pp. 32</ref>. Фермерлыҡ һәм руда табыу төбәктәре араһында урынлашыуы арҡаһында Спокан мөһим тимер юлы һәм логистика үҙәгенә әйләнә<ref>Schmeltzer (1988), pp. 41</ref>. Northern Pacific, [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Union_Pacific_Railroad Union Pacific Railroad], Great Northern, һәм Chicago, Milwaukee, St. Paul and Pacific тимер юлдары операторҙары килгәндән һуң Спокан АҠШ-тың көнбайышында иң мөһим тимер юл үҙәктәренең береһе булып китә<ref name="Rail" /><ref name="Railroads" />. === XX быуат === [[Файл:Spokane_Riverfront_Park_20061014.jpg|справа|мини|Great Часовня һәм Павильон Риверфронт Northern Depot аҡш парктар]] Спокан «Атайҙар көнөнөң тыуған иле» булараҡ билдәле. Споканда йәшәүсе Сонора Смарт Додд йыл һайын үткәрелә торған был байрамдың нигеҙ һалыусыһы булып һанала<ref name="leigh 276">Leigh, 1997, pp. [https://books.google.com/books?id=maF8mTPsJqsC&pg=PA276&vq=father's+day&source=gbs_search_s&cad=0 276].</ref>. «Атай Көнөнөң әсәһе» тип аталған Сонораға әсәһе уны һәм биш бәләкәй ҡустыһын алыҫтағы көнсығыш Вашингтонда атаһына тәрбиәләргә ҡалдырып вафат булғанда 16 йәш була. 1909 йылда, Сонора Споканда Central United Methodist сиркәүендә Әсә көнөнә вәғәз ишетә, ул атайҙарға шундай уҡ ихтирам күрһәтеү теләге менән рухлана. Киләһе йыл ул урындағы YMCA бүлексәһе менән үҙ идеяларын әйтә, ул, Ministerial Alliance кеүек, был идеяны хуплай һәм Споканда 1910 йылда тәүге тапҡыр байрамды ойоштороуҙа ярҙам итә<ref>{{Cite web|title=Father's Day is conceived by Spokane's Sonora Smart Dodd and celebrated for the first time in Spokane on June 19, 1910|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9458|accessdate=}}</ref>. Сонора был байрамды атаһының тыуған көнөндә, 5 июндә, билдәләргә тәҡдим итә. Әммә, байрамдарға әҙерләнеү өсөн пасторҙарға ваҡыт кәрәк була, шуға күрә Атайҙар Көнө 1910 йылдың 19 июнендә байрам ителә. Спокан ҡалаһының үҫеше [[XX быуат]]тың икенсе ун йыллығында ҡырҡа туҡтап ҡала, был халыҡ һанының кәмеүенә килтерә<ref>30</ref> Байтаҡ кимәлдә бының сәбәбе булып иҡтисадтың әкренәйеүе тора. Урындағы шахталар һәм ресурстар сығарыу буйынса контроль эре милли компанияларға күсә, улар алынған капиталды ҡаланан сығара, шулай итеп урындағы кимәлдә инвестицияның үҫеше кәмей<ref name="Stagnation">Stratton (2005), pp. 35</ref>. 20-30-сы йылдарҙа шулай уҡ кире иҡтисади хәл менән бәйле бик аҙ үҫеш күҙәтелә. Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһе файҙалы ҡаҙылмаларға, шулай уҡ ауыл һәм урман хужалығы продукттарына ихтыяждың кәмеүенә бәйле була<ref>Stratton (2005), pp. 38</ref>. Спокандағы хәл Икенсе Донъя һуғышы башланыу менән яҡшыра, сөнки Спокан үҙәнендә [[алюмин]]ий етештереү ойошторола, был төбәктә электр энергияһының осһоҙ булыуы менән аңлатыла һәм самолеттарға ихтыяждарҙың үҫеүенә сәбәп була. Яй үҫештең тиҫтә йылдарынан һуң Кинг Коул етәкләгән Спокан бизнесмендары Спокан Анлимитедын ойоштора, был ойошма ҡаланың үҙәк өлөшөндә эшлекле әүҙемлектең йәнләнеүенә булышлыҡ итергә тейеш була<ref>Stratton (2005), pp. 211-212</ref>. Ауыр көрәштән һуң, [[1965 йыл]]да яңы паркинг төҙөлөшө төрөндә уңыштар килә. Тиҙҙән, иҡтисадтың йәнләнеүе буйынса тырышлыҡтар ҡаланың үҙәк өлөшөндәге Хэйвермейл Утрауын яҡшыртыуға туплана, унда башлыса тимер юлы депоһы һәм складтар урынлашҡан була. Спокан шарлауыҡтарын демонстрациялап ял итеү паркын һайлау иң яҡшы вариант була, һәм ойошма тимер юлы компанияларына үҙенең инфраструктураһын утрауҙан ситкә сығарыуҙы күндереүгә өлгәшә<ref name="WorldsFair">Stratton (2005), pp. 215</ref>. 70-се йылдарҙа , Спокан үҙенең йөҙ йыллыҡ юбилейын байрам итергә йыйына һәм Спокан Анлимитед байрамды, йәримнкәне әҙерләү һәм үткәреү өсөн шәхси фирманы яллай<ref name="WorldsFair" />. Фирмалар халыҡ-ара күргәҙмә ойошторорға тәҡдим итә, был [[:en:Expo ’74|Экспо'74]] күргәҙмәһен үткәреүгә килтерә. Спокан 1974 йылда халыҡ-ара күргәҙмә ҡабул иткән иң бәләкәй ҡала булып, «Тирә-яҡ мөхит» темаһы буйынса беренсе халыҡ-ара күргәҙмә үткәрә <ref>Stratton (2005), pp. 207</ref>. Экспо'74 Икенсе донъя һуғышынан һуң шулай уҡ беренсе Америка күргәҙмәһе була, унда СССР вәкилдәре лә килә. Был ваҡиға ҡаланың үҙәген үҙгәртә, тимер юлдары алып ташлана һәм үҙәк өлөшөнөң ҡиәфәтен дә үҙгәртәләр. Экспо '74 күргәҙмәһенән һуң күргәҙмә биләмәһе 100 акр (0,4 км²) майҙаны менән Риверфронт паркына әүерелә<ref>{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=Expo 74 Spokane World's Fair opens on May 4, 1974|work=Essay 5133|publisher=HistoryLink|date=January 27, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&File_Id=5133|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. 70-се йылдар аҙағы Спокандың үҫеш осоро була, 80-се йылдар башында ҡалала ике бейек йорт — 18 ҡатлы Фарм-Кредит Банкының бинаһы һәм 20 ҡатлы финанс үҙәге Сифест бинаһы төҙөлә, унда бөгөн Банк-оф-Америка урынлашҡан<ref>Schmeltzer (1988), pp. 85</ref>. Был осорҙоң уңыштары тағы иҡтисади түбәнәйеү менән туҡтап ҡала, уның процесында көмөшкә, ағасҡа һәм ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтар һиҙелерлек кәмей. Ауыр осор булыуға ҡарамаҫтан, Спокан иҡтисады ҡалалағы үҫеүсе Key Tronic компанияһынан һәм башҡа технология компаниялары өсөн ғилми, маркетинг һәм етештереү потенциалынан файҙа күрә башлай, Был Спокандың тәбиғи ресурстарға ихтыяждарын кәметергә ярҙам итә<ref name="Diverse">Schmeltzer (1988), pp. 87</ref>. === XXI быуат === [[Файл:SpokaneSkywalks.jpg|мини|Споканда һауа коридоры селтәре киң үҫешкән]] Һуңғы йылдарҙа Спокан күләме өс миллиард долларлыҡ инвестицияға һәм River Park Square сауҙа үҙәге төҙөлөшөнөң тамаланыуына нигеҙләнгән глобаль яңырыу кисерә<ref>{{cite web | title = Welcome to Downtown Spokane| publisher = Downtown Spokane Partnership| url = http://www.downtownspokane.org/| accessdate = December 14, 2008}}</ref>. Киртланд Каттер проектлаған иҫке [[:en:The Davenport Hotel (Spokane) отель Давенпорт|Давенпорт]] ҡунаҡханаһы 20 йыл буйына эшләмәй торғандан һуң тулыһынса реконструкция үтә<ref name="Arksey">{{cite web | last = Arksey| first = Laura| title = Davenport Hotel (Spokane)| work = Essay 7545| publisher = HistoryLink| date = | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=7545| accessdate = }}</ref>. Holley Mason бинаһы реконструкция үтә, Big Easy концерт залы төҙөлә, Spokane Convention Center киңәйтелә, тарихи ҡунаҡханалар [[:en:/Montvale Hotel|Montvale]] һәм [[:en:Fox Theater (Spokane, Washington)|Fox Theater]] (Спокан симфония оркестрының залы) бмналары тергеҙелә<ref name="Arksey"/>. Яңы төҙөлөш проекттары эшләнеү өҫтөндә. Урындағы төҙөүсе Роб Брюстер яңы VOX Башняһын төҙөргә тәҡдим итә, ул ҡалала иң бейек ҡоролма булыуы мөмкин<ref>{{Cite news|title=Vox Tower would be Spokane's tallest building|first=Alison|last=Boggs|url=http://www.spokesmanreview.com/tools/story_pf.asp?ID=129245|publisher=''The Spokesman-Review''|date=May 4, 2006|pages=B3|accessdate=January 15, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816145932/http://www.spokesmanreview.com/tools/story_pf.asp?ID=129245 |date=August 16, 2009 }}</ref>. Спокандың көнбайыш өлөшөндәге Kendall Yards (Спокан йылғаһының төньяҡ яры буйлап) төҙөлөшө ҡала тарихында иң ҙур проекттарҙың береһе була. Спокан йылғаһы ярында үҙәктән ҡапма-ҡаршы яҡтағы төҙөлөш үҙенә торлаҡ һәм коммерция зоналарын,шулай уҡ майҙандарҙы һәм ял итеү өсөн урындарҙы эсенә ала. 80 акр биләмәлә урынлашҡан Kendall Yards проекты тамамланғанда 2600 торлаҡ берәмектән һәм яҡынса 1 000 000 квадрат фут (93 000 м²) офис, коммерция һәм сауҙа майҙандарынан торасаҡ<ref name="KendallYards">{{Cite web|title=Kendall Yards|publisher=Black Rock Development|url=http://blackrockdevelopment.com/index.php?id=4&project=2&title=kendallyards/|accessdate=January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113223642/http://blackrockdevelopment.com/index.php?id=4&project=2&title=kendallyards%2F |date=January 13, 2009 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың ғинуарында Споканда террористик һөжүм маташыуҙарына юл ҡуйылмай. [[2015 йыл]]дың 6 февралендә ҡала өҫтөнән аҡһыл төҫтәге содалы сәйер «ҡойо ямғыр» үтә. Бер нисә ай үткәс, ғалимдар уның килеп сығышын аңлата: һелтеле Саммер күле өҫтөндә барлыҡҡа килгән дауыл, башлыса натрий карбонатынан торған саңды күлдән 800 километрға осороп алып китә, саң ямғыр болото менән уҡмаша, был ғәҙәти булмаған яуым-төшөи өс штаттың минимум 15 ҡалаһында үтә<ref>[http://seattle.cbslocal.com/2015/06/09/dirty-rain-mystery-solved/ Dirty Mystery Rain Scientists Say Solved They ' ve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226142207/http://seattle.cbslocal.com/2015/06/09/dirty-rain-mystery-solved/ |date=2015-12-26 }}{{ref-en}} сайты ''seattle.cbslocal.com'', 9 июнь 2015</ref>. [[Файл:SpokaneDTPanorama.jpg|центр|мини|700x700пкс|Спокандың үҙәк өлөшө панорамаһы, көньяҡтан күренеш]] == Географияһы == === Топография === Спокан Көнсығыш Вашингтонда Спокан йылғаһы буйында,шул уҡ исемдәге штаттың көнсығыш сиге эргәһендә, Айдахонан 20 миль (32 км) , Канада сигенән көньяҡҡа ҡарай 110 километр (180 км), Сиэтлдан көнсығышҡа табан 280 миль (450 км) һәм [[Калгари]]нан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 428 миль (689 км) алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Calculate distance between two locations|publisher=Time and Date AS|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distance.html|accessdate=January 11, 2009}}</ref>. Спокан көнсығыш Вашингтонды, төньяҡ Айдахоны, көнбайыш Монтананы һәм төньяҡ-көнсығыш Орегонды үҙ эсенә алған Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәгә инә<ref name="Encarta"/>. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡала 152 км² майҙанды биләй, шуның 150 км² ҡоро һәм 2км² һыу тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US53&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7|title=GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000|publisher=United States Census Bureau|accessdate=January 27, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212214214/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US53&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |date=February 12, 2020 }}</ref>. [[Файл:Spokanefallsm05.jpg|слева|мини|Канада утрауҙары эргәһендә Спокан йылғаһы]] Спокан Колумбия йылғаһы бассейнының көнсығыш өлөшөндә — көнсығышҡа ҡарай Ҡаялы тауҙар итәге алдына, Селкирк тауҙарына ҡарай күтәрелгән киң ауыш тигеҙлектә урынлашҡан<ref name="NWS">{{Cite web|title=Station Information Data Sheet - Spokane, Washington|work=|publisher=National Weather Service|date=April 2008|url=http://www.wrh.noaa.gov/otx/spokane.php|accessdate=January 10, 2009}}</ref>. Ҡала үҙәк Вашингтондың Колумбия бассейнының сүл өлөшө һәм урман менән ҡапланған төньяҡ Айдахо тауҙары араһындағы ике аралыҡта ята<ref name="NWS" />. Спокан округының иң бейек нөктәһе булып Селкирк тауының көнсығыш яғында диңгеҙ кимәленән 5883 фут (1793 м.) бейеклектәге Спокан тауы тора<ref>{{Cite web|title=Mount Spokane|publisher=Washington State Parks|url=http://www.parks.wa.gov/parks/?selectedpark=Mount+Spokane&pageno=1|accessdate=February 4, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910105902/http://www.parks.wa.gov/parks/?selectedpark=Mount+Spokane&pageno=1 |date=September 10, 2012 }}</ref>. Төп һыу сығанағы булып Спокан йылғаһы тора, ул башланғысын төньяҡ Айдахолағы Кер-д Ален күленән алған Колумбия йылғаһының 179-километрлыҡ ҡушылдығы. Йылға Вашингтон штаты аша көнбайышҡа табан аға, Спокан ҡалаһының үҙәк өлөшөн киҫеп үтеп, Лата Крик йылғаһы менән ҡушыла, Лата Крик көньяҡтан көнбайышҡа ҡарай аға һәм Колумбия йылғаһына ҡарай ағып, төньяҡта Кесе Спокан йылғаһын ҡыуып етә һәм уның менән ҡушыла<ref name="SCP">{{Cite web|title=Spokane County Profile|publisher=Employment Security Department, Labor Market and Economic Analysis Branch|date=January 2001|url=http://www.wa.gov/esd/lmea/pubs/profiles/spokane.pdf|accessdate=December 18, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206043625/http://www.wa.gov/esd/lmea/pubs/profiles/spokane.pdf |date=February 6, 2007 }}</ref>. Спокан диңгеҙ кимәленән 1843 фут (562 м) бейеклектә урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=NWS Spokane, WA|publisher=National Weather Service|url=http://forecast.weather.gov/MapClick.php?CityName=Spokane&state=WA&site=OTX&textField1=47.6589&textField2=-117.425&e=1|accessdate=February 11, 2009}}</ref>. Ҡаланың иң түбән нөктәһе ҡаланың төньяҡ сиге эргәһендә, Спокан йылғаһы буйында, 1608 фут бейеклектә (490 м) урынлашҡан ( [[:en:Riverside State Park|Риверсайд паркы]]), ә иң бейек нөктәһе төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[:en:Hillyard, Spokane, Washington|Хиллъярд]] янында, Бейкон-Хилл һәм Норз-Хилл-Резервуарға яҡын, 2591 фут (790 м) бейеклектә урынлашҡан<ref>2004 DeLorme. 5.0 Topo Delorme Побережье USA Region (CD-ROM) 5.0. January 24, 2009</ref>. === Климаты === Спокан дымлы континенталь климат зонаһында урынлашҡан ( Кеппен классификацияһына ярашлы), был климаттың һирәк төрө, үҙенең ҡалҡыу урында урынлашыуы һәм ҡыш яуым-төшөмдөң байтаҡ кимәле арҡаһында климаттың уртаса-ҡоро тибына индереп булмай<ref> {{Cite journal|title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|format=GIF|accessdate=2007-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|last=Godfrey|first=Bruce|title=Köppen Classification for Washington|publisher=Idaho State Climate Services: Biological and Agricultural Engineering Department - University of Idaho|date=February 11, 2000|url=http://snow.ag.uidaho.edu/Clim_Map/images/wa.gif|format=GIF|accessdate=2008-12-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215205552/http://snow.ag.uidaho.edu//Clim_Map/images/wa.gif |date=2008-12-15 }}</ref>. Был территорияға йәй айҙарында йылы, ҡоро, ә ҡышын һалҡын һәм дымлы климат хас<ref name="NWS"/>. Ҡыш һәм йәй миҙгеле өҫтөнлөклө булып тора, шул уҡ ваҡытта миҙгелгә күсеш бик тиҙ алмашына. Уртаса алғанда, июль һәм август айҙары йылы була, ә декабрь иң һалҡын ай булып тора<ref name="TWC">{{Cite web|url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USWA0422?|title=Average Weather for Spokane, WA|publisher=[[The Weather Channel]]|accessdate=January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630032705/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USWA0422 |date=June 30, 2014 }}</ref>. Йәй температура йыш ҡына 30&nbsp;°F (17&nbsp;°C) арта, ә ҡыш киреһенсә — 6&nbsp;°C тәшкил итә. Уртаса температура декабрҙә -2,7&nbsp;°C, июль-августа уртаса температура 20,3&nbsp;°C кимәлендә була. Көнбайышта Каскад тауҙары һәм төньяҡ-көнсығышта Ҡаялы тауҙары араһында урынлашыуы арҡаһында ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайышының төп өлөшө өсөн хас булған һауа шарттарынан һаҡланып тора. Каскад тауҙары Тымыҡ океан яғынан дымлы һәм сағыштырмаса уртаса һауа торошоноң үтеп инеүе өсөн барьер булып тора<ref name="ClimWA">{{Cite web|title=Climate of Washington|work=Climates of the States, Climatography of the United States No. 60|publisher=National Weather Service|url=http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim60/states/Clim_WA_01.pdf|format=PDF|accessdate=February 2, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211224040/http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim60/states/Clim_WA_01.pdf |date=February 11, 2015 }}</ref>. һөҙөмтәлә Спокан территорияһында яуым-төшөм кимәләнең яртыһынан аҙырағы яуа, ул уның көнбайыш күршеһендә- Сиэтлда ла күҙәтелә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле Споканда 430 мм, шул уҡ ваҡытта был күрһәткес Сиэтлда 940 мм тәшкил итә<ref name="ClimWA" />. Иң күп яуым-төшөм декабрь айында була, ә йәй йылдың иң ҡоро ваҡыты булып тора<ref name="TWC"/>. Ҡаялы тауҙар Споканды ҡышын [[Канада]] аша төньяҡтан килгән һалҡын һауа массаларының үтеп инеүенән һаҡлай, һәм артабан көньяҡҡа ҡарай китә, шулай итеп, ҡаланы ҡышҡы арктик һауаның насар күренештәренән яҡлай<ref name="ClimWA" />. Температураның экстремаль дәүмәле 42&nbsp;°C һәм -34&nbsp;°C тәшкил итә, әммә температура 38&nbsp;°C юғары һәм -23&nbsp;°C түбән бик һирәк күҙәтелә<ref name="NWS"/>. {{Климат местности | Ширина = 80% | Положение = center | Место_род = Спокан | Источник = [http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=N47W117 World Climate] | Янв_ср = -1.6 | Янв_ср_осад = 45 | Фев_ср = 0.3 | Фев_ср_осад = 33 | Мар_ср = 4.3 | Мар_ср_осад = 40 | Апр_ср = 8.0 | Апр_ср_осад = 32 | Май_ср = 12.6 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 16.5 | Июн_ср_осад = 31 | Июл_ср = 20.7 | Июл_ср_осад = 16 | Авг_ср = 20.5 | Авг_ср_осад = 14 | Сен_ср = 15.3 | Сен_ср_осад = 17 | Окт_ср = 8.4 | Окт_ср_осад = 29 | Ноя_ср = 1.8 | Ноя_ср_осад = 58 | Дек_ср = -2.8 | Дек_ср_осад = 58 | Год_ср = 8.6 | Год_ср_осад = 420 | Янв_ср_мин = -4.6 | Янв_ср_макс = 1.3 | Фев_ср_мин = -3.6 | Фев_ср_макс = 4.2 | Мар_ср_мин = -0.7 | Мар_ср_макс = 9.4 | Апр_ср_мин = 2.1 | Апр_ср_макс = 14.0 | Май_ср_мин = 6.0 | Май_ср_макс = 19.1 | Июн_ср_мин = 9.7 | Июн_ср_макс = 23.2 | Июл_ср_мин = 12.9 | Июл_ср_макс = 28.5 | Авг_ср_мин = 12.6 | Авг_ср_макс = 28.3 | Сен_ср_мин = 8.0 | Сен_ср_макс = 22.7 | Окт_ср_мин = 2.3 | Окт_ср_макс = 14.5 | Ноя_ср_мин = -1.7 | Ноя_ср_макс = 5.3 | Дек_ср_мин = -5.8 | Дек_ср_макс = 0.1 | Год_ср_мин = 3.1 | Год_ср_макс = 14.2 | Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 16.6 | Фев_а_мин = -31.1 | Фев_а_макс = 17.2 | Мар_а_мин = -23.3 | Мар_а_макс = 23.3 | Апр_а_мин = -10.0 | Апр_а_макс = 32.2 | Май_а_мин = -4.4 | Май_а_макс = 36.1 | Июн_а_мин = 0.5 | Июн_а_макс = 38.3 | Июл_а_мин = 2.7 | Июл_а_макс = 42.2 | Авг_а_мин = 1.6 | Авг_а_макс = 42.2 | Сен_а_мин = -5.5 | Сен_а_макс = 36.6 | Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 30.5 | Ноя_а_мин = -29.4 | Ноя_а_макс = 21.1 | Дек_а_мин = -31.6 | Дек_а_макс = 15.5 | Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 42.2 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Ҡала өлөшө == [[Файл:Spokane_at_night_20071003.jpg|слева|мини|500x500пкс|Төнгө Спокан, көньяҡ-көнбайыштан күренеш]] Спокан уратып күп районындар менән уратып алынған. Улар араһында: Гринакрс, Вашингтон, Медикал-Лейк, [[:en:Cheney, Washington Чини|Вашингтон Чини]][[:en:Airway Heights, Washington|, Эйрвэй Хейтс]], [[:en:Mead, Washington|Мид,]] [[:en:Colbert, Washington|Колберт]], [[:en:Spokane Valley, Washington|Спокан-Валли]], [[:en:Millwood, Washington|Милвуд]], [[:en:Nine Mile Falls, Washington|Найн-Майл-Фоллс]], [[:en:Otis Orchards-East Farms, Washington|Отис-Орчардс]] һәм [[:en:Liberty Lake, Washington|Либерти-Лейк]] === Тирә-яҡтары === Спокан тарихының ҙур өлөшө уның тирә-яғының күп төрлөлөгөндә сағылған. Был диапазон үҙәк өлөштә Викториан дәүере стилендәге ҡоролмаларҙан башлана һәм Төньяҡ Спокандың заманса кварталдары менән тамамлана. Ҡаланың тирә-яҡтары үҙенең тарихы менән иғтибарҙы йәлеп итә, быны ҡалала 18 тарихи райондың булыуы дәлилләй, улар АҠШ-тың тарихи урындарының Милли реестрына индерелгән. Был Вашингтон штатында башҡалар араһында иң юғары күрһәткес булып тора<ref>57</ref>. Спокандың 50 проценттан ашыу үҙәк өлөшө тарихи мираҫ тип танылған<ref name="TourHandbook"/>. Милли реестрға ингән 1300 ашыу шәхси биләмәләр Спокан округы территорияһында урынлашҡан, шуларҙың 15 район булып тора<ref>{{Cite web|title=About Us|publisher=City-County of Spokane Historic Preservation Office|url=http://www.historicspokane.org/about_us.htm|accessdate=December 19, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/20071007035442/www.historicspokane.org/about_us.htm|archivedate=2007-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007035442/http://www.historicspokane.org/about_us.htm |date=2007-10-07 }}</ref>. == Халҡы == {{USCensusPop | 1880= 350 | 1890= 19922 | 1900= 36848 | 1910= 104402 | 1920= 104437 | 1930= 115514 | 1940= 122001 | 1950= 161721 | 1960= 181608 | 1970= 170516 | 1980= 171300 | 1990= 177196 | 2000= 195629 | 2010= 208916 |estimate = |estyear = |estref= | footnote=source:<ref>Moffatt, Riley. ''Population History of Western U.S. Cities & Towns, 1850-1990''. Lanham, Maryland: Scarecrow, 1996, 334.</ref><ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2009-53.csv | title = Subcounty population estimates: Washington 2000-2009| format = [[comma-separated values|CSV]] | publisher = [[United States Census Bureau]], Population Division | date = 2009-03-18 | accessdate = 2010-07-17|deadlink=404}}</ref> |}} |} 2005—2007 йылдарҙа Америка йәмәғәт һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡының 86,4 % [[европеоид раса]]һы вәкилдәре тәшкил итә, 3,1 % — афроамерикандар, 3,5 % — америка индеецтары йәки Алясканың ерле халҡы, 3,7 проценты — [[азиаттар]], 0,6 % — Гавай утрауҙарының ерле халҡы, 1,1 % — башҡа раса вәкилдәре тәшкил итә. Дөйөм халыҡ һанының 3,9 процентын Латин америкаһы милләтенән вәкилдәр тәшкил итә. Халыҡтың 26,5 проценты юғары йәки бакалавр дәрәжәһенә эйә була<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US5367000&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= Spokane city, Washington — Selected in the United States Social Characteristics: 2005-2007] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200211183402/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US5367000&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |date=2020-02-11 }}</ref>. 2000 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы һаны 195 629 кеше, 81 512 йорт хужалығы, 47 276 ғаилә 87,941 берәмектәге торлаҡ фондында йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат милгә 3 387 кеше тәшкил итә (1 307.7/km²). Ҡаланың раса составы түбәндәгесә: 89,5 % — аҡ тәнлеләр, 2,1 % — афроамерикандар, 1,8 % — АҠШ-тың төп халҡы, 2,3 % — [[азиаттар]], 0,2 % — [[:en:Pacific Islander|Океаниянан сығыусылар]], 0,9 % — башҡа расалар, һәм 3,4 % — ике һәм унан күберәк раса вәкилдәре. Латиноамериканлылар халыҡтың дөйөм һанынан 3,0 % тәшкил итә. АҠШ-тың 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала даими 208 916 кеше йәшәгән. Спокан Америкала ҙурлығы буйынса йөҙөнсө ҡала булып тора. 81 512 йорт хужалығында 18 йәшкә тиклем балалар менән бергә 29,4 % йәшәй, 41,3 % никах та йәшәүсе парҙар, 12,4 % ғаиләлә яңғыҙ ҡатын-ҡыҙар, 42,0 % ғаилә ҡормағандар. 33,9 процент хужалыҡтарҙа яңғыҙ кешеләр йәшәй, ә 11,7 процент ғаиләлә 65 йәшлек һәм унан өлкән йәштәге яңғыҙ кешеләр йәшәй. Йорт хужалығынан уртаса күләме 2.32, ғаиләнең уртаса күләме 2.98 тәшкил итә. Халыҡтың йәш буйынса бүленеше түбәндәгесә билдәләнә: 24,8 проценты — 18 йәшкә тиклем, 11,1 % 18-24 йәш, 29,6 % 25-44 йәш, 20,5 % 45-64 йәш, һәм 14,0 % — һәм 65 йәштән өлкән. Уртаса йәш 35 йәш тәшкил итә. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 93 ир-егет тура килә. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 18 йәштән өлкән 89.9 ир-егет тура килә. Ҡалала уртаса килем кимәле - $32 273 доллар, ә ғаиләнең уртаса килеме $41 316 тәшкил итә. Ир-аттың уртаса килеме $31 676, ҡатын-ҡыҙҙарҙың $ 24 833 тәшкил итә. Ҡалала йән башына килем $18 451 доллар. Яҡынса 11,1 % ғаилә һәм 15,9 % халҡы ярлылыҡ сигендә йәшәй, шул иҫәптән 19,3 % 18 йәштән алып һәм 9,6 % 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштәгеләр. Дин мәғлүмәттәре архивтары Ассоциацияһы отчеттарына ярашлы 2000 йылда Спокан муниципаль статистик районы халҡының дини составы түбәндәгесә: 43 397 — протестант -инжилдар, 32 207 — протестанттар; 776 — православие динендәге кешеләр; 57 187 — католиктар; 17 351 — башҡа дин тотоусылар һәм 267 021 дин тотмағандар<ref>{{Cite web|title=Spokane, WA MSA|work=Metro Area Membership Report|publisher=The Association of Religion Data Archives|year=2000|url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/metro/7840_2000.asp|accessdate=January 2, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203222850/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/metro/7840_2000.asp |date=December 3, 2008 }}</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Peyton_Building.JPG|слева|мини|Спокан фонд биржаһы]] [[1883 йыл]]да алтын һәм көмөш Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәлә табылған; шул уҡ ваҡытта ҡала, логистика үҙәге булараҡ, шахтерҙарҙы тәьмин итә, улар Спокан аша юл буйлап Кер-д' Аленға, шулай уҡ Колвилль һәм Кутенайға үтә<ref>Stratton (2005), pp. 28</ref>. [[1890 йыл]]дар уртаһында төбәктә файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары эшкәртелә<ref>48</ref>. Территория Төньяҡ Америкала файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу буйынса иң эре райондарҙың береһе иҫәпләнә<ref>66</ref>. Тәбиғәт ресурстары Спокан иҡтисади тормошонда ҙур роль уйнай, Спокан ағас, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек етештереү буйынса төп үҙәк булып ҡала. Төбәктең етештереү лидерҙары булып ағастан изделиелар етештереү буйынса заводы, тау-байыҡтырыу һәм аҙыҡ-түлек етештереүсе комбинаттар тора. 1000 Fortune рейтингында торған Потлэтч Корпорейшн компанияһының штаб-фатиры Споканда урынлашҡан, ул [[Арканзас]], [[Айдахо]], Миннесота, һәм Орегонда урман хужалыҡтарына ла хужа булып тора<ref>{{Cite news|title=Symbol not found|url=http://money.cnn.com/quote/snapshot/snapshot.html?symb=PCH|work=CNN|accessdate=May 23, 2010}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Йәнәш торған көньяҡ йүнәлештәге ауыл хужалығы етештереү төбәге [[:en:Palouse|Пэлоуз]] булараҡ билдәле. Спокан районында шулай уҡ шарап һәм һыра етештереү комбинаттары эшләй<ref>Schmeltzer (1988), pp. 93</ref>. Урман һәм ауыл хужалығы урындағы иҡтисадтың мөһим элементы булыуын дауам итә, әммә Спокан шулай уҡ башҡа йүнәлештәрҙе лә әүҙем үҫтерә, уларға биотехнологиялар һәм юғары технологиялы тармаҡтар инә<ref name="Diverse">Schmeltzer (1988), pp. 87</ref>. Генетика өлкәһендәге тиҙ үҫешеүсе Signature Genomic Laboratories компанияһының Споканда штаб-фатиры бар<ref>{{cite web| title = About Us| publisher = Signature Genomic Laboratories, LLC| url = http://www.signaturegenomics.com/about.html| accessdate = February 6, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305152512/http://www.signaturegenomics.com/about.html |date=March 5, 2009 }}</ref>, мәғлүмәттәрҙе үлсәү һәм йыйыу өсөн программа менән тәьмин итеүҙең төп бүлексәһе Либерти-Лейкта урынлашҡан<ref>{{Cite news|title=Symbol not found|url=http://money.cnn.com/quote/snapshot/snapshot.html?symb=ITRI|work=CNN|accessdate=May 23, 2010}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[:en:Red Lion Hotels Corporation|Red Lion Hotels Corporation]] компанияһының ҡалала шулай уҡ төп офисы бар. Спокан компанияларҙы сеймал материалдарға еңел үтеп инеү мөмкинселеге, шулай уҡ сығымдарҙың түбән кимәле, мәҫәлән, электр энергияһына хаҡтар түбәнерәк булыуы менән йәлеп итә<ref>{{cite web| last = Tatge| first = Mark| title = Paradise, Slightly Dry| work = Best Places| publisher = Forbes.com LLC| date = April 23, 2007| url = https://www.forbes.com/free_forbes/2007/0423/078.html| accessdate = February 10, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818084540/http://www.forbes.com/free_forbes/2007/0423/078.html |date=August 18, 2009 }}</ref><ref>{{cite web| last = Lydgate| first = Chris| title = The Buck Stopped Here| publisher = Mansueto Ventures LLC| date = May 2006| url = http://www.inc.com/magazine/20060501/buck-stopped-here.html| accessdate = February 10, 2009}}</ref>. Споканда иҡтисади үҫеш алты төп тармаҡҡа: етештереү, аэрокосмос индустрияһы, һаулыҡ һаҡлау, мәғлүмәти технологиялар, һанлы медиа һәм таҙартыу технологияларына йүнәлтелгән. Споканда 100 -квартал сымһыҙ селтәр йәйелдерелгән<ref>{{cite news| last = Riley| first = Kate| title = New spunk, new mayor spur Inland Empire's capital| publisher = ''The Seattle Times Company''| date = July 24, 2004| url = http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2001977174_riley12.html| accessdate = February 4, 2009}}</ref> Төп тармаҡтары мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр, ваҡлап һатыу сауҙаһы. Башҡа тармаҡтарҙан үҙ эсенә төҙөлөш, етештереү, транспорт, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, финанс хеҙмәте, коммуникациялар, күсемле һәм күсемһеҙ милек, сәйәси секторҙы ала<ref>{{cite web | title = Economy| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/history/economy/| accessdate = December 13, 2008}}</ref>. Бынан тыш, Спокан округында АҠШ-тың барлыҡ төрөндәге ҡораллы көстәр бар. Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәнең үҙәге булараҡ, Спокан коммерция, етештереү, медицина,транспорт һәм сауҙа эшмәкәрлегенең, шулай уҡ күңел асыу индустрияһының мөһим үҙәктәренең береһе булып тора<ref name =AboutSpokane>{{cite web | title = About Spokane| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/default.aspx?Tab=Overview | accessdate = December 14, 2008}}</ref><ref>{{cite news | last = Meyers| first = Jessica| title = Should Spokane learn to 'speak Canadian?'| work= The Spokesman-Review| date = July 30, 2007| url = http://www.heraldnet.com/article/20070730/BIZ/707300314/| accessdate = December 13, 2008}}</ref>. Ҡалала бөтә Төньяҡ-Көнбайыш өлкәне 80 000 кв. миль (210 000 км²) биләмәлә хеҙмәтләндереүсе ҙур сауҙа майҙандары бар. Спокан Рим-Католик Епархияһы, Спокан Епископ епархияһы һәм Көнсығыш Вашингтон Синодының — Айдахоның административ үҙәге булып тора. Был төбәктә туризм ныҡ үҫешә<ref>Schmeltzer (1988), pp. 88</ref>. Спокан рафтинг, кемпинг һәм туризмдың башҡа төрҙәре буйынса «база лагеры» булараҡ билдәле. == Мәҙәниәте == [[Файл:Spokane_Museum_of_Art_and_Culture.JPG|слева|мини|Төньяҡ-көнбайыш мәҙәниәт һәм сәнғәт музейы]] Спокан 4 миҙгелле климат зонаһында ята, уның янында күп һанлы йылғалар, күлдәр бар. Ҡаланан алыҫ түгел таулы урын бар, унда саңғыла, йәйәү һәм велосипедта йөрөргә мөмкин<ref>79</ref>. Ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар бер-береһенән алыҫ булмаған аралыҡта 76 күлгә, гольф өсөн 33 майҙанға, 5 саңғы курортына, 5 милли паркҡа , [[:en:Columbia River Gorge|Колумбия йылғаһы тарлауы]]ғына, һәм Гранд-Кули<ref name =Destinations>{{cite web| title = Destinations: Spokane, Washington| publisher = MLT Inc.| url = http://www.nwaworldvacations.com/planning/destination.do?destinationCode=GEG&displayTab=HOTELS_AND_PRICING| accessdate = December 17, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114072923/http://www.nwaworldvacations.com/planning/destination.do?destinationCode=GEG&displayTab=HOTELS_AND_PRICING |date=January 14, 2009 }}</ref> дамбаһына бара ала. Глейшер милли паркы Спокандан дүрт сәғәтлек юлда ята, ә Маунт-Рейнир Милли паркы һәм Норт-Каскейдс Милли паркына дүрт сәғәт ярымда йәйәүләп барып етергә мөмкин. Һигеҙ сәғәт эсендә башҡа парктарға, шул иҫәптән Йеллоустон Милли паркына, һәм Канада Банф һәм Джаспер парктарына барып етергә була<ref name="Destinations" />. [[:en:National Civic League|Милли граждандар лигаһы]] ҡалаға 1974 һәм 2004 йылдарҙа Бөтә америка бүләген бирә. Милли граждандар лигаһы ойошмаһы граждандар менән бергә мөһим йәмәғәт бурыстарын билдәләй һәм уларҙы башҡарыуҙа ҙур һөҙөмтәләргә ирешә<ref>{{Cite press release|title=National Civic League Announces Recipients Of 2004 All-America City Award|publisher=[[National Civic League]]|url=http://www.ncl.org/about/press/2004/0612.htm|accessdate=February 22, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040628132337/http://www.ncl.org/about/press/2004/0612.htm |date=June 28, 2004 }}</ref><ref>{{Cite web|title=All-America City: Past Winners|publisher=[[National Civic League]]|accessdate=February 22, 2009|url=http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325101442/http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html|archivedate=March 25, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822220256/http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html |date=August 22, 2009 }}</ref>. Ҡалала бер нисә музей бар, уларҙың иң ҙурҙары [[:en:Northwest Museum of Arts and Culture|Мәҙәниәт һәм сәнғәттең Төньяҡ-көнбайыш музейы]], Смитсон музейы<ref>{{Cite web|title=Northwest Museum of Arts & Culture (MAC)|publisher=Smithsonian Institution|url=http://www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html|accessdate=February 8, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/20080926211248/www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html|archivedate=2008-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926211248/http://www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html |date=2008-09-26 }}</ref>. Спокандың XIX быуатта төҙөлгән ҡоролмалар араһында урынлашҡан музейы ҡала үҙәгенән бер нисә квартал алыҫлыҡта ята. === Театр һәм сәнғәте === [[Файл:Fox_Theater_Spokane.JPG|справа|мини| Фокс театры]] Споканда төп ҡала театры, Спокан симфония оркестры, джаз оркестры, опера театры һәм башҡа музыкаль урындар бар<ref>[http://spovangelist.com/spokane-all-ages-music-initiative/ All Initiative Spokane Ages Music | The Spovangelist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827193103/http://spovangelist.com/spokane-all-ages-music-initiative/ |date=2011-08-27 }}</ref>. Спокан мәҙәни ваҡиғалар сараларының үткәреү датаһы (февраль һәм октябрь айҙарының тәүге йомаһы). сәнғәт кварталдарында бик күп халыҡты йыя. Ошондай райондар булып Давенпорт, Гарленд-Бизнес һәм Ист-Спраг тора<ref>{{Cite news|title=Take a walk for the arts|first=Julianne|last=Crane|url=http://www.spokesmanreview.com/pf.asp?date=040104&ID=s1504786|work=The Spokesman-Review|date=April 1, 2004|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816145412/http://www.spokesmanreview.com/pf.asp?date=040104&ID=s1504786 |date=August 16, 2009 }}</ref>. Айҙың һәр йомаһында урындағы сәнғәт эшмәкәрҙәре үҙҙәренең оҫталығын күрһәтә<ref>{{cite web| title = First Friday| publisher = Downtown Spokane Partnership| url = http://www.downtownspokane.org/first-friday.php| accessdate = February 19, 2009}}</ref>.. Давенпорт районында күп художество галереяларын күрергә була, шулай уҡ театр коллективтарының сығышын ҡарарға була<ref>{{cite web| title = Galleries| publisher = Davenport District, Spokane, Washington| url = http://davenportdistrict.org/index.php?page=directory&x=G| accessdate = February 19, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817140127/http://davenportdistrict.org/index.php?page=directory&x=G |date=August 17, 2009 }}</ref>. [[:en:Spokane Symphony|Спокан симфония оркестры]] классик музыканы, Джаз Оркестры джаз музыкаһын уйнай. Симфония оркестры 1945 йылда ойошторолған һәм Спокан филармонияһы тип аталған<ref>{{Cite web|title=About SSO|publisher=Spokane Symphony|url=http://www.spokanesymphony.org/16,aboutsso|accessdate=January 25, 2009}}</ref>. Бөтә ил күләмендә танылған джаз оркестры 1962 йылда төҙөлгән,, коллектив 17 кешенән тора, сығыштарҙы профессиональ кимәлдә өҙлөкһөҙ үткәреп тора, үҙ яҡташтарының финанс ярҙамы менән файҙалана<ref>{{Cite web|title=History of the Spokane Jazz Orchestra|publisher=Spokane Jazz Orchestra|url=http://www.spokanejazz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=29|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827045014/http://www.spokanejazz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=29 |date=August 27, 2009 }}</ref>. Театр урындағы берҙән-бер Interplayers Ensemble профессиональ компанияһы тарафынан ойошторола<ref>{{cite web| title = About Interplayers| publisher = Interplayers Ensemble| url = http://www.interplayers.com/about/| accessdate = January 24, 2009}}</ref>. Театр саралары шулай уҡ Спокан граждандар театры һәм бер нисә һәүәҫкәр театрҙар һәм [[:en:Spokane Civic Theatre|ҙур булмаған коллективтар тарафынан үткәрелә]]. [[1931 йыл]]да ул яңынан үҙенең баштағы Ар-деко стилендә тергеҙелгән Фокс театры хәҙер Спокан симфония оркестрының урындағы сәхнәһе булып тора. Сәнғәттәрҙең Ҡала Үҙәге 1988 йылда тергеҙелә һәм 2006 йылда Споканда тыуған Бинг Кросби хөрмәтенә үҙгәртелгән<ref>{{Cite news|title=Spokane honors most famous hometowner Bing Crosby by naming theater after him|url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/07/arts/NA_A-E_CEL_US_Bing_Crosby_Theater.php|work=International Herald Tribune|date=December 7, 2006|accessdate=January 5, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121013070125/http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/07/arts/NA_A-E_CEL_US_Bing_Crosby_Theater.php|archivedate=October 13, 2012}}</ref>. === Ял итеү урындары һәм парктары === Спокан һәм уның тирә-яҡтарында ял итеү урындары, балыҡ тотоу һәм күңел асыу өсөн күп һанлы күлдәре, шулай уҡ бер нисә ҙур паркы бар. 1907 йылда парктар буйынса комиссия ҡала парктарын төҙөү буйынса Olmsted Brothers компанияһын план эшләү өсөн яллай<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Olmsted Parks in Spokane|work=Essay 8218|publisher=HistoryLink|date=July 18, 2007|url=http://historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8218|accessdate=January 6, 2009}}</ref>. Парк биләмәләре ҡала тарафынан [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ойошторолған булған.<ref>Schmeltzer (1988), pp. 64-65</ref><ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Spokane Board of Park Commissioners begins its duties on June 1, 1907|work=Essay 9387|publisher=HistoryLink|date=April 5, 2010|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9387|accessdate=}}</ref>. Бөгөнгө көндә Споканда дөйөм майҙаны 3488 акр (14,12км²) булған 75 парк иҫәпләнә<ref>{{Cite web|title=Parks Tour|publisher=Spokane Park and Recreation Department|url=http://www.spokaneparks.org/Parks%20Tour/Parks%20tour.htm|accessdate=January 27, 2009}}</ref>. [[Файл:ManitoParkDuncanGarden.jpg|справа|мини|Манито парк Дункан баҡсаһы]] Экспо'74 күргәҙмәһенән һуң төҙөлгән Риверфронт паркы ҡаланың үҙәк өлөшөнөң 100 акрын (0,4 км²) биләй һәм ҙур ҡала сараларының үткәреү үҙәге булып тора<ref name="Riverfront">{{Cite web|title=About the Park|publisher=Riverfront Park|url=http://www.spokaneriverfrontpark.com/content.php?id=129|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818023129/http://www.spokaneriverfrontpark.com/content.php?id=129 |date=August 18, 2009 }}</ref>. Парктан [[:en:Spokane Falls|Спокан шарлауығын]] күрергә мөмкин, шулай уҡ Скайрайд (Skyride) кеүек бер нисә аттракционға, 5 ҡатлы IMAX кинотеатрына, күңел асыу паркына (ҡыш ула боҙ һырғалаҡҡа әйләнә)<ref name="Riverfront" />. барырға була. 1909 йылда Чарльз Луфф тарафынан барлыҡҡа килгән [[:en:Riverfront Park Carousel|Риверфронт парк]]ында ҡулдан эшләнгән карусель бар, уны Чарльз Луфф ҡыҙына туй бүләге итеп төҙөгән<ref>{{Cite web|title=Natatorium Carousel/ Looff Carousel|publisher=City-County of Spokane Historic Preservation Office|url=http://www.historicspokane.org/NationalRegister/nat_carousel.htm|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026195817/http://www.historicspokane.org/NationalRegister/nat_carousel.htm |date=October 26, 2007 }}</ref>. Карусель һаман да эшләй. Был парктан Спокан шарлауыҡтарын күрергә була, Спокан йылғаһының матур күренеше асыла. Иҫтәлекле урындарына шулай уҡ доктор Гейзер Дэвид исемендәге консерваторияны, Дункан классик баҡсаһын, Яңырыу дәүере стилендә Сакура Нагао төҙөгән япон Нисиномия баҡсаһын, Джон Финч дендрарийын индерегә була. Йылдың йылы ваҡытында Споканда 6 аква-үҙәк эшләй. Спокан районында бер нисә йылға һәм бик күп күлдәр бар. Йәй теләүселәр балыҡ тота, һыу инә алалар, бында һыу төрҙәре спорты һәм рафтинг менән шөғөлләнергә була. Иң ҙур һыу ятҡылығы булып Панд-Орей күле тора, уның майҙаны 383 км², тәрәнлеге 351 м тәшкил итә. Ҡыш биш саңғы курортына барырға була, улар ҡаланан ике сәғәтлек юлда ята. Бында саңғыла йөрөү өсөн юлдар булдырылған, эттәр егеп саф һауала йөрөргә мөмкин. Йылдың йылы ваҡытында был юлдар менән йәйәү йөрөгә яратыусылар һәм велосипедсылар файҙалана ала. === Ваҡиғалар һәм фестивалдәр === Спокан йыл һайын үткәрелә торған саралар урыны булып тороуы менән яҡындағы төбәктәрҙән кешеләрҙе йәлеп итә. Һәр йыл май айында Спокан күксин фестивале үткәрелә, ул осорҙа (май айының өсөнсө йәкшәмбеһендә) ҡораллы көстәр парады үткәрелә<ref>{{Cite web|title=Lilac Festival|publisher=Spokane Lilac Festival Association|url=http://www.spokanelilacfestival.org/index.html|accessdate=March 29, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015211941/http://www.spokanelilacfestival.org/index.html |date=October 15, 2014 }}</ref>. [[:en:Lilac Bloomsday Run|Сәскә атыу көнө]] май айының беренсе йәкшәмбеһендә үткәрелә, һәм спортсыларҙың ярыштарынан ғибәрәт, ул яҡынса 45 000 кешене йыя<ref>{{Cite web|title=Bloomsday History|publisher=Lilac Bloomsday Association|url=http://www.bloomsdayrun.org/BloomsdayHistory.htm|accessdate=March 13, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914182940/http://www.bloomsdayrun.org/BloomsdayHistory.htm |date=September 14, 2007 }}</ref>. [[:en:Spokane Hoopfest|Спокан Хупфесты]] урам баскетболы буйынса донъяла иң ҙур ярыш, 2010 йылда 26 000 кеше ҡатнашҡан<ref>{{Cite web|title=A History: 1990-Present|publisher=Spokane Hoopfest Association|url=http://www.spokanehoopfest.net/site/s/254/282/Organization/History.htm|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121004502/http://www.spokanehoopfest.net/SITE/s/254/282/Organization/History.htm |date=November 21, 2008 }}</ref>. [[Файл:Bloomsday_2008_-_Fort_George_Wright_Drive_20080504.jpg|слева|мини| Сәскә атыу көнөндә йүгереп үтеү]] Спокандың төп кинофестивале булып Спокан Халыҡ-ара кинофестивале тора. Унда жюри бөтә донъянан ҡыҫҡа метражлы эштәрҙе һәм документаль фильмдарҙы баһалай<ref>99</ref>. Икенсе кинофестиваль йыл һайын ноябрь айында үтә һәм ЛГБТ-берләшмәләр өсөн заманса кинолар күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Spokane's GLBT Film Festival|publisher=Spokane Film Festival|url=http://www.spokanefilmfest.org/|accessdate=January 24, 2009}}</ref>. Шулай уҡ, һәр августың икенсе шәмбеһендә музыка фестивале һәм Виллэдж Гарланд Сәнғәттәре (Garland Village Arts & Music Festival)ф фестивале үтә. Башҡа ваҡиғалар булып Спокан йәрминкәләре, Япон аҙналығы, Lit Get!, Спокан ғорурлыҡ парады үтә. Спокан йәрминкәһе йыл һайын сентябрь айында үткәрелә<ref>{{Cite web|title=Spokane Interstate Fair|publisher=Fair and Expo Center|url=http://www.spokanecounty.org/fair/|accessdate=March 29, 2009}}</ref>. Япон аҙналығы Спокан һәм Нисиномия ҡалаларының туғандаш дуҫлығы хөрмәтенә апрель айында уҙа<ref>{{Cite web|title=Japan Week Spokane|publisher=Japan Week Spokane|url=http://www.japanweekspokane.com/|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. Спокан университетының Мукогауа бүлексәһе һәм Уитворт, Гонзага, Спокан-Фоллс университеттарынан студенттар япон мәҙәниәте стилендә саралар үткәрә. Get Lit! — был әҙиптәр һәм китап һөйөүселәр фестивале апрель айында уҙғарыла<ref>{{Cite web|title=The Get Lit! Mission Statement|publisher=Eastern Washington University|url=http://outreach.ewu.edu/getlit/mission.xml|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. Спокан ғорурлыҡ парады июнь айында үҙенең байрағы аҫтына бөтә лесбиянка һәм гейҙарҙы йыйып, был донъяла ҡиммәттәрҙең күп төрлөлөгөн билдәләй<ref>{{Cite web|title=About OutSpokane|publisher=OutSpokane|url=http://www.outspokane.com/about_outspokane.html|accessdate=March 5, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201133318/http://www.outspokane.com/about_outspokane.html |date=February 1, 2015 }}</ref>. == Спорты == [[Файл:SpokaneArenaSECorner.jpg|справа|мини|Спокан Арена]] Спокандың профессиональ спорт командалары булып [[:en:Spokane Shock|Spokane Shock]] (Америка залындағы футбол), [[:en:Spokane Indians|Spokane Indians]] (Төньяҡ-көнбайыш бейсбол лигаһы), [[:en:Spokane Chiefs|Spokane Chiefs]] (Көнбайыш хоккей лигаһы), һәм [[:en:Spokane Black Widows|Spokane Widows Black]] ([[:en:Women's Premier Soccer League|ҡатын-ҡыҙҙар футбол премьер-лигаһы]])<ref>{{Cite web|title=Recreation & Sports|publisher=Experience Spokane|url=http://www.experiencespokane.com/sports/|accessdate=January 25, 2009}}</ref>. Спокан Чифс хоккей клубында ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Spokane Chiefs</span>, Спокан юлбашсылары), Валерий Бүре (1991—1994), Павел Буреның бер туған ҡустыһы сығыш яһай. . Спокандың университет командалары: [[:en:Gonzaga Bulldogs|Gonzaga Bulldogs]], улар Көнбайыш Яр буйы конференцияһында (WCC), [[:en:Washington State Cougars|Washington State Cougar]], [[:en:Eastern Washington Eagles|Eastern Washington Eagles]] [[:en:Idaho Vandals|һәм Idaho]] [[:en:Idaho Vandals|Vandals сығыш яһай.]]. 1995 йылда Спокан Йәмәғәт Ужреждениелар бүлеге спорт саралары үткәреү өсөн Спокан Арена төҙөй. Үҙенең асылған ваҡытынан алып бер нисә рәт эре спорт ярыштары үтә. Беренсе шундай мөһим ваҡиға булып [[:en:1998 Memorial Cup|Мемориал Кубогы — 1998]] була, Канада Хоккей Лигаһы чемпионы титулы өсөн уйын үтә<ref>{{Cite web|last=Knight|first=Stephen|title=1998 Memorial Cup Notebook|publisher=Canoe Inc.|date=May 8, 1998|url=http://www.canoe.ca/MemorialCup98/may17_memnotes_smk.html|accessdate=2009-01-08}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дүрт йыл уҙғас, [[:en:2002 Skate America|America Skate 2002]]<ref>{{Cite web|title=2002 Smart Ones Skate America|publisher=U.S. Figure Skating|date=October 27, 2002|url=http://www.usfigureskating.org/event_details.asp?id=25110|accessdate=January 24, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015234359/http://www.usfigureskating.org/event_details.asp?id=25110 |date=October 15, 2014 }}</ref> Спокан Арена фигуралы шыуыу буйынса ярыштарҙы ҡабул итә<ref>!!№</ref>. Спокан Арена шулай уҡ баскетбол буйынса Штат чемпионаты урыны булып тора. 2007 йылда Спокан фигуралы шыуыу буйынса АҠШ чемпионатын Спокан Аренала ҡабул итә<ref name =FigureSkating>{{cite web| title = Spokane, Wash., Selected to Host 2010 U.S. Figure Skating Championships| publisher = U.S. Figure Skating| date = May 5, 2008| url = http://www.usfigureskating.org/Story.asp?id=41450| accessdate = January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613143932/http://www.usfigureskating.org/Story.asp?id=41450 |date=June 13, 2011 }}</ref>. Был сара кешеләрҙең килеүе буйынса рекорд ҡуя. 155 меңгә яҡын билет һатыла, ''Sports Travel Magazine'' журналы версияһы буйынса Супер Боул XLI<ref name=":0" /> кеүек ҙур ваҡиғаларҙы уҙып китеп «Йылдың спорт ваҡиғаһы» титулын алыу мөмкинлегенә эйә була.I<ref name=":0">{{Cite news|title=2007 State Farm U.S. Figure Skating Championships named "Sports Event of the Year"|url=http://www.khq.com/global/story.asp?s=7272961|work=KHQ|publisher=WorldNow and KHQ|date=October 27, 2007|accessdate=December 15, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826194821/http://www.khq.com/global/story.asp?s=7272961 |date=August 26, 2009 }}</ref>. Һөйөүселәр, спортсылар һәм аналитиктар, боҙҙа бейеү буйынса чемпион Танит Белбинды индереп, ҡаланың сараларҙы ойоштороу кимәлен юғары баһалай. Һуңынан Спокан тағы ла бер тапҡыр АҠШ-тың фигуралы шыуыу буйынса чемпионатын ҡабул итә, ул 2010 йылдағы [[Ванкувер]]<ref name="FigureSkating" /> ҡышҡы олимпия уйындарына 18 көн ҡалғас тамамлана<ref>108</ref>. {| style="border: 1px solid #ADADAD; margin-bottom: 10px; padding-bottom: 5px;" ! width="250px" |Клуб ! width="200px" |Спорт ! width="400px" |Лига ! width="170px" |Арена |- |[[:en:Spokane Shock|Spokane Shock]] |[[:en:Arena Football|Америка Футзалы]] |[[:en:Arena Football 1|Футзал Лигаһы]] |[[:en:Spokane Arena|Спокан Арена]] |- |[[:en:Spokane Indians|Spokane Indians]] |[[Бейсбол]] |[[:en:Northwest League Лига|Төньяҡ-көнбайыш]] (көнсығыш дивизион ) | [[:en:Avista Stadium|Ависта]] стадионы |- |[[:en:Spokane Chiefs|Spokane Chiefs]] |[[Шайбалы хоккей|Шайба менән хоккей]] |Көнбайыш хоккей лигаһы (АҠШ дивизионы) |Спокан Арена |- |[[:en:Spokane Black Widows|Spokane Widows Black]] |[[Футбол]] |[[:en:Women's Premier Soccer League|Ҡатын-ҡыҙҙар премьер-лигаһы]] (Төньяҡ-тымыҡ океан дивизионы) |[[:en:Joe Albi Stadium|Алби Джо]] стадионы |} === Спидбол === Спидбол уйыны Америкала физик тәрбиә буйынса дәрестәр ваҡытында бик популяр булып тора, ул Льюис һәм Кларк мәктәбе тарафынан уйлап сығарылға, был мәктәптә үҙенең командаһы бар, ул Спокан һәм Кёр-д`Алендың башҡа мәктәптәре менән ярыша. Пол Маккартниға спидбол уйыны ныҡ оҡшай, ул уны 2000 йылдың 20 мартында концерты алдынан Споканға барған сағында күрә, һәм [[Пекин]]дағы [[Йәйге Олимпия уйындары]]нда ярыш программаһына индереү буйынса заявка бирә, әммә ул кире ҡағыла. Спидбол Даны Залы Льюис һәм Кларк мәктәбе ҡаршыһында урынлашҡан. == Медиа == [[Файл:Review_Building.JPG|слева|мини|Ревивать Бинаһында (Building Review)]] Споканда бик күп матбуғат баҫмалары сыға. Гәзиттәре араһынан төп көндәлек ''[[:en:The Spokesman-Review|The Spokesman-Review]]'' гәзитен айырып әйтергә мөмкин<ref>{{Cite news|title=Spokesman-Review.com|url=http://www.spokesmanreview.com/|work=[[The Spokesman-Review]]|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711051803/http://www.spokesmanreview.com/ |date=July 11, 2007 }}</ref>, шулай уҡ махсуслашҡан баҫмалар, шул иҫәптән ''[[:en:The Pacific Northwest Inlander|The Pacific Northwest Inlander]]'' гәзите, аҙнаһына ике тапҡыр сыҡҡан эшлекле ''журнал Споканский Журнал Бизнеса (Spokane The Journal of Business)'', ата-әсәләр өсөн айлыҡ ''Детская газета гәзите'', ай һайын яңылыҡтар журналы GLBT ''Q View Northwest'', әүҙем ял хаҡында айлыҡ күҙәтеү ''Out There Monthly'', һәм Гарланд (Garland) районындағы айлыҡ ваҡиғалар тураһында ''The Times Garland'' гәзитен атарға мөмкин. Споканда шулай уҡ журналдар баҫылып сыға — ''Spokane Coeur d’Alene Living'' — йорт һәм стиль тураһында айлыҡ журнал, ''The Spokane Sidekick'' күңел асыу һәм мәҙәни ваҡиғалар буйынса гид, ''The Word'' — юмористик айлыҡ баҫма, ''Sports HomeTeam'' — урындағы спорт ваҡиғаларына арналған таблоид ''Guide The Family'' — йыллыҡ баҫма, ул Спокан һәм Кёр- д' Ален мәктәптәрендә таратыла, унда Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәлә ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу тураһында материалдар бар. Шулай уҡ Спокандағы һәм күрше төбәктәрҙәге ваҡиғаларға арналған бер рәт онлайн — баҫмалар бар. [[:en:Arbitron|Arbitron]] рейтингы мәғлүмәттәре буйынса Спокан АҠШ-та радто баҙарында ҙурлығы буйынса 92-се булып тора, 12 йәштән алып һәм өлкән тыңлаусыларҙың һаны 502 600 кеше тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Arbitron Radio Market Rankings: Spring 2008|publisher=Arbitron Inc.|date=March 14, 2009|url=http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp|accessdate=December 14, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012233831/http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp|archivedate=October 12, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012233831/http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp |date=October 12, 2007 }}</ref>. Споканда егерме һигеҙ Am һәм FM радио станциялары тапшырыуҙар алып бара. Ҡалала шулай уҡ бер йәмәғәт ([[:en:LPFM|LPFM]]) станцияһы — [[:en:KYRS-LP|KYRS-LP]] бар. KYRS урындағы берләшмә төркөмдәренә ҡыҙыҡлы булған трансляция алып бара. Спокан АҠШ-та ҙурлығы буйынса 75-се телевизион баҙар<ref>{{Cite web|title=Local Television Market Universe Estimates|work=|publisher=Nielsen Media Research, Inc.|date=September 27, 2008|url=http://www.tvb.org/rcentral/markettrack/us_hh_by_dma.asp|accessdate=December 18, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604015745/http://www.tvb.org/rcentral/markettrack/US_HH_by_DMA.asp |date=June 4, 2004 }}</ref>. Ҡалала алты телевизион станция эшләй, улар төп коммерция селтәрен һәм йәмәғәт телевидениеһын күрһәтә. == Сәйәсәте һәм идара итеүе == [[Файл:SpokaneCityHall.jpg|справа|мини|Спокан ҡала Советы]] Спокан ҡалаһы мэр һәм ҡала советынан тора. Спокан был идара итеү системаһына 2001 йылдың ғинуарында күсә<ref name="CityGovernment">{{Cite web|title=City Government|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/government/|accessdate=March 13, 2009}}</ref>. 1999 йылдың ноябрь айында үтәсәк. спокан инициативаһы буйынса идара итеү формаһы алмашыныу<ref name="Council">{{Cite web|title=Council|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/government/citycouncil/|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Был етәкселек итеү формаһына ярашлы ҡалала ике бойондороҡһоҙ идара итеү тармағы бар: башҡарма (мэр) һәм закондар сығарыу (ҡала советы)<ref name="Council" />. Ҡала Советы ҡаланың сәйәсәтендә төп йүнәлеше бирә. Мэр Спокан ҡалаһында юғары вазифалы кеше булараҡ, идара итеү аппаратының эше һәм Ҡала Советы ҡабул иткән ҡарарҙар өсөн яуаплы. Башҡа төп вәкилдәр булып халыҡ һайлаған Ҡала Советының ете ағзаһы тора. Улар ҡала менән идара итеүҙә закондар сығарыу функцияһын башҡара<ref>{{Cite web|title=Spokane Government|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/government/default.aspx?Tab=Government|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Бынан тыш, Ҡала Советы ҡарарҙар ҡабул итә һәм ҡала эшмәкәрлеген юридик дәлилләй. Хәҙер Спокан мэры вазифаһын [[:en:Mary Verner|Мэри Вернер]] биләй; уның был вазифала 2007 йылдың 27 ноябренән, уға тиклем Деннис Хессион булған<ref>{{cite web | title = Mayor| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/government/mayor/| accessdate = January 7, 2009}}</ref>. Алдағы мэр Джим Вест алынғанға тиклем 2006 йылдың 3 ғинуарында Хессион ант ҡабул иткән<ref>{{Cite news|title=New Spokane mayor sworn in, succeeds recalled Jim West|first=John K.|last=Wiley|coauthors=|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2002718370_webspokanemayor03.html|work=The Seattle Times Company|date=January 23, 2006|accessdate=January 24, 2009}}</ref>. [[Файл:Spokane_County_Courthouse.JPG|слева|мини|Округ Суды Бинаһы Споканский]] Спокан 2004 йылда һайланған Республикасы Кэти МакМоррис Роджерс күрһәткән Конгресҡа һайлауҙар буйынса Вашингтон штатының 5-се районы өлөшө булып тора. АҠШ сенатында штаттың өлкән вәкиле булып 1992 йылда һайланған Пэтти Мюррэй тора. АҠШ сенатында кесе вәкил булып 2000 йылда һайланған Мария Кантвелл тора. Вашингтон штатында губернатор 2004 йылдан алып демократ Кристин Грегуар<ref>{{Cite web|title=Elected Officials|publisher=Washington Secretary of State|year=2009|url=http://www.secstate.wa.gov/elections/elected_officials.aspx|accessdate=January 10, 2009}}</ref>. Спокан консерватив ҡараштары менән танылған ҡала, һайлауҙарҙа Республиканлыларға өҫтөнлөк бирә<ref name="Politics">Schmeltzer (2005), pp. 71</ref>. Спокан округында һайлауҙарҙа Джон Маккейн 50 %-48 % АҠШ президентын һайлауҙарҙа еңеп сыҡһа ла (2008 йыл)<ref>{{Cite news|title=President: Washington|url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/results/individual/#mapPWA|publisher=CNN|accessdate=March 11, 2009}}</ref>, һөҙөмтәлә ҡаланың үҙендә Обама 60 %-37 % еңә<ref>{{Cite web|title=Precinct Level Results|publisher=Spokane County Elections|url=http://wei.secstate.wa.gov/spokane/ElectionResults/Pages/PrecinctLevelResults.aspx?CountyCode=SP&RaceId=1&electionID=26|accessdate=July 8, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816165507/http://wei.secstate.wa.gov/spokane/ElectionResults/Pages/PrecinctLevelResults.aspx?CountyCode=SP&RaceId=1&electionID=26 |date=August 16, 2009 }}</ref>. АҠШ вәкилдәр палатаһының элекке спикеры демократ Томи Фоли Вашингтондың 5-се округының вәкиле булып, Спокандың ҙур ярҙамы менән, 30 йыл буйы эшләй. 1981 йылда ҡалала беренсе мэр-афроамерикан [[:en:James Everett Chase|Джеймс Эверетт Чейз]] һайлана, ә унан һуң ҡала беренсе мэр ҡатынды, Вика МакНилды (McNeil Vicki)<ref name="Politics" /><ref>{{Cite web|title=Chase, James E. (1914-1987)|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8788|accessdate=March 4, 2009}}</ref> һайлай. == Мәғарифы == [[Файл:St._Al's_from_JFM.JPG|слева|мини|Гонзага Университеты]] Ике дөйөм йәмәғәт китапханаһы урындағы халыҡ ихтыяждарын хеҙмәтләндерә — Спокан Йәмәғәт Китапханаһы һәм Спокан округы китапханаһы. 1904 йылда филантроп Эндрю Карнеги аҡсаһына төҙөлгән Спокан йәмәғәт Китапханаһы үҙәк бүлектән һәм 6 район китапханаһынан тора<ref>{{Cite web|title=About Spokane Public Library|publisher=Spokane Public Libraries|url=http://old.spokanelibrary.org/about/history.asp|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816150143/http://old.spokanelibrary.org/about/history.asp |date=August 16, 2009 }}</ref>. Махсус коллекциялар Төньяҡ-көнбайыш тарихы буйынса материалдарҙы, генеалогияны, Вашингтон штаты тарихын һәм Спокан округының хөкүмәт документтарын үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|title=Spokane Public Library|publisher=Spokane Public Libraries|url=http://www.spokanelibrary.org/admin/uploads/files/Policies/special_collection_seating.pdf|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318004006/http://www.spokanelibrary.org/admin/uploads/files/Policies/special_collection_seating.pdf |date=March 18, 2009 }}</ref>. Спокан йәмәғәт мәктәптәре бүлеге (8-се район) — ҙурлығы буйынса икенсе ҙур мәктәп, яҡынса 30 000 уҡыусыны 6 гимназия, 6 урта мәктәп һәм 34 башланғыс мәктәп хеҙмәтләндерә<ref name="District81">{{Cite web|title=Visit Our Schools|publisher=Spokane Public Schools|url=http://www.spokaneschools.org/Schools/|accessdate=January 6, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822213009/http://www.spokaneschools.org/Schools/|archivedate=August 22, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822213009/http://www.spokaneschools.org/Schools/ |date=August 22, 2008 }}</ref>. Споканда Гонзаганың һәм Уитворттың шәхси университеттары, Спокан колледждарының йәмәғәт системаһы, шулай уҡ университет ҡаласыҡтары һәм Феникс Университеты бар. Гонзага университеты һәм Юридик мәктәп иезуиттар тарафынан 1887 йылда барлыҡҡа килгән<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Gonzaga University|work=Essay 8097|publisher=HistoryLink|date=February 21, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8097|accessdate=}}</ref>. 1890 йылда Уитворт университетына нигеҙ һалына һәм ул Пресвитериан сиркәүе менән тығыҙ бәйләнештә була<ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Whitworth College|work=Essay 8125|publisher=HistoryLink|date=April 21, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8125|accessdate=}}</ref>. Көнсығыш Вашингтон Университеты (EWU) һәм Вашингтон Дәүләт Университеты (WSU) үҙенең эшмәкәрлеген туранан-тура ҡала үҙәгендә алып бара<ref>{{Cite web|title=Riverpoint Online|work=|publisher=Washington State University|url=http://www.spokane.wsu.edu/communications/riverpointcampus/index.asp|accessdate=January 26, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626102500/http://www.spokane.wsu.edu/communications/riverpointcampus/index.asp |date=June 26, 2008 }}</ref>. Төп университет ҡаласығы Спокандан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Инфраструктураһы == [[Файл:DeaconessMedicalCenter.jpg|справа|мини|Медицина үҙәге Deaconess]] === Һаулыҡ һаҡлау === Ҡалала алты төп дауахана урынлашҡан, дүрт дауахана медицина ярҙамы күрһәтеүҙең тулы исемлегенә эйә<ref>{{Cite web|title=Healthcare|publisher=Greater Spokane, Incorporated|url=http://www.greaterspokanehealthcare.org/|accessdate=February 10, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817155335/http://www.greaterspokanehealthcare.org/ |date=August 17, 2009 }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлауҙы төбәктә күбеһенсә табышһыҙ компаниялар хеҙмәтләндерә. Башҡа дауаханалары араһында төньяҡ-көнбайыш өлөштә Spokane Veterans Affairs Medical Center, . төньяҡта Holy Family Hospital, һәм Valley Hospital and Medical Center в Spokane Valle билдәләп китергә мөмкин. Егерме госпиталь селтәрҙәренең береһе [[:en:Shriners Hospital|Hospital Shriners]] госпитале шулай Споканда урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Every Child Needs a Medical Home|publisher=Shriners International & Shriners Hospitals for Children|url=http://support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home|accessdate=February 1, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/20090823013114/support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home|archivedate=2009-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823013114/http://support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home |date=2009-08-23 }}</ref>. === Транспорты === Спокан урамдары донъяның дүрт яғына ориентирланған юл селтәре принцибына ҡоролған. Ҡағиҙә булараҡ, Споканда көнсығыштан көнбайышҡа табан барған юлдар авеню, ә көньяҡтан төньяҡҡа юлдар урам тип атала. Ҡалала төп юл булып Francis, Wellesley, Mission, Sprague һәм 29-сы авеню һанала. I-90 автомагистраленең төньяҡтағы өлөшө US 2 — US 395 киҫешкән урынға тиклем иң тығынлы транспорт коридоры булып тора, унан көн һайын 40 000 автомобиль үтә<ref>{{Cite web|title=City of Spokane Traffic Flow Map|publisher=City of Spokane, Washington|year=2008|url=http://www.spokanestreetdepartment.org/Documents/Flow2006-07.pdf|accessdate=March 31, 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/1268898458080659|archivedate=2010-03-18}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/5oJfTMhLH?url=http://www.spokanestreetdepartment.org/Documents/Flow2006-07.pdf |date=2010-03-18 }}</ref>. [[Файл:I-90SunsetHillSpokane.jpg|слева|мини|I-90 автомагистрале Споканға ингән урында]] Спокан I-90 автомагистрале буйынса хеҙмәтләндерелә, ул көнсығыштан көнбайышҡа, Спокан үҙәге аша, артабан Spokane Valley, Liberty Lake аша, һәм көнсығышҡа ҡарай Айдахо һәм Монтана штаты аша Чикаго йүнәлешенә үтә<ref>{{Cite web|title=Official State Highway Map|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/87105CAD-83A9-49A7-80F3-5719637C1E2D/0/FrontMapBig.pdf|publisher=[[Washington State Department of Transportation]]|location=[[Olympia, Washington]]|year=2008|accessdate=March 13, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611105949/http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/87105CAD-83A9-49A7-80F3-5719637C1E2D/0/FrontMapBig.pdf |date=June 11, 2011 }}</ref>. Һуңғы 10 йылда Вашингтон Дәүләт Транспорт Департаменты (WSDOT) юлдарҙа тығындарҙы барлыҡҡа килмәһен өсөн юл селтәрен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. [[2005 йыл]]да, WSDOT Спокан-Айдахо I-90 автомагистрален киңәйтеү буйынса проекттың ике фазаһын тамамлай. Әлеге мәлдә магистраль алты һыҙатҡа тиклем киңәйтелгән, әммә тағы Айдахо менән Sullivan Road араларындағы участканы киңәйтеү өсөн 210 миллион доллар аҡса талап ителә<ref>{{Cite web|title=I-90 - Spokane to Idaho State Line|publisher=Washington State Department of Transportation|date=Fall 2008|url=http://www.wsdot.wa.gov/Projects/I90/SpokaneIdahoStLine/|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123080711/http://www.wsdot.wa.gov/projects/i90/spokaneidahostline/ |date=November 23, 2008 }}</ref>. ===== Төньяҡ спокан коридоры ===== Транспорт департаменты әлеге ваҡытта Төньяҡ Спокан Коридорҙы төҙөү өҫтөндә эшләй Тамамланған мәленә проект мөмкинлектәре сикләнгән 10.5 миль оҙонлоғондағы (км 16.9) магистраль буласаҡ, ул I-90 автомагистраленән алып Спокан аша төньяҡҡа һуҙыласаҡ<ref name="Corridor">{{Cite web|title=North Spokane Corridor Quick Facts|publisher=Washington State Department of Transportation|url=http://www.wsdot.wa.gov/Projects/US395/NorthSpokaneCorridor/Facts.htm|accessdate=December 23, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020180617/http://www.wsdot.wa.gov/Projects/US395/NorthSpokaneCorridor/Facts.htm |date=October 20, 2014 }}</ref>. Уны төҙөү өсөн 2 миллиард долларҙан ашыу аҡса тотонолған ($3 миллиард инфляцияны иҫәпкә алып)<ref name="Corridor" />. 2009 йылдың 22 авгусында рәсми рәүештә беренсе участкаһы асыла. ==== Йәмәғәт транспорты ==== [[Файл:STAbus2619.jpg|справа|мини|СТА автобусы]] Автомобилдәр киң таралғанға тиклем кешеләр ҡала буйлап трамвай менән ҡулланғандар. Ҡаланың күп боронғо урамдарында бөгөнгө көнгә тиклем юл япмаларында күренеп торған рельстар бар, сөнки уларҙың күбеһе һүтеп алынмаған<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Spokane's Streetcars|work=Essay 8080|publisher=HistoryLink|date=January 25, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8080|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. [[1922 йыл]]дан башлап, трамвайҙар әкренләп үҙ эшмәкәрлеген кәметә, ә [[1936 йыл]]дың авгусында бөтә трамвай линиялары эшләүҙән туҡтай һәм автобус маршруттары менән алмаштырыла. Бөгөн күпләп пассажир ташыуҙы Спокан транзит агентлығы (СТА) тәьмин итә. Хәҙер СТА яҡынса 150 автобусҡа эйә һәм 143 кв. миль (370 км²) майҙанлы территорияны хеҙмәтләндерә<ref>{{Cite web|title=Frequently Asked Questions|publisher=Spokane Transit|url=http://www.spokanetransit.com/aboutsta/faq.asp#ov|accessdate=January 24, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131233138/http://www.spokanetransit.com/aboutsta/faq.asp#ov |date=January 31, 2009 }}</ref>. Спокан транзит агентлығы маршруттарының ҙур өлөшө үҙәктән Майҙандан юллана. Был тармаҡ менән юлланған пассажирҙар ҡалала һәр бер транспорт маршрутына эләгә ала. Үткән быуаттың 90-сы йылдары аҙағында ташыуҙарҙың тиҙ йөрөшлө системаһын индереү тураһында һөйләшеүҙәр киң тарала. Тәҡдим ителгән яңы линия Майҙандан көнсығышҡа ҡарай Spokane Valley алып Liberty Lake тиклем үтәсәк, ә һуңынан Майҙандан Спокан халыҡ-ара аэропортына тиклем, Liberty Lake алып Coeur d’Alene] тиклем, һәм яңы Төньяҡ Спокан коридорына тиклем линиялар өҫтәләсәк<ref name="InlandRail">{{Cite web|title=The "Vision"|publisher=InlandRail|url=http://www.inlandrail.org/the_vision.html|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818122834/http://www.inlandrail.org/the_vision.html |date=August 18, 2009 }}</ref>. [[2006 йыл]]да, $263 миллионлы проект тауыш биреү юлы менән билдәһеҙ ваҡытҡа ҡалдырылып кире ҡағыла. Һөйләшеүҙәрҙе алып барыу өсөн бойондороҡһоҙ йәмәғәт төркөмө The Inland Empire Rail Transit Association ойошторола<ref name="InlandRail" />. Споканда Amtrak һәм [[:en:Greyhound Lines|Greyhound]] компанияларының тимер юл һәм автобус бәйләнеше бар, Spokane Intermodal Center аша тормошҡа ашырыла. Ҡалала Amtrak компанияһының ''[[:en:Empire Builder|Builder Empire]]'' Чикагонан килеүсе пассажир поезы туҡтай<ref>{{Cite web|title=Amtrak Stations - Spokane, WA (SPK)|publisher=National Railroad Passenger Corporation|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=am/am2Station/Station_Page&code=SPK|accessdate=January 16, 2011}}</ref>. Шулай уҡ [[Сиэтл]] Портлендҡа ҡарай Spokane, Portland and Seattle Railway иҫке тимер юлдарынан мираҫҡа ҡалған төнгө рейстар башҡарыла. ==== Аэропорттары ==== Споканда Көнсығыш Вашингтон һәм Төньяҡ Айдахоны Спокан халыҡ-ара аэропорты (GEG) хеҙмәтләндерә. Спокандың Халыҡ-ара аэропорты ҙурлығы буйынса Вашингтон штатында икенсе аэропорт һанала, ул АҠШ граждандар авиацияһының Федераль идаралығы менән кесе транспорт үҙәге булып танылған<ref name="SIA">{{Cite web|title=Spokane International Airport|publisher=Spokane International Airport|url=http://www.spokaneairports.net/|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Аэропорт Спокан үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай 5 миль (8 км), алыҫлыҡта, яҡынса 10 минутлыҡ арала ята. Аэропорт менән ун эре авиалиния һәм өс йөк ташыу һауа юлы файҙалана<ref name="SIA" />. Аэропорттың Халыҡ-ара аббревиатураһы — «GEG», 1960 йылға тиклем Geiger Field тарихи исемгә нигеҙләнгән һәм 1941 йылда авиация майоры [[:en:Harold Geiger|Гарольд Гайгер]] хөрмәтенә аталған<ref>{{Cite web|title=Frequently asked Questions|publisher=Spokane International Airport|url=http://www.spokaneairports.net/faq.htm|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Спокандың көнсығышында Спокан йылғаһы яры буйында урынлашҡан Field Felts аэропорты дөйөм авиация аэропорты булып тора, ул Спокан округын хеҙмәтләндерә. Спокандың Халыҡ-ара аэропорты төҙөлгәнгә тиклем, ул төп аэропорт сифатында ҡулланыла. Mead Flying Service ҙур булмаған шәхси аэропорт Спокан округында Мид районынан төньяҡҡа ҡарай яҡынса 1 миль (1,6 км) алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Mead Flying Service - Spokane, WA|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/D75B32CB-13DF-4D63-9559-347A2AE2E097/0/ER_MeadFlying.pdf|publisher=WSDOT|date=|accessdate=2009-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426215315/http://wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/D75B32CB-13DF-4D63-9559-347A2AE2E097/0/ER_MeadFlying.pdf |date=2010-04-26 }}</ref>. [[:en:Deer Park Airport|Дип-Парк]] аэопорты Спокандан төньяҡҡа ҡарай 22 миль (35 км) алыҫлыҡта урынлашҡан. Күләме бәләкәй генә булыуға ҡарамаҫтан, ике осоу һыҙатының иҡтисади әүҙемлеге ҡалаға 4 316 077 доллар килтерә<ref>{{Cite web|title=Deer Park Municipal Airport - Spokane County, WA|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/80D0F5D1-91F7-4726-AEE8-92B8D6418C33/0/ER_DeerPark.pdf|publisher=WSDOT|date=|accessdate=2009-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426215222/http://wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/80D0F5D1-91F7-4726-AEE8-92B8D6418C33/0/ER_DeerPark.pdf |date=2010-04-26 }}</ref>. [[Файл:Monroe_Street_Dam_on_Spokane_River.jpg|справа|мини|Монро урамында дамба]] === Коммуналь хужалығы === Спокан ҡалаһы һыу менән тәьмин итеү, канализация һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу муниципаль системалары менән идара итә. Споканда Вашингтон штатында Спокан ҡаты ҡалдыҡтарҙың төбәк сиситемаһы сиктәрендә булдырылған сүп-сарҙы энергияға эшкәртеү буйынса берҙән-бер завод бар, шулай уҡ ҡаты ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм сорттарға айырыу буйынса ике станция эшләй, улар Спокан ҡалаһы һәм Спокан округы хеҙмәттәшлегендә барлыҡҡа килгән<ref name="Roesler">{{Cite news|title=Plant's electricity could gain value with ‘renewable’ status|first=Richard|last=Roesler|url=http://www.spokesman.com/stories/2009/feb/25/from-garbage-to-green/|format=Reprint|publisher=''Spokesman-Review''|date=25 February 2009|accessdate=1 April 2009}}</ref>. Электр энергияһы эшкәртеүсе завод менән генерациялана һәм комплекстың эше өсөн өсөн ҡулланыла, ә артығы һатыла<ref name="Roesler"/><ref>{{cite web |title = The Spokane Regional Solid Waste System |publisher = Spokane Regional Solid Waste System |url = http://www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |accessdate = April 1, 2009 |deadlink = 404 |archiveurl = https://web.archive.org/20090324041621/www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |archivedate = 2009-03-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324041621/http://www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |date=2009-03-24 }}</ref>. Тәбиғи газ һәм электр менән тәьмин [[:en:Avista Utilities|Utilities Avista]] тәьмин итә, шул уҡ ваҡытта телевидение, интернет һәм телефония хеҙмәттәрен Qwest Communications һәм [[:en:Comcast|Comcast]] күрһәтә. == Билдәле кешеләре == * Эддингс Дэвид — фэнтези жанрында америка яҙыусыһы-фантасы * Ясиновский Николай Николаевич — бында совет, рәсәй культурисы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры йәшәгән. * Джон Стоктон Хьюстон — америка баскетболсыһы, һаҡсы позицияһында уйынсы. * Майлз Кеннеди - рок-йырсы, билдәле Alter Bridge, Slash төркөмдәр музыканты == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Япония}} Нисиномия, [[Япония]] (1961) * {{Флаг|Республика Корея}} Чечхон, [[Корея Республикаһы]] (1996) * {{Флаг|Ирландия}} Лимерик, [[Ирландия]] * {{Флаг|Китай}} Гирин, [[Ҡытай]] * {{Флаг|Россия}} [[Махачҡала|Махачкала]], [[Рәсәй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:АҠШ ҡалалары]] dyl1up9fum3mojncx74xztj8u5c8r18 0 147761 1297557 872440 2026-05-20T12:02:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297557 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{ТП|статус=Город|русское название=Пуатье|оригинальное название=Poitiers|изображение=Poitiers hill.jpg|подчинение=|страна=Франция|герб=Blason ville fr Poitiers (Vienne).svg|флаг=|ширина герба=|ширина флага=|lat_dir=N|lat_deg=46|lat_min=34|lat_sec=55|lon_dir=E|lon_deg=0|lon_min=20|lon_sec=10|CoordAddon=type:city(83448)_region:FR|CoordScale=|вид региона=Регионы Франции{{!}}Регион|регион=Новая Аквитания|регион в таблице=|вид района=департаменты Франции{{!}}Департамент|район=Вьенна (департамент){{!}}Вьенна|район в таблице=|вид общины=|община=|община в таблице=|внутреннее деление=|вид главы=Мэр|глава=Ален Клаэ|дата основания=|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=|площадь=|вид высоты=|высота центра НП=|климат=|официальный язык=|официальный язык-ref=|население=89 253|год переписи=2007|плотность=2 120|агломерация=126 651|национальный состав=|конфессиональный состав=|этнохороним=|часовой пояс=|DST=|телефонный код=|почтовый индекс=86000|почтовые индексы=|автомобильный код=|вид идентификатора=|цифровой идентификатор=|категория в Commons=Poitiers|сайт=http://www.mairie-poitiers.fr/|язык сайта=fr|язык сайта 2=en|язык сайта 3=de}} '''Пуатье''' ({{Lang-fr|Poitiers}} {{МФА2|p|w|a|ˈ|t|j|e}}, {{Lang-la|Pictavium}}) — [[Франция|Францияның]] Вьенн департаменты баш [[Ҡала|ҡалаһы]], Пуату өлкәһенең тарихи үҙәге. Эзбиздән торған яйлала урынлашҡан, уны көнсығыштан һәм төньяҡтан Клэн йылғаһы һәм көнбайыштан Буавр йылғаһы уратып аға. 11 ҡала яны районынан торған [[Ҡала агломерацияһы|агломерацияның]] үҙәге == Тарихы == Ҡаланың атамаһы, борон шул ерҙәрҙә йәшәгән галлий ҡәбиләһенә ҡараған пиктондарҙан алынып, Пиктавий исемен йөрөтә. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта ҡалаға нигеҙ һалына. Беҙҙең эраға тиклем 51-се йылда уны [[Юлий Цезарь|Цезарь]] яулап ала. IV быуаттан Аквитанияның эре сиркәү үҙәгенә әйләнә, унда данлыҡлы дин белгесе епископ Иларий Пиктавийский эшләй. 507 йылда Франкия короле Хлодвиг I вестготтар короле Аларих Икенсенең армияһын ҡыйрата, шунан һуң ҡаланы франктар дәүләтенә ҡуша. Ғөмүмән, Арморикан ҡалҡыулығы һәм Үҙәк массив араһында ятҡан Пуатевин яйлаһы Францияның көньяғын һәм теньяғын бәйләүсе тәбиғи коридор булып хеҙмәт итә. Шуға бәйле төрлө ваҡытта Пуатье аша бик күп баҫҡынсы армиялар үтә. ==== 732 йылғы һуғыш ==== [[Испания|Ғәрәптәр Испанияны]] яулап алғандан һуң, Пиреней үткәле аша үтеп, Галлияға баҫып инә, Аквитанияны һәм Нейстрияның бер өлөшөн биләй. Христиан донъяһына ҡот осҡос хәүеф янай. Ошо киҫкен мәлдә франкыларҙы һәм христианлыҡты франк майордомы Карл Мартелл яҡлап сыға. Карл Абд ар-Рахман ибн Абдаллаһтың юлын киҫә (октябрь, 732 й.). Икеһенең ғәскәре лә көслө була. Карл беренсе булып һөжүм итмәй: улар 6 көн буйы дошмандың һөжүмен көтөп ята. Етенсе көндө ғәрәптәрҙең һәм [[Берберҙар|берберҙарҙың]] һыбайлы яугирҙәре франкыларҙың ҙур ҡылыстар һәм башҡа ауыр ҡоралдар менән ҡоралланған ғәскәренә килеп ҡаҡлыға. Карлды мөғжизәгә тиңлайҙар; уны «Martellus» — ҙур сүкеш, тип атайҙар. Ғәрәптәр еңелә. Шулай итеп, [[Европа]]ла [[ислам]]мы йәки [[Христианлыҡ|христиан дине]] еңерме тигән һорау — христиан дине файҙаһына хәл ителә. Феодаль тарҡаулыҡ осоро башланғас, яҡынса 9 быуат аҙағында, ҡала графтар де Пуатьеларҙың резиденцияһына әйләнә. Элеанора Аквитанская 1152 йылда инглиз короленә кейәүгә сыҡҡандан һуң Пуатье Плантагенеттар биләмәһе составына инә. 1199 йылда ҡала коммуна хоҡуғын ала. 1204 йылда уны француз короле Филипп II баҫып ала. 1269 йылда Англия менән Франция араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәс, Пуатье рәсми рәүештә король домене өлөшөнә әйләнә. [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] осоронда ул күп тапҡырҙар ҡулдан ҡулға күсә. 1429 йылда ошо ҡалала [[Жанна д’Арк|Жанна д ' Арктан]] һорау алалар. ==== 1356 йылғы һуғыш ==== [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] дәүерендә була был һуғыш. Эдуард Ҡара Принц — Креси янындағы алышта ҡатнашыусы — Бордонан француз короллегенә һуғыш менән барыу планын төҙөй. Июль айында [[Париж|Парижға]] табан хәрәкәтен башлай. Француз короле Иоанн II Мәрхәмәтле 50 меңлек ғәскәре менән Луареға сыға. 19 сентябрҙә алыш башлана. Атлы ғәскәрҙең уңышһыҙ һөжүменән һуң йәйәүле француз рыцарҙарының планлаштырылған һөжүме уларҙың төрлө яҡҡа һибелеп ҡасыуы менән тамамлана. Иоанн һәм уның кинйә улы Филипп Батыр әсиргә төшә. Иң яҡшы француз рыцарҙары һәләк була. Франция менән 2 йылға солох килешеүе төҙөлә. 1569 йылдағы дини һуғыштар ваҡытында гугеноттар ҡаланы ҡамауҙа тота, әммә уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Пуатье Католик лигаһына инә, 1594 йылда король Генрих Дүртенсенең легитим булыуын таный. XХ быуат башланғанға тиклем Пуатье провинциаль ҡала булып ҡала. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда оккупациялана, Союздаштар уны бомбаға тота, 1944 йылдың 5 сентябрендә азат ителә. 1970 йылда Пуатьела бер нисә эре предприятие эшләй башлай, һөҙөмтәлә бер ни тиклем иҡтисади әүҙемлек күҙәтелә. == Мәҙәниәт һәм мәғариф == [[Файл:PlacedeGaulle_Poitiers.JPG|справа|мини|240x240пкс|Шарль де Голль майҙанында фахверк йорттар]] Пуатьела Пуатье университеты урынлашҡан, ете факультетта 24 000 кеше уҡый (2009). Был уҡыу йортон 1431 йылда Карл VII аса, ул Францияның иң оло университеттарының береһе. Уның составына 6 институт, 2 юғары инженер мәктәбе, юғары иҡтисад һәм менеджмент мәктәбе инә. == Иҫтәлекле урындары == Пуатье — Францияның архитектура йәһәтенән иң бай ҡалаларының береһе. франциялағы ҡала. Рим һыу үткәргесе емереклектәре әлегә тиклем һаҡланған, ә 1857 йылда Рим аренаһын да күрергә мөмкин булған. Клэн яғында «''Pierre levée''» — дольмен (ерләү, ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаһы) һаҡланған, борон уның менән бәйле бик күп риүәйәттәр һәм хөрәфәттәр тыуған. Төп иҫтәлекле урындарының береһе — урта быуаттағы Суд һарайы, тәүҙә был бина граф Пуатьеның резиденцияһы була. Урта быуатта ҡала башнялары булған диуарҙар менән уратып алынған була; бөгөнгө көндә бер башня һәм диуар ҡалдыҡтары ғына һаҡланған. Пуатьела [[Ағастан йорттар төҙөү|фахверк]] йорттар байтаҡ, шулай уҡ бер нисә аристократ йорто, неоренессанс ратушаһы, префектура бинаһы (Людовик XIII стилендә [[1864 йыл|1864]] —1868 йылдарҙа төҙөлә) һаҡланып ҡалған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Пуатьела матур сиркәүҙәр байтаҡ. === Тарихи парктар һәм баҡсалар === * Блосак паркы 1753 йылда королдең Пуатьелағы Интенданты тарафынан булдырыла. Паркты скульпторҙар Антуан Эте, Ипполит Мендрон, Рэймон Сюдраның статуялары, шулай уҡ Уорик Кубогының күсермәһе һәм Барбединниҙың бронза миниатюралары биҙәй. * Ботаника баҡсаһы, 1869 йылда ҡала хәстәханаһы урынында пейзаж паркы стилендә булдырыла. == Транспорты == == Климаты == {| class="wikitable" id="264" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="267" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Климат Пуатье''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="270" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="272" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="274" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Два. ! id="276" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="278" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="280" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="282" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="284" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="286" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="288" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="290" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! id="292" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! id="294" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Тирәсте. ! id="296" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="299" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют максимум, °C ! id="302" style="text-align: center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,7 ! id="304" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,8 ! id="306" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |24,0 ! id="308" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |26,6 ! id="310" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |30,7 ! id="312" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |36,0 ! id="314" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |37,4 ! id="316" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |37,5 ! id="318" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF8000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |34,8 ! id="320" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |29,2 ! id="322" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,6 ! id="324" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,8 ! id="326" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium" |37,5 |- ! id="329" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="331" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,3 ! id="333" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,1 ! id="335" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,8 ! id="337" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |14,9 ! id="339" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,4 ! id="341" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,2 ! id="343" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,1 ! id="345" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |24,5 ! id="347" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |21,9 ! id="349" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,2 ! id="351" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,0 ! id="353" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,8 ! id="355" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |15,9 |- ! id="358" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="360" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,2 ! id="362" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |5,4 ! id="364" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,3 ! id="366" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,8 ! id="368" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,3 ! id="370" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,6 ! id="372" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |19,1 ! id="374" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,6 ! id="376" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,3 ! id="378" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12,4 ! id="380" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,3 ! id="382" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,7 ! id="384" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |11,3 |- ! id="387" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Ул кәм тигәндә, °C ! id="389" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,1 ! id="391" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,7 ! id="393" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,7 ! id="395" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,8 ! id="397" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,1 ! id="399" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,1 ! id="401" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,0 ! id="403" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12,7 ! id="405" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,7 ! id="407" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,6 ! id="409" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,6 ! id="411" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,6 ! id="413" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |6,6 |- ! id="416" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют минимум, °C ! id="418" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;40E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-17,9 ! id="420" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-14,1 ! id="422" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-8,2 ! id="424" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-4 ! id="426" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-1,1 ! id="428" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,9 ! id="430" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,0 ! id="432" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,4 ! id="434" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,7 ! id="436" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-2 ! id="438" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFE0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-9,6 ! id="440" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-16,5 ! id="442" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;40E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-17,9 |- ! id="445" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="448" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |67 ! id="450" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |59 ! id="452" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |56 ! id="454" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |53 ! id="456" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |73 ! id="458" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |48 ! id="460" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |47 ! id="462" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |49 ! id="464" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |51 ! id="466" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |60 ! id="468" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |74 ! id="470" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |67 ! id="472" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;8CA0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |704 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанағы: [http://www.infoclimat.fr/climatologie-07335-poitiers-biard.html Infoclimat]'' |} == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг|Германия}} Марбург (1961) * {{Флаг|Румыния}} Яссы (1969) * {{Флаг|Россия}} [[Ярославль]] (1970) * {{Флаг|США}} Лафейетт (1975) * {{Флаг|Португалия}} [[Коимбра]] (1979) * {{Флаг|Великобритания}} Нортгемптон (1979) * {{Флаг|Чад}} Мунд (1990) == Иҫкәрмәләр == <references group=""></references> == Һылтанмалар == * [https://www.poitiers.fr/ Пуатье ҡалаһы рәсми сайты]{{ref-fr}} * [http://www.ot-poitiers.fr/ Пуатья туризм тураһында рәсми сайты]{{ref-fr}}{{ref-en}}{{ref-it}} * [http://www.univ-poitiers.fr/ Пуатье университеты сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970128093046/http://www.univ-poitiers.fr/ |date=1997-01-28 }}{{ref-fr}}{{ref-en}}{{ref-es}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 8kpcrr6dady58amazgg8k8xofgjda0m 0 149011 1297568 1285043 2026-05-20T13:54:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297568 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Рахмонберди Мадазимов | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 1875 | Место рождения = {{ТУ|Ош|Ош}} ҡалаһы [[Ҡырғыҙстан]] | Профессия = {{актёр|СССР|Ҡырғыҙстан|XX быуат}} {{яҙыусы/кат|СССР|Ҡырғыҙстан|XX быуат}}, режиссёр, театр режиссёрҙары, театр тәнҡитсеһе, театр педагогы, тәүге директоры, художество етәксеһе һәм баш режиссёр [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры|Ошского узбекского театра]] | Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}→<br/>{{Флагификация|СССР}} | Годы активности = 1914-1932 | Дата смерти = 1933 | Место смерти = {{ВБУ|Узген}}, [[Ҡырғыҙстан]] | Театр = [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]] | Награды = | imdb_id = }} '''Рахмонберди Мадазимов''' ([[1875 йыл]] - [[1933 йыл]]; Муҳаммадаъзим Раҳмонберди Мадазимов аълам ўғли) (1875-1933) — [[Ҡырғыҙстан]] театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм хәрәкәтте ойоштороусыларҙың, нигеҙ һалыусы, [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]]нын беренсе директоры, баш режиссёры һәм художество етәксеһе үҙәк азиялағы иҫке [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]], яҙыусы, [[Ҡырғыҙстан]] мәҙәниәте һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. == Биографияһы == Мирзо Рахмонберди аълам Мухаммадазим хажи улы (Мадазимов) [[1875 йыл]]дың Ош ҡалаһында тыуған. Ул, атаһы кеүек, ул Мухаммадазим, абруйлы мулла була, Мәккәгә хаж ҡылып, доға уның дауалау хатта өмөтһөҙ булған билдәле дин белгестәре, ислам тәғлимәтен таратыу,. Шул ваҡытта бик аҙ беләм кеше булып грамоталары, бәләкәй бала һәм уның бер өлөшө ҡараған Рахмонберди Мадазимов шул. Рахмонберди Мадазимов урыҫ уҡыу-мәктәптә ерле Ош ҡалаһы. Яҙыусы Рахмонберди Мадазимов хажи булып, [[1914]]-[[1915 йыл]]дарҙа канцелярияһы ҡарамағында типографияһы булған генерал-губернатор уны төркөстан крайының ҡалаһы [[Ташкент]]та булыуымды ике китап баҫтырып сығарған «Ўшнинг тавсифи» («Ош характеристика»), "Исмлар имлоси" («Исем»). [[1914 йыл]]да Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош ҡалаһында рус мәктәп уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала. Ош һәм мәғрифәт эшмәкәрҙәре менән бергә [[1918 йыл]] уҡытыусыһы етәкселегендә өйәҙе башҡа Рахмонберди Мадазимов Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына. Фронттың Төркөстан Реввоенсоветы янындағы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙстан урындағы мосолман актёр. Тәүге директоры, театр труппаһы режиссёры һәм театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге художество етәксеһе булған. Рахмонберди Мадазимов Ҡырғыҙстан хәрәкәте ойошторола. [[1919 йыл]]дың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитов артабан труппаһы артистары ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ музыка сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан ҡырғыҙстан. Сөнки труппаның үҙ репертуары, бынан тыш, театр постановкалар күп ҡуйыла концерт программалары, спектаклдәр, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйҙәрен башҡарыусылар музыкаль оҙатыу өсөн, айырым үҫеш этабы музыкант булған тип юл-профессионалдар. Ош Дәүләт үзбәк академия труппа артабан эшләү өсөн нигеҙ булды был музыкаль-драматик театры Бабур исемен. Үзбәк академия музыкаль-драма театры профессиональ театр икенсе ҡалаһында үҙәк азиялағы иҫке Ош булған, ҡалаһы [[Ташкент]]та Үзбәк академия драма театры хәмзә исемендәге милли һуң (1913-1914 йылдың 27 февралендә ойошторолған) Директоры, художество етәксеһе һәм режиссёр бөтә өйәҙе составында була Ош районы Рахмонберди Мадазимов театры театр, сәнғәт һәм мәҙәниәт менән көрәш ҡоралы басмачество һәм унда спектаклдәр ҡуя. Райондарҙа спектаклдәр ҡуйған, белмәйһегеҙме, ҡайҙа улар баҫмасыларға һәм ҡорал һаҡлау урындарына урынлаштыралар. Үҙе менән бергә уның туғандарына, зарарһыҙландырыу һәм ош ҡалаһына нигеҙ һалыусы беренсе милиция начальнигы Солтанов басмачество Балтыходжа әүҙем ҡатнаша. Театр уны үҙе менән бергә арбаға йәшереп шымдылар ҡорал ташыу реквизиттары аша ҡыҙыл районы, ҡыҙыл армияны ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итергә һәм шулай итеп унда бандаһы орудовать баҫмасылар. == Яҙылған китаптары == # {{книга |автор=|заглавие="Ўшнинг тавсифи" (характеристика Оша)|ответственный= Рахмонберди Мадазимов|ссылка=https://archive.li/aRyPV|место=Ташкент|издательство=Типография при канцелярии генерал-губернатора Туркестанского края|год=1914|страницы= |страниц=|isbn= |ref="Ўшнинг тавсифи" (характеристика Оша)}} # {{книга |автор=|заглавие=[[:uz:Ismlar imlosi|"Исмлар имлоси"]] (Словарь имён)|ответственный= Рахмонберди Мадазимов|ссылка=https://archive.li/Armi5|место=Ташкент|издательство=Типография при канцелярии генерал-губернатора Туркестанского края|год=1915|страницы= |страниц=|isbn= |ref=[[:uz:Ismlar imlosi|"Исмлар имлоси"]] (Словарь имён)}} == Әҙәбиәт == # {{книга |автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области, Раздел "Театральная жизнь"|ответственный= гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы= 110|страниц=445|isbn= |ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2 # {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" |год=2000—2006|страницы= 219, буква "Ў"|страниц=|isbn= |ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}} # {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия «Кыргызстан»]], 5 том|ответственный= гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=Sw0McgAACAAJ&dq=Кыргызстан”+улуттук+энциклопедиясы&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj80-2ywNrZAhUSb5oKHfJFA2sQ6AEIKDAA|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2014|страницы= 763|страниц=|isbn= 978-9967-14-111-7|ref=Национальная Энциклопедия "Кыргызстан", 5 том}} # {{книга |автор=|заглавие="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1980|страницы=5|страниц=59|isbn= |ref="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"}} 21 см, ББК 85.4. # {{книга |автор=|заглавие="Ошский академический театр"|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/3SlU8|место=Ош|издательство="Азия Принт"|год=2010|страницы=1|страниц=52|isbn= |ref="Ошский академический театр"}} # {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы|"Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.li/AU1JS|место=Ош|издательство="Ризван"|год=2017|страницы=27—30|страниц=336|isbn= 978-9967-18-344-5|ref="Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). == Һылтанмалар == * [https://archive.li/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Они стояли у истоков] * [https://archive.li/20150203020052/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Актёрская династия] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1386103932 Центразия Персоны] * [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany <small>Гримасы и капризы Обезьяны</small>] * [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир] * [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ <small>Люди, которые меняли мир</small>] * [https://24.kg/obschestvo/110546_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ <small>Люди, которые меняли мир</small>] * [http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi Рахмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160818/http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi |date=2018-08-21 }} * [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 <small>27 марта — Всемирный день театра</small>] * [https://archive.today/20180327132044/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html <small>К 100 летию старейшего театра Кыргызстана</small>] * [http://slovo.kg/?p=96889 <small>Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }} * [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ <small>Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди</small>] * [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 «Жайдари келин» чегара оша томоша кўрсатди] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1386247524 Центразия История] * [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ <small>В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }} * [https://archive.li/20160319115327/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль «Барсбек» будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции] * [http://slovo.kg/?p=52879 «Барсбек» покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }} * [http://www.ehoosha.com/?module=articles&action=view&id=1131 Из истории старейшего театра страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205404/http://www.ehoosha.com/?module=articles&action=view&id=1131 |date=2018-08-10 }} * [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php/rss.php?subaction=showfull&id=1422803501&archive=&start_from=&ucat=1&category=1 Биографии знаменитостей] * [[:uz:Ismlar imlosi|Отрывок из книги «Исмлар имлоси» (на узбекском языке)]] * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 Книга Р. Мадазимов а «Ўшнинг тавсифи» (характеристика Оша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715151946/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 |date=2018-07-15 }} * [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830225628/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |date=2021-08-30 }} * [https://archive.li/20160329091556/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1547368 Реферат] * [https://www.moypolk.ru/osh/soldiers/madazimov-rahmonberdi-muhammadazimovich Бессмертный полк] * [http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&variant=uz-cyrl Ўзбек адабиёти Раҳмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804141118/http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&variant=uz-cyrl |date=2017-08-04 }} * [https://www.peoplelife.ru/174413_2 Биографии известных людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205654/https://www.peoplelife.ru/174413_2 |date=2018-08-10 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ <small>Документальный фильм студия «Кыргызтелефильм» «Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура»</small>] * [https://archive.today/20161010132544/http://chabarman.kg/index.php/biografiyalar-m-r-bayandar/4175-madazimov-rakhmonberdi Рахмонберди Мадазимов] * [http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/synovya-mully-i-pisarya-stoyali-u-istokov-pervogo-teatra-v-oshe <small>Сыновья муллы и писаря стояли у истоков первого театра в Оше</small>] * [http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 <small>Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403135212/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 |date=2019-04-03 }} * [http://incredibleosh.kg/?p=940 <small>Сыновья муллы и писаря создали первый театр в Оше</small>] * [https://archive.today/20171105173436/https://www.revolvy.com/main/index.php?s=Rahmonberdi%20Madazimov&uid=1575 Rahmonberdi Madazimov] * [https://archive.today/20180305065448/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей] * [https://archive.today/20151114153359/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 История театра] * [https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ Театр имени Бабура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616115840/https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ |date=2019-06-16 }} * [http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry Кылым карыткан Бабур театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803182343/http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry |date=2020-08-03 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=FM0JXUMCmDM <small>Рахмонберди Мадазимов ҳақида /"Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!" 1- қисм</small>] * [https://archive.today/20171105173049/http://procella.ru/index.php?do=person&view=9730 Мадазимов Рахмонберди Мадазимович] * [https://archive.today/20191213144347/http://teatrjurnali.uz/yangiliklar/296-zbek-millij-akademik-drama-teatri-ir-iziston-respublikasiga-tashrif-buyuradi <small>Ўзбек Миллий академик драма театри Қирғизистон Республикасига ташриф буюради</small>] * [https://www.youtube.com/watch?v=iDEHczRIbHo Известные узбеки из Кыргызстана] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 1kzstm7poyclvkf87icyzxmtmte8qk6 0 149281 1297573 1246892 2026-05-20T15:42:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297573 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ростов кремле»''' ''(«Ростов кремле» дәүләт музей-ҡурсаулығының Федераль дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы'' ) — Ростов ҡалаһында музей-ҡурсаулыҡ. [[Ярославль өлкәһе]]нең федераль ҡарамағындағы берҙән-бер музей<ref>[http://www.adm.yar.ru/culture/institutions/federal.htm Департамент культуры Ярославской области. Федеральные государственные учреждения культуры.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228191059/http://www.adm.yar.ru/culture/institutions/federal.htm |date=2009-12-28 }}</ref>. [[Археология]], [[архитектура]], [[Сәнғәт фәне|сәнғәт]], [[тарих]]ты өйрәнеү буйынса ҙур ғилми үҙәк. == Тарихы == === Рәсми исемдәре === * Сиркәү ҡомартҡыларының Ростов музейы һәм икенсе исеме Ростов ҡомартҡылары музейы<ref name="odin">''Виденеева А. Е., Грудцына Н. В.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/1/1.html «С восторгом преклоняюсь перед древностями Ростова…»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''К 125-летию Ростовского музея''</ref>) ((1883—1918)) * Ҡомартҡыларҙың Дәүләт музейы (1918—1934) * Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1934—1958) * Ростов музей-ҡурсаулығы (1958)<ref name="pyat">''Крестьянинова Е.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/5/5.html История Ростовского музея в его праздничных датах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515082302/http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/5/5.html |date=2009-05-15 }}. ''К 125-летию Ростовского музея''</ref> * Ярославль-Ростов архитектура-художество музейы-ҡурсаулығы (Ростов филиалы) (1959—1969) * Ростов-Ярославль архитектура-художество музейы-ҡурсаулығы(1969—1995) * ФГУК «Ростов кремле» дәүләт музей-ҡурсаулығы (1995--) === Сиркәү ҡомартҡылары музейы (1883—1918) === Музей [[1883 йыл]]дың 10 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 28 октябрь) сауҙагәр Королев аҡсаһына тергеҙелгән Ростов кремленең Аҡ палатаһында асыла<ref name="odin"/> Сауҙагәрҙәр А. А.Титов һәм И. А. Шляков музейҙы булдырыу буйынса (һуңғыһы директор була) Император археология йәмғиәте<ref name="IMAO">''Алексеева О. В.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/alekseeva01.html Московское Археологическое общество и его роль в организации музеев России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415095721/http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/alekseeva01.html |date=2017-04-15 }}. ''История, культура Ростовской земли''</ref><ref name="LiveRostov">''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/krestianinova02.html Музей и его роль в общественной жизни Ростова: прошлое и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606234442/http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/krestianinova02.html |date=2017-06-06 }}. ''История, культура Ростовской земли''</ref>, Ярославль губернаторы В. Д. Левшин, Ростов һәм Ярославль митрополиты Ионафан, Углич епискобы Амфилохий, Ростов дворянлыҡ рәйесе . А. Булатов, Ярославль сауҙагәре И. А. Вахрамеев һәм Петербург сауҙагәре А.Л.Кекин һәм император асыҡ китапханаһы директоры А. Ф. Бычков ярҙамында инициаторҙар була<ref name="odin"/> Һаҡлағыстар иғәнә иҫәбенә тулыландырыла (Ярославль губернаторы үтенесе буйынса митрополит музейға яраҡһыҙ булған иконаларҙы һәм башҡа сиркәү кәрәк-яраҡтарын тапшыра<ref name="odin"/>), ә музей үҙе иғәнә иҫәбенә эшләй. Тик 1910 йылда ғына ул дәүләттән 2300 һум күләмендә аҡсалата ярҙам ала<ref name="pyat"/>. Был осорҙа музейҙға яҡынса 50&nbsp;000 кеше килгән<ref name="LiveRostov"/>. Шул иҫәптән император Николай II<ref name="pyat"/>, тарихсылар И. Иловайский һәм И. В. Помяловский, рәссамдар. В. Верещагин һәм В И. Суриков, композитор [[Балакирев Милий Алексеевич|А. Балакирев]], яҙыусы [[Максим Горький]], йырсы [[Шаляпин Фёдор Иванович]], Франция илсеһе Морис Бомпар килгән<ref name="hist">{{Cite web |url=http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html# |title=Сайт Ростовского музея |accessdate=2010-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090826035634/http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html# |archivedate=2009-08-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826035634/http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html |date=2009-08-26 }}</ref>. === Ростов дәүләт ҡомартҡылар музейы (1918—1934) === 1911 йылдан А И. Шляков музейҙан киткәндән һуң<ref>''Крестьянинов Е. И., А. Г. Никитин'' Граждандар Ростовта. — Ростовта, 2009. — С. 227-241.</ref> урынды 1921 йылға тиклем Д. А. Иванов биләй<ref>5</ref>. 1921 йылда музей директоры Д.А. Ушаков була. Ошо ваҡыт эсендә ике филиал ойошторола (Борисоглебский һәм Спас-Яковлевский монастыры), ҡомартҡыларҙың ҙур коллекцияһы булдырыла, ҡала архивына нигеҙ һалына<ref>''Мельник А'' [http://www.v-rostove.ru/culture/arhiv5.php архив Ростов ни өсөн кәрәк?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305033323/http://www.v-rostove.ru/culture/arhiv5.php |date=2009-03-05 }}. ''v-rostove.ru''</ref>, 1922 йылда музей коллекцияһы рус авангардистары картиналары менән тулыландырыла<ref name="dva">''Виденеева а. е'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/2/2.html . музейы боронғо сиркәү Ростов 1922 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803190625/http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/2/2.html |date=2016-08-03 }}. ''125-йыллығын музей ростов''</ref>, шул уҡ йылда музей инициативаһы буйынса Рус төньяғының беренсе музей-тыуған яҡты өйрәнеү съезы үтә. 1928 йылда мәскәү археологы Дмитрий Эдинг Сарск ҡаласығында археологик тикшеренеүҙәр үткәрә. Мәскәү археология институтының Ростов бүлеген ойоштороуҙа шулай уҡ музей хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша<ref name="agrafonov">''Г. п. аграфон'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2002/agrafonov01.html Ростов бүлексәһе мәскәү археология институтында]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. ''Ер тарихы һәм мәҙәниәте Ростов''</ref> === Крайҙы өйрәнеү музейы (1934—1969) === === Ростов-Ярославль музей-ҡурсаулығы (1969—1995) === Ярославль өлкәһе губернаторы Сергей Вахруков 2010 йылдың сентябрендә Ростов кремлен Рус православие сиркәүенә тапшырыу тураһында хәбәр итә<ref>[http://gtk.tv/news/14072.ns Ростовский кремль решено вернуть Русской православной церкви]// 30.09.2010 [[Городской телеканал]]</ref><ref>''Элина Труханова'' [http://www.rg.ru/2010/09/30/reg-roscentr/kreml-anons.html Ростовский кремль будет передан Русской православной церкви]//[[Российская газета]]</ref><ref>[http://yar.kp.ru/daily/24567/740494/ Ростовский кремль вернут церкви]//[[Комсомольская правда]]</ref>. Эксперттар фекеренсә, был тәҡдимде патриарх Кирилл фатихаһы менән Протек акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Вадим Якунин әйтә. Шул уҡ ваҡытта патриархия матбуғат хеҙмәте [[Ростов кремле]] «тәүҙә монастырь булараҡ төҙөлгән, һәм был уның туранан-тура тәғәйенләнеше» тип белдерә<ref>''Александр Зубков'' [http://www.gzt.ru/topnews/culture/-syroi-proekt-peredachi-rostovskogo-kremlya-/328080.html?from=1columndownfromindex Сырой проект передачи Ростовского кремля Церкви «допекли» за три недели]//[[gzt.ru]]</ref>. Патриархия кремлдә патриарх һәм архиерей резиденцияһын, бер нисә сиркәү музейын булдырырға ниәтләй. Әммә, Григорий Богослов исемендәге фонд сайтында һүҙ бинаны түгел, ә музей-ҡурсаулыҡты тапшырыу тураһында бара<ref>''Элина Труханова'' [http://www.rg.ru/printable/2010/10/04/kreml.html Заповедник ждет паломников]//[[Российская газета]]</ref>. Однако, на сайте фонда имени Григория Богослова заявляется о передаче не зданий, а самого музея-заповедника<ref>[http://fondgb.ru/pic/rostov_2009.pdf Рабочая концепция с. 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716112924/http://fondgb.ru/pic/rostov_2009.pdf |date=2019-07-16 }}//Сайт Фонда имени Григория Богослова</ref>. == Күргәҙмәләре һәм экспозициялары == [[Файл:Green_Stripe_(Rozanova,_1917).jpg|справа|мини|288x288пкс|Ольга Розанова.<br />Йәшел һыҙат. 1917.<br />Музей коллекцияһынан картина]] === Экспозициялары === * ''Картиналар галереяһы'' — Самуилов корпусының 3-сө ҡатында урынлашҡан. XVIII—XX быуаттағы рус һынлы сәнғәте коллекцияларын тәҡдим итә . Рәссам И. Шишкин, [[Айвазовский Иван Константинович|И.]] [[Айвазовский Иван Константинович|К. Айвазовский]], К. Ер Маковский, К. С. Малевич, [[Бурлюк Давид Давидович|Д.]] [[Бурлюк Давид Давидович|Д. Бурлюк]]. картиналары бар<ref name="exp1">[http://www.rostmuseum.ru/exhibition/artGallery/main.html Картинная галерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122135131/http://www.rostmuseum.ru/exhibition/artGallery/main.html |date=2009-11-22 }}</ref>. * ''Боронғо рус сәнғәте'' — урынлашҡан 2 ҡатлы корпусы м самуилов. Экспозицияла XIII быуат — XX быуат башында яҙылған иконалар бар<ref name="exp2">[http://www.rostmuseum.ru/exhibition/oldRussianArt/oldRussianArt.html Древнерусское искусство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124162854/http://rostmuseum.ru/exhibition/oldRussianArt/oldRussianArt.html |date=2009-01-24 }}</ref> * ''Финифть'' музейы<ref name="finift">{{Cite web |url=http://www.finift.ru/# |title=Сайт музея финифти |accessdate=2018-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/# |archivedate=2008-12-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/ |date=2008-12-06 }}</ref>. * ''Шөңгөрҙәр һәм ҡыңғырауҙар'' — Ростов музейының элекке директоры В.А. Ким коллекцияһына нигеҙләнгән<ref>''Холопов Б.'' [http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/7/holopov.html Ростов Великий в калейдоскопе времен]. «Дружба Народов» 2001, № 7</ref>. === Күргәҙмәләре === * ''Археология'' — Ростов һәм Ростов өлкәһенең ҡаҙылма табылдыҡтары менән таныштыра * ''Кекиндар — ырыу, яҙмыш, мираҫ'' — Ленин урамында урынлашҡан. Күргәҙмә А.Л. Кекинға арналған. * ''Асыҡ фондтар: керамик һәм фарфор'' == Нәшриәт эшмәкәрлеге == Музей 30-ға яҡын айырым баҫма һәм һәр йылғы ике мәҡәләләр йыйынтығы сығара, улар араһында: А.А.Титовтың «Ростовский уезд Ярославской губернии» китабы, каталогтар, Ростов өлкәһе һәм Ростов архитектураһы буйынса ғилми баҫмалары, белешмәләр һәм бер нисә тарихи-крайҙы өйрәнеү баҫмалары бар<ref name="publ">{{Cite web|url=https://www.rostmuseum.ru/museum/biblioteka/|title=Библиотека Ростовского кремля|publisher=www.rostmuseum.ru|lang=ru|accessdate=2019-03-17}}</ref>. === Ростов еренең тарихы һәм мәҙәниәте === [[1991 йыл]]дан башлап конференцияларҙа тәҡдим ителгән докладтар нигеҙендә йылына бер тапҡыр сыға<ref name="publ"/>. Баҫмаларҙың темалары: [[археология]], [[архитектура]], [[генеалогия]], икона яҙыу сәнғәте, [[сәнғәт фәне]], [[тарих]] һәм тыуған яҡты өйрәнеү == Филиалдары == === Эшләүсе филиалдар === * ''Боголюбский музейы'' — 1924 йылда барлыҡҡа килә <ref>{{Cite web|url=http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html#|title=Борисоглебский монастырь|accessdate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123153405/http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html#|archivedate=2008-01-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123153405/http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html |date=2008-01-23 }}</ref>. * ''Ишне йылғаһында Иоанн Богослов сиркәүе'' — Богослов ауылында урынлашҡан<ref>[http://www.rostmuseum.ru/branch/ishnia/ishniaMain.html Церковь Иоанна Богослова] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625182930/http://rostmuseum.ru/branch/ishnia/ishniaMain.html|date=2011-06-25}}</ref>. Төбәктә берҙән-бер XVII быуат ағас сиркәүе. * ''Ростов сауҙагәрҙәре музейы'' — 2008 йылдың августында, "Ростов кремле" музей-ҡурсаулығының 125 йыллығына асылған<ref>26</ref>. === Ябылған филиалдар === * ''Спас-Яковлевский монастыры'' — филиал 1989— 1991 йыл дауамында эшләгән, әлегә бөтә комплексы рус православие сиркәүенә тапшырылып бөтмәгән . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Баниг, Владимир Сергеевич * Каровский, Стефановна Наталия * Леонтьев, Андрей Евгеньевич * Мельник Александр Гаврилович == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * ''Баниге В.&nbsp;С., Брюсова В. Г., Гнедовский Б.&nbsp;В., Щапов Н. Б.'' Ростов Ярославский. Путеводитель по архитектурным памятникам / Под ред. В. В. Косточкина. — Ярославское книжное издательство, 1957. * ''Баниге В.&nbsp;С.'' Искусство ростовских строительных мастеров. Л., 1963. * ''Баниге В.&nbsp;С.'' Восстановление Ростовского кремля. Ярославль, 1963. * {{Китап|автор=Иванов В. Н.|заглавие=Ростов. Углич|издательство=Искусство|год=1975|место=М.|страниц=264}} * ''Баниге В.&nbsp;С.'' Кремль Ростова Великого XVI—XVII века. — М. : Искусство, 1976. — 144 с. — 30000 экз. * ''Кривоносов В.'' Ростовский музей-заповедник // Ярославль: Верхневолжское книжное издательство, 1985. * ''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' По старинным улицам Ростова. — М.: Северный паломник, 2007. * ''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' Граждане Ростова. — Ростов, 2009. * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/20322018 Ростовский митрополичий двор в XVII в.] // Сообщения Ростовского музея. Вып. 1|место=Ростов|год=1991|страницы=132-144}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/11786715 Сады Ростовского кремля] // Памятники культуры. Новые открытия: Ежегодник. 1990|место=М.|издательство=Кругъ|год=1992|страницы=459-464|isbn=5-7396-0007-3}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/35031151 К проблеме авторства аснамбля Ростовского кремля] // Сообщения Ростовского музея. Вып. 3|место=Ростов|год=1992|страницы=80-88}} * {{Китап|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8931784 Исследования памятников архитектуры Ростова Великого]|год=1992|место=Ростов|страниц=135}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/15619994 Какой была первоначальная форма покрытий башен Ростовского кремля?] // История и культура Ростовской земли. 1996|место=Ростов|год=1997|страницы=76-83}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/38565525 Перспективный план музеефикации Ростовского кремля] // Музеи Верхней Волги: Проблемы, исследования, публикации|место=Ярославль|издательство=Лия|год=1997|страницы=7-14|isbn=5-86895-039-9}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8901212 Митрополичий сад Ростовского кремля] // История и культура Ростовской земли. 1997|место=Ростов|год=1998|страницы=149-163}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[http://hierotopy.ru/contents/CreationOfSacralSpaces_31_Melnik_RostovMitropolitanIona_2006_RusEng.pdf Ростовский митрополит Иона (1652-1690) как творец сакральных пространств] // [[Иеротопия]]. Создание сакральных пространств в Византии и Древней Руси / Ред.-сост. А.М. Лидов|место=М.|год=2006|страницы=740-753|isbn=5-85759-376-X|}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8896937 Первоначальный наружный облик церкви Одигитрии Ростовского кремля] // История и культура Ростовской земли. 2009|место=Ростов|год=2010|страницы=459-464}} * {{Китап|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=Ростовский кремль|издательство=Северный паломник|год=2011|место=М.|страницы=305-321|isbn=978-5-94431-251-8}} == Һылтанмалар == * [http://www.rostmuseum.ru Официальный сайт] * [http://www.culture.ru/institutes/12286/gosudarstvenniy-muzey-zapovednik-rostovskiy-kreml Страница Ростово-Ярославского музея-заповедника на портале «Культура.рф»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.liveinternet.ru/users/rostkreml/ Документы об истории кремля и музея на проекте информационного агентства "Ростовский кремль"] * [http://map.rostmuseum.ru/ ГИС "Ростовская земля", проект Ростовского музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407175648/http://map.rostmuseum.ru/ |date=2019-04-07 }} * [https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/ Музей Финифти] * [http://www.museum.ru/M1649 Официальная страница на www.museum.ru] [[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:1883 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Ярославль өлкәһе]] [[Категория:Музейҙар]] f4l1m1mtv6eor3aokxbbg1jlo2e96d5 0 149440 1297617 880620 2026-05-20T23:25:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297617 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сауҙагәр Панченко йорто''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Константиновск ҡалаһындағы йорт. [[1910 йыл]]да төҙөлгән, бинала Көнкүреш йорто урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора (31.12.2002 йылдың 124-се ҡарары). Адресы: Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Карташов урамы, 35. == Тарихы == [[XIX быуат]] аҙағында — [[XX быуат]] башында Константиновск ҡалаһында күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән. Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн конструктив һәм декоратив формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Панченконың ике ҡатлы кирбес йорто тора. Был йорт ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы өсөн 1910 йылда Ростовтың беренсе гильдиялы сауҙагәре, ҡағыҙ фабрикаһы һәм таш күмер руднигы хужаһы, Ростовтың почетлы гражданы Панченко Иван Степанович аҡсаһына төҙөлә<ref>[http://historybiz.ru/panchenko-ivan-stepanovich.html Панченко Иван Степанович]</ref>, шунда уҡ аптека ла урынлаша. Панченко Иван Степанович йәмәғәт эшмәкәре, Александр II һәйкәле буйынса Ростов ҡалаһы думаһы комитеты ағзаһы, Николаев ҡала дауаханаһы төҙөлөшө буйынса комитет ағзаһы, Ростов ҡалаһы думаһының күп йыллыҡ ағзаһы булып тора. Сауҙагәр аҡсаһына дауаханалар һәм сиркәүҙәр төҙөлә. Уның ҡатыны, Капитолина Семеновна, Дондағы Ростовта Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының хөрмәтле попечителе була. Үҙ ваҡытында бинаның беренсе ҡатында Валентиновичтың склад һәм аптека магазины урынлаша, шулай уҡ бында медицина ярҙамы алырға мөмкин була. Йорттоң икенсе ҡатында ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы биләй. Хәҙерге ваҡытта йортта көнкүреше йорто урынлашҡан. Өлкә инспекцияһының Баш идаралығының 2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се бойороғона ярашлы, сауҙагәр Плотниковтың сауҙа йорто бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. == Тасуирламаһы == Сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Бинаның ике ҡаты таш менән көпләнгән, ҡат ара кәрнизе, кәрнизде ослаусы пилястралар, сандрик менән тәҙрәләре бар<ref>2</ref>. Ике урам яғынан бинаға ике инеү урыны бар. == Һылтанмалар == * [https://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3504-2017-02-02-08-17-33.html Дом купца Паненко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814100448/https://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3504-2017-02-02-08-17-33.html |date=2017-08-14 }} * [http://konstpk.ru/istoriya_i_sovremennost/gazeta_EKB_Istoki/April_2013.pdf Архитектурная память Константиновска] [http://konstpk.ru/istoriya_i_sovremennost/gazeta_EKB_Istoki/April_2013.pdf] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Биналар]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] dhmf1htm510lfzoc67d26qjxrxpu3ye 0 149441 1297618 1271549 2026-05-20T23:25:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297618 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сауҙагәр Плотников йорто''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Константиновск ҡалаһындағы йорт. [[1912 йыл]]да төҙөлгән, магазин булараҡ файҙалана. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора. (31.12.2002 йылдың 124-се бойороғо). Адресы: 347250, Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Ленин урамы, 28. == Тарихы == [[XIX быуат]]та — [[XX быуат]] башында Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән. Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн конструктив һәм декоратив формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто тора. Был сауҙа йорто [[1912 йыл]]да сауҙагәр Плотниковтың аҡсаһына төҙөлә. Ул [[1908 йыл]]дан алып 1912 йылға тиклем төҙөлә. XX быуат башында бында туҡыма, туҡыу әйберҙәре, иконалар менән сауҙа итеү бара. Сауҙагәр приказчик яллай, ул тауарҙы белергә һәм һатып алыусыларға кәрәкле туҡыманы тәҡдим итергә тейеш. Сауҙагәр ҡуйған тәртиптәр ҡаты була. Бина тыштан ҙур күренә, ләкин ул эстән дә шулай уҡ тәьҫир итә. Бинала күләме буйынса ҙур һыйҙырышлы келәттәр һәм шулай уҡ майҙаны буйынса үҙенән күпкә артыҡ магазин урынлашҡан. Өлкә инспекцияһы Баш идаралығының 31.12.2002 йылдағы 124-се бойороғона ярашлы, сауҙагәр Плотниковтың сауҙа йорто төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. == Тасуирламаһы == Константиновск ҡалаһындағы сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Бинаның ҡат араһы кәрнизе бар, икенсе ҡаттағы ете ярымтүңәрәк тәҙрәләр сандрик һәм пилястралар менән эшләнгән. Бинаның өҫкө өлөшөндә ҡыйыҡ тәҙрәләр менән аттик башҡарылған. Бинаның беренсе ҡаты таш таш менән көпләнгән<ref>Архитектура Л. В. Глазычев. Энциклопедия. — М.: Дизайн. Мәғлүмәт. Картографія; Астрель; АСТ, 2002. — 672 с. — ISBN 5-17-005418-1.</ref>. Бинаға фасад яғынан ике инеү урыны бар. Йорттоң подвал биналарында һыйҙырышлы келәттәр урынлашҡан. == Һылтанмалар == * [http://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3510-2017-02-02-13-44-34.html Торговый дом купца Плотникова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814133845/http://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3510-2017-02-02-13-44-34.html |date=2017-08-14 }} * [http://photoshare.ru/photo11806023.html Константиновск, Торговый дом Плотникова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411172135/http://photoshare.ru/photo11806023.html |date=2019-04-11 }} [http://photoshare.ru/photo11806023.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411172135/http://photoshare.ru/photo11806023.html |date=2019-04-11 }} * [http://domofoto.ru/house/102394/ Константиновский район, г. Константиновск, Улица Ленина, 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411172132/http://domofoto.ru/house/102394/ |date=2019-04-11 }} * [http://domofoto.ru/list.php?cid=4439 Константиновский район, г. Константиновск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403204103/https://domofoto.ru/list.php?cid=4439 |date=2022-04-03 }} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] [[Категория:Биналар]] p5usjgcdqr47bes45zmar7awdnz0q02 0 149491 1297624 880921 2026-05-21T01:51:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297624 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сивяковтың айырым йорто''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Константиновск ҡалаһында өс ҡатлы бина. [[1906 йыл]]да төҙөлгән. Бинала балалар сәнғәт мәктәбе урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора. == Тарихы == Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһында ғәҙәти булмаған өс ҡатлы кирбес бина урынлашҡан. Сауҙагәр Николай Иванович Сивяков [[Дон]] йылғаһының бейек ярына үҙ аҡсаһына псевдоготика элементтары менән модерн стилендә йорт төҙөй. Бина 1906 йылда төҙөлә. Сауҙагәр Н. И. Сивяков Константиновская станицаһында иң хөрмәтле кешеләрҙең береһе була. Ул мануфактура менән сауҙа итә, Николаевская һәм Константиновская станицаларында сауҙа кибеттәре була. Бина йылға яғына ҡарай ауыш урында төҙөлгән, уның уң өлөшө ярымподвалдарға эйә була, ә һул яҡтан ихатаһы беренсе ҡаттың яртыһы кимәлендә була. Бина тәҙрәләре төрлө ҙурлыҡта һәм формала — ярымтүңәрәк, тура мөйөшлө, тар, киң, юғары һәм түбән була. Урамдан түр инеү урыны баҫҡыс буйлап йорттоң икенсе ҡатына алып бара, унда бильярд бүлмәһе, эш кабинеттары, ҡунаҡ бүлмәһе, оҙон балкон урынлаша. Өсөнсө ҡатта йоҡо бүлмәһе һәм ванна бүлмәһе була. Йәшерен инеү урыны йорттоң кире яғынан беренсе ҡатҡа алып бара, унда ярҙамсы биналар, кухня, хеҙмәтселәр бүлмәләре булған. [[1914 йыл]]да Сивяков [[Париж]] күргәҙмәһенән станица яҡтарында беренсе булған автомобиль алып ҡайта. Үҙенең йортонда ул автомобиле өсөн гараж төҙөй. Совет власы йылдарында бина национализациялана, [[XX быуат]]тың 60-сы йылдарынан был бинала балалар сәнғәт мәктәбе урынлаша. Өлкә инспекцияһы ҡала идаралығының 31.12.2002 йылдың 124-се бойороғона ярашлы сауҙагәр Сивяков йорто төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. == Тасуирламаһы == Сивяковтың өс ҡатлы кирбес йорто модерн стилендә төҙөлгән, симметрик булмаған формала, ике яҡлы ҡыйыҡ менән, һул яҡтан үтәнән-үтә сығып йөрөү урыны, ярым подвал биналары бар. Түр инеү урыны фасад яғынан төҙөлгән һәм икенсе ҡат өҫтөндә япмаһы бар. Бинаның ҡабырға тәҙрәләре юҡ. Бинаны төҙөгәндә кирбесте һалыуҙа эзбиз иретмәһе, ҡом, балсыҡ һәм тауыҡ йомортҡалары ҡулланыла<ref>Архитектура Л. В. Глазычев. Энциклопедия. — М.: Дизайн. Мәғлүмәт. Картографія; Астрель; АСТ, 2002. — 672 с. — ISBN 5-17-005418-1.</ref>. == Һылтанмалар == * [https://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3512-2017-02-02-13-53-08.html Особняк Сивякова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315085435/https://www.konstadmin.ru/2017-02-02-07-53-48/3512-2017-02-02-13-53-08.html |date=2017-03-15 }} * [http://festival.1september.ru/articles/591566/ Достопримечательности Константиновска] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] [[Категория:Биналар]] 6j5ltfotzd82nd5eznku94tcno0oern 102 149775 1297638 1296736 2026-05-21T04:46:16Z Таңһылыу 14946 /* Биология, ботаника, зоология һәм медицина */ 1297638 wikitext text/x-wiki == Биология, ботаника, зоология һәм медицина == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 388, оҙон: 77, уртаса: 109, ҡыҫҡа: 202, булмаған: 712. Һайланған: 3, яҡшы: 12, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Биология]] | [[:ru:Биология|Биология]] | align=right| 17468 | align=right| [[d:Q420]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 2 | [[Ботаника]] | [[:ru:Ботаника|Ботаника]] | align=right| 16921 | align=right| [[d:Q441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Зоология]] | [[:ru:Зоология|Зоология]] | align=right| 7214 | align=right| [[d:Q431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 4 | [[]] | [[:ru:Биологическая классификация|Биологическая классификация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11398]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 5 | [[Биологик систематика]] | [[:ru:Биологическая систематика|Биологическая систематика]] | align=right| 8767 | align=right| [[d:Q3516404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 6 | [[Төр (биология)]] | [[:ru:Биологический вид|Биологический вид]] | align=right| 15252 | align=right| [[d:Q7432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 7 | [[Ырыу (биология)]] | [[:ru:Род (биология)|Род (биология)]] | align=right| 1356 | align=right| [[d:Q34740]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 8 | [[Ғаилә (биология)]] | [[:ru:Семейство|Семейство]] | align=right| 1021 | align=right| [[d:Q35409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 9 | [[Отряд (биология)]] | [[:ru:Отряд (биология)|Отряд (биология)]] | align=right| 1673 | align=right| [[d:Q36602]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 10 | [[Класс (биология)]] | [[:ru:Класс (биология)|Класс (биология)]] | align=right| 1569 | align=right| [[d:Q37517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 11 | [[Тип (биология)]] | [[:ru:Тип (биология)|Тип (биология)]] | align=right| 880 | align=right| [[d:Q38348]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 12 | [[Батшалыҡ (биология)]] | [[:ru:Царство (биология)|Царство (биология)]] | align=right| 2066 | align=right| [[d:Q36732]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 13 | [[Домен (биология)]] | [[:ru:Домен (биология)|Домен (биология)]] | align=right| 2857 | align=right| [[d:Q146481]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 14 | [[Эволюция]] | [[:ru:Эволюция|Эволюция]] | align=right| 20010 | align=right| [[d:Q1063]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Естественный отбор|Естественный отбор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 16 | [[Генетика]] | [[:ru:Генетика|Генетика]] | align=right| 6240 | align=right| [[d:Q7162]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 17 | [[ДНК]] | [[:ru:Дезоксирибонуклеиновая кислота|Дезоксирибонуклеиновая кислота]] | align=right| 15415 | align=right| [[d:Q7430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 18 | [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)]] | [[:ru:Рибонуклеиновая кислота|Рибонуклеиновая кислота]] | align=right| 4544 | align=right| [[d:Q11053]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 19 | [[Ген]] | [[:ru:Ген|Ген]] | align=right| 8067 | align=right| [[d:Q7187]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 20 | [[Нәҫелсәнлек]] | [[:ru:Наследование (биология)|Наследование (биология)]] | align=right| 9107 | align=right| [[d:Q178694]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 21 | [[Тормош]] | [[:ru:Жизнь|Жизнь]] | align=right| 10226 | align=right| [[d:Q3]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 22 | [[Үлем]] | [[:ru:Смерть|Смерть]] | align=right| 12849 | align=right| [[d:Q4]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Возникновение жизни|Возникновение жизни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231218]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 24 | [[Микробиология]] | [[:ru:Микробиология|Микробиология]] | align=right| 16268 | align=right| [[d:Q7193]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 25 | [[Микология]] | [[:ru:Микология|Микология]] | align=right| 2629 | align=right| [[d:Q7175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 26 | [[]] | [[:ru:Адаптация (биология)|Адаптация (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 27 | [[Гендар дрейфы]] | [[:ru:Дрейф генов|Дрейф генов]] | align=right| 5746 | align=right| [[d:Q486420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 28 | [[]] | [[:ru:Мутация|Мутация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Палеонтология]] | [[:ru:Палеонтология|Палеонтология]] | align=right| 7654 | align=right| [[d:Q7205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 30 | [[]] | [[:ru:Филогенетика|Филогенетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171184]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 31 | [[Анатомия]] | [[:ru:Анатомия|Анатомия]] | align=right| 12600 | align=right| [[d:Q514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 32 | [[]] | [[:ru:Камуфляж|Камуфляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196113]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Күҙәнәк]] | [[:ru:Клетка|Клетка]] | align=right| 29558 | align=right| [[d:Q7868]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 34 | [[Эндокрин система]] | [[:ru:Эндокринная система|Эндокринная система]] | align=right| 28386 | align=right| [[d:Q11078]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 35 | [[Иммунлыҡ системаһы]] | [[:ru:Иммунная система|Иммунная система]] | align=right| 20350 | align=right| [[d:Q1059]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Ағза (биология)]] | [[:ru:Орган (биология)|Орган (биология)]] | align=right| 2469 | align=right| [[d:Q712378]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 37 | [[Туҡыма (биология)]] | [[:ru:Ткань (биология)|Ткань (биология)]] | align=right| 14711 | align=right| [[d:Q40397]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 38 | [[Артерия]] | [[:ru:Артерия|Артерия]] | align=right| 12104 | align=right| [[d:Q9655]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 39 | [[Ҡан]] | [[:ru:Кровь|Кровь]] | align=right| 15721 | align=right| [[d:Q7873]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 40 | [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы]] | [[:ru:Циркуляторная система|Циркуляторная система]] | align=right| 11014 | align=right| [[d:Q11068]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 41 | [[Йөрәк]] | [[:ru:Сердце|Сердце]] | align=right| 10184 | align=right| [[d:Q1072]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 42 | [[Эритроциттар]] | [[:ru:Эритроциты|Эритроциты]] | align=right| 15659 | align=right| [[d:Q37187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Вена (анатомия)]] | [[:ru:Вена (анатомия)|Вена (анатомия)]] | align=right| 4116 | align=right| [[d:Q9609]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 44 | [[Лейкоциттар]] | [[:ru:Лейкоциты|Лейкоциты]] | align=right| 10622 | align=right| [[d:Q42395]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 45 | [[Кешенең аш һеңдереү системаһы]] | [[:ru:Пищеварительная система человека|Пищеварительная система человека]] | align=right| 9372 | align=right| [[d:Q9649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 46 | [[]] | [[:ru:Ободочная кишка человека|Ободочная кишка человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5982337]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 47 | [[Нәҙек эсәк]] | [[:ru:Тонкая кишка|Тонкая кишка]] | align=right| 15607 | align=right| [[d:Q11090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 48 | [[Бауыр]] | [[:ru:Печень|Печень]] | align=right| 12726 | align=right| [[d:Q9368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 49 | [[Йыуан эсәк]] | [[:ru:Толстая кишка|Толстая кишка]] | align=right| 22658 | align=right| [[d:Q11083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 50 | [[]] | [[:ru:Рот|Рот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 51 | [[]] | [[:ru:Зубы человека|Зубы человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 52 | [[]] | [[:ru:Поджелудочная железа|Поджелудочная железа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 53 | [[]] | [[:ru:Желудок человека|Желудок человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1029907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 54 | [[]] | [[:ru:Покровная система|Покровная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483213]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 55 | [[Ҡатын-ҡыҙ түше]] | [[:ru:Женская грудь|Женская грудь]] | align=right| 11171 | align=right| [[d:Q9103]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 56 | [[Тире]] | [[:ru:Кожа|Кожа]] | align=right| 21135 | align=right| [[d:Q1074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 57 | [[]] | [[:ru:Перо|Перо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81025]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 58 | [[]] | [[:ru:Шерсть|Шерсть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q197204]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Сәс]] | [[:ru:Волосы|Волосы]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q28472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 60 | [[]] | [[:ru:Ногти|Ногти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 61 | [[]] | [[:ru:Чешуя|Чешуя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 62 | [[]] | [[:ru:Мышечная система|Мышечная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7060553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 63 | [[]] | [[:ru:Миоциты|Миоциты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q428914]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 64 | [[Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы]] | [[:ru:Скелетная мышечная ткань|Скелетная мышечная ткань]] | align=right| 8366 | align=right| [[d:Q1048687]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 65 | [[Нервы системаһы]] | [[:ru:Нервная система|Нервная система]] | align=right| 14755 | align=right| [[d:Q9404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 66 | [[Баш мейеһе]] | [[:ru:Головной мозг|Головной мозг]] | align=right| 11939 | align=right| [[d:Q1073]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 67 | [[Нерв]] | [[:ru:Нерв|Нерв]] | align=right| 30167 | align=right| [[d:Q9620]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 68 | [[Сенсор системаһы]] | [[:ru:Сенсорная система|Сенсорная система]] | align=right| 22789 | align=right| [[d:Q11101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 69 | [[]] | [[:ru:Слуховая сенсорная система|Слуховая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q821413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 70 | [[Ҡолаҡ]] | [[:ru:Ухо|Ухо]] | align=right| 10819 | align=right| [[d:Q7362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 71 | [[]] | [[:ru:Вкусовая сенсорная система|Вкусовая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1147588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 72 | [[]] | [[:ru:Обоняние млекопитающих|Обоняние млекопитающих]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1054094]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 73 | [[Танау]] | [[:ru:Нос|Нос]] | align=right| 46359 | align=right| [[d:Q7363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 74 | [[]] | [[:ru:Соматосенсорная система|Соматосенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 75 | [[]] | [[:ru:Зрительная система|Зрительная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q558363]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 76 | [[Күҙ]] | [[:ru:Глаз|Глаз]] | align=right| 10462 | align=right| [[d:Q7364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 77 | [[]] | [[:ru:Интеллект|Интеллект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 78 | [[]] | [[:ru:Слух|Слух]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 79 | [[]] | [[:ru:Вкус|Вкус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 80 | [[]] | [[:ru:Обоняние|Обоняние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1541064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 81 | [[]] | [[:ru:Боль|Боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81938]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 82 | [[]] | [[:ru:Зрение человека|Зрение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162668]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 83 | [[Репродуктив система]] | [[:ru:Репродуктивная система|Репродуктивная система]] | align=right| 11170 | align=right| [[d:Q7895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 84 | [[]] | [[:ru:Пенис у животных|Пенис у животных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Вагина (енси орган)]] | [[:ru:Влагалище (половой орган)|Влагалище (половой орган)]] | align=right| 2987 | align=right| [[d:Q5880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 86 | [[]] | [[:ru:Половые органы|Половые органы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4620674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 87 | [[]] | [[:ru:Клитор|Клитор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q873072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 88 | [[]] | [[:ru:Яичники|Яичники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 89 | [[]] | [[:ru:Семенники|Семенники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9384]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 90 | [[Һулыш алыу системаһы]] | [[:ru:Дыхательная система|Дыхательная система]] | align=right| 11284 | align=right| [[d:Q7891]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Үпкә]] | [[:ru:Лёгкие|Лёгкие]] | align=right| 5938 | align=right| [[d:Q7886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Айғолаҡтар]] | [[:ru:Жабры|Жабры]] | align=right| 5997 | align=right| [[d:Q132390]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 93 | [[Һөлдә]] | [[:ru:Скелет|Скелет]] | align=right| 10329 | align=right| [[d:Q7881]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 94 | [[Һөйәк]] | [[:ru:Кость|Кость]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q265868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 95 | [[]] | [[:ru:Грудная клетка|Грудная клетка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9645]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 96 | [[]] | [[:ru:Таз (анатомия)|Таз (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 97 | [[]] | [[:ru:Череп|Череп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 98 | [[]] | [[:ru:Позвоночник|Позвоночник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 99 | [[]] | [[:ru:Сустав|Сустав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Эпителий|Эпителий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Соединительная ткань|Соединительная ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25615]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 102 | [[Мускулдар]] | [[:ru:Мышцы|Мышцы]] | align=right| 10576 | align=right| [[d:Q7365]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 103 | [[Нервы туҡымаһы]] | [[:ru:Нервная ткань|Нервная ткань]] | align=right| 8876 | align=right| [[d:Q203850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Почка (анатомия)|Почка (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Мочевой пузырь|Мочевой пузырь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Растительные клетки|Растительные клетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1056194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Клеточная стенка|Клеточная стенка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 108 | [[]] | [[:ru:Кора|Кора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Ягода (ботаника)|Ягода (ботаника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13184]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Сәскә]] | [[:ru:Цветок|Цветок]] | align=right| 19744 | align=right| [[d:Q506]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 111 | [[Һеркә]] | [[:ru:Пыльца|Пыльца]] | align=right| 3264 | align=right| [[d:Q79932]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 112 | [[Емеш]] | [[:ru:Плод|Плод]] | align=right| 11266 | align=right| [[d:Q1364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 113 | [[Япраҡ]] | [[:ru:Лист|Лист]] | align=right| 6484 | align=right| [[d:Q33971]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Корень|Корень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41500]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 115 | [[Орлоҡ]] | [[:ru:Семя|Семя]] | align=right| 17616 | align=right| [[d:Q40763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Устьице|Устьице]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Травянистые растения|Травянистые растения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Лианы|Лианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 119 | [[]] | [[:ru:Кустарник|Кустарник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42295]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 120 | [[Ағас]] | [[:ru:Дерево|Дерево]] | align=right| 11878 | align=right| [[d:Q10884]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 121 | [[]] | [[:ru:Стебель|Стебель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 122 | [[Олон (ботаника)]] | [[:ru:Ствол (ботаника)|Ствол (ботаника)]] | align=right| 4858 | align=right| [[d:Q193472]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 123 | [[Үҙағас]] | [[:ru:Древесина|Древесина]] | align=right| 17649 | align=right| [[d:Q287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 124 | [[]] | [[:ru:Эпидерма|Эпидерма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 125 | [[]] | [[:ru:Склеренхима|Склеренхима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q375601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 126 | [[]] | [[:ru:Меристемы|Меристемы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 127 | [[]] | [[:ru:Проводящая ткань|Проводящая ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q968604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 128 | [[]] | [[:ru:Камбий|Камбий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 129 | [[]] | [[:ru:Гифа|Гифа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 130 | [[]] | [[:ru:Мицелий|Мицелий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q326228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 131 | [[]] | [[:ru:Альфа-амилаза|Альфа-амилаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106951023]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 132 | [[]] | [[:ru:Биомолекулы|Биомолекулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 133 | [[]] | [[:ru:Биологические пигменты|Биологические пигменты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q910979]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[]] | [[:ru:Каротиноиды|Каротиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191907]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 135 | [[Хлорофилл]] | [[:ru:Хлорофилл|Хлорофилл]] | align=right| 8034 | align=right| [[d:Q43177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 136 | [[]] | [[:ru:Меланины|Меланины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187526]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 137 | [[Углеводтар]] | [[:ru:Углеводы|Углеводы]] | align=right| 13038 | align=right| [[d:Q11358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 138 | [[Целлюлоза]] | [[:ru:Целлюлоза|Целлюлоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80294]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 139 | [[Крахмал]] | [[:ru:Крахмал|Крахмал]] | align=right| 11001 | align=right| [[d:Q41534]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Шәкәр]] | [[:ru:Сахар|Сахар]] | align=right| 16730 | align=right| [[d:Q11002]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 141 | [[]] | [[:ru:Жиры (диетология)|Жиры (диетология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 142 | [[]] | [[:ru:Жирные кислоты|Жирные кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q61476]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 143 | [[Липидтар]] | [[:ru:Липиды|Липиды]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q11367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 144 | [[Аҡһымдар]] | [[:ru:Белки|Белки]] | align=right| 46185 | align=right| [[d:Q8054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 145 | [[Ферменттар]] | [[:ru:Ферменты|Ферменты]] | align=right| 12793 | align=right| [[d:Q8047]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 146 | [[Гемоглобин]] | [[:ru:Гемоглобин|Гемоглобин]] | align=right| 17004 | align=right| [[d:Q43041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Аминокислоты|Аминокислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8066]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 148 | [[Гормондар]] | [[:ru:Гормоны|Гормоны]] | align=right| 28467 | align=right| [[d:Q11364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 149 | [[]] | [[:ru:Эстрогены|Эстрогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q277954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Тестостерон|Тестостерон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1318776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:Алкалоиды|Алкалоиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q70702]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 152 | [[Лактоза]] | [[:ru:Лактоза|Лактоза]] | align=right| 6120 | align=right| [[d:Q127900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Хитин]] | [[:ru:Хитин|Хитин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161219]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 154 | [[Гликоген]] | [[:ru:Гликоген|Гликоген]] | align=right| 5286 | align=right| [[d:Q174936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Холестерин|Холестерин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43656]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 156 | [[Молекуляр биология]] | [[:ru:Молекулярная биология|Молекулярная биология]] | align=right| 6943 | align=right| [[d:Q7202]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 157 | [[Нуклеин кислоталары]] | [[:ru:Нуклеиновая кислота|Нуклеиновая кислота]] | align=right| 9458 | align=right| [[d:Q123619]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 158 | [[]] | [[:ru:Адреналин|Адреналин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Фитогормоны|Фитогормоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192949]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 160 | [[Һулыш]] | [[:ru:Дыхание|Дыхание]] | align=right| 29777 | align=right| [[d:Q9530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Гомеостаз|Гомеостаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103191]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 162 | [[Метаболизм]] | [[:ru:Обмен веществ|Обмен веществ]] | align=right| 10074 | align=right| [[d:Q1057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Выделение (биология)|Выделение (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Физиология дыхания|Физиология дыхания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472287]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 165 | [[Үрсеү]] | [[:ru:Размножение|Размножение]] | align=right| 10383 | align=right| [[d:Q11990]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Развитие человека|Развитие человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2347178]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 167 | [[Үҫеш биологияһы]] | [[:ru:Биология развития|Биология развития]] | align=right| 3227 | align=right| [[d:Q213713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 168 | [[Енси булмаған үрсеү]] | [[:ru:Бесполое размножение|Бесполое размножение]] | align=right| 7501 | align=right| [[d:Q173432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 169 | [[]] | [[:ru:Половое размножение|Половое размножение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 170 | [[Кешенең йөклөлөгө]] | [[:ru:Беременность человека|Беременность человека]] | align=right| 13945 | align=right| [[d:Q11995]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 171 | [[Енес (биология)]] | [[:ru:Пол организмов|Пол организмов]] | align=right| 11404 | align=right| [[d:Q290]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 172 | [[Инә зат]] | [[:ru:Самка|Самка]] | align=right| 5164 | align=right| [[d:Q43445]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Ата зат]] | [[:ru:Самец|Самец]] | align=right| 2848 | align=right| [[d:Q44148]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 174 | [[Менструация (Күрем)]] | [[:ru:Менструация|Менструация]] | align=right| 28769 | align=right| [[d:Q12171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Менструальный цикл|Менструальный цикл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:Менопауза|Менопауза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 177 | [[Сперма]] | [[:ru:Сперма|Сперма]] | align=right| 4436 | align=right| [[d:Q9715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[]] | [[:ru:Онтогенез|Онтогенез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[]] | [[:ru:Кутикула растений|Кутикула растений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1146493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 180 | [[]] | [[:ru:Яйцо|Яйцо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[]] | [[:ru:Эмбрион|Эмбрион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[]] | [[:ru:Плод (анатомия)|Плод (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Имаго|Имаго]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 184 | [[Личинка]] | [[:ru:Личинка|Личинка]] | align=right| 1682 | align=right| [[d:Q129270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Долголетие|Долголетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1066907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Метаморфоз|Метаморфоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33753]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 187 | [[Циста]] | [[:ru:Циста|Циста]] | align=right| 10253 | align=right| [[d:Q245998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[]] | [[:ru:Линька|Линька]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q381084]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[]] | [[:ru:Нимфа (биология)|Нимфа (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q258362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[]] | [[:ru:Половое созревание|Половое созревание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Куколка|Куколка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Споры|Споры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 193 | [[Сүмесбаш]] | [[:ru:Головастик|Головастик]] | align=right| 2037 | align=right| [[d:Q168525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 194 | [[Үҫемлектәрҙең үрсеүе]] | [[:ru:Размножение растений|Размножение растений]] | align=right| 17195 | align=right| [[d:Q2725616]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[]] | [[:ru:Гаметофит|Гаметофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189951]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 196 | [[Һеркәләнеү]] | [[:ru:Опыление|Опыление]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q134624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[Метагенез (биология)]] | [[:ru:Метагенез (биология)|Метагенез (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725951]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 198 | [[]] | [[:ru:Спорофит|Спорофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q647173]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 199 | [[Аш һеңдереү]] | [[:ru:Пищеварение|Пищеварение]] | align=right| 15287 | align=right| [[d:Q11978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 200 | [[Фотосинтез]] | [[:ru:Фотосинтез|Фотосинтез]] | align=right| 13974 | align=right| [[d:Q11982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[]] | [[:ru:Транспирация|Транспирация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Биоразнообразие|Биоразнообразие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 203 | [[]] | [[:ru:Типы отношений между организмами|Типы отношений между организмами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1823478]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 204 | [[]] | [[:ru:Конкуренция (биология)|Конкуренция (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[]] | [[:ru:Фитофагия|Фитофагия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Паразитизм|Паразитизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Хищничество|Хищничество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 208 | [[Биом]] | [[:ru:Биом|Биом]] | align=right| 3834 | align=right| [[d:Q101998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Пищевая цепь|Пищевая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159462]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Местообитание|Местообитание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52105]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Инвазионный вид|Инвазионный вид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Экологическая ниша|Экологическая ниша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 213 | [[Экология]] | [[:ru:Экология|Экология]] | align=right| 11982 | align=right| [[d:Q7150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[]] | [[:ru:Экосистема|Экосистема]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37813]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 215 | [[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]] | [[:ru:Вымирающие виды|Вымирающие виды]] | align=right| 23529 | align=right| [[d:Q11394]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 216 | [[Юҡҡа сығыу]] | [[:ru:Вымирание|Вымирание]] | align=right| 2503 | align=right| [[d:Q123509]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Экстремофилы|Экстремофилы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206912]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 218 | [[Популяция]] | [[:ru:Популяция|Популяция]] | align=right| 7134 | align=right| [[d:Q2625603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Трофический уровень|Трофический уровень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053008]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 220 | [[Организм]] | [[:ru:Организм|Организм]] | align=right| 22625 | align=right| [[d:Q7239]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 221 | [[Хайуандар]] | [[:ru:Животные|Животные]] | align=right| 14162 | align=right| [[d:Q729]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 222 | [[Быуынтығаяҡлылар]] | [[:ru:Членистоногие|Членистоногие]] | align=right| 14850 | align=right| [[d:Q1360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Хелицеровые|Хелицеровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1359]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 224 | [[Хордалылар]] | [[:ru:Хордовые|Хордовые]] | align=right| 4359 | align=right| [[d:Q10915]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 225 | [[Яңаҡһөйәклеләр]] | [[:ru:Челюстноротые|Челюстноротые]] | align=right| 3790 | align=right| [[d:Q26214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Шестиногие|Шестиногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Беспозвоночные|Беспозвоночные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43806]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 228 | [[Нематодалар]] | [[:ru:Нематоды|Нематоды]] | align=right| 14105 | align=right| [[d:Q5185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Четвероногие|Четвероногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19159]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 230 | [[Умыртҡалылар]] | [[:ru:Позвоночные|Позвоночные]] | align=right| 5708 | align=right| [[d:Q25241]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 231 | [[Талпандар]] | [[:ru:Клещи (животные)|Клещи (животные)]] | align=right| 9057 | align=right| [[d:Q19137]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Үрмәксе һымаҡтар]] | [[:ru:Паукообразные|Паукообразные]] | align=right| 7254 | align=right| [[d:Q1358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 233 | [[Бесән сапҡыстар]] | [[:ru:Сенокосцы|Сенокосцы]] | align=right| 2012 | align=right| [[d:Q19116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Ложноскорпионы|Ложноскорпионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19119]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 235 | [[Саяндар]] | [[:ru:Скорпионы|Скорпионы]] | align=right| 3475 | align=right| [[d:Q19125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Сольпуги|Сольпуги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19126]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 237 | [[Үрмәкселәр]] | [[:ru:Пауки|Пауки]] | align=right| 18714 | align=right| [[d:Q1357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Пауки-птицееды|Пауки-птицееды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 239 | [[Ҡыҫала]] | [[:ru:Ракообразные|Ракообразные]] | align=right| 2978 | align=right| [[d:Q25364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 240 | [[Ҡырын йөҙөүселәр]] | [[:ru:Бокоплавы|Бокоплавы]] | align=right| 3120 | align=right| [[d:Q193418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Жаброногие|Жаброногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Крабы|Крабы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Десятиногие ракообразные|Десятиногие ракообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4610]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Эвфаузиевые|Эвфаузиевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 245 | [[]] | [[:ru:Омары|Омары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Высшие раки|Высшие раки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Бөжәктәр]] | [[:ru:Насекомые|Насекомые]] | align=right| 11236 | align=right| [[d:Q1390]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 248 | [[Мамыҡ ҡанатлылар]] | [[:ru:Ручейники|Ручейники]] | align=right| 5954 | align=right| [[d:Q184616]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 249 | [[Айырығойроҡтар]] | [[:ru:Кожистокрылые|Кожистокрылые]] | align=right| 4160 | align=right| [[d:Q13676]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 250 | [[Бөрсәләр]] | [[:ru:Блохи|Блохи]] | align=right| 4558 | align=right| [[d:Q388162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 251 | [[]] | [[:ru:Пухоеды и вши|Пухоеды и вши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6481228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Богомоловые|Богомоловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Скорпионницы|Скорпионницы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Сетчатокрылые|Сетчатокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 255 | [[Арыҫлан бөжәктәр]] | [[:ru:Муравьиные львы|Муравьиные львы]] | align=right| 2677 | align=right| [[d:Q231439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Привиденьевые|Привиденьевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188029]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 257 | [[Һыу мыры]] | [[:ru:Веснянки|Веснянки]] | align=right| 2350 | align=right| [[d:Q203547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Сеноеды|Сеноеды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 259 | [[Елпәҙә ҡанатлылар]] | [[:ru:Веерокрылые|Веерокрылые]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q327144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Трипсы|Трипсы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185628]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 261 | [[Ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Жесткокрылые|Жесткокрылые]] | align=right| 4432 | align=right| [[d:Q22671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Долгоносики|Долгоносики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7415384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 263 | [[Ҡамҡалар]] | [[:ru:Божьи коровки|Божьи коровки]] | align=right| 5036 | align=right| [[d:Q25327]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 264 | [[Баҙлауыҡ]] | [[:ru:Светляки|Светляки]] | align=right| 2313 | align=right| [[d:Q25420]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 265 | [[Бызылдауыҡтар]] | [[:ru:Жужелицы|Жужелицы]] | align=right| 4159 | align=right| [[d:Q27046]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 266 | [[Япраҡ ҡуңыҙы]] | [[:ru:Листоеды|Листоеды]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q193407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 267 | [[Колорадо ҡуңыҙы]] | [[:ru:Колорадский жук|Колорадский жук]] | align=right| 5134 | align=right| [[d:Q156954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Усачи (жуки)|Усачи (жуки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205295]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Пластинчатоусые|Пластинчатоусые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 270 | [[Тараҡандар]] | [[:ru:Таракановые|Таракановые]] | align=right| 2981 | align=right| [[d:Q25309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Термиты|Термиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q546583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Двукрылые|Двукрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25312]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Дрозофила фруктовая|Дрозофила фруктовая]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Слепни|Слепни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q228241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 275 | [[Бүлмә себене]] | [[:ru:Комнатная муха|Комнатная муха]] | align=right| 2344 | align=right| [[d:Q166111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 276 | [[Серәкәйҙәр]] | [[:ru:Кровососущие комары|Кровососущие комары]] | align=right| 13606 | align=right| [[d:Q7367]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[]] | [[:ru:Цеце|Цеце]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 278 | [[Ярым ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Полужесткокрылые|Полужесткокрылые]] | align=right| 4740 | align=right| [[d:Q26371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Певчие цикады|Певчие цикады]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130778]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 280 | [[Ҡандалалар]] | [[:ru:Клопы|Клопы]] | align=right| 3094 | align=right| [[d:Q27191]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 281 | [[Өй ҡандалаһы]] | [[:ru:Постельный клоп|Постельный клоп]] | align=right| 2499 | align=right| [[d:Q940337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 282 | [[Һыу ҡандалаһы]] | [[:ru:Водомерки|Водомерки]] | align=right| 1793 | align=right| [[d:Q270322]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 283 | [[Кеблә]] | [[:ru:Тли|Тли]] | align=right| 5664 | align=right| [[d:Q183350]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 284 | [[Яры ҡанатлылар]] | [[:ru:Перепончатокрылые|Перепончатокрылые]] | align=right| 1791 | align=right| [[d:Q22651]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 285 | [[Ҡырмыҫҡалар]] | [[:ru:Муравьи|Муравьи]] | align=right| 19488 | align=right| [[d:Q7386]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 286 | [[Бал ҡорттары]] | [[:ru:Пчёлы|Пчёлы]] | align=right| 38389 | align=right| [[d:Q7391]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 287 | [[Иңкештәр]] | [[:ru:Шмели|Шмели]] | align=right| 5208 | align=right| [[d:Q25407]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Медоносная пчела|Медоносная пчела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30034]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 289 | [[Һағыҙаҡтар]] | [[:ru:Осы|Осы]] | align=right| 3574 | align=right| [[d:Q9458574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 290 | [[Тәңкә ҡанатлылар]] | [[:ru:Чешуекрылые|Чешуекрылые]] | align=right| 4258 | align=right| [[d:Q28319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Булавоусые чешуекрылые|Булавоусые чешуекрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11946202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[]] | [[:ru:Парусники (бабочки)|Парусники (бабочки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Голубянки|Голубянки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Нимфалиды|Нимфалиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156449]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 295 | [[Аҡ күбәләктәр]] | [[:ru:Белянки (бабочки)|Белянки (бабочки)]] | align=right| 3550 | align=right| [[d:Q41559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 296 | [[Кәбеҫтә күбәләге]] | [[:ru:Капустница (бабочка)|Капустница (бабочка)]] | align=right| 3324 | align=right| [[d:Q26764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Толстоголовки|Толстоголовки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232936]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 298 | [[Көйәләр]] | [[:ru:Моли|Моли]] | align=right| 2077 | align=right| [[d:Q1725788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Тутовый шелкопряд|Тутовый шелкопряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134747]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Пяденицы|Пяденицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Балғараҡтар]] | [[:ru:Бражники|Бражники]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q157683]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 302 | [[Энәғараҡтар]] | [[:ru:Стрекозы|Стрекозы]] | align=right| 8382 | align=right| [[d:Q25375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[]] | [[:ru:Равнокрылые стрекозы|Равнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Разнокрылые стрекозы|Разнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80066]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Прямокрылые|Прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167810]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Настоящие сверчки|Настоящие сверчки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Короткоусые прямокрылые|Короткоусые прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83902]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 308 | [[Айыуғорттар]] | [[:ru:Медведки|Медведки]] | align=right| 3419 | align=right| [[d:Q199765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Настоящие кузнечики|Настоящие кузнечики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q727919]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 310 | [[Сағыусылар]] | [[:ru:Стрекающие|Стрекающие]] | align=right| 1269 | align=right| [[d:Q25441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 311 | [[Мәрйен]] | [[:ru:Коралл|Коралл]] | align=right| 2041 | align=right| [[d:Q171446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Медуза|Медуза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30178]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 313 | [[Моллюскылар]] | [[:ru:Моллюски|Моллюски]] | align=right| 11527 | align=right| [[d:Q25326]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 314 | [[Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар]] | [[:ru:Двустворчатые|Двустворчатые]] | align=right| 12052 | align=right| [[d:Q25368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Осьминоги|Осьминоги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Кальмары|Кальмары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Слизень|Слизень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1953597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Улитка (жизненная форма)|Улитка (жизненная форма)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308841]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Коллемболы|Коллемболы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190701]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 320 | [[Күбаяҡ]] | [[:ru:Многоножки|Многоножки]] | align=right| 2174 | align=right| [[d:Q25823]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Губоногие|Губоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Двупарноногие|Двупарноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 323 | [[]] | [[:ru:Морские пауки|Морские пауки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19106]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 324 | [[Ер-һыу хайуандары]] | [[:ru:Земноводные|Земноводные]] | align=right| 29695 | align=right| [[d:Q10908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Безногие земноводные|Безногие земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 326 | [[Ҡойроҡһоҙҙар]] | [[:ru:Бесхвостые земноводные|Бесхвостые земноводные]] | align=right| 4146 | align=right| [[d:Q53636]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 327 | [[]] | [[:ru:Хвостатые земноводные|Хвостатые земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 328 | [[Тәлмәрйендәр]] | [[:ru:Настоящие лягушки|Настоящие лягушки]] | align=right| 6809 | align=right| [[d:Q6408]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 329 | [[Ҡоштар]] | [[:ru:Птицы|Птицы]] | align=right| 55216 | align=right| [[d:Q5113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Археоптерикс|Археоптерикс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100196]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 331 | [[Podicipedidae]] | [[:ru:Поганковые|Поганковые]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q21695]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 332 | [[Фламинго]] | [[:ru:Фламинго|Фламинго]] | align=right| 4195 | align=right| [[d:Q41994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 333 | [[]] | [[:ru:Колибри|Колибри]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Птицы-мыши|Птицы-мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Пингвиновые|Пингвиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Рябковые|Рябковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Тинаму|Тинаму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Фаэтоновые|Фаэтоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17189371]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 339 | [[Ҡарсығалар]] | [[:ru:Настоящие ястребы|Настоящие ястребы]] | align=right| 1924 | align=right| [[d:Q188737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 340 | [[]] | [[:ru:Орлиные|Орлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2092297]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 341 | [[Ыласындар]] | [[:ru:Соколы|Соколы]] | align=right| 11406 | align=right| [[d:Q43489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[]] | [[:ru:Американские грифы|Американские грифы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184858]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 343 | [[Кәлмәргән]] | [[:ru:Скопа|Скопа]] | align=right| 7258 | align=right| [[d:Q25332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 344 | [[Ҡош-секретарь]] | [[:ru:Птица-секретарь|Птица-секретарь]] | align=right| 5496 | align=right| [[d:Q168748]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 345 | [[Өйрәктәр]] | [[:ru:Утиные|Утиные]] | align=right| 2729 | align=right| [[d:Q7556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 346 | [[]] | [[:ru:Утки|Утки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3736439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 347 | [[]] | [[:ru:Anserini|Anserini]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82562]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 348 | [[Аҡҡоштар]] | [[:ru:Лебеди|Лебеди]] | align=right| 2881 | align=right| [[d:Q29564928]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Стрижиные|Стрижиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 350 | [[]] | [[:ru:Козодоеобразные|Козодоеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Настоящие козодои|Настоящие козодои]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27244]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 352 | [[Сәпсәү һымаҡтар]] | [[:ru:Ржанкообразные|Ржанкообразные]] | align=right| 3727 | align=right| [[d:Q25978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Чистиковые|Чистиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Трёхпёрстки|Трёхпёрстки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 355 | [[Сарлаҡтар]] | [[:ru:Чайковые|Чайковые]] | align=right| 2032 | align=right| [[d:Q27589]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 356 | [[Scolopacidae]] | [[:ru:Бекасовые|Бекасовые]] | align=right| 1658 | align=right| [[d:Q26626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 357 | [[]] | [[:ru:Поморниковые|Поморниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Крачковые|Крачковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q875769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Цаплевые|Цаплевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18789]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 360 | [[Ибистар]] | [[:ru:Ибисы|Ибисы]] | align=right| 8655 | align=right| [[d:Q193833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Китоглав|Китоглав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Колпицы|Колпицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[]] | [[:ru:Аистовые|Аистовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Маврикийский дронт|Маврикийский дронт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43502]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 365 | [[Күгәрсендәр]] | [[:ru:Голубиные|Голубиные]] | align=right| 30839 | align=right| [[d:Q10856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Странствующий голубь|Странствующий голубь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Щурковые|Щурковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 368 | [[]] | [[:ru:Птицы-носороги|Птицы-носороги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26773]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 369 | [[Һөҙһөт]] | [[:ru:Удод|Удод]] | align=right| 2551 | align=right| [[d:Q25247]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 370 | [[Кәкүк]] | [[:ru:Кукушковые|Кукушковые]] | align=right| 4027 | align=right| [[d:Q26381]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 371 | [[Гоацин-тауыҡ]] | [[:ru:Гоацин|Гоацин]] | align=right| 2578 | align=right| [[d:Q188660]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Тураковые|Тураковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213827]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[]] | [[:ru:Курообразные|Курообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21659]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 374 | [[Тауыҡ]] | [[:ru:Курица|Курица]] | align=right| 14166 | align=right| [[d:Q780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Тетеревиные|Тетеревиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201240]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 376 | [[Цесарка-тауыҡтар]] | [[:ru:Цесарковые|Цесарковые]] | align=right| 1873 | align=right| [[d:Q171953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный фазан|Обыкновенный фазан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 378 | [[Бүҙәнә]] | [[:ru:Обыкновенный перепел|Обыкновенный перепел]] | align=right| 2129 | align=right| [[d:Q28358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 379 | [[Күркә]] | [[:ru:Индейки|Индейки]] | align=right| 3492 | align=right| [[d:Q43794]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 380 | [[Торна һымаҡтар]] | [[:ru:Журавлеобразные|Журавлеобразные]] | align=right| 1880 | align=right| [[d:Q25557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Журавлиные|Журавлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25365]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Дрофиные|Дрофиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21755]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 383 | [[Тартай һымаҡтар]] | [[:ru:Пастушковые|Пастушковые]] | align=right| 1615 | align=right| [[d:Q26623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 384 | [[Турғай һымаҡтар]] | [[:ru:Воробьинообразные|Воробьинообразные]] | align=right| 1590 | align=right| [[d:Q25341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Певчие воробьиные|Певчие воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Райские птицы|Райские птицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 387 | [[]] | [[:ru:Врановые|Врановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25565]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Ҡоҙғондар]] | [[:ru:Вороны|Вороны]] | align=right| 12624 | align=right| [[d:Q43365]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 389 | [[Һайыҫҡан]] | [[:ru:Сорока|Сорока]] | align=right| 2176 | align=right| [[d:Q25307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Сорокопутовые|Сорокопутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 391 | [[]] | [[:ru:Бюльбюлевые|Бюльбюлевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 392 | [[]] | [[:ru:Овсянковые|Овсянковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28486]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Алаҡас турғайҙар]] | [[:ru:Вьюрковые|Вьюрковые]] | align=right| 1219 | align=right| [[d:Q160835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Жаворонковые|Жаворонковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 395 | [[]] | [[:ru:Трясогузковые|Трясогузковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 396 | [[]] | [[:ru:Мухоловковые|Мухоловковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200989]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 397 | [[Таң турғайы]] | [[:ru:Зарянка|Зарянка]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q25334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[]] | [[:ru:Западный соловей|Западный соловей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Поползневые|Поползневые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[]] | [[:ru:Воробьиные|Воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Скворцовые|Скворцовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Нектарницевые|Нектарницевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Ласточковые|Ласточковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Синицевые|Синицевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 405 | [[Барҡылдаҡтар]] | [[:ru:Дроздовые|Дроздовые]] | align=right| 1166 | align=right| [[d:Q26050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Крапивниковые|Крапивниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Баклановые|Баклановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3901247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Олушевые|Олушевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Фрегаты|Фрегаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203472]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 410 | [[Берғаҙан]] | [[:ru:Пеликаны|Пеликаны]] | align=right| 3874 | align=right| [[d:Q19413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Дятлообразные|Дятлообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Медоуказчиковые|Медоуказчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 413 | [[]] | [[:ru:Тукановые|Тукановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1325045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Дятловые|Дятловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 415 | [[]] | [[:ru:Альбатросовые|Альбатросовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 416 | [[Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар]] | [[:ru:Буревестниковые|Буревестниковые]] | align=right| 5403 | align=right| [[d:Q207767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Качурки|Качурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[]] | [[:ru:Попугаеобразные|Попугаеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 419 | [[]] | [[:ru:Волнистый попугайчик|Волнистый попугайчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Какаду|Какаду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 421 | [[]] | [[:ru:Казуары|Казуары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Эму|Эму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93208]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Киви (птицы)|Киви (птицы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 424 | [[]] | [[:ru:Моа|Моа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q452969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Африканский страус|Африканский страус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17592]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Нанду|Нанду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19171]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 427 | [[Ябалаҡ һымаҡтар]] | [[:ru:Совообразные|Совообразные]] | align=right| 2972 | align=right| [[d:Q25222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Совиные|Совиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26012]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 429 | [[Өкө]] | [[:ru:Филин|Филин]] | align=right| 2609 | align=right| [[d:Q130933]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 430 | [[Байғош]] | [[:ru:Домовый сыч|Домовый сыч]] | align=right| 4737 | align=right| [[d:Q129958]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[]] | [[:ru:Сипуховые|Сипуховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Трогоновые|Трогоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191469]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 433 | [[Балыҡтар]] | [[:ru:Рыбы|Рыбы]] | align=right| 24101 | align=right| [[d:Q152]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 434 | [[Кимерсәкле балыҡтар]] | [[:ru:Хрящевые рыбы|Хрящевые рыбы]] | align=right| 6626 | align=right| [[d:Q25371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Акантоды|Акантоды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130955]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 436 | [[Һөйәкле балыҡтар]] | [[:ru:Костные рыбы|Костные рыбы]] | align=right| 5671 | align=right| [[d:Q27207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Лучепёрые рыбы|Лучепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Лопастепёрые рыбы|Лопастепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Плакодермы|Плакодермы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 440 | [[]] | [[:ru:Электрический угорь|Электрический угорь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[]] | [[:ru:Удильщикообразные|Удильщикообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[]] | [[:ru:Кефалевые|Кефалевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Лобан|Лобан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234014]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Арапаима|Арапаима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 445 | [[]] | [[:ru:Скаты|Скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6495741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 446 | [[]] | [[:ru:Пилорылые скаты|Пилорылые скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 447 | [[]] | [[:ru:Электрические скаты|Электрические скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Харацинообразные|Харацинообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Пираньевые|Пираньевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18372588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 450 | [[]] | [[:ru:Осетровые|Осетровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 451 | [[]] | [[:ru:Сельдеобразные|Сельдеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 452 | [[]] | [[:ru:Анчоусовые|Анчоусовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 453 | [[]] | [[:ru:Сельдевые|Сельдевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27141]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 454 | [[]] | [[:ru:Карпообразные|Карпообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Карповые|Карповые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35047]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Ҡорман]] | [[:ru:Лещ|Лещ]] | align=right| 2198 | align=right| [[d:Q144534]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 457 | [[Табан (балыҡ)]] | [[:ru:Караси|Караси]] | align=right| 1984 | align=right| [[d:Q237800]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Һаҙан]] | [[:ru:Сазан|Сазан]] | align=right| 2747 | align=right| [[d:Q81110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 459 | [[]] | [[:ru:Золотая рыбка|Золотая рыбка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123141]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Амур-балыҡ]] | [[:ru:Белый амур|Белый амур]] | align=right| 2291 | align=right| [[d:Q76098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Ҡарабалыҡ]] | [[:ru:Линь|Линь]] | align=right| 3260 | align=right| [[d:Q76280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 462 | [[]] | [[:ru:Гуппи|Гуппи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 463 | [[]] | [[:ru:Угреобразные|Угреобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128685]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 464 | [[]] | [[:ru:Трескообразные|Трескообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 465 | [[Шамбы]] | [[:ru:Налим|Налим]] | align=right| 1836 | align=right| [[d:Q144700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 466 | [[]] | [[:ru:Пикша|Пикша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 467 | [[]] | [[:ru:Окунеобразные|Окунеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Цихловые|Цихловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 469 | [[]] | [[:ru:Бычковые|Бычковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4468]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 470 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный лаврак|Обыкновенный лаврак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 471 | [[]] | [[:ru:Меч-рыба|Меч-рыба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Прилипаловые|Прилипаловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 473 | [[]] | [[:ru:Скумбриевые|Скумбриевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 474 | [[]] | [[:ru:Тунцы (род)|Тунцы (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2346039]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 475 | [[]] | [[:ru:Камбалообразные|Камбалообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 476 | [[]] | [[:ru:Тюрбо|Тюрбо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Лососёвые|Лососёвые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 478 | [[]] | [[:ru:Форель|Форель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2258881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 479 | [[]] | [[:ru:Скорпенообразные|Скорпенообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208777]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 480 | [[Акула]] | [[:ru:Акулы|Акулы]] | align=right| 12594 | align=right| [[d:Q7372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 481 | [[]] | [[:ru:Белая акула|Белая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 482 | [[]] | [[:ru:Молотоголовые акулы|Молотоголовые акулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208490]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 483 | [[]] | [[:ru:Тигровая акула|Тигровая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Китовая акула|Китовая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80378]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Сомообразные|Сомообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 486 | [[Йәйен]] | [[:ru:Обыкновенный сом|Обыкновенный сом]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q159323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 487 | [[]] | [[:ru:Морские коньки|Морские коньки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q74363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 488 | [[]] | [[:ru:Иглобрюхие|Иглобрюхие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201701]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 489 | [[Динозаврҙар]] | [[:ru:Динозавры|Динозавры]] | align=right| 34748 | align=right| [[d:Q430]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Аллозавры|Аллозавры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 491 | [[]] | [[:ru:Анкилозавр|Анкилозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 492 | [[]] | [[:ru:Апатозавр|Апатозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 493 | [[]] | [[:ru:Брахиозавр|Брахиозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 494 | [[]] | [[:ru:Диплодок|Диплодок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14330]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 495 | [[]] | [[:ru:Стегозавр|Стегозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 496 | [[]] | [[:ru:Трицератопс|Трицератопс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 497 | [[]] | [[:ru:Тираннозавр|Тираннозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14332]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Велоцираптор|Велоцираптор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14403]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Һөтимәрҙәр]] | [[:ru:Млекопитающие|Млекопитающие]] | align=right| 12774 | align=right| [[d:Q7377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 500 | [[]] | [[:ru:Трубкозуб|Трубкозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Броненосцевые|Броненосцевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 502 | [[]] | [[:ru:Шерстокрылы|Шерстокрылы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 503 | [[]] | [[:ru:Ящеры (род)|Ящеры (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 504 | [[]] | [[:ru:Тупайи|Тупайи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 505 | [[]] | [[:ru:Рукокрылые|Рукокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28425]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 506 | [[]] | [[:ru:Крылановые|Крылановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185230]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Ярғанаттар]] | [[:ru:Летучие мыши|Летучие мыши]] | align=right| 3579 | align=right| [[d:Q971343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 508 | [[]] | [[:ru:Вампировые|Вампировые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 509 | [[]] | [[:ru:Хищные|Хищные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25306]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Айыу һымаҡтар]] | [[:ru:Медвежьи|Медвежьи]] | align=right| 2445 | align=right| [[d:Q11788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[Һоро айыу]] | [[:ru:Бурый медведь|Бурый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 512 | [[]] | [[:ru:Большая панда|Большая панда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Белый медведь|Белый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 514 | [[Эттәр]] | [[:ru:Псовые|Псовые]] | align=right| 5976 | align=right| [[d:Q25324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 515 | [[Эт]] | [[:ru:Собака|Собака]] | align=right| 13419 | align=right| [[d:Q144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 516 | [[]] | [[:ru:Лисица|Лисица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8331]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Койот|Койот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44299]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 518 | [[Бүре]] | [[:ru:Волк|Волк]] | align=right| 17754 | align=right| [[d:Q18498]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 519 | [[]] | [[:ru:Шакалы|Шакалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 520 | [[]] | [[:ru:Кошачьи|Кошачьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25265]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 521 | [[Бесәй]] | [[:ru:Кошка|Кошка]] | align=right| 28919 | align=right| [[d:Q146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 522 | [[]] | [[:ru:Гепард|Гепард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 523 | [[]] | [[:ru:Пума|Пума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 524 | [[Ягуар]] | [[:ru:Ягуар|Ягуар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35694]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 525 | [[]] | [[:ru:Леопард|Леопард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34706]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Арыҫлан]] | [[:ru:Лев|Лев]] | align=right| 2328 | align=right| [[d:Q140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 527 | [[]] | [[:ru:Рыси|Рыси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q677014]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Юлбарыҫ]] | [[:ru:Тигр|Тигр]] | align=right| 2779 | align=right| [[d:Q19939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 529 | [[]] | [[:ru:Гиены|Гиены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 530 | [[]] | [[:ru:Мангустовые|Мангустовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80479]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Куньи|Куньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 532 | [[]] | [[:ru:Енотовые|Енотовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147114]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Скунсовые|Скунсовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83244]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Виверровые|Виверровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185864]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 535 | [[Кит һымаҡтар]] | [[:ru:Китообразные|Китообразные]] | align=right| 9560 | align=right| [[d:Q160]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Диңгеҙ һөтимәрҙәре]] | [[:ru:Морские млекопитающие|Морские млекопитающие]] | align=right| 15207 | align=right| [[d:Q382441]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 537 | [[]] | [[:ru:Киты|Киты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1865281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 538 | [[]] | [[:ru:Синий кит|Синий кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Дельфиновые|Дельфиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 540 | [[]] | [[:ru:Косатка (млекопитающее)|Косатка (млекопитающее)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Горбатый кит|Горбатый кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 542 | [[]] | [[:ru:Морские свиньи|Морские свиньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Кашалот|Кашалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81214]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Терпеләр]] | [[:ru:Ежовые|Ежовые]] | align=right| 3374 | align=right| [[d:Q28257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Настоящие ежи|Настоящие ежи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6120]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Ҡуш тояҡлылар]] | [[:ru:Парнокопытные|Парнокопытные]] | align=right| 1015 | align=right| [[d:Q25329]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 547 | [[Көйшәүселәр]] | [[:ru:Жвачные|Жвачные]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q192164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 548 | [[]] | [[:ru:Полорогие|Полорогие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 549 | [[]] | [[:ru:Африканский буйвол|Африканский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 550 | [[Бизон]] | [[:ru:Бизон|Бизон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 551 | [[]] | [[:ru:Антилопы|Антилопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25894]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Горные козлы|Горные козлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172923]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 553 | [[Һыйыр]] | [[:ru:Домашний бык|Домашний бык]] | align=right| 10319 | align=right| [[d:Q830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 554 | [[]] | [[:ru:Газели|Газели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 555 | [[]] | [[:ru:Гаур|Гаур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Кәзә]] | [[:ru:Домашняя коза|Домашняя коза]] | align=right| 3346 | align=right| [[d:Q2934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 557 | [[]] | [[:ru:Импала|Импала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132576]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Овцебык|Овцебык]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184004]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 559 | [[Һарыҡ]] | [[:ru:Овца|Овца]] | align=right| 15809 | align=right| [[d:Q7368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Азиатский буйвол|Азиатский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 561 | [[Гну]] | [[:ru:Гну|Гну]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q7609]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 562 | [[Зубр]] | [[:ru:Зубр|Зубр]] | align=right| 31937 | align=right| [[d:Q81091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 563 | [[]] | [[:ru:Як|Як]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26547]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 564 | [[Дөйә]] | [[:ru:Верблюды|Верблюды]] | align=right| 15746 | align=right| [[d:Q7375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Двугорбый верблюд|Двугорбый верблюд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132922]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 566 | [[Бер үркәсле дөйә]] | [[:ru:Одногорбый верблюд|Одногорбый верблюд]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q71516]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 567 | [[Болан]] | [[:ru:Оленевые|Оленевые]] | align=right| 2720 | align=right| [[d:Q23390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Вапити|Вапити]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180404]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 569 | [[Мышы]] | [[:ru:Европейский лось|Европейский лось]] | align=right| 2889 | align=right| [[d:Q35517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 570 | [[Аҫыл болан]] | [[:ru:Благородный олень|Благородный олень]] | align=right| 1230 | align=right| [[d:Q79794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Северный олень|Северный олень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Лама (животное)|Лама (животное)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42569]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 573 | [[Жираф]] | [[:ru:Жираф|Жираф]] | align=right| 2418 | align=right| [[d:Q15083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Гуанако|Гуанако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172886]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 575 | [[Ябай бегемот]] | [[:ru:Обыкновенный бегемот|Обыкновенный бегемот]] | align=right| 19897 | align=right| [[d:Q34505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 576 | [[]] | [[:ru:Пекариевые|Пекариевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Кабаны|Кабаны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10798]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 578 | [[Ҡабан]] | [[:ru:Кабан|Кабан]] | align=right| 3223 | align=right| [[d:Q58697]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 579 | [[Йорт сусҡаһы]] | [[:ru:Домашняя свинья|Домашняя свинья]] | align=right| 11977 | align=right| [[d:Q787]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Вилорог|Вилорог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 581 | [[]] | [[:ru:Викунья|Викунья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167797]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Зайцеобразные|Зайцеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25401]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Зайцы|Зайцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 584 | [[]] | [[:ru:Пищухи (млекопитающие)|Пищухи (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Кролики|Кролики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9394]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 586 | [[Муҡсалылар]] | [[:ru:Сумчатые|Сумчатые]] | align=right| 8719 | align=right| [[d:Q25336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Двурезцовые сумчатые|Двурезцовые сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 588 | [[Көнгөрә]] | [[:ru:Кенгуру|Кенгуру]] | align=right| 3247 | align=right| [[d:Q5070208]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 589 | [[Коала]] | [[:ru:Коала|Коала]] | align=right| 28332 | align=right| [[d:Q36101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 590 | [[]] | [[:ru:Хищные сумчатые|Хищные сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Тасманийский дьявол|Тасманийский дьявол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Однопроходные|Однопроходные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Ехидновые|Ехидновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Утконос|Утконос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Непарнокопытные|Непарнокопытные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25374]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 596 | [[Ишәк]] | [[:ru:Домашний осёл|Домашний осёл]] | align=right| 1669 | align=right| [[d:Q19707]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 597 | [[Ат һымаҡтар]] | [[:ru:Лошадиные|Лошадиные]] | align=right| 14284 | align=right| [[d:Q165115]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 598 | [[Йорт аты]] | [[:ru:Домашняя лошадь|Домашняя лошадь]] | align=right| 28916 | align=right| [[d:Q726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 599 | [[Мөгөҙморондар]] | [[:ru:Носороговые|Носороговые]] | align=right| 3959 | align=right| [[d:Q34718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Тапиры|Тапиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128001]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 601 | [[Зебра]] | [[:ru:Зебры|Зебры]] | align=right| 3775 | align=right| [[d:Q32789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Ленивцы|Ленивцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2274076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Ластоногие|Ластоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30263]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[]] | [[:ru:Ушастые тюлени|Ушастые тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Настоящие тюлени|Настоящие тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 606 | [[]] | [[:ru:Морж|Морж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40994]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 607 | [[Приматтар]] | [[:ru:Приматы|Приматы]] | align=right| 32221 | align=right| [[d:Q7380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Обезьяны|Обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Человекообразные обезьяны|Человекообразные обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 610 | [[Шимпанзе]] | [[:ru:Шимпанзе|Шимпанзе]] | align=right| 2597 | align=right| [[d:Q80174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 611 | [[]] | [[:ru:Гиббоновые|Гиббоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185939]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 612 | [[Гориллалар]] | [[:ru:Гориллы|Гориллы]] | align=right| 1824 | align=right| [[d:Q36611]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 613 | [[Орангутандар]] | [[:ru:Орангутаны|Орангутаны]] | align=right| 2714 | align=right| [[d:Q41050]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 614 | [[Кеше]] | [[:ru:Человек|Человек]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q5]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[]] | [[:ru:Мартышковые|Мартышковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[]] | [[:ru:Павианы|Павианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Макаки|Макаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Мокроносые приматы|Мокроносые приматы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82265]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Галаговые|Галаговые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185239]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Лемурообразные|Лемурообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 621 | [[]] | [[:ru:Долгопяты|Долгопяты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хоботные|Хоботные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Слоновые|Слоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2372824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Сирены (млекопитающие)|Сирены (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Дамановые|Дамановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2388549]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Афросорициды|Афросорициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Прыгунчиковые|Прыгунчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9324400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Трубкозубовые|Трубкозубовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2895685]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 629 | [[Кимереүселәр]] | [[:ru:Грызуны|Грызуны]] | align=right| 14564 | align=right| [[d:Q10850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Капибара|Капибара]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 631 | [[Нутрия]] | [[:ru:Нутрия|Нутрия]] | align=right| 4723 | align=right| [[d:Q187704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Бобры|Бобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 633 | [[Ялман]] | [[:ru:Тушканчиковые|Тушканчиковые]] | align=right| 3234 | align=right| [[d:Q273071]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 634 | [[Йоҡластар]] | [[:ru:Соневые|Соневые]] | align=right| 3322 | align=right| [[d:Q108235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Морская свинка|Морская свинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79803]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 636 | [[Ирлән]] | [[:ru:Хомяки|Хомяки]] | align=right| 3760 | align=right| [[d:Q6573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Сурки|Сурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Домовые мыши|Домовые мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39275]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 639 | [[Сысҡандар]] | [[:ru:Мышиные|Мышиные]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q25916]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 640 | [[Ондатра]] | [[:ru:Ондатра|Ондатра]] | align=right| 2324 | align=right| [[d:Q26283]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Ҡомаҡтар]] | [[:ru:Крысы|Крысы]] | align=right| 1988 | align=right| [[d:Q36396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Беличьи|Беличьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9482]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 643 | [[Йомрандар]] | [[:ru:Суслики|Суслики]] | align=right| 5870 | align=right| [[d:Q199251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 644 | [[Ертишкестәр]] | [[:ru:Землеройковые|Землеройковые]] | align=right| 2982 | align=right| [[d:Q41631]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 645 | [[Һуҡыр сысҡан]] | [[:ru:Кротовые|Кротовые]] | align=right| 5931 | align=right| [[d:Q104825]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 646 | [[Һөйрәлеүселәр]] | [[:ru:Пресмыкающиеся|Пресмыкающиеся]] | align=right| 42819 | align=right| [[d:Q10811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Аллигаторы|Аллигаторы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q530397]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 648 | [[Кеҫәрткеләр]] | [[:ru:Ящерицы|Ящерицы]] | align=right| 5021 | align=right| [[d:Q15879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 649 | [[]] | [[:ru:Хамелеоны|Хамелеоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37686]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Комодо вараны]] | [[:ru:Комодский варан|Комодский варан]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q4504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 651 | [[]] | [[:ru:Аризонский ядозуб|Аризонский ядозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207058]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 652 | [[Йыландар]] | [[:ru:Змеи|Змеи]] | align=right| 12678 | align=right| [[d:Q2102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 653 | [[]] | [[:ru:Обыкновенная гадюка|Обыкновенная гадюка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 654 | [[]] | [[:ru:Ложноногие|Ложноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 655 | [[]] | [[:ru:Настоящие кобры|Настоящие кобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 656 | [[]] | [[:ru:Морские змеи|Морские змеи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q460286]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 657 | [[]] | [[:ru:Черепахи|Черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223044]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[]] | [[:ru:Слоновая черепаха|Слоновая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q486672]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Chelonioidea|Chelonioidea]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Зелёная черепаха|Зелёная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Кожистая черепаха|Кожистая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 662 | [[]] | [[:ru:Логгерхед|Логгерхед]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Сухопутные черепахи|Сухопутные черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 664 | [[]] | [[:ru:Гаттерии|Гаттерии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163283]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 665 | [[]] | [[:ru:Диметродоны|Диметродоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Бесчелюстные|Бесчелюстные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 667 | [[]] | [[:ru:Миксиновые|Миксиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75713]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 668 | [[Үҫемлектәр]] | [[:ru:Растения|Растения]] | align=right| 28219 | align=right| [[d:Q756]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Абаға һымаҡтар]] | [[:ru:Папоротниковые|Папоротниковые]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q373615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 670 | [[]] | [[:ru:Печёночные мхи|Печёночные мхи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189808]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 671 | [[Мүктәр]] | [[:ru:Мхи|Мхи]] | align=right| 9350 | align=right| [[d:Q25347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 672 | [[]] | [[:ru:Хвощ|Хвощ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28114]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 673 | [[Сәскәле үҫемлектәр]] | [[:ru:Цветковые растения|Цветковые растения]] | align=right| 8584 | align=right| [[d:Q25314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 674 | [[]] | [[:ru:Герань|Герань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Лилия|Лилия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5194627]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 676 | [[]] | [[:ru:Вьюнковые|Вьюнковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Спаржецветные|Спаржецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26229]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 678 | [[Агава]] | [[:ru:Агава|Агава]] | align=right| 3296 | align=right| [[d:Q155874]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 679 | [[Алой гөлө]] | [[:ru:Алоэ|Алоэ]] | align=right| 3212 | align=right| [[d:Q127134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 680 | [[Бойҙагөл]] | [[:ru:Шпажник|Шпажник]] | align=right| 3791 | align=right| [[d:Q156207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Ирисовые|Ирисовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155941]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 682 | [[Ынйы сәскә]] | [[:ru:Ландыш майский|Ландыш майский]] | align=right| 2933 | align=right| [[d:Q101711]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Нарцисс (растение)|Нарцисс (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 684 | [[]] | [[:ru:Орхидные|Орхидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Юкка|Юкка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Частухоцветные|Частухоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Ароидные|Ароидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 688 | [[]] | [[:ru:Антуриум|Антуриум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 689 | [[]] | [[:ru:Верескоцветные|Верескоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 690 | [[Арса һымаҡтар]] | [[:ru:Вересковые|Вересковые]] | align=right| 7071 | align=right| [[d:Q975872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 691 | [[Рододендрон]] | [[:ru:Рододендрон|Рододендрон]] | align=right| 2947 | align=right| [[d:Q189393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 692 | [[]] | [[:ru:Чайные|Чайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Камелия|Камелия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212815]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Первоцветные|Первоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 695 | [[]] | [[:ru:Астроцветные|Астроцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21730]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 696 | [[Ҡатмарлы сәскәлеләр]] | [[:ru:Астровые|Астровые]] | align=right| 13320 | align=right| [[d:Q25400]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 697 | [[Хризантема]] | [[:ru:Хризантема|Хризантема]] | align=right| 3626 | align=right| [[d:Q59882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Георгина|Георгина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130918]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Маргаритка многолетняя|Маргаритка многолетняя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 700 | [[Бәпембә]] | [[:ru:Одуванчик|Одуванчик]] | align=right| 1973 | align=right| [[d:Q30024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Подсолнечник однолетний|Подсолнечник однолетний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171497]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Бәрхәт гөл]] | [[:ru:Бархатцы|Бархатцы]] | align=right| 2980 | align=right| [[d:Q147552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 703 | [[]] | [[:ru:Колокольчиковые|Колокольчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 704 | [[]] | [[:ru:Горечавкоцветные|Горечавкоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Кутровые|Кутровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Капустоцветные|Капустоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 707 | [[]] | [[:ru:Тыквенные|Тыквенные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 708 | [[Ҡыяҡлылар]] | [[:ru:Злакоцветные|Злакоцветные]] | align=right| 2280 | align=right| [[d:Q28502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Злаки|Злаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Бамбуковые (триба)|Бамбуковые (триба)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 711 | [[]] | [[:ru:Розоцветные|Розоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 712 | [[Роза һымаҡтар]] | [[:ru:Розовые|Розовые]] | align=right| 10602 | align=right| [[d:Q46299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Миндаль обыкновенный|Миндаль обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15545507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Шиповник|Шиповник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Вязовые|Вязовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156311]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 716 | [[Ҡарама]] | [[:ru:Вяз|Вяз]] | align=right| 4701 | align=right| [[d:Q131113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Ясноткоцветные|Ясноткоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 718 | [[Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]] | [[:ru:Яснотковые|Яснотковые]] | align=right| 5950 | align=right| [[d:Q53476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 719 | [[]] | [[:ru:Маслиновые|Маслиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155966]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 720 | [[Ҡорос ағас]] | [[:ru:Ясень|Ясень]] | align=right| 4347 | align=right| [[d:Q128887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Шалфей|Шалфей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мальпигиецветные|Мальпигиецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Молочайные|Молочайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156584]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Молочай красивейший|Молочай красивейший]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208253]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фиалка|Фиалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Мальвовые|Мальвовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156551]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Адансония|Адансония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Миртоцветные|Миртоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 729 | [[]] | [[:ru:Миртовые|Миртовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156563]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Эвкалипт|Эвкалипт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Букоцветные|Букоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 732 | [[]] | [[:ru:Берёзовые|Берёзовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156064]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Ерек]] | [[:ru:Ольха|Ольха]] | align=right| 4074 | align=right| [[d:Q25239]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Ҡайын]] | [[:ru:Берёза|Берёза]] | align=right| 4172 | align=right| [[d:Q25243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 735 | [[]] | [[:ru:Лещина|Лещина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145889]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Граб|Граб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Буковые|Буковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145977]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Каштан|Каштан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129324]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 739 | [[Бук]] | [[:ru:Бук|Бук]] | align=right| 6013 | align=right| [[d:Q25403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 740 | [[Имән]] | [[:ru:Дуб|Дуб]] | align=right| 3439 | align=right| [[d:Q12004]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 741 | [[]] | [[:ru:Ореховые|Ореховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 742 | [[]] | [[:ru:Сапиндоцветные|Сапиндоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 743 | [[]] | [[:ru:Кешью|Кешью]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34007]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 744 | [[]] | [[:ru:Пальмовые|Пальмовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Кокосовая пальма|Кокосовая пальма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Лотос]] | [[:ru:Лотос|Лотос]] | align=right| 4320 | align=right| [[d:Q207427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 747 | [[]] | [[:ru:Платан|Платан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163025]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 748 | [[Ҡыҙылтал]] | [[:ru:Кизил|Кизил]] | align=right| 2718 | align=right| [[d:Q159545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Бобовоцветные|Бобовоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 750 | [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе]] | [[:ru:Бобовые|Бобовые]] | align=right| 8862 | align=right| [[d:Q44448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Тутовые|Тутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 752 | [[]] | [[:ru:Кедр|Кедр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Кипарис|Кипарис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 754 | [[Аҡ шыршы]] | [[:ru:Пихта|Пихта]] | align=right| 3038 | align=right| [[d:Q25350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 755 | [[]] | [[:ru:Можжевельник|Можжевельник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 756 | [[]] | [[:ru:Сосна|Сосна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12024]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 757 | [[Шыршы]] | [[:ru:Ель|Ель]] | align=right| 5556 | align=right| [[d:Q26782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 758 | [[Алма]] | [[:ru:Яблоко|Яблоко]] | align=right| 33002 | align=right| [[d:Q89]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Абрикос обыкновенный|Абрикос обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Авокадо|Авокадо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37153]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 761 | [[Банан]] | [[:ru:Банан|Банан]] | align=right| 34464 | align=right| [[d:Q503]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 762 | [[Ҡара бөрлөгән]] | [[:ru:Ежевика|Ежевика]] | align=right| 4199 | align=right| [[d:Q13180]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 763 | [[Икмәк ағасы]] | [[:ru:Хлебное дерево|Хлебное дерево]] | align=right| 11539 | align=right| [[d:Q14677]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 764 | [[]] | [[:ru:Вишня (фрукт)|Вишня (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Цитрус|Цитрус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Кумкват|Кумкват]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5122903]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 767 | [[Лимон]] | [[:ru:Лимон|Лимон]] | align=right| 12676 | align=right| [[d:Q500]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 768 | [[]] | [[:ru:Лайм (плод)|Лайм (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Апельсин (плод)|Апельсин (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 770 | [[Инжир]] | [[:ru:Инжир|Инжир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36146]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 771 | [[Ҡыяр]] | [[:ru:Огурец обыкновенный|Огурец обыкновенный]] | align=right| 16037 | align=right| [[d:Q23425]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Мүк еләге]] | [[:ru:Клюква|Клюква]] | align=right| 4954 | align=right| [[d:Q13181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Смородина красная|Смородина красная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146661]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 774 | [[Ҡарағат]] | [[:ru:Смородина чёрная|Смородина чёрная]] | align=right| 2690 | align=right| [[d:Q146604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Финик пальчатый|Финик пальчатый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25292]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 776 | [[Баклажан]] | [[:ru:Баклажан|Баклажан]] | align=right| 8895 | align=right| [[d:Q7540]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 777 | [[Йөҙөм (еләк)]] | [[:ru:Виноград (ягода)|Виноград (ягода)]] | align=right| 10730 | align=right| [[d:Q10978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Псидиум|Псидиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Джекфрут|Джекфрут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Киви (фрукт)|Киви (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Личи|Личи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Манго (фрукт)|Манго (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Шелковица|Шелковица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Олива европейская|Олива европейская]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37083]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 785 | [[Папайя]] | [[:ru:Папайя|Папайя]] | align=right| 14392 | align=right| [[d:Q34887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 786 | [[]] | [[:ru:Персик обыкновенный|Персик обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13189]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 787 | [[Груша]] | [[:ru:Груша|Груша]] | align=right| 5428 | align=right| [[d:Q434]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 788 | [[Ананас]] | [[:ru:Ананас|Ананас]] | align=right| 16353 | align=right| [[d:Q1493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Гранат обыкновенный|Гранат обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Земляника ананасная|Земляника ананасная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 791 | [[Ҡарбуз]] | [[:ru:Арбуз|Арбуз]] | align=right| 2895 | align=right| [[d:Q17507129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Свёкла (корнеплод)|Свёкла (корнеплод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Мангольд|Мангольд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 794 | [[]] | [[:ru:Лук-порей|Лук-порей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1807269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[]] | [[:ru:Лук-шалот|Лук-шалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193498]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 796 | [[Кишер]] | [[:ru:Морковь|Морковь]] | align=right| 6321 | align=right| [[d:Q81]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 797 | [[]] | [[:ru:Сельдерей пахучий|Сельдерей пахучий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Зира (растение)|Зира (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Артишок настоящий|Артишок настоящий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23041430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Топинамбур|Топинамбур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146190]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 801 | [[Быуын үләне]] | [[:ru:Цикорий обыкновенный|Цикорий обыкновенный]] | align=right| 2939 | align=right| [[d:Q2544599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 802 | [[]] | [[:ru:Эндивий|Эндивий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Латук посевной|Латук посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Рукола|Рукола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156884]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 805 | [[Кәбеҫтә]] | [[:ru:Кочанная капуста|Кочанная капуста]] | align=right| 11609 | align=right| [[d:Q35051]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Цветная капуста|Цветная капуста]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Брокколи|Брокколи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Кольраби|Кольраби]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147202]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 809 | [[Торма]] | [[:ru:Редька посевная|Редька посевная]] | align=right| 2097 | align=right| [[d:Q7224565]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Брюква|Брюква]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Турнепс|Турнепс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3916957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Красный перец|Красный перец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165199]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 813 | [[Бәрәңге]] | [[:ru:Картофель|Картофель]] | align=right| 10771 | align=right| [[d:Q10998]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 814 | [[Помидор]] | [[:ru:Томат|Томат]] | align=right| 2222 | align=right| [[d:Q23501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 815 | [[]] | [[:ru:Бобовые культуры|Бобовые культуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145909]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Горох посевной|Горох посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Бобы|Бобы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q379813]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 818 | [[]] | [[:ru:Боб садовый|Боб садовый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131342]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 819 | [[Соя]] | [[:ru:Соя|Соя]] | align=right| 11557 | align=right| [[d:Q11006]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 820 | [[Фасоль]] | [[:ru:Фасоль обыкновенная|Фасоль обыкновенная]] | align=right| 5214 | align=right| [[d:Q42339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Арахис|Арахис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 822 | [[Себен үләне]] | [[:ru:Спаржа лекарственная|Спаржа лекарственная]] | align=right| 2904 | align=right| [[d:Q28367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 823 | [[]] | [[:ru:Маниок|Маниок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[]] | [[:ru:Абельмош съедобный|Абельмош съедобный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[]] | [[:ru:Портулак огородный|Портулак огородный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158015]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Ҡуҙғалаҡ]] | [[:ru:Щавель кислый|Щавель кислый]] | align=right| 2639 | align=right| [[d:Q26297]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 827 | [[]] | [[:ru:Батат|Батат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 828 | [[Арпа]] | [[:ru:Ячмень обыкновенный|Ячмень обыкновенный]] | align=right| 28094 | align=right| [[d:Q11577]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 829 | [[Шәкәр кукурузы]] | [[:ru:Кукуруза|Кукуруза]] | align=right| 14862 | align=right| [[d:Q11575]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 830 | [[Һоло]] | [[:ru:Овёс посевной|Овёс посевной]] | align=right| 20163 | align=right| [[d:Q12104]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 831 | [[Дөгө]] | [[:ru:Рис (зерно)|Рис (зерно)]] | align=right| 28581 | align=right| [[d:Q5090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 832 | [[Сорго ике төҫлө]] | [[:ru:Сорго двуцветное|Сорго двуцветное]] | align=right| 13118 | align=right| [[d:Q332062]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 833 | [[Бойҙай]] | [[:ru:Пшеница|Пшеница]] | align=right| 13946 | align=right| [[d:Q15645384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 834 | [[]] | [[:ru:Спельта|Спельта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158767]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 835 | [[Тары]] | [[:ru:Пшено|Пшено]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q259438]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 836 | [[Арыш]] | [[:ru:Рожь|Рожь]] | align=right| 32110 | align=right| [[d:Q12099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Гречиха посевная|Гречиха посевная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132734]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 838 | [[Амарант]] | [[:ru:Амарант|Амарант]] | align=right| 2803 | align=right| [[d:Q156344]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 839 | [[]] | [[:ru:Киноа|Киноа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139925]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 840 | [[Бәшмәктәр]] | [[:ru:Грибы|Грибы]] | align=right| 11068 | align=right| [[d:Q764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 841 | [[]] | [[:ru:Гриб|Гриб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 842 | [[]] | [[:ru:Аскомицеты|Аскомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 843 | [[Базидиомицеттар]] | [[:ru:Базидиомицеты|Базидиомицеты]] | align=right| 2275 | align=right| [[d:Q174698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 844 | [[]] | [[:ru:Зигомицеты|Зигомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 845 | [[Аҡ көләпәрә]] | [[:ru:Шампиньон|Шампиньон]] | align=right| 3912 | align=right| [[d:Q390456]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 846 | [[Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк]] | [[:ru:Белый гриб|Белый гриб]] | align=right| 7589 | align=right| [[d:Q19740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Лисичка обыкновенная|Лисичка обыкновенная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188749]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 848 | [[Ҡарама бәшмәге]] | [[:ru:Вёшенка обыкновенная|Вёшенка обыкновенная]] | align=right| 14877 | align=right| [[d:Q186451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Шиитаке|Шиитаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Трюфели|Трюфели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2690965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Мухомор красный|Мухомор красный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Бледная поганка|Бледная поганка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188643]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 853 | [[Эукариоттар]] | [[:ru:Эукариоты|Эукариоты]] | align=right| 3224 | align=right| [[d:Q19088]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 854 | [[Архейҙар]] | [[:ru:Археи|Археи]] | align=right| 28083 | align=right| [[d:Q10872]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Бактериялар]] | [[:ru:Бактерии|Бактерии]] | align=right| 11239 | align=right| [[d:Q10876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 856 | [[]] | [[:ru:Кишечная палочка|Кишечная палочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25419]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 857 | [[Протистар]] | [[:ru:Протисты|Протисты]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q10892]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Прионы|Прионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47051]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 859 | [[Вирустар]] | [[:ru:Вирусы|Вирусы]] | align=right| 10005 | align=right| [[d:Q808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 860 | [[]] | [[:ru:Вирус иммунодефицита человека|Вирус иммунодефицита человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15787]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Ылымыҡтар]] | [[:ru:Водоросли|Водоросли]] | align=right| 6767 | align=right| [[d:Q37868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 862 | [[]] | [[:ru:Планктон|Планктон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 863 | [[Ғәрәп аты]] | [[:ru:Арабская чистокровная лошадь|Арабская чистокровная лошадь]] | align=right| 26871 | align=right| [[d:Q184138]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Андалузская лошадь|Андалузская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q489798]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Аппалуза (порода лошадей)|Аппалуза (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q620656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Клейдесдаль|Клейдесдаль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q844058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Фризская лошадь|Фризская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q388952]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Хакнэ|Хакнэ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q635926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Липпицианская лошадь|Липпицианская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 870 | [[]] | [[:ru:Морган (порода лошадей)|Морган (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1179217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Паломино (лошади)|Паломино (лошади)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1996502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Американская Quarter Horse|Американская Quarter Horse]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q466602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 873 | [[]] | [[:ru:Американская стандартбредная лошадь|Американская стандартбредная лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Чистокровная верховая лошадь|Чистокровная верховая лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210826]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 875 | [[]] | [[:ru:Пони|Пони]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 876 | [[]] | [[:ru:Сиамская кошка|Сиамская кошка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 877 | [[]] | [[:ru:Мэнкс|Мэнкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 878 | [[]] | [[:ru:Брахман (порода зебу)|Брахман (порода зебу)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q897314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Герефордская (порода коров)|Герефордская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q737173]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Хайленд (порода коров)|Хайленд (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Голштино-фризская (порода коров)|Голштино-фризская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 882 | [[]] | [[:ru:Бигль|Бигль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Чихуахуа|Чихуахуа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 884 | [[]] | [[:ru:Такса|Такса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Далматин|Далматин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Немецкий дог|Немецкий дог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Грейхаунд|Грейхаунд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38571]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ретривер|Ретривер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Немецкая овчарка|Немецкая овчарка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ши-тцу|Ши-тцу]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Терьеры|Терьеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38984]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 892 | [[Һаулыҡ]] | [[:ru:Здоровье|Здоровье]] | align=right| 9806 | align=right| [[d:Q12147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[Фитнес]] | [[:ru:Фитнес|Фитнес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q309252]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Индекс массы тела|Индекс массы тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 895 | [[]] | [[:ru:Физические упражнения|Физические упражнения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 896 | [[]] | [[:ru:Гигиена|Гигиена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162297]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 897 | [[Һимереү]] | [[:ru:Ожирение|Ожирение]] | align=right| 46298 | align=right| [[d:Q12174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 898 | [[]] | [[:ru:Похудение|Похудение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q718113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Стресс|Стресс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123414]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 900 | [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу]] | [[:ru:Самоубийство|Самоубийство]] | align=right| 10446 | align=right| [[d:Q10737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 901 | [[]] | [[:ru:Питание|Питание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2138622]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 902 | [[]] | [[:ru:Диета|Диета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Биологически активные добавки|Биологически активные добавки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q645858]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 904 | [[Ашау етмәү]] | [[:ru:Недоедание|Недоедание]] | align=right| 22536 | align=right| [[d:Q12167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Злоупотребление психоактивными веществами|Злоупотребление психоактивными веществами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3184856]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Зарарлы бәйлелек (аддикция)]] | [[:ru:Аддикция|Аддикция]] | align=right| 17494 | align=right| [[d:Q12029]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Алкоголизм]] | [[:ru:Алкоголизм|Алкоголизм]] | align=right| 47741 | align=right| [[d:Q15326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Токсикомания|Токсикомания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 909 | [[]] | [[:ru:Биологически активные вещества|Биологически активные вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 910 | [[Тарма]] | [[:ru:Конопля|Конопля]] | align=right| 1386 | align=right| [[d:Q79817]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 911 | [[Тәмәке (сеймал)]] | [[:ru:Табак (сырьё)|Табак (сырьё)]] | align=right| 14210 | align=right| [[d:Q1566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Опиум|Опиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Психическое здоровье|Психическое здоровье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q317309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Старение человека|Старение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Голодание|Голодание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Курение|Курение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q662860]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 917 | [[Медицина]] | [[:ru:Медицина|Медицина]] | align=right| 28909 | align=right| [[d:Q11190]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[Һаулыҡ һаҡлау]] | [[:ru:Здравоохранение|Здравоохранение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[Табип]] | [[:ru:Врач|Врач]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Врач общей практики|Врач общей практики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500773]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[Шәфҡәт туташы эше]] | [[:ru:Сестринское дело|Сестринское дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[Хирург]] | [[:ru:Хирург|Хирург]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q774306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Гемотрансфузия|Гемотрансфузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[Кома]] | [[:ru:Кома|Кома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Вегетативное состояние|Вегетативное состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139720]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 926 | [[Зәғифлек]] | [[:ru:Инвалидность|Инвалидность]] | align=right| 16197 | align=right| [[d:Q12131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Аутизм|Аутизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38404]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 928 | [[Һуҡырлыҡ]] | [[:ru:Слепота|Слепота]] | align=right| 26290 | align=right| [[d:Q10874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Дальтонизм|Дальтонизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133696]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 930 | [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы]] | [[:ru:Нарушение слуха|Нарушение слуха]] | align=right| 16879 | align=right| [[d:Q12133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[Даун Синдромы]] | [[:ru:Синдром Дауна|Синдром Дауна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[Аҡылға зәғифлек]] | [[:ru:Умственная отсталость|Умственная отсталость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[Дауахана]] | [[:ru:Больница|Больница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[Йәрәхәт]] | [[:ru:Травма|Травма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[Һөйәк һыныуы]] | [[:ru:Перелом кости|Перелом кости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ушиб|Ушиб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q574491]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[Бешеү]] | [[:ru:Ожог|Ожог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170518]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[Тән туңыу]] | [[:ru:Отморожение|Отморожение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1350326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[Яра]] | [[:ru:Рана|Рана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[Йылан сағыуы]] | [[:ru:Змеиный укус|Змеиный укус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[Анестезия]] | [[:ru:Анестезия|Анестезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Химиотерапия злокачественных новообразований|Химиотерапия злокачественных новообразований]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q974135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[Медицина диагностикаһы]] | [[:ru:Медицинская диагностика|Медицинская диагностика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177719]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[Трансплантация]] | [[:ru:Трансплантация|Трансплантация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Паллиативная помощь|Паллиативная помощь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29483]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[Радиотерапия]] | [[:ru:Радиотерапия|Радиотерапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[Хирургия]] | [[:ru:Хирургия|Хирургия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40821]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[Яһалма ағзалар һәм туҡымалар]] | [[:ru:Искусственные органы и ткани|Искусственные органы и ткани]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1353169]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 949 | [[Пандемия]] | [[:ru:Пандемия|Пандемия]] | align=right| 32592 | align=right| [[d:Q12184]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[Медицина диагностикаһының физик ысулдары]] | [[:ru:Физические методы медицинской диагностики|Физические методы медицинской диагностики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q835153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Вскрытие|Вскрытие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[Биопсия]] | [[:ru:Биопсия|Биопсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[Ҡан баҫымы]] | [[:ru:Кровяное давление|Кровяное давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[Ҡандың биохимик анализы]] | [[:ru:Биохимический анализ крови|Биохимический анализ крови]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q886837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Генетическая дактилоскопия|Генетическая дактилоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q476697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[Электрокардиография]] | [[:ru:Электрокардиография|Электрокардиография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[Эндоскопия]] | [[:ru:Эндоскопия|Эндоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Исследование органа зрения|Исследование органа зрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[Бил пункцияһы]] | [[:ru:Люмбальная пункция|Люмбальная пункция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Магнитно-резонансная томография|Магнитно-резонансная томография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Мазок Папаниколау|Мазок Папаниколау]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942976]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Пульс|Пульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 963 | [[]] | [[:ru:Радиология|Радиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q77604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[Рефлекс (биология)]] | [[:ru:Рефлекс (биология)|Рефлекс (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179405]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Клинический анализ мочи|Клинический анализ мочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Яд|Яд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Токсин|Токсин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Аневризма|Аневризма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Повреждение мозга|Повреждение мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q720026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Кровотечение|Кровотечение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Остановка сердца|Остановка сердца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Гипоксия|Гипоксия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Воспаление|Воспаление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101991]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 974 | [[Миокард инфаркты]] | [[:ru:Инфаркт миокарда|Инфаркт миокарда]] | align=right| 51168 | align=right| [[d:Q12152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Дыхательная недостаточность|Дыхательная недостаточность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q767485]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Шок|Шок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178061]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 977 | [[Инсульт]] | [[:ru:Инсульт|Инсульт]] | align=right| 13290 | align=right| [[d:Q12202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Синдром|Синдром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179630]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Симптом|Симптом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169872]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 980 | [[Баш ауыртыуы]] | [[:ru:Головная боль|Головная боль]] | align=right| 47671 | align=right| [[d:Q86]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Вакцинация|Вакцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 982 | [[Вакцина]] | [[:ru:Вакцина|Вакцина]] | align=right| 30082 | align=right| [[d:Q134808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Альтернативная медицина|Альтернативная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Гомеопатия|Гомеопатия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Ангиология|Ангиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q539690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Кардиология|Кардиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10379]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 987 | [[Стоматология]] | [[:ru:Стоматология|Стоматология]] | align=right| 12778 | align=right| [[d:Q12128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Кариес зубов|Кариес зубов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133772]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Пломба (стоматология)|Пломба (стоматология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q907359]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 990 | [[]] | [[:ru:Корневой канал зуба|Корневой канал зуба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q848390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Зубная боль|Зубная боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q143925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 992 | [[Дерматология]] | [[:ru:Дерматология|Дерматология]] | align=right| 1816 | align=right| [[d:Q171171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Диетолог|Диетолог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Гастроэнтерология|Гастроэнтерология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Гериатрия|Гериатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 996 | [[Гематология]] | [[:ru:Гематология|Гематология]] | align=right| 780 | align=right| [[d:Q103824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Иммунология|Иммунология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101929]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Неврология|Неврология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Акушер-гинеколог|Акушер-гинеколог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80015]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Онкология|Онкология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Офтальмология|Офтальмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Педиатрия|Педиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Фармация|Фармация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q614304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1005 | [[Кәрәкле дарыуҙар]] | [[:ru:Основное лекарство|Основное лекарство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35456]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Дауа саралары]] | [[:ru:Лекарственное средство|Лекарственное средство]] | align=right| 9876 | align=right| [[d:Q12140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Аптекарь|Аптекарь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105186]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1008 | [[Фармакология]] | [[:ru:Фармакология|Фармакология]] | align=right| 17159 | align=right| [[d:Q128406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Фармакокинетика|Фармакокинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q323936]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1010 | [[Антибиотиктар]] | [[:ru:Антибиотики|Антибиотики]] | align=right| 14937 | align=right| [[d:Q12187]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1011 | [[]] | [[:ru:Пенициллины|Пенициллины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1012 | [[]] | [[:ru:Антиретровирусная терапия|Антиретровирусная терапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q583050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1013 | [[]] | [[:ru:Психиатрия|Психиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Пульмонология|Пульмонология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1015 | [[Енси сәләмәтлек]] | [[:ru:Сексуальное здоровье|Сексуальное здоровье]] | align=right| 2471 | align=right| [[d:Q1981388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1016 | [[Токсикология]] | [[:ru:Токсикология|Токсикология]] | align=right| 4170 | align=right| [[d:Q7218]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[Халыҡ медицинаһы]] | [[:ru:Народная медицина|Народная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q771035]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[Травматология]] | [[:ru:Травматология|Травматология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q376680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[Урология]] | [[:ru:Урология|Урология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105650]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ветеринария]] | [[:ru:Ветеринария|Ветеринария]] | align=right| 16107 | align=right| [[d:Q170201]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1021 | [[Ауырыу]] | [[:ru:Болезнь|Болезнь]] | align=right| 16418 | align=right| [[d:Q12136]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1022 | [[Аллергия]] | [[:ru:Аллергия|Аллергия]] | align=right| 5915 | align=right| [[d:Q42982]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Альцгеймер ауырыуы]] | [[:ru:Болезнь Альцгеймера|Болезнь Альцгеймера]] | align=right| 70152 | align=right| [[d:Q11081]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1024 | [[Ҡурылдай астмаһы]] | [[:ru:Бронхиальная астма|Бронхиальная астма]] | align=right| 19455 | align=right| [[d:Q35869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Бронхит|Бронхит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Цирроз печени|Цирроз печени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147778]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1027 | [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] | [[:ru:Хроническая обструктивная болезнь лёгких|Хроническая обструктивная болезнь лёгких]] | align=right| 13788 | align=right| [[d:Q199804]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Деменция|Деменция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83030]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1029 | [[Шәкәр диабеты]] | [[:ru:Сахарный диабет|Сахарный диабет]] | align=right| 17740 | align=right| [[d:Q12206]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1030 | [[Быума]] | [[:ru:Эпилепсия|Эпилепсия]] | align=right| 10499 | align=right| [[d:Q41571]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1031 | [[Гастроэнтерит]] | [[:ru:Гастроэнтерит|Гастроэнтерит]] | align=right| 48589 | align=right| [[d:Q156103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Болезнь Паркинсона|Болезнь Паркинсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Сердечно-сосудистые заболевания|Сердечно-сосудистые заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q389735]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Гепатит|Гепатит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1035 | [[Гипертония]] | [[:ru:Артериальная гипертензия|Артериальная гипертензия]] | align=right| 3380 | align=right| [[d:Q41861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Менингит|Менингит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Рассеянный склероз|Рассеянный склероз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8277]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1038 | [[Яман шеш]] | [[:ru:Злокачественная опухоль|Злокачественная опухоль]] | align=right| 29142 | align=right| [[d:Q12078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Рак молочной железы|Рак молочной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Колоректальный рак|Колоректальный рак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Лейкоз|Лейкоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Рак лёгкого|Рак лёгкого]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47912]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Лимфома|Лимфома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Рак предстательной железы|Рак предстательной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Рак кожи|Рак кожи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Меланома|Меланома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180614]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Опухоль|Опухоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Опухоль головного мозга|Опухоль головного мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q233309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Болезни пищевого происхождения|Болезни пищевого происхождения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272002]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1050 | [[Ботулизм]] | [[:ru:Ботулизм|Ботулизм]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q154865]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[Бәшмәктәр менән ағыуланыу]] | [[:ru:Отравление грибами|Отравление грибами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852186]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Брюшной тиф|Брюшной тиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83319]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1053 | [[Сальмонеллёз]] | [[:ru:Сальмонеллёзы|Сальмонеллёзы]] | align=right| 4333 | align=right| [[d:Q326648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Инфекционные заболевания|Инфекционные заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18123741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Патоген|Патоген]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1056 | [[Венерик ауырыуҙар]] | [[:ru:Заболевания, передающиеся половым путём|Заболевания, передающиеся половым путём]] | align=right| 35523 | align=right| [[d:Q12198]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1057 | [[ВИЧ-инфекция]] | [[:ru:Синдром приобретённого иммунного дефицита|Синдром приобретённого иммунного дефицита]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q12199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Гонорея|Гонорея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Простой герпес|Простой герпес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6473911]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Сифилис|Сифилис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Сибирская язва|Сибирская язва]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129104]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Бубонная чума|Бубонная чума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217519]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Ветряная оспа|Ветряная оспа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44727]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1064 | [[Холера]] | [[:ru:Холера|Холера]] | align=right| 39733 | align=right| [[d:Q12090]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1065 | [[Һыуыҡ тейеү]] | [[:ru:Простуда|Простуда]] | align=right| 41339 | align=right| [[d:Q12125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:COVID-19|COVID-19]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q84263196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Лихорадка денге|Лихорадка денге]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30953]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1068 | [[Дифтерия]] | [[:ru:Дифтерия|Дифтерия]] | align=right| 3843 | align=right| [[d:Q134649]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1069 | [[Дизентерия]] | [[:ru:Дизентерия|Дизентерия]] | align=right| 4770 | align=right| [[d:Q129279]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Энцефалит|Энцефалит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Гангрена|Гангрена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Геморрагическая лихорадка Эбола|Геморрагическая лихорадка Эбола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1073 | [[]] | [[:ru:Энтеровирусный везикулярный стоматит|Энтеровирусный везикулярный стоматит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q652744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1074 | [[Грипп]] | [[:ru:Грипп|Грипп]] | align=right| 13638 | align=right| [[d:Q2840]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:H5N1|H5N1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160122]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1076 | [[]] | [[:ru:Лепра|Лепра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1077 | [[]] | [[:ru:Болезнь Лайма|Болезнь Лайма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201989]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1078 | [[Тапма]] | [[:ru:Малярия|Малярия]] | align=right| 14533 | align=right| [[d:Q12156]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1079 | [[Ҡыҙылса (ауырыу)]] | [[:ru:Корь|Корь]] | align=right| 1750 | align=right| [[d:Q79793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1080 | [[]] | [[:ru:Эпидемический паротит|Эпидемический паротит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Коклюш|Коклюш]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134859]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Пневмония]] | [[:ru:Пневмония|Пневмония]] | align=right| 14063 | align=right| [[d:Q12192]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1083 | [[Полиомиелит]] | [[:ru:Полиомиелит|Полиомиелит]] | align=right| 29020 | align=right| [[d:Q12195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Бешенство|Бешенство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1085 | [[]] | [[:ru:Чесотка|Чесотка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1086 | [[]] | [[:ru:Скарлатина|Скарлатина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180266]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1087 | [[Ҡара сәсәк]] | [[:ru:Натуральная оспа|Натуральная оспа]] | align=right| 14244 | align=right| [[d:Q12214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Столбняк|Столбняк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47790]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1089 | [[Туберкулёз]] | [[:ru:Туберкулёз|Туберкулёз]] | align=right| 18967 | align=right| [[d:Q12204]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 1090 | [[Сабыртмалы тиф]] | [[:ru:Сыпной тиф|Сыпной тиф]] | align=right| 2369 | align=right| [[d:Q160649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Жёлтая лихорадка|Жёлтая лихорадка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154874]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1092 | [[Психик ҡаҡшау]] | [[:ru:Психическое расстройство|Психическое расстройство]] | align=right| 29441 | align=right| [[d:Q12135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Биполярное расстройство|Биполярное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Большое депрессивное расстройство|Большое депрессивное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Невроз|Невроз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Посттравматическое стрессовое расстройство|Посттравматическое стрессовое расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Психоз|Психоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Бред|Бред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Галлюцинация|Галлюцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Шизофрения|Шизофрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41112]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] fs5mdo939in7vukj3ubilixyafe6i7m 0 156146 1297623 1281717 2026-05-21T01:51:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297623 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сивцова Маргарита Николаевна''' ([[11 сентябрь]] [[1938 йыл]]) — [[Педагогика|педагог]], уҡытыусы-методист, [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1975), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), Чита өлкәһенең почетлы гражданы [[Ҡала|,]] [[Чита|Чита ҡалаһының почетлы гражданы]] (2012)<ref name="Энциклопедия Забайкалья. Сивцова М. Н.">[http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=6538 Энциклопедия Забайкалья. Сивцова М. Н.]</ref><ref name="Сивцова Маргарита Николаевна">[http://zabinfo.ru/person.php?pageid=person&idperson=241 Сивцова Маргарита Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009074908/http://zabinfo.ru/person.php?pageid=person&idperson=241 |date=2019-10-09 }}</ref>. КПСС-тың XVII съезы делегаты (1986)<ref name="Известный учитель Читы Маргарита Сивцова отмечает 80-летие">[https://zab.tv/news/obshchestvo/izvestnyy-uchitel-chity-margarita-sivtsova-otmechaet-80-letie-/ Известный учитель Читы Маргарита Сивцова отмечает 80-летие]</ref>. Халыҡ мәғарифы отличнигы билдәһе менән бүләкләнгән (1969), «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына эйә (1997), «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнәгән (Чита, 1998)<ref name="Энциклопедия Забайкалья. Сивцова М. Н."/><ref name="Сивцова Маргарита Николаевна"/>. == Биографияһы == [[1938 йыл]]дың 11 сентябрендә [[Чита]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — Каслов Николай Александрович [[Уҡытыусы|педагог]], [[математик]], Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы<ref name="Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!"/><ref name="Энциклопедия Забайкалья. Каслов Н. А.">[http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=6462 Энциклопедия Забайкалья. Каслов Н. А.]</ref>. Маргарита Николаевна 1955 йылда урта мәктәпте тамамлағас, 24-се (хәҙер 45-се) мәктәпте тамамлай һәм Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны [[1960 йыл]]да тамамлай. ЧДПИ-ла уҡыған сағында Маргарита Николаевна үҙенең буласаҡ ире — Борис Данилович Сивцов менән таныша. 1960-1970 йылдарҙа улар икәүләшеп Чита өлкәһенең Хапчеранга ҡасабаһы урта мәктәбендә эшләйҙәр, Маргарита Николаевна математика уҡытыусы булып, Борис Данилович физика уҡытыусыһы булып эшләй <ref name="Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!"/>. Маргарита Николаевна 1970 йылдан алып Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбендә эшләй, педагогик стажы-50 йыл<ref name="Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!">[https://www.zemlya-chita.com/?it=4042&num=207 Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1986 йыл]]да КПСС-тың XVII съезы делегаты була. Маргарита Николаевна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, ләкин педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә, репетитор булып эшләй<ref name="Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!"/>. === Ғаиләһе === М. Н. Сивцованың атаһы — Каслов Николай Александрович, [[Уҡытыусы|педагог]], [[математик]], Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены менән бүләкләнгән (1961), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), миҙалдар менән бүләкләнгән. Халыҡ мәғарифы отличнигы (1960), [[Чита|Чита ҡалаһының]] почетлы гражданы (1973)<ref name="Энциклопедия Забайкалья. Каслов Н. А."/>. Ире — Борис Данилович Сивцов, педагог, физика уҡытыусыһы, [[Чита]] ҡалаһының 36-сы урта мәктәбенең директоры була. ТН. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлаған<ref name="Газета «Земля». Повысить голос? Да чтобы весело рассмеяться!"/>. «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл» юбилей миҙалы, «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн», [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|«Хеҙмәт ветераны»]] миҙалдары менән бүләкләнгән, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]] <ref>[http://myschool36.ru/docs/Navstrechu_90-letijy_obrazovanija_v_g._CHite.pdf Со школой по жизни. Борис Данилович Сивцов. Заслуженный учитель Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420040616/http://myschool36.ru/docs/Navstrechu_90-letijy_obrazovanija_v_g._CHite.pdf |date=2017-04-20 }}</ref> маҡтаулы исеменә лайыҡ була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Халыҡ мәғарифы отличнигы (1969), * «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1997), * «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Чита, 1998), * СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), * [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы|РCФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1975), * Чита өлкәһенең Почетлы гражданы (2001), * [[Чита|Чита ҡалаһының]] Почетлы гражданы (2012), * Уҡытыусы-методист. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://myschool36.ru/docs/Navstrechu_90-letijy_obrazovanija_v_g._CHite.pdf Сивцова Маргарита Николаевна. Народный учитель СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420040616/http://myschool36.ru/docs/Navstrechu_90-letijy_obrazovanija_v_g._CHite.pdf |date=2017-04-20 }} * [http://obozrenie-chita.ru/article/priyom-pochyotnyh-grazhdan Торжественный приём Почётных граждан города прошёл в Чите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203053721/http://obozrenie-chita.ru/article/priyom-pochyotnyh-grazhdan |date=2019-12-03 }} * [https://chita.bezformata.com/listnews/glavnoe-dobrosovestno-rabotat/4721111/ Главное — добросовестно работать] * [http://www.visitchita.ru/ru/o-chite/chita-166/den-goroda-chiti-2012/vpered-chita-k-novim-dostijeniyam.html Вперед, Чита, к новым достижениям!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203053730/http://www.visitchita.ru/ru/o-chite/chita-166/den-goroda-chiti-2012/vpered-chita-k-novim-dostijeniyam.html |date=2019-12-03 }} [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] hp5k3vm0lg7w0f1756f5hz3hl20tg01 0 158143 1297637 1189552 2026-05-21T04:45:36Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_with_Mikhail_and_Raisa_Gorbachev_at_the_White_House_State_Dinner.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan 1297637 wikitext text/x-wiki {{фш|Горбачёва}} {{Ук}} '''Горбачёва Раиса Максимовна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Титаре́нко'''; [[5 ғинуар]] [[1932 йыл]], [[Рубцовск]], Көнбайыш Себер крайы — [[20 сентябрь]] [[1999 йыл]], [[Мюнстер]], [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]], [[Германия]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең йәмәғәт эшмәкәре, КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары, СССР президенты [[Михаил Сергеевич Горбачёв]]тың ҡатыны. Ире идара иткән йылдарҙа Европа күләмендәге әүҙем эшмәкәрҙәр араһына инә, бер нисә йәмәғәт премияһы лауреаты була, Европа, Америка, Азия университеттарының почётлы профессоры. Фәлсәфә фәндәре кандидаты. == Биографияһы == === Шәжәрәһе === Атаһы яғынан олатаһы — Андрей Филиппович Титаренко [[Чернигов]]ҡа ауылдан күскән, партияһыҙ, дүрт йылын төрмәлә үткәргән, тимер юлсы булып эшләгән. Атаһы яғынан өләсәһе — Титаренко Мария Максимовна. Андрей Филиппович һәм Мария Максимовнаның өс балаһы: ике ҡыҙы һәм улы була. Андрей Филиппович ял ваҡытында вафат була, [[Краснодар]]ҙа<ref name="Александ">{{Китап|автор=Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович|год=2005|isbn=9785948504087|страниц=516|издательство=ОЛМА Медиа Групп|заглавие=Самые секретные родственники|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA85&lpg=PA85&dq=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0+%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE&source=bl&ots=VZTHrV6lhX&sig=rP1hUlgYMoGLRT1TP6UtPEQB6Sg&hl=ru&ei=yTlbTqa9DIjHtAanyISrCw&sa=X&oi=book_result&ct=result}}</ref> ерләнгән. Әсәһе яғынан ҡартатаһы — Пётр Степанович Парада (1890—1937) — бай крәҫтиән, алты бала атаһы була, шуның дүртеһе иҫән ҡала: Александр Петрович Парада (иҡтисадсы булып эшләй, 26 йәшендә вафат була), улдары Иван Петрович Парада һәм ҡыҙы Александра. [[Колхоз|Коллективлаштырыуға]] һәм Стахановсылар хәрәкәтенә ҡаршы сығыш яһағаны өсөн олатаһы троцкист тип атып үлтерелә, үлгәндән һуң 1988 йылда аҡлана. Әсәһе яғынан өләсәһе — Анастасия Васильевна Парада — крәҫтиән, аслыҡтан вафат була<ref name="Александ"/>. [[Файл:Родители_Р.М._Горбачёвой.jpg|справа|мини|250x250пкс|{{Center|Раиса Максимовнаның ата-әсәһе — Александра Петровна Титаренко<br>һәм Максим Андреевич Титаренко,<br>1930-сы йылдар}}]] Атаһы — Максим Андреевич Титаренко (1907—1986) — украина сығышлы тимер юл инженеры, [[:ru:Черниговская губерния|Чернигов губернаһынан]] Алтайға килгән. тимер юлсы атаһы менән ғаиләһе лә йыш ҡына күсенеп йөрөгән. Әсәһе — Александра Петровна Титаренко (ҡыҙ фамилияһы Парада; 1913—1991)<ref name="Александ"/> — төп себер ҡыҙы, Алтай крайы Рубцовский районы Веселоярск ауылында тыуған {{Sfn|Горбачёва|1991}}. Ҡустыһы — Евгений Максимович Титаренко (1935—2018) — яҙыусы; {{comment|ҡустыһының ҡыҙы|племянница}} — Ирина, Строганов исемендәге Юғары сәнғәт училищеһын<ref name="Александ"/> тамамлаған. Һеңлеһе — Людмила Максимовна Айыуҡасова (1938 й. тыуған) [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина институтын]] тамамлағандан һуң [[Өфө]]лә күҙ табибы булып эшләгән; уның ире Дамир Харисович Айыуҡасов (1931—1999) — инженер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы<ref name="Александ"/><ref>[https://books.google.com.ua/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA91&lpg=PA91&dq=Людмила+Максимовна+Аюкасова&source=bl&ots=V-WDqVblgX&sig=PszqZq03JHpcuO467KXVvl1gm8c&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZjrDJ0aLeAhXH_SwKHepMBboQ6AEwDXoECAQQAQ#v=onepage&q=Людмила%20Максимовна%20Аюкасова&f=false Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги]</ref>. === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Раиса Максимовна Титаренко [[1932 йыл|1932 йылдың 5 ғинуарында]] Көнбайыш-Себер (хәҙерге [[Алтай крайы|Алтай]]) крайының [[Рубцовск]] районында тыуған. Раиса бала сағын Себерҙә һәм Уралда үткәрә. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбен мәктәбен (1949) алтын миҙалға тамамлағандан һуң, Мәскәүгә килә һәм [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетына (1950) имтиханһыҙ ҡабул ителә. Шунда ятаҡта юридик факультет студенты буласаҡ ире Михаил менән таныша. [[1953 йыл|1953 йылдың 25 сентябрендә]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачевҡа]] кейәүгә сыға. Стромынкалағы студент ятағындағы диетик ашханала туйҙарын үткәрәләр. Михаил Горбачёв 2014 йылдың сентябрендә матбуғатҡа интервьюһында былай тип һөйләне: 1954 йылда Мәскәүҙә Раиса Максимовна, ревматизм сиренән өҙлөгөүе йөрәгенә эҙемтә биргәнлектән, иренең ризалығы менән, беренсе йөклөлөгөн яһалма туҡтатырға мәжбүр була; шулай итеп ирле-ҡатынлы студент атаһы Сергей тип атарға теләгән улдарын юғалта<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26284.3/3160642/|title=Откровенное признание Михаила Горбачева: Мы с Раисой потеряли сына|author=Анна ВЕЛИГЖАНИНА {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|date=2014-03-02|publisher=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|lang=ru|accessdate=2019-10-17}}</ref>. === Ставрополь крайындағы тормошо === Университет тамамлағандан һуң, аспирантураға уҡырға инә, ләкин Ставрополь прокуратураһына йүнәлтмә алған ире артынан 1955 йылда Ставрополь крайына күсә. Климат алмаштырыу Раисаың һаулығына ыңғай йоғонто яһай<ref name="autogenerated1"/>. Тәүге 4 йыл дауамында Р. М. Горбачёва һөнәре буйынса вакансия таба алмай, һәм ғаилә иренең, комсомол хеҙмәткәренең эш хаҡына йәшәй. Горбачёвтар ғаиләһе [[Ставрополь|Ставрополдә]] ҡуртымға алынған бәләкәй генә бүлмәлә йәшәгән. [[1957 йыл]]да ҡыҙҙары Ирина тыуа. Шул уҡ йылда ғаилә коммуналь фатирға күсә, унда ике ҙур бүлмә биләй. Ставрополдә йәшәгәндә, Р. М. Горбачёва Бөтә Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең Ставрополь бүлексәһе лекторы була, Ставрополь [[Ставрополь дәүләт медицина университеты|медицина,]] Ставрополь ауыл хужалығы институттарының философия кафедраларында уҡыта. Социология өлкәһендә ғилми квалификация эше әҙерләй. 1967 йылда яҡлай. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Колхоз крәҫтиәндәре көнкүрешендә яңы һыҙаттарҙың формалашыуы (Ставрополь крайында социологик тикшеренеү материалдары буйынса)» темаһы буйынса [[Диссертацияһын|диссертация]] яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты<ref>Горбачёва, Раиса Максимовна. Формирование новых черт быта колхозного крестьянства: (По материалам социологических исследований в Ставропольском крае): Автореферат дис. на соискание учёной степени кандидата философских наук / Моск. гос. пед. ин-т им. В. И. Ленина. — Москва : [б. и.], 1967. — 24 с.</ref> ғилми дәрәжәһен ала. === Илдең беренсе кешеһенең ҡатыны === [[Файл:Nancy_Reagan_Raisa_Gorbachev_1987.jpg|справа|мини|200x200пкс|Раиса Горбачва һәм Нэнси Рейган, 1987 йыл]] [[Файл:President Ronald Reagan and Nancy Reagan with Mikhail and Raisa Gorbachev at The White House State Dinner - DPLA - 05846366535e5aae8ece12b4c73caa49.jpg|right|Рейгандар һәм Горбачёвтар|thumb]] [[Файл:RIAN_archive_22379_Raisa_Gorbachev.jpg|мини|Раиса Горбачёва В. И. Ленин исемендәге балалар фондының Бөтә Союз ойоштороу конференцияһында. 1987 йылдың 14 октябре]] [[Файл:RIAN_archive_37106_Boris_Yeltsin_and_Raisa_Gorbachev.jpg|справа|мини|200x200пкс|Раиса Горбачёва һәм Борис Ельцин]] [[1978 йыл|1978 йылдың 6 декабрендә]] Горбачёвтар Мәскәүгә күсеп килә<ref>[http://www.gorby.ru/gorbachev/biography/ Горбачёв-Фонд. Биография]</ref>. Бында Михаила Горбачёвты КПСС Үҙәк комитеты секретары итеп һайлағанға тиклем Раиса Максимовна Мәскәү дәүләт университетында лекция уҡый, Бөтә Рәсәй «[[Белем (йәмғиәт)|Белем]]» йәмғиәте эшмәкәрлегендә ҡатнашыун дауам итә. [[1985 йыл]]дан һуң, ире Михаил Сергеевич КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары итеп һайланғанлыҡтан, Раиса Максимовна йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә . Академик Д. С. Лихачев, Г В. Мясников һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бергә Совет мәҙәниәте фонды булдыра, Фонд президиумы ағзаһы була. Һөҙөмтәлә Р. М. Горбачёва арҡаһында Боронғо рус мәҙәниәте һәм сәнғәте үҙәк музейы, Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейы, Марина Цветаева музейы, шәхси коллекциялар туплаған С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, Петергофтағы Бенуа ғаиләһе музейы, Рерихтар музейы Фонд ярҙамын алған. Шулай уҡ ул Фонд сиркәүҙәр һәм граждан архитектураһы һәйкәлдәрен тергеҙеүгә , элек сығарылған ҡиммәтле мәҙәниәт өлгөләрен, китапханаларҙы һәм архивтарҙы СССР-ға алып ҡайтырға булышлыҡ иткән. 1986 йылдан 1991 йылға саҡлы осорҙа Фонд мәҙәни эшмәкәрлеккә йүнәлтелгән йөҙ миллион [[АҠШ доллары]]на<ref>{{Cite web|url=http://www.culture.ru/index.php?section=1&sub=75|title=История Российского фонда культуры|date=2007-05-13|publisher=culture.ru; archive.org|accessdate=2013-02-09|description=Недоступная ссылка заменена архивной|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070513071935/http://www.culture.ru/index.php?section=1&sub=75|archivedate=2007-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513071935/http://www.culture.ru/index.php?section=1&sub=75 |date=2007-05-13 }}</ref> тиң аҡса йәлеп итә. КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары, ә артабан СССР президенты ҡатыны булараҡ, Горбачёвты сәфәрендә оҙатып йөрөй, Советтар Союзына китлеүсе сит ил делегацияларын ҡабул итеүҙә ҡатнаша, совет ҡатын-ҡыҙҙарының күҙен ҡыҙҙырып (бәғзе берәүҙәр уны кейемен йыш алмаштырыуын, йәнәһе, күп һөйләүен яратмай), телеэкрандарҙа даими күренә. Унан алда СССР-ға килеүсе юғары вазифалы кешеләрҙең ҡатындары менән, ҡағиҙә булараҡ, Валентина Терешкова осраша торған булған. Михаил Горбачёв Раиса Максимовнаның [[инглиз теле]]ндә иркен аралаша алғанын билдәләгән. Шуға күрә Горбачёва [[Маргарет Тэтчер]] башҡа көнбайыш дуҫтары менән аралаша алған, ә уның хәләл ефете — бары тик тәржемәсе ярҙамында.<blockquote>«Минең, йәнәһе, виллаларға, дачаларға, күркәм кейемгә, ҡиммәтле таштарға әүәҫлегем хаҡында күп имеш-мимеш, мифтар йөрөй, — тип ғәжәпләнә торған була Раиса Максимовна. — Минең кейемемде, бер интервьюһында ул шуға ишаралаһа ла, [[:ru:Зайцев, Вячеслав Михайлович|Зайцев]], журналистар дәлилләргә тырышһа ла, [[:ru:Ив Сен-Лоран|Ив Сен-Лоран]] текмәне… Мине [[:ru:Кузнецкий мост (улица)|Кузнецкий күпер]] ательеһы оҫтабикә тегенселәре кейендерҙе…»</blockquote> Ул саҡта матбуғатта уның нәзәкәтле кейеме генә төрлө фекер тыуҙырмай. КПСС Үҙәк комитетының Дөйөм бүлегенең элекке мөдире һәм М. С. Горбачёвтың ярҙамсыһы В. И. Болдин үҙенең «Пьедестал ҡыйралышы» китабында, нисек итеп Дәүләт именлеге комитетына беренсе леди өсөн эшкингән һәм ҡушҡанды һүҙһеҙ үтәрлек, бик йәш тә, күҙгә ташланып та бармаған хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ штаты һайларға ҡушылғаны тураһында яҙған. [[Файл:Raisa gorbachova.jpg|thumb|right|200px|Раиса Горбачёва Миннеаполиста, 1991]] Сит илдәрҙә Горбачёва шәхесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм юғары баһалана. Мәҫәлән, британия журналы «Woman’s Own» уны йыл ҡатын-ҡыҙы тип атай (1987), «Тыныслыҡ өсөн бергә» халыҡ-ара фонды Горбачёваны «Ҡатын-ҡыҙҙар тыныслыҡ өсөн», 1991 йылда — «Йыл ледиһы» премияһы менән бүләкләй. СССР президентының хәләл ефете булараҡ йәмәғәтселек алдында «тыныслыҡ илсеһе» булараҡ сығыш яһай, һәм шулай уҡ Горбачёвтың прогрессив ниәттәренә әүҙем ярҙам итә, тип билдәләнә. Горбачёв президентлыҡ иткән йылдарҙа «Чернобыль балаларына ярҙам» Фонды идаралығы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, «Донъя гематологтары — балаларға» Халыҡ-ара хәйриә ассоциацияһының патронажын тормошҡа ашыра, Мәскәү Үҙәк балалар дауаханаһына шефлыҡ итә<ref>{{Cite web|url=http://www.rol.ru/news/art/news/00/09/27_365.htm|title=Выставка «Раиса Максимовна Горбачёва»|publisher=rol.ru; archive.org|accessdate=2013-02-09|description=Недоступная ссылка заменена архивной|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050428090715/http://www.rol.ru/news/art/news/00/09/27_365.htm|archivedate=2005-04-28}}</ref>. Әммә уның йәшәү рәүеше,[[1991 йыл|1991 йылғы август фетнәһенә ГКЧП]], СССР президенты Фороста күҙәтеү аҫтында тотолғанға саҡлы, ватандаштары тарафынан эҙәрлекләнеп килде, һәм шунда ғына халыҡ уны иренә ауыр сәғәттәрҙә ярҙам итергә әҙер торған тоғро ҡатын итеп ҡабул итте. Был ваҡиғалар эҙемтәһе шул була — Раиса Максимовна микроинсульт кисерә, уның күреү һәләте насарая. == Хәтер == [[Файл:RIAN_archive_691369_Raisa_Gorbacheva.jpg|справа|мини|200x200пкс|Р. М. Горбачёва, 1989 йыл]] === Ауырыуы һәм вафаты === [[Файл:Raisa grave.jpg|thumb|right|200px|Р. М. Горбачёва ҡәберендә һәйкәл|ссылка=Special:FilePath/Raisa_grave.jpg]] Горбачёв СССР президенты вазифаһын үҙе теләп ҡалдырғандан отставкаға киткәндән һуң, ҡатыны ла матбуғат иғтибарынан ситләшә. Ирле-ҡатынлы Горбачёвтар элекке президентҡа ғүмерлеккә бирелгән дачала йәшәй. 1996 йылда Михаил Горбачёв [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы президентына]] һайлауҙа кандидат булып күрһәтелә. Раиса Максимовна быға ҡаршы булһа ла, көсөнән килгәнсе иренә ярҙам итә.<blockquote>«Мин Михаил Сергеевичтың <…> яңы президент кампанияһына инеүенә ҡаршы булдым. Сөнки мин реформатор тормошо ниндәй икәнен китаптан уҡып ҡына белмәнем. Был тормошто миңә уның менән бергә уртаҡлашырға тура килде.1985 йылдан бирле бик күп кисерергә тура килде. Шуға күрә лә мин Михаил Сергеевичтың президентлыҡҡа кире әйләнеп ҡайтыуын теләмәнем. Ләкин Горбачёв — үҙ булмышының һуңғы күҙәнәгенә тиклем сәйәсмән. Ул ҡарар ҡабул итә, ә мин уның ҡатыны һәм ярҙам итәм»{{Sfn|Добрусин, 1996}}.</blockquote>СССР тарҡалғандан һуң, Михаил Сергеевич алты китап яҙҙы. Раиса Максимовна был китаптағы цифрҙар һәм факттарҙы тикшереү өҫтөндә күп эшләй. Р. М. Горбачёва шулай уҡ лейкемия сире менән яфаланған балаларға ярҙам итеүсе «Донъя гематологтары — балаларға» ассоциацияһының почетлы рәйесе була, Мәскәүҙәге Үҙәк балалар клиник дауаханаһын ҡурсалай патронировать. 1997 йылда балалар дауаханаларына, "ауыр бала"лар менән эшләүсе уҡытыусы һәм педагогтарға ярҙам итеүсе Раиса Максимовна клубын ойоштора һәм етәкләй. Клуб сиктәрендә Рәсәйҙәге социаль проблемалар: ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттәге роле, йәмғиәттең, балаларҙың яҡланмаған ҡатламдары хәле буйынса фекер алышыуҙар үткәрелә. Клубтың хәҙерге эшмәкәрлегендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың гендер тиңһеҙлеге һәм асыҡ сәйәсәттә ҡатын-ҡыҙҙың ҡатнашыуы сикләнеүенәи ҡараштар мөһим урын биләй. Әлеге ваҡытта Клуб президенты Раиса һәм Михаил Горбачёвтарҙың ҡыҙы — Ирина Вирганская. === Баһалау === 1999 йылдың 22 июлендә Рәсәй медицина фәндәре академияһы гемотология институтын етәкләгән Горбачёвтарҙың ғаилә табибы һәм дуҫы<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/223712|title=У Раисы Горбачёвой не рак|author=Вансович Е.|date=1999-08-13|work=Коммерсантъ, 1999, № 144 (1788)|publisher=kommersant.ru|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELHGipgM?url=http://www.kommersant.ru/doc/223712|archivedate=2013-02-11}}</ref> А. И. Воробьёв, Раиса Горбачёвала ауыр сир — лейкоз таба. Сирҙең сәбәптәре тип башҡа ауырыуҙарҙан өҙлөгөү, медикаменттар эҙемтәһе, стресс күрһәтелә. Бәлки, был ауырыу эҙемтәләре булып, Семипалатинск ҡалаһында [[1949 йыл]]да үткәрелгән ядро һынауҙары һәм уның [[Рубцовск|тыуған ҡалаһын]] ҡаплаған радиоактив болот эҙемтәһе булыуы ла бик мөмкин тип фаразлана. Шулай уҡ Горбачёваның сиренең бер сәбәбе булып[[1986 йыл]]ғы [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы афәтте барып күреүе һәм нурланышҡа дусар булыу мөмкинлеге лә атала. [[1999 йыл|1999 йылдың 26 июлендә]] Р. М. Горбачёва, ире һәм ҡыҙы оҙатыуында, онкология сирҙәрен уңыштары менән билдәле Вильгельм исемендәге Вестфаль университетымедицина клиникаһына [[Мюнстер]] ҡалаһына килә. Бында Европаның күренекле [[Гематология|гематолог]] һәм онкологтарының береһе профессор [[:de:Thomas Büchner|Томас Бюхнер]] күҙәтеүе аҫтында ике ай самаһы дауалана. 1999 йылда Р. М. Горбачёваның һаулыҡ торошо тураһындағы бюллетендәр барлыҡ киң мәғлүмәт сараларында тапшырыла. һәм был хәл уны: «Моғайын, кешеләр мине аңлаһын өсөн, мин шундай ҡаты сиргә тарырға һәм вафат булырға тейеш булғанмындыр» тигән һүҙҙәр әйтергә мәжбүр итә.<blockquote>«Әгәр ғәҙел булайым тиһәң, сиренең аҙағы хәйерле булыу ихтималлығы бик аҙ ине , — тине Горбачёваны дауалаусы табип, профессор Т. Бюхнер. — Тәүҙә уға химиотерапия тәғәйенләнек, шунан һуң беҙ һөйәк мейеһен күсереп ултыртыуға өмөт иткәйнек. Бер туған һеңлеһе Людмила Титаренко донор булырға тейеш ине. Әммә химиотерапия үткәргәндә, иммунитет ҡырҡа түбәнәйә һәм инфекция үтеп инеү хәүефе арта. Раиса Максимовнала тап шул осраҡ күҙәтелде. Бер ваҡыт ул ыңғай яҡҡа ҡырҡа үҙгәреше менән ҡыуандырҙы, һәм беҙ, ҡотолдорғос операцияны тиҙ арала үткәреү мөмкин булыр тип ышандыҡ. Әммә уның хәле ҡапыл насарайҙы — ул комаға иҫһеҙ торош китте. Һәм ул, аңына килә алмай, вафат булды»{{Sfn|Обоймина, Татькова, 2007}}.</blockquote>[[1999 йыл|1999 йылдың 20 сентябрендә]] урындағы ваҡыт менән иртәнге сәғәт 3-тәр тирәһендә баҡыйлыҡҡа күсә, Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә<ref>[http://lenta.ru/russia/1999/09/20/gorbacheva/ Скончалась Раиса Горбачёва: Россия: Lenta.ru, 20.09.1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112010752/http://lenta.ru/russia/1999/09/20/gorbacheva/ |date=2013-11-12 }}</ref>. == Ғаиләһе һәм шәхси тормошо == [[Файл:RIAN_archive_770286_Mikhail_Gorbachev_and_Raisa_Gorbachev_seeing_off_US_President_Ronald_Reagan.jpg|мини|КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]] һәм уның ҡатыны Раиса Максимовна СССР-ға визит менән килгән АҠШ президенты [[Рональд Рейган]]ды рәсми оҙатҡандан һуң Ҙур Кремль һарайының Георгий залында. СССР, Мәскәү. 1988 йылдың 2 июне]] Ире — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Сергеевич Горбачёв]] (1931 йылдың 2 марты тыуған), сәйәсмән, СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты. Ҡыҙы — Ирина Михайловна Вирганская (1957 йылдың 6 ғинуары), Мәскәүҙә эшләй, тәүге ире Вирганский Анатолий Олегович (1957 йылдың 31 июле тыуған) — Мәскәүҙең Беренсе ҡала дауаханаһында ҡан тамырҙары хирургы (никах 1978 йылдың 15 апреленән 1993 йылға тиклем), икенсе ире Андрей Михайлович Трухачёв — эшҡыуар, йөк ташыу менән шөғөлләнә (2006 йылдың 26 сентябренән никахталар). Ейәнсәрҙәре: * '''Ксения Анатольевна Вирганская-Горбачев''' (1980 йылдың 21 ғинуарында тыуған) ** Беренсе ире — Кирилл Вадимович Солод, эшҡыуар улы (1982 йылдың 25 октябрендә тыуған), 2003 йылдың 30 апрелендә өйләнешкәндәр, ** Икенсе ире — Дмитрий Владиславович Пырченков (1973 йылдың 24 феврале) (йырсы Авраам Руссоның элекке концерт директоры), 2009 йылда өйләнешәләр *** Бүләсәрҙәре — Александра Пырченкова (2008 йылдың 22 октябрендә тыуған). * '''Вирганская Анастасия Анатольевна''' (1987 йылдың 27 мартында тыуған) — Мәскәү халыҡ-ара мөнәсәбәттәр иститутының МГИМО журналистика факультетын тамамлай, Trendspace.ru интернет-сайтының шеф-мөхәррире. ** Ире Дмитрий Зангиев (1987 йылда тыуған), 2010 йылдың 20 мартында өйләнешәләр. Дмитрий Рәсәй Фәндәр Академияһы эргәһендәге Көнсығыш университетын тамамлай, 2010 йылда РФ президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы аспирантураһында уҡый, 2010 йылда реклама агентлығында эшләй. == Библиографик белешмә == [[Файл:SPb_Pavlov_state_medical_university_and_Institute_Raisa_Gorbachyova_of_infantile_haematology_and_transplantology.jpg|справа|мини|Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты һәм Р. М. Горбачёва исемендәге Балалар гематологияһы һәм трансплантологияһы институты]] * [[2006 йыл]]да Горбачёв ғаиләһенең Горбачёв-Фонды һәм [[Дәүләт думаһы|РФ Дәүләт Думаһы]] депутаты, Милли резерв корпорацияһының директорҙар советы Рәйесе А. Е. Лебедев ярҙамы менән балаларҙың лейкемия һәм [[яман шеш]] сиренә ҡаршы көрәш проектын финанслауға йүнәлтелгән Раиса Горбачёва исемендәге Халыҡ-ара фонд булдырыла. 2006 йылда А. И. Лебедев үҙенең һауа судноларын ҡуртымға биреү рәсәй компанияһы акцияларының үҙенә тәғәйенләнгән яҡынса йөҙ миллион фунт стерлинг (яҡынса {{S|190 млн}} аҡш доллары) тәшкил иткән өлөшөн Раиса Горбачёва Фондына тапшыра<ref>[http://www.alebedev.ru/lebedev/massmedia/index.php?lebedev=3707 Экс-агент КГБ, депутат-«единоросс» Александр Лебедев передал свои акции на $190 млн Фонду Горбачёвой]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} {{недоступная ссылка}}</ref>. * Горбачёв-Фонды арҡаһында [[2007 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та Балалар гематологияһы һәм трансплантологияһы институтын Р. М. Горбачёва исемен биреү мөмкин була. Институтты асҡанда, Рәсәй Федерацияһының төп гематологы Александр Румянцев «Раиса Горбачёва тырышлығы менән 1994 йылда Рәсәйҙә беренсе булып балалар гематологияһы һәм трансплантология бүлеге асылды, ә бөгөн бындай бүлектәр 84» тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. * [[2009 йыл|2009 йылдың 16 июнендә]] Михаил Горбачёв Раиса Максимовнаның вафатына 10 йыл айҡанлы, ҡатынына бағышлап «Раисаға йырҙар», диск сығарҙы. Дискыла Андрей Макаревичҡа үҙе ҡушылып йырлаған Раиса Максимовна яратҡан ете романс яҙылды тип һөйләне Горбачёв. Диск [[Лондон]]да Хәйриә аукционына ҡуйыла һәм күпләп таралмай. * 2014 йылдың декабрендә британия Милли архивы М. С. Горбачёвтың хәләл ефете менән 30 йыл элек, 1984 йылдың декабрендә, Лондонға тәүге визитына ҡағылышлы хөкүмәт архивы документтарын халыҡ иғтибарына тәҡдим итә. Асыҡланыуынса, визиттан һуң Раиса Максимовна Бөйөк Британияның ауыл хужалығы министры Майкл Джоплинг менән хат алышҡан. Уның менән премьер-министр Маргрет Тэтчерҙың Чекерс резиденцияһында уҙған һөйләшеүҙәрҙә таныша һәм уға картуфтан әҙерләнгән аш-һыу рецептарын һәм шуның менән ашнаҡсы китабын да ебәрә. Британ гәзите The Telegraph был тарих тураһында яҙа<ref>[http://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2014/12/30/n_6794021.shtml Telegraph: Раиса Горбачёва отправляла британскому министру рецепты блюд из картошки]</ref>. === Кинола һынландырылыуы === * Наталия Старых — Ласковый май, 2009 год. * Дарья Мороз — Так сложились звёзды, 2016 год. === Мәҙәниәттә === * Михаил Звездинский — Үҙгәртеп ҡороу (1988). «Спасибо, Миша, Рая, что жизнь пошла другая, за перестройку вас благодарим…» === Баһалау === * «Ул күренекле ҡатын-ҡыҙ, алтмышынсы йылғыларҙың ысын вәкиле. Бер кемдең дә ярҙамынан башҡа үҙ көсө менән Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын отличие менән тамамлау һәм аспирантураға тәҡдим алыу ябай ҡыҙ өсөн — {{comment|ҡиммәт тора|дорогого стоит}}. Тураһын әйтер кәрәк, мәҙәнилек яғынан ул иренән өҫтөнөрәк торҙо. Быны Михаил Сергеевич үҙе лә аңлай ине. Ул ҡатынын яратты, баһаланы һәм, йәшерен-батырын түгел, уның менән даими кәңәшләшеп йәшәне». (Гавриил Попов, 2005)<ref>{{Cite web|url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4333000/4333877.stm|title=Гавриил Попов: я все равно пошёл бы в перестройку|date=2005-03-09|publisher=BBC (bbc.co.uk)|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELHLxoDO?url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4333000/4333877.stm|archivedate=2013-02-11}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6ELHLxoDO?url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4333000/4333877.stm |date=2013-02-11 }}</ref>. == Һылтанмалар == * ''Горбачёва Р. М.'' Быт колхозного крестьянства. Ставрополь, 1969. * ''Горбачёва Р. М''. XXIV съезд КПСС о дальнейшем развитии социалистической культуры. Ставрополь, 1973. * {{Китап|автор=Горбачёва Р. М.|заглавие=Я надеюсь…|ссылка=http://www.gorby.ru/gorbacheva/I_hope/|место=М.|издательство=Новости|год=1991|страниц=256|ref=Горбачёва}}, 100 000 экз. * ''Горбачёва Р. М.'' Я надеюсь… М.: Книга, 1991. 192 с. 200 000 экз. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Urda Jürgens. ''Raisa, the 1st First Lady of the Soviet Union'', Summit Books, 1990, ISBN 0-671-72663-3 * {{Китап|автор=Мороз Б. Д.|заглавие=Раиса. Памяти Раисы Максимовны Горбачёвой|место=М.|издательство=Вагриус|год=2000|страниц=319|isbn=5-264-00432-3}} * {{Китап|автор=Водолазская Е. С.|заглавие=Раиса Горбачёва|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Ростов н/Д|издательство=Феникс|год=2000|страниц=320|серия=След в истории}} * {{Китап|автор=Платонов С. В.|заглавие=Горбачёвы: Чета президентов|место=М.|издательство=Эксмо, Алгоритм|год=2012|страниц=288|серия=Семейные кланы|isbn=978-5-699-55008-1|тираж=3000}} * Ратманский В. Первая леди (неопр.). Газета «Сорок один» (Зеленоград), 1999, № 15, с. 1, 3. gorby.ru (18 февраля 1999). — Интервью Р. М. Горбачёвой (недоступная ссылка заменена архивной). Дата обращения 9 февраля 2013. Архивировано 28 сентября 2008 года. <br> [[Категория:СССР сәйәсмәндәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Н. К. Крупская миҙалы менән наградланғандар]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй социологтары]] [[Категория:Алфавит буйынса социологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Философия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1999 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] 6ig91o0qynmdwpqnksbi5t1o5n8bzub 0 159408 1297627 1180942 2026-05-21T03:22:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Славянканың хушлашыуы»''' — [[Беренсе Балҡан һуғышы]] (1912—1913) ваҡиғалары тәьҫире аҫтында [[Тамбов]]та торған 7-се запастағы кавалерия полкы штаб-торбасыһы Василий Иванович Агапкин был көйҙө ижад итә. 1912 йылда яҙыла был [[Марш (музыка)|марш]]. Һуғышҡа, хәрби хеҙмәткә йәиһә алыҫ сәйәхәткә оҙатҡанда хушлашыуҙы сағылдырыусы милли марш. Рәсәй сиктәре аръяғында [[Рәсәй империяһы]]н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзын]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]н<ref>''Елков И.'' Мир отмечает вековой юбилей «Прощания славянки». // Российская газета. — 31 мая 2012. — № 123 (5796).</ref> киң танытҡан "музыкаль символдар"ҙың береһе булып тора. == Тарихы == Марштың киң танылыу алыуының сәбәбе көйөнөң аһәңлегендә һәм ябайлығында — марш мелодияһына {{comment|моңлолоҡ|напевность}}, ярҙамсы һәм {{comment|үткенсе|проходящих}} тауыштарҙы ҡулланыусы гармоник функциялар хәрәкәте, аныҡ һәм асыҡ функциональ билдәләнешле мелодик хәрәкәттең талғынлығы хас. Был маршта традицион жанр билдәләре һаҡлана, мәҫәлән, икенсе осорҙоң күрше өлөштәргә ҡарата тембрлы-динамик контрасы. В. И. Тутунов билдәләүенсә, марштың төп темаһында [[Людвиг ван Бетховен|Людвиг ван Бетховендың]] «Эгмонт» увертюраһындағы төп парртия менән асыҡтан-асыҡ интонацион бәйләнеш урынлаштырыла, һәм марштың башҡа темаларында ла популяр көйҙәрҙең интонацияһын тойомларға була. Дирижёр Н. И. Губин да шул уҡ фекер яҡлы: «1912 йыл аҙағында, Бетховен һәм [[Чайковский Пётр Ильич|Чайковский]]<ref>''Губин Н''. [http://www.proza.ru/2010/08/01/548 У истоков Славянки. Ольга Матюнина]. Проза.ру.</ref> әҫәрҙәренең образлы-интонацион материалдарын файҙаланып, Агапкин марш яҙҙы» Ҡайһы бер музыка белгестәре, йырҙың нигеҙе итеп Агапкин [[Рус-япон һуғышы|1904-1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы]]<ref>[http://www.a-pesni.org/drugije/proschanie.php Как «Прощание славянки» соединило две юбилейные даты]</ref> осоронан һалдат мөхитендә һаҡланып ҡалған иҫке халыҡ йырын алған һәм уны эшкәрткән тип һанай. Еңел иҫтә ҡалыусы көйө арҡаһында тиҙ арала тарала. == Беренсе баҫмаһы == Киң таралған фараз буйынса, Агапкин үҙ әҫәре ноталарын беренсе күрһәткән кеше полк капельмейстеры Милов була. Агапкинға ҡайһы бер ҡытыршылыҡтарын һәм уларҙы яҡшыртыу юлдарын күрһәтеп, [[Аҡмесджит|Симферополдә]] йәшәүсе 51-се Литва пехота полкында<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&month=5&number=2011050&st=142|title=Легендарное «Прощание славянки»|accessdate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111173230/http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&month=5&number=2011050&st=142|archivedate=2013-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111173230/http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&month=5&number=2011050&st=142 |date=2013-11-11 }}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/|title=Песня «Прощание славянки». Глава 1. История песни. Авторы|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111180159/http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/|archivedate=2013-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111180159/http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/ |date=2013-11-11 }}</ref> хеҙмәт итеүсе капельмейстер, шуның менән бер рәттән нота-нәшриәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнеүсе, музыка даирәләрендә билдәле Яков Богорадҡа барырға кәңәш итә. Богорад клавир яҙырға ярҙам итә һәм маршты оркестрлаштыра, шулай уҡ исем уйлап таба — «Славянканың хушлашыуы». Был ваҡиғаларҙан һуң бер аҙҙан симферополь типографияһында тәүге йөҙ дана нотаһы баҫыла. Был тәүге баҫма тышлығына йәш ҡатын-ҡыҙ яугир менән хушлаша, алыҫта [[Балҡан тауҙары]] һәм һалдаттар отряды күренә. Һәм яҙыу: «„Славянканың хушлашыуы“ — Балҡан ваҡиғаларына яңы марш. Бөтә славян ҡатын-ҡыҙҙарына арнала. Агапкин әҫәре». Марш беренсе тапҡыр 1912 йылдың көҙөндә [[Тамбов]]та 7-се запастағы кавалерия полкы сафтары строевой смотрында күп халыҡ алдында башҡарыла. Михаил Черток былай тип билдәләй: «Рәсәй дәүләт китапханаһы Пашков йортонда Яков Богорадтың хеҙмәттәрен тикшереп, беҙ Агапкин тураһында иҫкә алыуын таба алманыҡ, Богорад <…> үҙенең барлыҡ клиенттарын да ентекләп яҙып барған»<ref name="slavyanka2012.ru">{{Cite web|url=http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/|title=Василий Агапкин и его марш «Прощание славянки»|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123224148/http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/|archivedate=2012-01-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123224148/http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/ |date=2012-01-23 }}</ref>. Ю. Г. Циммерман нәшриәтенең 1910—1914 йылдарҙағы баҫма каталогтарында ла Черток «Славянканың хушлашыуы» маршы тураһында мәғлүмәт тапмай, В. В. Соколов та тапмай. Рәсәй дәүләт китапханаһының РГБ электрон каталогында И. А. Шатровтың «Осень настала: Дуэт для двух голосов с фп. / Перелож. Я. Ф. Пригожаго. — М. : Изд. авт. : Печ. В. Гроссе, [1913].» әҫәрен табырға мөмкин.<ref>[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=Осень+Настала&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=6&v=card&ce=4 Шатров, И. А. Осень настала: Дуэт для двух голосов с фп.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031235309/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=%D0%9E%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C+%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=6&v=card&ce=4 |date=2013-10-31 }}</ref> Билдәһеҙ авторҙың XX быуат башында билдәлелек алған һәм бер нисә тапҡыр пластинкаларға яҙылған «Тыуған илде һағыныу»<ref>[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=189&l=russian Тоска по родине, марш]</ref> маршына оҡшағанлығы ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ике марштың да төҙөлөү формаһы бер төрлө — дүрт тактлы инеш, төп темаһы, бастар солоһы һәм трио. Ике марш та минорҙа — «Тыуған илде һағыныу» ля-минорҙа, ә «Славянканың хушлашыуы» (В. Гроссе Печатня баҫмаһында сыҡҡан В. В. Соколов китабында килтерелгән «Славянканың хушлашыуы» буйынса фекер йөрөткәндә) до-минорҙа. Һуңыраҡ ике марш та бер нисә тапҡыр башҡа тонға күсерелгән — «Тыуған илде һағыныу» хәҙер до-минорҙа билдәле, ә «Славянканың хушлашыуы» 1945 йылғы Семён Александрович Чернецкий редакцияһынан һуң әлегә тиклем ми-бемоль минорҙа башҡарыла һәм баҫыла. Уларҙың уртаҡ мәғәнәләре, уртаҡ йүнәлеше — һағыш, хушлашыу, яҡыныңды һәм туғаныңдан айырылыу хатта юғалтыу, хәтирәләр, хәсрәт марштарҙы берләштерә һәм яҡынайта. Бәлки, «Тыуған илде һағыныу» йәш музыкант Василий Агапкинға «илһам» сығанағы булғандыр. Шулай ҙа бөтә урыҫ марштары ла минор гармониялы тигән фекер хаталы. Мәҫәлән, XIX быуат аҙағының билдәле марштары — В. Ф. Беккерҙың «Еңеү шатлығы», «Скобелев» (Франц. К?), Ф. Э. Фурмандың «Суворов маршы», билдәһеҙ авторҙарҙың "Герой"ы, «Еңеүселәр триумфы» авторы билдәһеҙ, И. И. Техтерҙың 92-се Печора пехота полкы маршы, билдәһеҙ авторҙың 108-се Һарытау пехота полкы маршы, Пётр Чайковскийҙың 98-се Юрьев пехота полкы маршы һ. б. — мажор гармониялы һәм минорға модулләшмәгән. Элекке марштар, Лейб-гвардия Преображенский полкы, Семёнов полкы, Измайлово полкы, Гренадер полкы, Павлов полкы марштары, триола ғына минорҙа. Тутунов дүрт иң билдәле урыҫ хәрби-музыка мәҙәниәте әҫәрҙәрен дөйөмләштерә: вальсы «Маньчжурия янартауҙарында сопка» һәм «Амур тулҡындары» (Илья Шатров һәм Макс Кюсс), «Тыуған илде һағыныу» (Д. М. Трифонов?) һәм Агапкиндың «Славянканың хушлашыуы» марштары. Ул интонация ҡоролошо буйынса ике вальстың да марштар менән уртаҡлығы барлығын билдәләй, уларҙы V-се баҫҡыстан III-сө баҫҡысҡа һикереш «бәйләй» ти<ref>''Тутунов В. И.'' Военная музыка России. / под общ. ред. Е. С. Аксёнова. — М.: Музыка, 2005</ref>. Марш хәрби оркестр өсөн яҙыла, һүҙҙәре булмай. Бөтә текстары ла һуңғараҡ барлыҡҡа килә. Киев грамяҙмалар фирмаһы Экстрафон [[1915 йыл]]да был марш яҙылған граммофон пластинкалар сығарыуы арҡаһында<ref>[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=11797&sessionid=e781530ca2c5bdabef051c50bc69cfec № 21245, Дух. орк. Киевск. оперного театра]</ref>,ул бик тиҙ арала Рәсәйҙә билдәлелек ала. Был музыка аҫтында полктар [[Беренсе донъя һуғышы]] фронттарына киткән. Марш көйө бөтә донъяла бик тиҙ танылыу ала: уны [[Болгария]], [[Германия]], [[Австрия]], [[Норвегия]], [[Румыния]], [[Франция]], [[Швеция]], [[Югославия]] һәм башҡа илдәрҙең хәрби оркестрҙары башҡарған. Әммә һанап үтелгән илдәрҙә граммофон пластинкаһына яҙҙырыу, Рәсәй империяһынан ситтә партитуралар баҫтырыу тураһында мәғлүмәт юҡ. == Һүҙҙәре == «Славянканың хушлашыуы» маршы 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң да, бигерәк тә аҡтар хәрәкәтендә популяр булып ҡала. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында марш музыкаһына үҙ ирке менән һуғышҡа китеүселәр йыры ижад ителә («Вспоили вы нас и вскормили…»), һәм ул беҙҙең көндәргә тиклем башланғыс төрөндә түгел, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарының өс вариантында: Ирекле армияла [https://web.archive.org/web/20160304055938/http://orel3.rsl.ru/sim/28.07.08/freew.mp3 студент батальоны йыры] һәм [http://a-pesni.org/grvojna/bel/sibirmarch.php «Себер маршы»] — Себер халыҡ армияһы маршы, артабан — Колчак армияһы маршы булараҡ килеп еткән. Текстың өсөнсө фаразы Дроздов дивизияһына ҡарай. «Генерал Врангелдың рус армияһы. Кубань һәм Төньяҡ Таврия һуғыштары» китабында, артиллерист Виктор Ларионов хәтирәләрендә бына шулай тип телгә ала: {{начало цитаты}} Тәүге, Ҡырымда ижад ителгән полк йырын башҡаралар ине: <poem> Через вал Перекопский шагая, Позабывши былые беды, В дни весёлого, светлого мая Потянулись на север Дрозды. </poem> {{конец цитаты}} Ларионов шунда уҡ Беренсе полктың беренсе ротаһы үҙенең традицион Андреев флагын «Славянка» йыры йырлап алып ингәнен иҫкә ала. Бәлки, «Славянканың хушлашыуы» йырының был варианты Дроздов дивизияһының Беренсе полкы йыры булғандыр. [[Ҡыҙыл майҙан|яңғыраған]] [[1941 йыл|1941 йылдың 7 ноябрендә]] үткән парадта йыйылма хәрби оркестрға Агапкин үҙе дирижёрлыҡ иткән, сөнки формаль рәүештә илдең төп парады [[Һамар|Куйбышевта]] үткән, һәм унда йыйылма оркестр менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] Баш капельмейстеры С. А. Чернецкий етәкселек иткән. Марш яңғырай ли «Славянканың хушлашыуы» [[Ҡыҙыл майҙан|Ҡыҙыл майҙандағы]] парадта яңғыраны микән — мәсьәлә асыҡ ҡала. Йыйылма оркестр музыканттары Хәрби-дирижёрлыҡ факультеты курсанттары менән осрашыуҙарҙа марш яңғыраны, тип раҫлаған. [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] шулай уҡ үҙенең мемуарҙарында марш башҡарылды тип раҫланы. Совет Армияһы Хәрби-оркестр хеҙмәте начальнигы Василий Ивановичтың уҡыусыһы [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] халыҡ артисы, генерал-майор Николай Назаров хәтирәләре буйынса, был марш 1941 йылдың 7 ноябре парадында яңғыраған. Владимир Соколовтың Агапкиндың ҡыҙының хәтирәләре буйынса яҙылған «Славянканың хушлашыуы» китабында (Мәскәү, «Совет композиторы», 1987 йыл) парадта марш башҡарылғаны телгә алына: {{начало цитаты}} Уны тулыһынса бер уй сорнап алғайны. Яугирҙәрҙең көсөн арттырыу, үс сәғәтен яҡынайтыу маҡсатында, музыкаль көй һалдат күңеленең тәрән ҡылдарын бар тәрәнлегенә сиртергә тейеш. Йыйылма оркестр «Славянканың хушлашыуы»н уйнаны. Марштың патриотик көйө һалдаттарҙың уйҙары һәм тойғолары менән аһәңдәш ине, һәм улар һәр береһе Ҡыҙыл майҙандан уның юғары рухи көйләнешен, дәртләндергес илһамын үҙ хәтеренә һеңдереп алып сыҡты… Һалдаттар тигеҙ рәттәргә теҙелеп атланы.<ref>[http://musicplanet.ru/belov/html/11_Raznoe/musykanty/Agapkin.htm ЗДРАВСТВУЙ, ПРОЩАНИЕ СЛАВЯНКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017114650/http://musicplanet.ru/belov/html/11_Raznoe/musykanty/Agapkin.htm |date=2010-10-17 }}</ref> {{конец цитаты}} 1941 йылғы парад тураһындағы фильмды тауышландырғанда, монтажлау өсөн бик күп революцияға тиклемге марштар алынһа ла, был марш ҡулланылмаған. Марш СССР-ҙа 1929 йылда баҫып сығарылған<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/note/lc/52/7#pict Разделитель Агапкин Василий Иванович 1884—1964 Композитор, дирижёр, карточка 7 из 12]</ref>, ул С. А. Чернецкийҙың 1945 йылда баҫылған «[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА]] оркестры хеҙмәт-строевой репертуар» дирекциондар йыйынтығында телгә алына. Шуныһы ҡыҙыҡ: йыйынтыҡ төҙөүсе композитор, генерал-майор С. А. Чернецкий, маршты һүрәтләгәнгәндә, «типик революцияға тиклемге марш» булараҡ, һаран гармониялы, артыҡ ябайлаштырылған, тип тәнҡитләй. "Үҙешмәкәр оркестр өсөн популяр марштар йыйынтығы"н (Мәскәү, Музгиз, 1953 й.), 1955, 1959 йылғы боронғо популяр марштар йыйынтыҡтарында баян өсөн һалыуҙарҙа переложение тәүге ноталарҙы (Мәскәү, Музгиз, 1955, 1959 йылдар) билдәләргә мөмкин. Был йыйынтыҡтарҙы [http://www.rsl.ru/ Рәсәй дәүләт китапханаһының] электрон каталогында ҡарарға мөмкин. Һуңғараҡ марш бөтә ерҙә лә осрай. Иң тәүге яҙмалар араһында, бәлки, 1944 йылда И. В. Петров етәкселегендәге [http://www.sovmusic.ru/sam/s8408.mp3 оркестр яҙмаһы] атарға була. Улар Апрелевский заводы пластинкаһында (АП12334/12335 1944 й.) (йәки [http://www.russian-records.com/details.php?image_id=10636 2]) пластинкалы һәм «Мәскәү оркестрҙары башҡарыуында марштар һәм кавалерия музыкаһы» («Colosseum», New York, USA, 1954) америка пластинкаһында сығарыла. Моғайын, «Торналар оса» фильмында тап ошо яҙма яңғырай. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем И. В. Петров етәкләгән Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия оркестры башҡара тип фараз итергә кәрәк. [http://www.sovmusic.ru/sam/s7864.mp3 Авторҙың үҙ яҙмаһы] (йәки [http://www.sovmusic.ru/m/izvospom.mp3 2]), тип самаларға була, әлегә уны булдырыу датаһы билдәләнмәгән. Бәлки, был яҙма Василий Агапкиндың үҙенеке лә түгелдер, әммә ул нюанстары һәм штрихтары менән дирижёр И. В. Петровтың эштәренән айырыла. Стилистик билдәләр буйынса, ҙур ихтималлыҡ менән, был 30—50-се йылдарҙағы ҙур совет оркестры яҙмаһы тип раҫларға була. Әгәр оркестрҙың ҙур составын иғтибарға алғанда, был 1947—1955 йылдарҙа Агапкин етәкселек иткән СССР Дәүләт Хәүефһеҙлеге Министрлығының МГБ Өлгөлө оркестры булыуы бик мөмкин. Марш СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышына тиклем тыйылған булған һәм тәүге тапҡыр 1957 йылда «Торналар оса» фильмында яңғырай тигән киң таралған ҡараш йәшәй. {{начало цитаты}} Существует легенда о том, что будто бы на параде 7 ноября 1941 года исполнялся марш «Прощание славянки». Но этого не было, в архивах хранится точный список всех исполнявшихся тогда произведений. Да этого и не могло быть — ведь марш «Прощание славянки» был запрещен. И только после выхода на экраны знаменитого фильма «Летят журавли» этот марш был реабилитирован. Но это уже 1957 год.<ref>[http://www.hram-ks.ru/slavynka.shtml Марш «Прощание славянки»]</ref> {{конец цитаты}} {{начало цитаты}} Событие это в наши дни довольно подробно описано в книгах и очерках, посвященных Агапкину и его знаменитому маршу. Авторы их ошибаются только в одном: на том памятном ноябрьском параде «Прощание славянки» оркестр не исполнял, поскольку, как я уже упомянул, он был запрещен. Не звучал он в исполнении сводного тысячетрубного оркестра и во время парада Победы в 45-м. Полковник Василий Иванович Агапкин встречал на нём победителей, как помощник главного дирижёра этого оркестра генерал-майора С. А. Чернецкого. «Реабилитировала» и вернула всем нам этот марш замечательная кинокартина о войне — «Летят журавли». Есть там, как вы помните, замечательная сцена: проводы добровольцев. Помните? Многолюдье провожающих у двора школы, где происходит сбор добровольцев. Вдоль решетки мечется Вероника. Ведь где-то здесь её Борис. Напряжение последних секунд. Отчаяние. И вдруг оркестр грянул марш «Прощание славянки»…<ref>{{Cite web |url=http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |title=Долгое прощание славянки. |accessdate=2010-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202222559/http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222559/http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |date=2013-12-02 }}</ref> {{конец цитаты}} {{начало цитаты}} Вспомните кинофильм «Летят журавли», проводы добровольцев, сцену, вошедшую в историю кино, как вошли в неё одесская лестница из «Потемкина» и психическая атака из «Чапаева». Эта сцена не стала бы мировым шедевром, если бы трагичность её не была так выразительно подчеркнута мелодией марша «Прощание славянки». Думается, Михаилу Калатозову нелегко дался выбор музыки, раз он решился пойти против правды: в 1941 году, когда происходят проводы добровольцев в его фильме, этот марш не мог звучать, он был запрещен, как и многое другое; исполнять его начнут позже, в 1943-ем, кстати, тогда же, когда в Красной Армии введут погоны.<ref>[http://www.darial-online.ru/2010_2/totrov.shtml НОТА ЩЕМЯЩЕЙ ПЕЧАЛИ]</ref> {{конец цитаты}} 1955 йылдан башлап [[Севастополь]] һәм Симферополь ҡала тимер юл вокзалдарынан бөтә поездарҙы ла «Славянканың хушлашыуы» маршы көйө (ә 1993 йылдан алып — фәҡәт Мәскәү поезын ғына) оҙата. «Славянканың хушлашыуы» маршы Икенсе донъя һуғышынан һуң популяр була. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда марш көйөнә яҙылған йырҙар киң таралыуына ҡарамаҫтан, был маршты Рәсәй империяһы йәки СССР символы булараҡ файҙаланыу, грампластинкалар яҙҙырыу, ноталарын баҫтырыу тураһында телгә алынмай. Һуңғараҡ маршты төрлө совет оркестрҙары бер нисә тапҡыр яҙҙырған. 60—70-се йылдарҙа Н. Назаров, А. Мальцев, Н. Сергеев етәкселегендәге СССР Оборона Министрлығының Беренсе айырым күрһәтмә оркестры һәм 1995 йылғы Н. Ф. Ущаповский етәкселегендәге [http://narod.ru/disk/5382656000/01%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B8(%D0%92.%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B8%D0%BD).wma] Ленинград хәрби округы штабы Оркестры эштәрен марштың «эталон» яҙмалары тип билдәләргә була. Маршты [http://www.sovmusic.ru/m/slavank2.mp3 Почёты ҡарауыл Өлгөлө оркестры], Ленинград Хәрби-Диңгеҙ базаһы ЛВМБ Адмиралтейский оркестры, Кавказ Аръяғы хәрби округы штабы оркестры кеүек һәм башҡа оркестрҙар яҙҙырған. Сит ил оркестрҙарынан маршты [http://www.sovmusic.ru/m/proshan3.mp3 марштыҠытай Халыҡ Республикаһы Халыҡ Азатлыҡ Армияһы оркестры], америка [http://narod.ru/disk/5382695000/Farewell%20To%20A%20Slavic%20Woman%20%5BAgapkin%5D.MP3.html United States Marine Band], немец [http://www.sovmusic.ru/m/proshan2.mp3 Stabsmusikkorps] [http://www.sovmusic.ru/m/proshan2.mp3 der Grenztruppen] (ГДР) Heeresmusikkorps 1, Heeresmusikkorps 300 Stabsmusikkorps der Bundeswehr, австрия Militärmusik Kärnten оркестрҙары яҙҙырған. == Хәҙерге ваҡытта == 1914 йылда был көйгә тәүге текстар барлыҡҡа килгән, авторы билдәһеҙ: {{Начало цитаты}} <poem> Вспоили вы нас и вскормили, Отчизны родные поля. И мы беззаветно любили Тебя, Святой Руси земля. Припев: Но грозный час борьбы настал, Коварный враг на нас напал. И каждому, кто Руси сын, На бой с врагом лишь путь один. </poem> {{Конец цитаты}} Ошо һүҙҙәр менән музыка Ирекле армияның студенттар батальоны гимнына әүерелгән. [[1918 йыл]]да йыр Халыҡ армияһында Себер маршы булараҡ тыуа: {{Начало цитаты}} <poem> Вспоили вы нас и вскормили, Сибири родные поля. И мы беззаветно любили Тебя, страна снега и льда. </poem> {{Конец цитаты}} [[1920 йыл]]да уны Дроздовский дивизияһы яугирҙәре йырлай торған булған: {{Начало цитаты}} <poem> Через вал Перекопский шагая, Позабывши былые беды, В дни веселого светлого мая, Потянулись на север «Дрозды»<ref>{{cite web|url=http://a-pesni.org/drugije/proschanie.php|title=Прощание славянки|description=A-pesni|accessdate=2014-07-24}}</ref>. </poem> {{Конец цитаты}} Марш көйөнә яңы текстар XX быуаттың икенсе яртыһында ла яҙылған. 1967 йылда СССР-ҙа марштың ноталары Аркадий Федотов тексы менән баҫылып сыға: {{Начало цитаты}} <poem> Этот марш не смолкал на перронах, Когда враг заслонял горизонт. С ним отцов наших в дымных вагонах Поезда увозили на фронт. Он в семнадцатом брал с нами Зимний, (1990-сы йылдарҙан йыр юлы былай тип үҙгәртелгән: Он Москву отстоял в сорок первом) В сорок пятом — шагал на Берлин, Он с солдатом прошёл до Победы По дорогам нелёгких годин. Припев: И если в поход Страна позовёт За край наш родной Мы все пойдём в священный бой! </poem> {{Конец цитаты}} 1974 йылда «Славянканың хушлашыуы» Александр Галич тексы менән автор башҡарыуында<ref>[http://c-pravda.ru/newspapers/2014/12/13/pavel-kryuchkov-zvukozapis---variant-bessmertiya П. Крючков. Звукозапись — вариант бессмертия] // «Крымская правда», 13 декабря 2014 г.</ref> тарала: {{Начало цитаты}} <poem> Снова даль предо мной неоглядная, Ширь степная и неба лазурь. Не грусти ж ты, моя ненаглядная, И бровей своих темных не хмурь! Припев: Вперёд, за взводом взвод, Труба боевая зовёт! Пришел из Ставки Приказ к отправке — И, значит, нам пора в поход! </poem> {{Конец цитаты}} 1984 йылда В. Лазарев Василий Агапкин 1913 йылда тамамлаған Тамбов музыка училищеһы бинаһында мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы уңайынан марштың яңы вариантын яҙа [http://www.sovmusic.ru/m/proshan6.mp3 (http://www.sovmusic.ru/m/proshan6.mp3]) {{Начало цитаты}} <poem> Наступает минута прощания, Ты глядишь мне тревожно в глаза, И ловлю я родное дыхание, А вдали уже дышит гроза. Дрогнул воздух туманный и синий, И тревога коснулась висков, И зовет нас на подвиг Россия, Веет ветром от шага полков. Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Не все из нас придут назад. Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Прости-прощай, прости-прощай... Летят, летят года, Уходят во мглу поезда, А в них - солдаты. И в небе темном Горит солдатская звезда. А в них - солдаты. И в небе темном Горит солдатская звезда. Летят, летят года, А песня - ты с нами всегда: Тебя мы помним, И в небе темном Горит солдатская звезда. Тебя мы помним, И в небе темном Горит солдатская звезда. Лес да степь, да в степи полустанки. Свет вечерней и новой зари - Не забудь же прощанье Славянки, Сокровенно в душе повтори! Нет, не будет душа безучастна - Справедливости светят огни... За любовь, за великое братство Отдавали мы жизни свои. Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Прости-прощай, прости-прощай... </poem> {{Конец цитаты}} Иркутск халыҡ драма ҡала театры актёры Андрей Мингалёв яҙған текст 1990-сы йылдарға ҡарай; был вариантта марш йырсы Татьяна Петрова (был текст менән маршты тәүге башҡарыусы), Жанна Бичевская һәм башҡалар репертуарына инә: {{Начало цитаты}} <poem> Много песен мы в сердце сложили, Воспевая родные края, Беззаветно тебя мы любили, Святорусская наша земля. Высоко ты главу поднимала, Словно солнце, твой лик воссиял, Но ты жертвою подлости стала Тех, кто предал тебя и продал. Припев: И снова в поход труба нас зовёт. Мы вновь встанем в строй И все пойдём в священный бой. </poem> {{Конец цитаты}} Бынан тыш, «Славянканың хушлашыуы» Роман Шлезак тексы менән «Расшумелись ивы плакучие» (полякса <span lang="pl" style="font-style:italic;">Rozszumiały płaczące się wierzby</span>)<ref>[http://a-pesni.org/ww2-polsk/wierzby.htm «Rozszumiały się wierzby płaczące»]</ref> [[Польша]]ла 1939-45 йй. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында Армия крайова<ref>[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=9109 PAWEL PROKOPIENI Bas-Baryton z Orkiestra Rozszumialy sie wierzby placzace Piesn powstania]</ref> партизан хәрәкәте гимны була. [[Финляндия]]ла был марш көйөнә «Ирекле Рәсәй» ({{Lang-fi|[[:fi:Vapaa_Venäjä|Vapaa Venäjä]]}}) йыры яҙыла. Текст авторы билдәһеҙ<ref>[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=7717 Vapaa Wenäjä (Free Russia) With Orchestra OTTO PYYKKONEN, Tenor]</ref>. 1969 йылда йыр {{Тәржемәһеҙ 5|Франк, Рейо|Рейо Франка|fi|Reijo Frank}}<ref>{{Youtube|haiYhza0vqo|Vapaa Venäjä}}</ref> башҡарыуында милли хит-парадта Израилдә йыр «Сиктәр араһында» ({{Lang-he|בין גבולות}}) исеме менән билдәле, шиғырын 19 йәшлек Хаим Хефәр яҙған. Һәм Беренсе донъя һуғышынан һуң Фәләстин мандаты<ref>{{Youtube|-idDvI9Jok0|ISRAEL MUSIC HISTORY "Прощание Славянки" IDF Education Corps Choir Heb. Version}}</ref> осоронда британдарҙың Ливандан йәшерен эмиграцияға ҡаршы көрәшенә йүнәлтелгән. == Башҡорт телендә үҙенсәлекле тәржемәһе == Быйыл ғына Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Әүешкүл мәктәбенең рус теле уҡытыусыһы Гөлшат Шаһиева, Еңеүҙең 75 йыллығын ҡаршылау кисерештәре менән илһамланып, «Славянканың хушлашыуы» көйөнә {{Начало цитаты}} <poem> "Башҡорт атлылары маршы"н ижад итте. («Прощание Славянки» көйөнә) (Василий Агапкин музыкаһы, Башҡортса вариант - Гөлшат Шаһиева һүҙҙәре Изге яу фарманы илемдә яңғ(ы)раны. Халҡым алды ҡулға ҡоралын. Ҡалдырып баш йортон, яу сапты башҡортом, Фатихаһын алып Уралдың. Ал байраҡ талпына, күңелдәр ашҡына, Йөрәктә - үс- нәфрәт ялҡыны. Мендек беҙ аттарға, теҙелдек сафтарға, Һүҙ бирҙек Ватанды һаҡларға. Тыуған ил өсөн йәлләмәм көсөм. Яуға мин китәм, Ҡурҡыу белмәм- мин ант итәм! Үтер айҙар, йылдар, Ҡайта алмаҫ бик күп улдар. Аямай йәнде, түгербеҙ ҡанды, Еңеп ҡайтырбыҙ дошманды. Күк күкрәй, ер тетрәй, ярһып саба аттар. Ут эсендә ауыл- ҡалалар. Үлем сәсә туптар, ятып ҡала дуҫтар, Тик алға ынтыла һалдаттар. Эйәрҙә барғанда, ҡыҫҡа ял- привалда Тыуған яҡты иҫкә алалар. Яҙалар һалдаттар өс мөйөшлө хаттар, Яҡынайһын тиеп аралар: “Һаумы, Ватаным! Ныҡ бул, ҡатыным! Һаҡлайым һине, Мин ҡайтырмын, тик көт мине”. Үтә айҙар, йылдар, Ятып ҡалды бик күп улдар. Аямай йәнде, түгәбеҙ ҡанды, Еңеп ҡайтырбыҙ дошманды. Яугир ат һәм һалдат уртаҡ кисте яуҙы, Түҙҙе ҡыштың ҡарлы буранын, Еңде мең үлемде, һаҡланы илемде, Ғорур үтте Берлин урамын. Килде май - шанлы ай, Еңеү таңы атты, Йөҙҙәрҙә балҡыны нур- шатлыҡ. Һалдат менән бергә саптар башҡорт аты Алып килде илгә азатлыҡ. Ҡаршы ал, Ватан! Ғорурлан, атам! Тоғро ҡалдым антҡа. Дан яугир ат һәм һалдатҡа! Үтте айҙар, йылдар, ятып ҡалды бик күп улдар. Аямай йәнде, түктек беҙ ҡанды. Еңеп ҡайттыҡ беҙ дошманды! CC BY-SA 4.0 </poem> {{Конец цитаты}} == Хәҙерге ваҡытта == [[Файл:Памятник_«Прощание_славянки»_9.jpeg|мини|{{Center|[[Памятник «Прощание славянки»]]. Москва, [[Белорусский вокзал]]}}]] Беҙҙең көндәрҙә марш тауышы аҫтында рейсҡа юлланалар; * Пассажирские теплоходы на [[Волга|Волге]], * Пассажирский теплоход из Мурманска в Островной, * Пассажирский теплоход «Механик Калашников» из Омска в Салехард, * Пассажирский поезд «Запорожье — Киев», * Фирменный поезд «Белгород — Москва», * Фирменный поезд «Волгоград» из [[Волгоград]]а в [[Мәскәү|Москву]], * Фирменный поезд «Тамбов» (Тамбов—Москва), * Фирменный поезд «Россия» из [[Владивосток]]а в [[Мәскәү|Москву]], * Фирменный поезд «Кама» из [[Пермь|Перми]] в Москву, * Фирменный поезд «Вятка» из [[Киров (Киров өлкәһе)|Кирова]] в Москву, * Фирменный поезд {{Тәржемәһеҙ 3|Италмас (поезд)|«Италмас»|udm}} из [[Ижевск]]а, * Фирменный поезд «Енисей» из Красноярска в Москву, * Экспресс и фирменный поезд «Тургенев» из Орла в Москву, * Международный поезд на пограничной станции Забайкальск [[Байкал аръяғы крайы|Забайкальского края]] (поезд «Пекин—Москва»), * Фирменный поезд «Николай Конарёв» из Харькова в Москву, * Фирменный поезд «Малахит» из [[Түбәнге Тагил|Нижнего Тагила]] в Москву, * Фирменный поезд «Океан» (Хабаровск—Владивосток), * Фирменный поезд «Сура» (Пенза—Москва), * Фирменный поезд Воронеж—Москва, * Фирменный поезд Ульяновск—Москва, * Поезд «Таврия» Симферополь—Москва * Поезд «Таврия» Севастополь—Санкт-Петербург * Фирменный поезд «Славутич» (Симферополь-Киев), * Фирменный поезд «Смоленск — Москва», * Фирменный поезд «Текстильный край» (Иваново-Санкт-Петербург), * Фирменный поезд «Урал» (Екатеринбург — Москва), * Поезд Архангельск-Москва, * Поезд Черновцы-Москва, * Фирменный поезд «Лугань» (Луганск-Киев), а также из Луганска в Москву (в прошлом), * На Свердловской детской железной дороге города [[Екатеринбург]]а фирменный поезд «Юный Уралец» также отправляется под этот марш. * На Горьковской детской железной дороге города каждый уходящий состав со станции «Родина» отправляется под этот марш. * Традиционно под него отправляются поезда из Севастополя, Абакана и Феодосии. * Поезд Киев- Москва уходил под звуки «Славянки», * Паром Ванино-Холмск также отправлялся под звуки этого марша, * Поезд Абакан-Москва, * Фирменный поезд «Волгоград-Москва», * Фирменный поезд «Саратов» (Саратов-Москва), * Фирменный поезд Уфа-Москва. Рәсәйҙә «Славянканың хушлашыуы» көйөн уйнатып һалдат хеҙмәтенә алыныусылар новобранец хеҙмәт итеү урынына йүнәлеүсе эшелондарҙы вокзалдан оҙатҡандар. Совет заманынан беҙҙең көндәргә тиклем ошо марш тауыш аҫтында әрме хеҙмәтен тултырған һалдаттарҙы хәрби частан өйҙәренә оҙатыу йолалары атҡарылған. Марш [[Тамбов өлкәһе|Тамбов өлкәһенең]] гимны булып тора. «72 метр» фильмының эш исеме «Славянканың хушлашыуы» тип аталғаны билдәле. 2014 йылдың 8 майында Белорус вокзалында «Славянканың хушлашыуы» скульптура проектын асыу тантанаһы булды. Тамбовта Василий Агапкин һәм Илья Шатров һәйкәлдәре стелаһында марш юлдары {{comment|соҡоп яҙылған|выгравированы}}. == Һылтанмалар == *{{навигация}} * [http://www.partita.ru/marches.shtml#15 Ноты марша «Прощание славянки» для духового оркестра] * [http://a-pesni.org/grvojna/bel/vspoilivynas.php Песня добровольцев студенческого батальона] * [http://www.sovmusic.ru/m/slavank2.mp3 Прощание Славянки на сайте SovMusic] * {{youtube|5_396VHg6t4|в исполнении Центрального военного оркестра Министерства обороны Российской Федерации, дирижёр В. Халилов, 2010 год}} * {{youtube|3XywSEhJ1mI|в исполнении Центрального военного оркестра Министерства обороны Российской Федерации, дирижёр В. Халилов. 2009 год}} * {{youtube|fhFODm-3MdU|Москва, 2009 год}} * [http://www.tmbv.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6729:2010-06-22-12-31-07&catid=316:2010-06-22-12-26-23& Легенда о создании марша «Прощание славянки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118190157/http://www.tmbv.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6729:2010-06-22-12-31-07&catid=316:2010-06-22-12-26-23& |date=2012-01-18 }} * [http://www.a-pesni.org/drugije/proschanie.php ПРОЩАНИЕ СЛАВЯНКИ] * [http://www.1tv.ru/news/social/209288 Столетие отмечает знаменитый на весь мир марш «Прощание славянки»] на [[Первый канал (Россия)|Первом канале]] * [http://ria.ru/culture/20121221/915688672.html Русские и сербы отметили 100-летний юбилей марша «Прощание славянки»] * [https://www.retroportal.ru/marsh_proshanie_slavyanki_agapkin_lazarev.html Марш «Прощание славянки». Миф и правда. Интервью с поэтом Владимиром Лазаревым] {{Тышҡы һылтанмалар}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Урыҫ телендә йырҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ldni4tbdb4pfy0q1ggbcpq351gtzcd8 0 162057 1297619 1285463 2026-05-20T23:52:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297619 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Андрей Дмитриевич Сахаров''' ([[21 май]] [[1921 йыл|1921]], [[Мәскәү]] — [[14 декабрь]] [[1989 йыл|1989]], Мәскәү) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] физик-теоретигы, СССР Фәндәр академияһы академигы, тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе. Йәмәғәт эшмәкәре, диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы; СССР халыҡ депутаты, Европа һәм Азия Совет Республикалары Союзы конституцияһы проекты авторы, 1975 йыл өсөн Нобель премияһы лауреаты. Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүҙе ғәйепләгәндән һуң барлыҡ совнт наградаларынан һәм премияларынан мәхрүм ителә, 1980 йылда ҡатына Елена Боннэр менән Мәскәүҙән ҡыуыла. 1986 йылдың аҙағында КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|С. Горбачев]] уларға һөргөндән Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә. Был донъяла СССР-ҙа исенме төрлө фекер йөрөтөү менән көрәште туҡтатыуҙың мөһим мәле тип баһалана. == Сығышы һәм белеме == {{Внешнее изображение}}Атаһы, Дмитрий Иванович Сахаров — физика уҡытыусыһы, билдәле күнегеүҙәр тупланмаһы авторы — урыҫ<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10476 Лишённый звания Трижды Героя Социалистического Труда Сахаров Андрей Дмитриевич :: Герои страны]</ref>, әсәһе Екатерина Алексеевна Сахарова (ҡыҙ фамилияһы — Софиано) — грек сығышлы хәрбиҙәр тоҡомонан булған Алексей Семенович Софианоның ҡыҙы — хужабикә. Әсәһе яғынан өләсәһе Зинаида Евграфовна Софиано — Белгород дворяндары Мухановтар тоҡомонан. Рухи атаһы (крестный) — билдәле музыкант Александр Борисович Гольденвейзер. Иртә бала сағы һәм йәшлеге [[Мәскәү]]ҙә үтә. Башланғыс белемде Сахаров өйҙә ала. Мәктәпкә етенсе синыфҡа бара. [[1938 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағас, Сахаров [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика факультетына уҡырға инә. Һуғыш башланғас, [[1941 йыл]]дың йәйендә хәрби академияға уҡырға инеп ҡарай, әммә сәләмәтлек торошо буйынса ҡабул ителмәй. [[1942 йыл]]да [[Ашхабад]]ҡа эвакуацияланған МДУ-ны отличие менән тамамлай<ref>Часть МГУ была эвакуирована в Ашхабад, где для занятий было выделено [[Туркменский государственный университет имени Махтумкули|Ашхабадского пединститута]]. Многие занятия для студентов МГУ и пединститута были совместными — </ref>. {{цитата|автор=М. И. Кацнельсон|[[Сергей Васильевич Вонсовский]] рассказал, со слов [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамма]], как Тамм и [[Леонтович, Михаил Александрович|Леонтович]] принимали у студента Сахарова экзамен по теории относительности — и поставили ему тройку. Потом, чуть ли не ночью после экзамена, Тамм позвонил Леонтовичу и сказал что-то вроде: «Слушай, так ведь этот студент всё правильно говорил?! Это мы с тобой ничего не поняли — это нам надо тройки ставить! Надо с ним ещё поговорить». Так Сахаров стал учеником Тамма.<ref>М. И. Кацнельсон. [http://lit.lib.ru/i/irhin_w_j/vonsovskii.shtml О работе с Сергеем Васильевичем Вонсовским]</ref>}} Икенсе сығанаҡ буйынса<ref>Борис Болотовский. [http://trv-science.ru/2011/05/10/za-spinoj-u-gullivera-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-d-saxarova/ За спиной у Гулливера. К 90-летию со дня рождения А. Д. Сахарова]</ref> имтихан тапшырыу аспирантурала И. Е. Тамм менән бергә уҡығанда була. Имтиханды С. М. Рытов һәм Е. Л. Фейнберг ҡабул итә, Сахаров бары тик «дүртле» ала. [[1942 йыл]]да Ҡоралланыу халыҡ комиссариаты ҡарамағына йүнәлтелә, унан [[Ульяновск]] патрондар эшләү заводына ебәрелә. Шул уҡ йылда броняны тишеүсе сердечниктарҙы тикшереү ҡоралын уйлап таба һәм башҡа тәҡдимдәр индерә. == Фәнни эшмәкәрлеге == 1944 йылдың аҙағында ФИАН аспирантураһына уҡырға инә (ғилми етәксеһе — [[И.Е. Тамм]]). Вафатына тиклем Лебедев исемендәге ФИАН хеҙмәткәре булып ҡала. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Академик Тамм үтенесе буйынса МЭИ-ға ҡабул ителәҡабул ителгән МЭИ<ref>{{Cite web|url=http://mei.givc.ru/structure/29/921/|title=Музей истории МЭИ|accessdate=2015-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316080832/http://mei.givc.ru/structure/29/921/|archivedate=2016-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316080832/http://mei.givc.ru/structure/29/921/ |date=2016-03-16 }}</ref>. 1948 йылда махсус төркөмгә индерелә һәм 1968 йылға тиклем термоядро ҡоралын эшләү өлкәһендә хеҙмәт итә, «Сахаров слойкаһы» тип аталған схема буйынса беренсе совет водород бомбаһын проектлауҙат һәм эшләүҙә ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Сахаров Тамм менән бергә 1950—1951 йылдарҙа идара ителеүсе термоядро реакцияһы буйынса тикшеренеүҙәр уҙғара. Мәскәү энергетика институтында ядро физикаһы, [[сағыштырмалыҡ теорияһы]] һәм электричество буйынса курстар уҡый. Физика-математика фәндәре докторы (1953 йыл). Шул уҡ йылда 32 йәшендә СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана һәм йәше буйынса С. Л. Соболевтан ҡала, икенсе йәш академик була<ref>[http://www.rg.ru/2006/06/14/skrynsky.html Интервью академика А. Н. Скринского].</ref>. Уға рекомендацияны академик [[И. В. Курчатов]] һәм СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Ю. Б. Харитон һәм Я. Б. Зельдович яҙа<ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Exposition/Texts/App_OM10.html Отзыв о научной деятельности А. Д. Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217062727/http://www.sakharov-archive.ru/Exposition/Texts/App_OM10.html |date=2020-02-17 }}.</ref><ref>''Горелик Г.'' [http://krotov.info/libr_min/04_g/or/elik_05.htm Андрей Сахаров: наука и свобода. Глава из книги.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305111409/http://krotov.info/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |date=2016-03-05 }}</ref>. В. Л. Гинзбург фекеренсә, Сахаровтың мөхбир ағзаһы баҫҡысын аша атлап шунда уҡ академик булып китеүендә милләте лә ниндәйҙер роль уйнай<ref>''Нузов В.'' [http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/nuzov.htm ИДЕЯ #2 (Интервью с академиком В. Гинзбургом)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105064739/http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/nuzov.htm |date=2013-11-05 }} // Вестник. — № 14(168). — 24.6.1997.</ref>: {| | {{Цитата башы}}В 53-м году меня, по предложению Игоря Евгеньевича Тамма, выбрали в членкоры. Он же предлагал избрать в членкоры и Андрея Дмитриевича, но его избрали сразу в академики. Почему? Им нужен был герой — русский. Евреев хватало: Харитон, Зельдович, ваш собеседник. Скажу, чтобы не было недоразумений: я Сахарова нисколько не ревную, не собираюсь бросать на него тень, но, говоря в историческом плане, его очень раздули по военной линии — из националистических соображений. Он — национальный герой, очень, правда, всех потом подведший.{{Цитата аҙағы}} |} {| | {{Цитата башы}}"Ул ниндәйҙер сикле донъяла бик оҙаҡ йәшәне, унда илдәге хәл-ваҡиғалар, йәмғиәттең башҡа ҡатлам кешеләре тураһында, хатта үҙҙәре уның өсөн эшләгән ил тарихы тураһында аҙ белделәр", — тип билдәләй Рой Медведев<ref>''Медведев Р. А''. [http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/med02vr.htm Из воспоминаний об академике Сахарове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929192152/http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/med02vr.htm |date=2013-09-29 }}</ref>.{{Цитата аҙағы}} |} 1955 йылда академик Т. Д. Лысенконың эшмәкәрлегенә ҡаршы төҙөлгән "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡул ҡуя. Валентин Фалин фекеренсә, Сахаров, ҡоралланыу ярышын туҡтатырға тырышып, Американың диңгеҙ яры буйына ҡеүәтле ядро боеголовкаларын урынлаштырыу проектын тәҡдим итә. Сахаровтың иҫәпләүҙәре буйынса, бындай бомба шартлау һөҙөмтәһендә яр буйындағы бөтөн нәмәне юҡҡа сығарырлыҡ гигант тулҡыны-цунами барлыҡҡа киләсәк<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/file/chto_izvestno_o_mnogocelevoy_yadernoy_sisteme_status-6 Что известно о многоцелевой ядерной системе «Статус-6»?]</ref>. == Хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге == {{цитата|автор=А. Д. Сахаров. Конституция (Проект). Ст. 5.|Все люди имеют право на жизнь, свободу и счастье.}} 1950 йылдар аҙағында [[ядро ҡоралы]]н һынауҙы туҡтатыу өсөн әүҙем сығыш яһай. Өс мөхиттә һынауҙарҙы тыйыу тураһындағы Мәскәү килешеүен төҙөүгә өлөш индерә. Ядро ҡоралын һынау һөҙөмтәһендә буласаҡ ҡорбандарҙың үҙен аҡлауын мәсьәләһенә, ғөмүмән, киләсәк хаҡына кешеләрҙе ҡорбан итеүгә мөнәсәбәтен Д. Сахаров түбәндәгесә белдерә: {{цитата|…[[Павлов, Виталий Григорьевич|Павлов]] [генерал госбезопасности] как-то сказал мне:|— Сейчас в мире идёт борьба не на жизнь, а на смерть между силами империализма и коммунизма. От исхода этой борьбы зависит будущее человечества, судьба, счастье десятков миллиардов людей на протяжении столетий. Чтобы победить в этой борьбе, мы должны быть сильными. Если наша работа, наши испытания прибавляют силы в этой борьбе, а это в высшей степени так, то никакие жертвы испытаний, никакие жертвы вообще не могут иметь тут значения.||Была ли это безумная демагогия или Павлов был искренен? Мне кажется, что был элемент и демагогии, и искренности. Важней другое. Я убеждён, что такая арифметика неправомерна принципиально. Мы слишком мало знаем о законах истории, будущее непредсказуемо, а мы — не боги. Мы, каждый из нас, в каждом деле, и в „малом“, и в „большом“, должны исходить из конкретных нравственных критериев, а не абстрактной арифметики истории. Нравственные же критерии категорически диктуют нам — не убий!<ref>А. Д. Сахаров. Воспоминания. Часть I. Гл. 10.</ref>.}} 1960 йылдар аҙағында СССР-ҙа хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте лидерҙарының береһе була. Шул ваҡыттан алып КГБ күҙәтеүе аҫтында тора, тентеүҙәргә, матбуғат биттәрендә кәмһетеүҙәргә дусар ителә. 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневҡа егерме биш мәҙәниәт һәм фән эшмәкәренең Сталинды аҡлауға ҡаршы яҙған хатҡа ҡул ҡуя<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}</ref>. 1968 йылда «Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе» брошюраһын яҙа<ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/History/sakharov_progress.html Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе]</ref>, ул күп кенә илдәрҙә баҫылып сыға. Йәйгеһен брошюра "The New York Times"та баҫылып сыҡҡас, уны [[Саров|Арзамас-16]] йәшерен объектында эшләүҙән ситләтәләр. 1968 йылдың 26 авгусында, совет ғәскәрҙәре Чехословакияға индерелгәндән һуң биш көн үткәс, Сахаров [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Исаевич Солженицын]] менән таныша: академик Евгений Фейнбергтың фатирында йәшкерен осрашып, улар үҙнәшерҙә киң таралған үрҙә атап үтелгән брошюра һәм Ҡыҙыл майҙанда үткән демонстрация тураһында фекер алыша<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/sakhmem/2-2.htm Сахаров А. Д. Воспоминания. Глава 2: «1968 год»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828045635/http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/sakhmem/2-2.htm |date=2018-08-28 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта New York Times-та баҫыла башлай (Сахаровтың материалдары башҡа баҫмаларҙа ла сыға), мәҡәләләрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырырға саҡыра, "[[Сталин репрессиялары|Сталин терроры]]"н, СССР-ҙың Чехословакияға баҫып инеүен, икенсе төрлө фекер йөрөтөүселәргә ҡарата сәйәси репрессияларҙы, совет режимына лояль ҡарашлы интеллигенцияны һ.б. ғәйепләй<ref>[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112106761510;view=1up;seq=332 Ferment in the USSR: A Soviet Scientist Speaks Out]. // ''Commanders Digest'', October 19, 1968, v. 5, no. 3, pp. 4-5.</ref> 1970 йылда "Мәскәү Кеше хоҡуҡтары комитеты"н ойоштороусыларҙың береһе була (Андрей Твердохлебов һәм Валерий Чалидзе менән бергә). [[1971 йыл]]да совет хөкүмәтенә «Памятная записка»<ref>[http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125317942.html «Памятная записка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220624/http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125317942.html |date=2007-09-27 }}</ref> менән мөрәжәғәт итә. 1960 йылдарҙа — 1970 йылдар башында диссидентлыҡта ғәйепләнеүселәр процестарына йөрөй. Шундай бер сәфәре ваҡытында [[1970 йыл]]да [[Калуга]]ла (Б. Вайль— Р. Пименов процессы) Елена Боннэр менән таныша һәм [[1972 йыл]]да уға өйләнә. Сахаров һуңыраҡ үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа: «Люся миңә (академикка) күп фекерҙәр әйтте, унһыҙ мин күп нәмәне аңламаҫ һәм эшләмәҫ инем. Ул яҡшы ойоштороусы, минең мейе үҙәгем». 1970—1980 йылдарҙа совет матбуғатында А. Д. Сахаровҡа ҡаршы (1973, 1975, 1980, 1983) кампаниялар уҙғарыла<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/index.htm Пиар-кампания против А. Д. Сахарова (письма в центральных газетах)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043010/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/index.htm |date=2015-09-24 }}</ref>. 1973 йылдың 29 авгусында «Правда» гәзитендә СССР Фәндәр академияһы ағзаларының Сахаровтың эшмәкәрлеген ғәйепләгән хаты баҫыла ([http://www.infostorage.com.ua/texts/view/696.htm «Письмо 40 академиков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023221752/http://www.infostorage.com.ua/texts/view/696.htm |date=2012-10-23 }}). 31 августа шул уҡ гәзиттә Сахаров һәм Солженицынды ғәйепләгән «Яҙыусылар хаты» донъя күрә. 1973 йылдың сентябрендә СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. Р. Шафаревич А. Д. Сахаровты яҡлап [https://web.archive.org/web/20130101065404/http://shafarevich.voskres.ru/a37.htm «асыҡ хат»] яҙа. 1974 йылда Сахаров матбуғат конференцияһы йыя һәм СССР-ҙа сәйәси тотҡондар көнө үтеүе хаҡында белдерә. 1975 йылда «Ил һәм донъя тураһында» китабын яҙа. Шул уҡ йылда Сахаровҡа Нобель Тыныслыҡ премияһы бирелә. Совет гәзиттәрендә фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең А. Сахаровтың сәйәси эшмәкәрлеген ғәйепләүсе коллектив хаттары баҫыла. 1977 йылдың сентябрендә [[үлем язаһы]] проблемаһы буйынса ойоштороу комитетына хат менән мөрәжәғәт итә, унда бөтә СССР-ҙа һәм бөтөн донъяла уны бөтөрөү өсөн сығыш яһай. 1979 йылдың декабрендә һәм 1980 йылдың ғинуарында [[Афған һуғышы|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү]]гә ҡаршы мөрәжәғәттәр менән сығыш яһай, улар көнбайыш гәзиттәренең передовицаһында баҫыла<ref>[http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125318072.html Антология Самиздата :: Открытое Письмо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427230118/http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125318072.html |date=2011-04-27 }}</ref>. == Горькийға һөргөн == [[Файл:C0474-NN-Sakharov-house.jpg|мини|Горькийҙа (Түбәнге Новгород, Гагарин проспекты, 214) Сахаров йәшәгән йорт]] 1980 йылдың 22 ғинуарында эшкә барышлай ҡулға алына, һуңынан ҡатыны Елена Боннэр менән бергә судһыҙ [[Түбәнге Новгород|Горький]]ға — ул ваҡытта сит ил граждандары өсөн ябыҡ ҡалаға һөргөнгә ебәрелә<ref>[http://www.museum.ru/N26632 Выставка А. Д. Сахарова в Музее современной истории России]</ref><ref>[http://www.niann.ru/?id=330408 «Из истории нижегородских спецслужб»: Почему Горький стал «закрытым» городом]</ref>. Сахаров быны үҙенең Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы булыуына бәйләй<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/1912992.html Радио Свобода. Афганистан за 15 лет до Чечни]</ref>. Бынан алдараҡ, 1980 йылдың 8 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменән, барлыҡ дәүләт наградаларынан<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 января 1980 года № 1390—Х «О лишении Сахарова А. Д. государственных наград СССР» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 5 (2027) от 30 января 1980 года. — Ст.100.</ref>; шулай уҡ СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Сталин (1953) һәм [[Ленин премияһы|Ленин]] (1956) премиялары лауреаты исеменән мәхрүм ителә (СССР Фәндәр академияһының ағзаһы булып ҡала. Сахаровты академик исеменән мәхрүм итеүгә ҡаршы булып академик Капица, СССР Фәндәр академияһы президенты Кельдышҡа шәхси әңгәмәлә: «1933 йылда Гитлер Эйнштейнды Пруссия фәндәр академияһынан сығара…», — ти<ref>[[Рубинин Евгений Владимирович|П. Е. Рубинин]], журнал «Коммунист», 1991 г.</ref>. Сахаров Горький ҡалаһында өс оҙайлы аслыҡ иғлан итә. 1981 йылда ул Елена Боннэр менән бергә Лиза Алексееваның (Сахаровтарҙың килене) ире эргәһенә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн ун ете көнлөк аслыҡ үткәрә. [[Ҙур совет энциклопедияһы]]нда (1975 йылда баҫылып сыға) һәм 1986 йылдарға тиклем сыҡҡан энциклопедик белешмәләрҙә Сахаров тураһындағы мәҡәлә ''«һуңғы йылдарҙа ғилми эшмәкәрлектситләшә»'' тигән фраза менән тамамлана. [[1983 йыл]]дың июлендә дүрт академик (Прохоров, Скрябин, Тихонов, Дородницын) «Правда» гәзитендә «Намыҫ һәм выжданды юғалтҡанда»<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/83.htm Когда теряют честь и совесть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119230326/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/83.htm |date=2009-11-19 }}, газета «Правда», 2 июля 1983.</ref> тип аталған хат баҫтыра, унда Көнбайышта донъя күргән ''«Опасность термоядерной войны»''<ref name="Bonner1990-253">{{Китап|автор=Боннэр Елена Георгиевна|часть=Опасность термоядерной войны, (2.02.1983)|заглавие=Постскриптум : Книга о горьковской ссылке|ссылка=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=8526|издание=Интербрук|место=М.|год=1990|страницы=253—270|страниц=333}}</ref><ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_31.htm А. Д. Сахаров. Воспоминания. Ч. II. Глава 31] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521010637/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_31.htm |date=2017-05-21 }}</ref> мәҡәләһен баҫтырған өсөн Сахаровты тәнҡитләйҙәр. Икенсе тапҡыр 1984 йылдың майында Е. Боннэрҙы енәйәти эҙәрлекләүҙәргә протест белдереп аслыҡ иғлан итә (26 көн). 1985 йылдың апрель — октябрендә Е. Боннэрҙың йөрәгенә операция эшләтергә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн өсөнсө (178 көн) аслыҡ иғлан итә. Был ваҡыт эсендә Сахаровты күп тапҡыр дауаханаға һалалар (беренсе тапҡыр — ихтыярынан тыш, аслыҡ иғлан итеүенең алтынсы көнөнә; аслыҡты туҡтатыуы тураһында белдереүенән һуң (11 июль) уны дауахананан сығаралар; ҡабат асығыуын дауам итә башлағас (25 июлдә), ике көндән ҡабат үҙ ихтыярынан тыш дауаханаға урынлаштыралар) һәм көсләп ашаталар (ашатырға тырышалар, ҡайһы берҙә быға өлгәшәләр)<ref name="gorkii">А. Д. Сахаров. Горький, Москва, далее везде. Гл. 1.</ref>. Сахаров Горькийҙа һөргөндә булған ваҡытта донъяның күп илдәрендә уны яҡлап кампаниялар ойошторола. Мәҫәлән, Аҡ йорттан биш минутлыҡ юлда, [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]да совет илселеге урынлашҡан майҙан (хәҙерге Рәсәй илсеһе резиденцияһы)<ref>{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref> Сахаров майҙаны тип үҙгәртелә. Донъяның барлыҡ баш ҡалаларында 1975 йылдан башлап даими рәүештә «Сахаров тыңлауҙары» уҙғарыла. == Азат ителеүе һәм депутатлығы == === Һөргөндән ҡайтыуы === 1986 йыл һуңында — ете йыл тиерлек һөргөндә булғандан һуң — илдә үҙгәртеп ҡороуҙар башланғас, азат ителә. 1986 йылдың 22 октябрендә Сахаров үҙен депортациялауҙы һәм ҡатынын һөргөнгә ебәреүҙе туҡтатыуҙы һорай (быға тиклем [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачев]]ҡа, «айырым осраҡтарҙан тыш»<ref name="gorkii"/>, әгәр ҡатынының йөрәген дауалау рөхсәт ителһә, йәмәғәт сығыштарын туҡтатып, фәнни эшмәкәрлеккә генә иғтибар йүнәлтергә вәғәҙә итеп мөрәжәғәт иткән була), үҙенең йәмәғәт эшмәкәрлеген туҡтатыуын вәғәҙәләй (шул уҡ иҫкәрмә менән). 15 декабрҙә көтмәгәндә уның фатирына телефон үткәрелә (һөргөн ваҡытында фатирында телефон булмай), сығыр алдынан КГБ хеҙмәткәре: «Иртәгә һеҙгә шылтыратырҙар», — ти. Икенсе көндө (16 декабрь), ысынлап та, М. С. Горбачев шылтырата һәм Сахаров менән Боннэрға Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә<ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Sakharov_86.html Архив А. Д. Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022928/http://www.sakharov-archive.ru/Sakharov_86.html |date=2016-03-05 }}</ref>. Аркадий Вольский әйтеүенсә, Сахаровты Андропов ҡайтарырға теләгән була: «Юрий Владимирович Сахаровты Горькийҙан сығарырға әҙер, әммә ул үҙе ғариза яҙһа һәм был хаҡта һораһа ғына… Әммә Сахаров ҡырҡа баш тарта: „Юҡҡа ғына ''Андропов мин унан нимәлер һорар тип өмөтләнә. Үкенеү юҡ''“. Һуңынан, Горбачёв Үҙәк комитеттың генераль секретары булғас, ул үҙе шәхсән Сахаровҡа шылтырата…»<ref>{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853|title=ЧЕТЫРЕ ГЕНСЕКА|accessdate=2013-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713145920/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853|archivedate=2014-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713145920/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853 |date=2014-07-13 }}</ref>. Академик Исаак Халатников үҙенең хәтирәләрендә Сахаров тураһында хәстәрлек күргән [[Александров Анатолий Петрович|Анатолий Петрович Александров]]ҡа Андропов, был һөргөн уның өсөн иң «йомшаҡ» яза булыуын, сөнки Политбюроның башҡа ағзалары ҡаты сарала күреүҙе талап итеүен белдерә. 1986 йылдың 23 декабрендә Боннеэр менән Мәскәүгә ҡайта һәм Лебедев исемендәге Физика институтында баш ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшен дауам итә. 1988 йылдың ноябрь-декабрендә Сахаров беренсе тапҡыр сит илгә сыға. Унда ул АҠШ президенттары [[Рональд Рейган|Р.]] [[Рональд Рейган|Рейган]] һәм Дж. Буш, Франция президенты — Ф. Миттеран, Бөйөк Британияның премьер-министры [[Маргарет Тэтчер|М.]] [[Маргарет Тэтчер|Тэтчер]] менән осраша. === СССР халыҡ депутаттарының беренсе съезы ваҡиғалары === 1989 йылда СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана<ref name="Sakharov1996">{{Китап|автор=Сахаров А. Д.|часть=Глава 6 Перед Съездом|заглавие=Воспоминания : в 2 т|ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=2081|место=М.|издательство=Права человека|год=1996|страницы=375+|страниц=|isbn=}}</ref>, шул уҡ йылдың май — июнендә Кремлдең Съездар һарайында СССР Халыҡ депутаттарының Беренсе съезында ҡатнаша. === СССР-ҙың яңы Конституцияһы проекты === 1989 йылдың ноябрендә [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Constitution.htm «яңы конституция проектын»] тәҡдим итә. Уның нигеҙендә шәхестең һәм барлыҡ халыҡтарҙың дәүләтселеккә хоҡуғын яҡлау ята. Тере сағында берҙән-бер мәҡәләһе — «Комсомольская правда» (Вильнюс) 12 декабрь, 1989 йыл. 1989 йылдың 14 декабрендә, сәғәт өстә А. Д. Сахаров Кремлдә Төбәк-ара депутаттар төркөмө йыйылышында (СССР Халыҡ депутаттарының II съезы) һуңғы тапҡыр сығыш яһай. == Вафаты == [[Файл:People_gathered_at_the_grave_of_Andrei_Sakharov,_1990.jpg|справа|мини|1990 йылда Андрей Сахаров ҡәбере]] Андрей Дмитриевич Сахаров кисәһе 1989 йылдың 14 декабрендә, 69-сы йәшендә Чкалов урамындағы үҙ фатирында [[Миокард инфаркты|ҡапыл йөрәге туҡтауҙан]]<ref>[http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer16/Altshuler1.php Б.Альтшулер. Андрей Сахаров как физик во всех сферах своей деятельности]</ref> вафат була. Сахаровты шәхсән белгән Анатолий Собчак һәм Сергей Григорьянц, уны үлтергәндр, тип раҫлай<ref>[https://www.mk.ru/politics/2019/12/13/andreya-sakharova-ubili-otravlyayushhim-veshhestvom-neizvestnaya-statya-sobchaka.html Академика Сахарова убили отравляющим веществом: неизвестная статья Собчака], [[Московский Комсомолец]], 13.12.2019</ref><ref>[http://grigoryants.ru/sovremennaya-diskussiya/gibel-saxarova/ С. Григорьянц. Гибель Андрея Дмитриевича Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919213640/http://grigoryants.ru/sovremennaya-diskussiya/gibel-saxarova/ |date=2020-09-19 }}</ref>. Мәскәүҙең Востряков зыяратында ерләнгән<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/1989/saharov_ad.htm Могила А. Д. Сахарова на Востряковском кладбище]</ref>. == Наградалары һәм премиялары == {{Колонки}} * Өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (04.01.1954; 11.09.1956; 07.03.1962); * [[Сталин премияһы]] (31.12.1953); * [[Ленин премияһы]] (07.09.1956); * [[Ленин ордены]] (04.01.1954); * [[Чино дель Дука премияһы]] (1974); * [[Нобель Тыныслыҡ премияһы]] (1975); * [[Лео Силард премияһы]] (1983) * [[Томалла премияһы]] (1984)<ref>{{Cite web |url=http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm# |title=:Funds:Invent_4_8.db<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410212229/http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm# |archivedate=2015-04-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410212229/http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm |date=2015-04-10 }}</ref>; * [[Эллиот Крессон миҙалы]] (1985); {{Ябыҡ-сик}} * Сит дәүләттәр наградалары, шул иҫәптән: :* Витис тәреһе орденының Ҙур тәреһе ([[8 ғинуар]] [[2003 йыл]]да, үлгәндән һуң)<ref>Декрет Президента Литвы от 8 января 2003 года № 2007 [http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html Информация на официальном сайте Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916182713/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html |date=2009-09-16 }}{{ref-lt}}</ref> == Библиография == * ''А. Д. Сахаров''. Меморандум академика А. Сахарова: Текст, отклики, дискуссия. — Frankfurt/Main: Посев, 1970. — 102 с. * ''А. Д. Сахаров''. О стране и мире. — Нью-Йорк, 1976 * ''А. Д. Сахаров''. Тревога и надежда. — М., СП «Интер-версо», 1990 * ''А. Д. Сахаров'', Воспоминания (1978—1989). Нью-Йорк, 1990 г [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Vospominaniy_Sod.htm htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807045854/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Vospominaniy_Sod.htm |date=2011-08-07 }} * ''А. Д. Сахаров'', «Горький, Москва, далее везде», Нью-Йорк, 1990 г [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Gorkiy_Sod.htm htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807045802/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Gorkiy_Sod.htm |date=2011-08-07 }} * ''А. Д. Сахаров''. Мир, прогресс, права человека. — Л., Советский писатель, 1990 * ''А. Д. Сахаров''. За и против: 1973 год: документы, факты, события. — {{М.}}: ПИК, 1991. — 303с. — ISBN 5-7358-0003-5 * ''А. Д. Сахаров''. Научные труды. — {{М.}}: ЦентрКом, 1995. — 524 с. — ISBN 5-87129-004-3 * ''А. Д. Сахаров'', Воспоминания в двух томах. Москва, Права человека 1996 г [http://orel.rsl.ru/nettext/russian/saharov/sach_fr/fr_sach1.htm htm] * Воспоминания: в 3 т. / Сост. Боннэр Е. — М.: Время, 2006 * Дневники: в 3 т. — М.: Время, 2006 * Тревога и надежда: в 2 т. Статьи. Письма. Выступления. Интервью (1958—1986) / Сост. Боннэр Е. — М.: Время, 2006 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Конституционные идеи Андрея Сахарова. — М.: «Новелла», 1990, 96 с., 100 000 экз. ISBN 5-85065-001-6 * Эдвард Клайн. Московский комитет прав человека. — 2004 г. ISBN 5-7712-0308-4 [http://memory.sakharov-center.ru/KlainBook/0Main.asp htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123065904/http://memory.sakharov-center.ru/KlainBook/0Main.asp |date=2009-01-23 }} * Ю. И. Кривоносов. Ландау и Сахаров в разработках КГБ // газета «Комсомольская правда» от 8.8.1992 * Виталий Рочко. «Андрей Дмитриевич Сахаров: фрагменты биографии». — 1991 * И один в поле воин 1991. Сборник / Составитель Г. А. Карапетян * Е. Боннэр. Вольные заметки к родословной Андрея Сахарова * Геннадий Горелик. Андрей Сахаров: Наука и Свобода. — М.: «Молодая гвардия», 2010 (серия «[[ЖЗЛ]]») * Н. Андреев. «Жизнь Сахарова», 2013, М. «Новый хронограф». Биография * А. Д. Сахаров. Этюды к научному портрету. Глазами коллег и друзей. Вольномыслие. / Составители И. Н. Арутюнян, Н. Д. Морозова. — М.: Физическое общество СССР, Мир, 1991. — ISBN 5-03-002780-7 — 256 с. * [[Иойрыш, Абрам Исаакович|А. Иойрыш]]. «А. Д. Сахаров: ответственность перед разумом». — Дубна: ОИЯИ, 2001, 144с., ISBN 5-85165-600-X * «Летопись жизни, научной и общественной деятельности Андрея Дмитриевича Сахарова (1921—1989)». В 3 частях / Сост. Е. Г. Боннэр и др. — М.: Права человека, 2002. — ISBN 5-7712-0217-7 * О. Мороз. «Сахаров. Возвращение из ссылки». — М.: Росспэн: Ельцин центр, 2015, 172с., ISBN 978-5-8243-1971-2 * Сахаров."Кефир надо греть": История любви, рассказанная Еленой Боннэр Юрию Росту / Юрий Рост. — М.: Бослен, 2018. — 288., ил., ISBN 978-5-91187-322-6 * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-ispolzovanii-pisem-i-intervyu-akademika-sakharova.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова и генерального прокурора СССР Р. А. Руденко в ЦК КПСС от 02.08.1973 № 1837-А об антисоветской деятельности академика А. Д. Сахарова|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=4|опись=22а|картон=|дело=29|лист=46|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/o-postuplenii-priglashenii-eg-bonner-vyekhat-na-lechenie-za-granitsu.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 27.02.1975 № 463-А «О поступлении новых приглашений жене академика Сахарова — Боннэр Е. Г. выехать на лечение за границу»|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=89|опись=18|картон=|дело=54|лист=1–2|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-otkaze-eg-bonner-v-vyezde-na-lechenie-v-italiyu-29-marta-1975-g.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 29.03.1975 № 716-А «Об отказе Боннэр Е. Г. в выезде на лечение в Италию»|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=68|картон=|дело=2205|лист=1–2|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-obrashchenii-sakharova-v-verkhovnyi-sovet-sssr-i-politbyuro-tsk-kpss-1977-g.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 04.06.1977 № 1164-А «Об очередном провокационном „обращении“ академика Сахарова|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=73|картон=|дело=1877|лист=45—46|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/perechen-postupivshikh-v-tsk-kpss-pisem-i-telegramm-trudyashchikhsya.html|заглавие=Перечень поступивших в ЦК КПСС писем и телеграмм трудящихся с откликами на меры, принятые в отношении Сахарова А. Д. 05.02.1980|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=77|картон=|дело=989|лист=2—3|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * ''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' [http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/60.aspx О феномене Сахарова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' [http://www.belousenko.com/books/medvedev/medvedev_solzh_sakharov.htm Солженицын и Сахаров] * {{cite web |url = https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/12/12/62328-zvon-ot-etoy-poschechiny-uslyshala-vsya-strana |title = Звон от этой пощёчины услышала вся страна |subtitle = Академик Сахаров, ушедший из жизни 14 декабря 1989 года, оставил в наследство самое мощное в истории оружие и самые строгие моральные нормы. Владеть оружием легче, чем следовать нравственным принципам Сахарова |author = Леонид Млечин |authorlink = |coauthors = |quote = |date = 2014-12-12 |format = |website = // www.novayagazeta.ru |publisher = [[Новая газета]] |accessdate = 2017-11-19 |lang = ru |description = |deadlink = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119161435/https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/12/12/62328-zvon-ot-etoy-poschechiny-uslyshala-vsya-strana |archivedate = 2017-11-19 }} * {{cite web |url = https://www.svoboda.org/a/28857479.html |title = Россия с ним и без него. Академик Сахаров |subtitle = Новый выпуск программы „Культ личности“ — о великом гражданине и учёном. Гость передачи — журналист [[Рост, Юрий Михайлович|Юрий Рост]] |author = Автор и ведущий — Леонид Велехов |authorlink = |coauthors = |quote = |date = 2017-11-18 |format = |website = // www.svoboda.org |publisher = [[Радио «Свобода»]] |accessdate = 2017-11-19 |lang = ru |description = |deadlink = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119142336/https://www.svoboda.org/a/28857479.html |archivedate = 2017-11-19 }} * {{книга|автор= |заглавие= Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный= Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место= М.|издательство= [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год= 1999|страниц= 632|isbn= 5-85270-315-X|тираж= 8500}}. — С.470. {{refend}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{ref-en}} * [http://www.sakharov-center.ru/ Сайт Музея и общественного центра имени Андрея Сахарова] * [https://web.archive.org/web/20151015202133/http://www.sakharov-center.ru/sakharov.html Биография на сайте Музея и общественного центра имени Андрея Сахарова] * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/SAHAROV_ANDRE_DMITRIEVICH.html}} * [http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/ «Он между нами жил…: Воспоминания о Сахарове».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930025943/http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/ |date=2020-09-30 }} Сборник статей. М.: 1996, 943 с * [http://www.bibliotekar.ru/saharov/index.htm Сахаров А. Д. «Воспоминания»] * [http://www.newstube.ru/media/istoriya-rech-andreya-saxarova-na-s-ezde-narodnyx-deputatov Речь Андрея Сахарова на Съезде народных депутатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617142127/http://www.newstube.ru/media/istoriya-rech-andreya-saxarova-na-s-ezde-narodnyx-deputatov |date=2013-06-17 }} * [http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html Травля Солженицына и Сахарова. Официальные публикации и документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424022205/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html |date=2018-04-24 }} * [https://web.archive.org/web/20070927000719/http://www.sakharov-center.ru/museum/exhibitionhall/sadi-s.htm Фотовыставка «Сады Сахарова»] * [http://www.echo.msk.ru/programs/all/548798-echo/ Передача на радио «Эхо Москвы» об А. Д. Сахарове] * [http://aip.org/history/sakharov/index.htm Andrei Sakharov: Soviet Physics, Nuclear Weapons, and Human Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513235542/http://www.aip.org/history/sakharov/index.htm |date=2011-05-13 }}. Web exhibit at the American Institute of Physics * Стихотворение Владимира Корнилова [http://www.uic.unn.ru/hrnnov/rus/nnshr/paper/list37/list6.htm «Вечера на кухне А.] [http://www.uic.unn.ru/hrnnov/rus/nnshr/paper/list37/list6.htm Д.»] * ''Г. Жаворонков.'' [katyn-books.ru/library/o-chem-molchal-katinskiy-les.html «О чём молчал Катынский лес, когда говорил академик Андрей Сахаров»] * [http://museumart.ru/photo/collection/XX/f_6dlryb/sherstennikov-lev-nikolaevich/andrej-dmitrievich-saharov.html Андрей Дмитриевич Сахаров в фоторепортаже Льва Шерстенникова] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Шәхестәр:Түбәнге Новгород]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1989 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 майҙа тыуғандар]] od6rhs8m703t4tuzqjdp30ujfeqnluo 0 166243 1297609 1221294 2026-05-20T20:22:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297609 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сабаҡкүл''' ({{lang-ru|Чебакуль}})<ref name="СНГОСНГ">{{СНГОСНГ|323}}</ref> — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. Күлдең өҫкө майҙаны — 17,9 км², һыу йыйыу бассейны майҙаны — 132 км², максималь тәрәнлеге — 5,2 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м<ref name="oopt74"/>. Күл тымыҡ, ташҡын мәлендә уға көнбайышта урынлашҡан [[Ҡалды (күл)|Ҡалды]] күленән һыу килә. Көньяҡта Ҡаракүлмәк күле менән канал тоташтыра 1949 йылдың 11 июлендә Сабаҡкүл күленә метеорит ярсығы төшә, ул һуңынан «[[Ҡоншаҡ (метеорит)|Ҡоншаҡ]]» тип атала. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары был күлде 100 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]] күле менән бутай, унда 2013 йылдың 15 февралендә «Силәбе» метеориты ярсығы төшә<ref>{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2013/02/15/813382-chelyabinskiy-meteorit-oproverg-teoriyu-veroyatnosti.html|title=«Челябинский метеорит опроверг теорию вероятности»|accessdate=2013-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130218080144/http://www.mk.ru/science/article/2013/02/15/813382-chelyabinskiy-meteorit-oproverg-teoriyu-veroyatnosti.html|archivedate=2013-02-18}}</ref><ref>[http://www.mk.ru/incident/interview/2013/02/15/813355-ochevidets-padeniya-meteorita-v-ozero-dal-intervyu-mk-on-upal-na-led-ozera.html «Очевидец падения метеорита в озеро дал интервью „МК“: „Он упал на лед озера“»]</ref>. == Тораҡ пункттар == Күл Һары ауылы биләмәһендә, Ҡоншаҡ ауылынан 5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында шул уҡ исемле Сабаҡкүл ауылы, ә көньяҡта [[Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)|Ҡаракүлмәк]] ауылы урынлашҡан<ref name="oopt74"/>. == Тасуирламаһы == Күл соҡороноң барлыҡҡа килеүе боронғо тектоник процестар менән бәйле. Һуңғараҡ эрозия йоғонтоһо аҫтында күл соҡоро өлөшләтә ултырма тоҡомдар менән тула<ref name="oopt74">{{Cite web|url=http://oopt74.ru/ozero_chebakul.html|title=Чебакуль, озеро|work=Особо охраняемые природные территории Челябинской области|accessdate=2013-02-18|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Ул үҙенең бальнеологик үҙенсәлектәре менән баһалана. Рекреацион, һауыҡтырыу һәм фәнни-танып белеү әһәмиәтенә эйә. Ул бөтә яғынан тиерлек ҡайын урманы менән уратып алынған, күлдең ярҙары асыҡ һәм һөҙәк, көнбайыш өлөшөн ҡамыш баҫҡан һәм һаҙлыҡлы. Күлдең уртаһында ҙур булмаған ташлы утрау бар<ref>{{Cite web|url=http://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=71&idd=390|title=Озеро Чебакуль|work=Сайт Челябинской области|accessdate=2013-02-18|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514142222/https://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=71&idd=390 |date=2018-05-14 }}</ref>. Яр буйы һыҙаты эргәһендә төбө ҡомло (урыны менән ташлы участкалар осрай), һыу инер өсөн уңайлы. Яр буйы һыҙығынан алыҫта, ул ләм менән ҡапланған, улары шифалы үҙенсәлектәргә эйә<ref name="oopt74"/>. Күл һыуы таҙа, юғары һелтелеге менән айырыла, шифалы сифаттарға эйә. Өҫтөлөк иткән иондар буйынса ул хлорид класына ҡарай. Күлдең һыуы тоҙло — иондар суммаһы яҡынса 5 г/литр<ref name="oopt74"/>. === Ихтиофауна === Күлдә алтын табан балыҡ, [[һаҙан]], [[Һаҙан|ябай карп]], пелядь, [[Яҡтыкүл алабалығы|ябай алабалыҡ]], суртан, [[шырт балыҡ]], йылға алабуғаһы, сабаҡ тереклек итә<ref name="oopt74"/>. Бынан тыш күл пелядь үрсетеү өсөн балыҡ питомнигы булып хеҙмәт итә. Бында пелядтән тыш төп промысла балыҡтары булып сабаҡ һәм карп тора. == Тәбиғәт ҡомартҡыһы == 1989 йылдың 23 октябрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә<ref name="oopt74"/>. Һаҡлауға алынған тәбиғәт территорияһының дөйөм майҙаны 18,4 км². == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның исемен башҡортса ''сабаҡ'' тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай<ref>[http://old.toposural.ru/html/ch.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021094222/http://old.toposural.ru/html/ch.htm |date=2021-10-21 }}</ref><ref>Шувалов Н. И. Чебакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>Чебакуль (Чебак-Куль), Чебак, Чебачье, Чебачьи, Чебаковка — до десяти наименований озер, речек, гор в разных районах области, а по ним и селений. Образованы словами: чабак (в татарской звуковой форме), сабак (в башкирской) — название плотвы, сорожки, кул — «озеро». Горы и речки получили названия от тюркского мужского имени Чабык, связанного с культом рыб у древних народов. — Шувалов Н. И. Чебакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ҡоншаҡ (метеорит) == Әҙәбиәт == * {{Cite web|url=http://oopt74.ru/ozero_chebakul.html|title=Чебакуль, озеро|accessdate=2013-02-18|archiveurl=|archivedate=}} * {{Cite web|url=http://www.naurale.com/items/1534/%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C#.USIaCmfAHvc|title=Чебакуль, озеро|accessdate=2013-02-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FBhnuybh|archivedate=2013-03-17}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] 3tuppz7lznbklw5wrhnp4vo16b4p7dh 0 167202 1297556 1151581 2026-05-20T11:59:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297556 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Псковтағы республика|Псков республикаһы}} {{Ук}} [[Файл:Pskov_asv07-2018_Kremlin_before_sunset.jpg|мини|300x300пкс|[[Псков Кромы]] һәм Троицкий соборына Великая йылғаһы ярынан ҡарағандағы күренеш]] '''Псков республикаһы'''<ref>{{Китап|заглавие=Русская история|часть=Псковская республика|год=|автор=}}</ref><ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=665365 МЕГАЭНЦИКЛОПЕДИЯ КИРИЛЛА И МЕФОДИЯ: Псковская республика]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (йәки шулай уҡ '''Псков вече республикаһы'''<ref>[http://culture.pskov.ru/ru/history/veche Псковская земля: Псковская вечевая республика]</ref><ref>[http://gubernia.pskovregion.org/number_455/03.php День холопа. 500-летие «псковского взятия» должно напомнить псковичам об их подлинной истории. Часть первая. Псковская республика //Псковская губерния. № 34 (455) 09-15 сентября 2009 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123114809/http://gubernia.pskovregion.org/number_455/03.php |date=2019-01-23 }}</ref>, '''Псков феодаль республикаһы'''<ref>[http://bse.sci-lib.com/article093995.html Псковская феодальная республика в БСЭ]</ref><ref>{{Китап|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия|часть=Псковская феодальная республика|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова}}</ref>, '''Псков кенәзлеге''', рәсми — '''Псков господарствоһы'''<ref>[http://www.olga-pskov.ru/knyajestvo7.php О Гербе и Печатях Псковских]</ref>, '''Псков ере''') — урта быуаттарҙа Русь территлорияһындағы дәүләт берәмеге, баш ҡалаһы — [[Псков]]. [[XI быуат]] башынан 1136 йылға тиклем Псков менән киев наместниктары идара иткән, һуңынан ҡала Новгород республикаһы составына ҡушыла, киң автономия менән файҙалана. 1348 йылдан алып тулыһынса бойондороҡһоҙ. 1510 йылда Псков Үҙәкләштерелгән Рус дәүләте составына инә. == Тарих == Псковтың беренсе кенәзе (xi быуат башында) [[Владимир I|Владимир Святославичтың]] кесе улы Судислав була, уны Псков ҡалаһының кенәзе итеп ағаһы Ярослав Мудрый ултырта. [[XII быуат|xii быуатта]] Киев Русы тарҡалғандан һуң, [[Псков]] ҡалаһы һәм уның тирә-йүнендәге биләмәләре Великая һәм Нарва йылғалары буйлап һәм Чуд һәм [[Псков күле|Псков]] күлдәре Новгород ерҙәренең өлөшөнә әйләнә. Псковтың айырым хоҡуҡтары була, шул иҫәптән үҙ янындағы ҡалаларға хужа булыу хоҡуғы (боронғо шундай ҡалаларҙың береһе булып Изборск ҡалаһы тора). [[Файл:Rus-1240-nevski.png|слева|мини|300x300пкс|1239-1245 йылдарҙың картаһы]] Псковтың Ливон орденына ҡаршы (ҡара [[Боҙ өҫтө һуғышы|Боҙ]] һуғышы) һуғышта һөҙөмтәле ҡатнашыуы арҡаһында ҡаланың[[Новгород республикаһы|Новгород феодаль республикаһы]] составындағы йоғонтоһо һиҙелерлек көсәйә, уның һөҙөмтәләре ғәмәлдә Псковты [[автономия]]лы итә, бигерәк тә 1268 йылдағы Раковорский алышындағы еңеүеүҙән һуң. Бигерәк тә Псковтың Новгородтан айырылып сығыу процесына ҙур өлөштө кенәз Довмонт (1266—1299) индерә.<ref>{{Китап|автор=Валеров А. В.|заглавие=Новгород и Псков|место=СПб|издательство=Алетейя|год=2004|страниц=315|страницы=190|isbn=5893296680}} </ref> 1348 йылда (Болотовский килешеүе буйынса) Псковтың бойондороҡһоҙ булыуын [[Бөйөк Новгород|Новгород]] де-юре таный, шунан һуң новгород баярҙары Псковҡа үҙе кешеләрен (посадниктарҙы) ебәреүҙән туҡтай. Псковтың Новгород ҡалаһына бәйлелеге бары тик сиркәү мәсьәләләре генә тора — ул элеккесә Новгород архиепискобына буйһона. 1348 йылдан алып Псков Новгород йоғонтоһонан арынғас, уға [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва кенәзлегенең]] йоғонтоһо ҙурая, унан Псковҡа бер нисә кенәз саҡырыла. 1399 йылда Псков үҙен Мәскәү кенәзенең вассалы тип таный, Псковта кенәз урынына наместниклыҡ булдырыла һәм ҡалаға наместник килә.<ref name="arakcheev10">{{Китап|автор=Аракчеев В. А.|заглавие=Средневековый Псков. Власть, общество, повседневная жизнь в XV-XVII веках|место=Псков|издательство=Псковская областная типография|год=2004|страницы=10|страниц=360|isbn=5945421073}}</ref> Василий II Псковҡа наместникты тәғәйенләү хоҡуғын үҙ ҡарамағына алыуға өлгәшә, өҫтәүенә, улар Псковҡа ғына ант килтереп ҡалмай, ә бөйөк мәскәү кенәзенә лә ант итә. Кенәз Иван III псковлылар үҙҙәренә тәғәйенләнгән кенәзде алмаштырып ҡуйыу хоҡуғын юғалта. == Идара ҡоролошо == Псков ерҙәре менән посадниктар, баярҙар советы, кенәз һәм вече идара итә<ref>{{Китап|автор=[[Кафенгауз, Бернгард Борисович]]|заглавие=Древний Псков: очерки по истории феодальной республики|место=Москва|издательство=Наука|год=1969|страниц=135|страницы=36}} </ref> [[Новгород республикаһы]]нан айырмалы рәүештә Псковта эре ер биләүсе баярҙар булмай, шунлыҡтан баярҙар сәйәси власты үҙ ҡулында туплай алмай<ref>''Масленникова Н. Н.'' Псковская земля // Аграрная история Северо-Запада России XVI века, Север, Псков: Общие итоги развития Северо-Запада. — {{Л.}}, 1978.</ref>. Псков эргәһендәге күршеләренең агрессияһы һәм хәрби ҡурҡыныс менән янауы Псков республикаһында ныҡ власлы кенәздең тороуын талап итә. Вече ҡаланың абруйлы кешеләре, ситтән килгән посадниктар, изорниктар һәм смердтар араһындағы мөнәсәбәттәр менән идара итә<ref>Изорники — феодально зависимые крестьяне, платившие натуральный оброк за возможность обрабатывать землю, но обладавшие правом перехода на землю другого хозяина в определенные дни года.</ref> Баяр советына посадниктар һәм йөҙ баштары инә һәм улар Троицкий ғибәҙәтханаһында йыйылған веченың сығарған ҡарарҙарына ҙур йоғонто яһай, веченың архивын, мөһим дәүләт һәм шәхси документтарын үҙ ҡулында тотҡан. В. Ключевскийҙың фекеренсә, посадниктарҙы вече һайлаған, тип билдәләнә, ә башҡа тарихсыларҙың әйтеүе буйынса, йылъяҙмаларҙа был телгә алынмаған. Иң мөһим дәрәжәле вазифаларҙы абруйлы ғаиләләр вәкилдәре биләгән<ref>{{Китап|автор=[[Кафенгауз, Бернгард Борисович]]|заглавие=Древний Псков: очерки по истории феодальной республики|место=Москва|издательство=Наука|год=1969|страниц=135|страницы=46, 51-52}}</ref> Әммә Псков тарихындағы иң драматик мәлдәрҙә, мөһим, хәл иткес ролде йәш посадниктар һәм түбән чин кешеләре уйнай. Смердтар менән баярҙар араһындағы көрәш xiv быуатта стригольниктарҙың [[Бидғәт|сафсатаһы]] һәм вечелағы бәхәсе арҡаһында 1470-сы йылдарҙа башланып китә һәм йыш ҡына ҡанлы бәрелештәргә әүерелә. Псков бер нисә остан (райондарҙан) торған. 1374-75 йылдарҙағы диуар эсендә (Великая йылғаһы һәм Великий урамы араларында) йылға араһында Опоцкий, Городецкий, Боловинский һәм Остролавицкий (Псков йылғаһы буйында) райондары торған. Стенанан тышта посад булған, ул бары тик 1465 йылда ғына диуар менән уратып алынған һәм унда яңы остар барлыҡҡа килгән. Был остарҙың идара итеүҙә әһәмиәте ҙур була: илселеккә тап остарҙан баярҙар ебәрелгән һәм уларҙың вәкилдәре, мотлаҡ, баярҙар советында ултырған. Шулай уҡ Псков ерҙәренең ҡала сите ерҙәре территориялары остарға буйһонған. Псков ерҙәре бер нисә ҡултыҡҡа һәм засадаларға бүленгән, уларҙың бер нисә биҫтәһе, атап әйткәндә, Остров, Изборск һәм Опочка булған<ref>{{Китап|автор=Аракчеев В. А.|заглавие=Средневековый Псков. Власть, общество, повседневная жизнь в XV-XVII веках|место=Псков|издательство=Псковская областная типография|год=2004|страницы=13—18|страниц=360|isbn=5945421073}}</ref><ref>{{Китап|автор=[[Кафенгауз, Бернгард Борисович]]|заглавие=Древний Псков: очерки по истории феодальной республики|место=Москва|издательство=Наука|год=1969|страниц=135|страницы=61}}</ref> == Үҙаллылығын юғалтыу == [[Файл:Rus-1389-lg.png|справа|мини|300x300пкс|Бронғо Новгород яҙма теле (зәңгәр пунктирлы) xiv быуат аҙағында]] [[Мәскәү|Иҡтисади үҫеш арҡаһында Мәскәү]] менән бәйләнештәрҙе нығытыу, шулай уҡ тышҡы сәйәсәт маҡсаты, Псковтың Куликов яуында дошманға ҡаршы бергәләп уңышлы ҡатнашыуы һәм Тевтон ордены менән [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литваға]] ҡаршылыҡ күрһәтеү Псков республикаһының бойондороҡһоҙлоғон көсһөҙләндереү өсөн тәүшарттар булып тора. 1510 йылда бөйөк мәскәү кенәзе [[Василий III]] Псковҡа килә һәм уны үҙенең аҫабаһы тип атай, Псков республикаһы шулай итеп бөтөрөлә. Вече таратыла, Псков ҡалаһындағы яҡынса 300 иң бай ғаилә ҡаланан ҡыуыла. Уларҙың имениелары мәскәү служилыйҙары араһында бүленә. 1510 йылдың 13 ғинуарының таңында вече ҡыңғырауы ергә төшөрөлә. == Мәҙәниәт == === Архитектура === Псков ерҙәренең иң иҫ киткес архитектура ҡомартҡыһы — боронғо ап-аҡ итеп ағартылған, бер башлы, үҙенсәлекле ҡыңғыраулы манаралы һәм күтәрмәле сиркәүҙәре. Сиркәүҙәрҙең был һыҙаттары шул уҡ ваҡыттағы урыҫ архитектура ҡомартҡыларынан ҡырҡа айырылып тора, был Псков архитектура стиленең булыуы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә<ref>[http://www.mccme.ru/putevod/60/Pskov/pskov.html Путеводитель по России «Псковская область — 60rus»]</ref>. Таш ҡәлғәләр [[Псков ҡәлғәһе|Псковта]], Изборскиҙа һәм [[Гдов кремле|Гдовта]] төҙөлгән була. Граждандар төҙөлөшө Псковта, яҙма иҫтәлектәрҙә яҙылыу буйынса, ҡаланың архитектура тарихының иртә осорона ҡарай. Йөҙәр йылдар дауамында Псков кешеләре һарайҙар, торлаҡ палаталары, склад ҡоролмалары һәм башҡа төрлө ҡоролмалар төҙөгән. Боронғо Русь ҡалалары Псков архитекторҙарының хеҙмәте менән файҙаланған, уларға төҙөргә объекттарҙың иң яуаплылары йөкмәтелгән. Псков төҙөүселәре xvii быуатҡа тиклем, урындағы архитектура һәм төҙөлөш мәктәбенең быуаттар буйына һыналған төп принциптарын ҡулланып, сит ерҙәрҙә йорттар төҙөгән. Псков оҫталарының ҡулы Рус милли дәүләте барлыҡҡа килеү осоронда күп кенә ҙур ҡоролмаларға ҡағылған<ref name="autogenerated4">''Ямщиков С. В.'' [http://architecture.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000006/st001.shtml О древнем Пскове]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Вече * Господа * Древнепсковский диалект * Древненовгородский диалект * История Псковской области == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|Псковская республика|id=3171998|автор=В. А. Аракчеев}} * ''Болховитинов Е. А''. История Княжества Псковского. — М.: Кучково поле, 2012. — 528 с. * ''Кафенгауз Б.&amp;nbsp;Б.'' Древний Псков. Очерки по истории феодальной республики — М. : Наука, 1969 * ''[https://web.archive.org/web/20120326151402/http://www.psksu.ru/project/index/3267 Лабутина И. К.]'' [http://www.pskov.ellink.ru/1100/book/001.html Псков. Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621214045/http://www.pskov.ellink.ru/1100/book/001.html |date=2021-06-21 }} — Псков: ООО фирма «Псковское возрождение», 2001. — 172 с * ''Плоткин К. М''. [https://web.archive.org/web/20130921060125/http://edapskov.narod.ru/pskov/plotkin/plotkin.htm Древний Псков — Псков, 1997] * Псков: Очерки истории: сборник / под редакцией И. П. Шаскольского. — Л.: Лениздат, 1971. — 367 с. * [https://web.archive.org/web/20121120100408/http://edapskov.narod.ru/pskov/pskovrus.htm#3 Псковский край в истории России / составитель и научный редактор академик Академии гуманитарных наук, доктор исторических наук, профессор, Е. П. Иванов. — Псков: Псковский областной институт повышения квалификации работников образования, 1996. — ГЛАВА III. Псковская феодальная республика] * ''Степанов Ю. В''. Господарство на берегах Великой. — Псков: ООО фирма «Псковское возрождение», 2003. — 104 с. == Һылтанмалар == * {{Китап|автор=[[Евгений (Болховитинов)|Митрополит Евгений]] и [[Снегирёв, Иван Михайлович|Иван Снегирёв]].|заглавие=Исторія княжества Псковскаго съ присовокупленіемъ плана города Пскова, тома 1 и 2|ссылка=https://books.google.fr/books?id=rnZKAAAAYAAJ&printsec=frontcover|ответственный=|место=Киев|издательство=Типография Киево-Печерской Лавры|год=1831|страницы=}} [[Категория:Псков өлкәһе тарихы]] [[Категория:Псков тарихы]] [[Категория:XIII быуатта барлыҡҡа килгәндәр]] riynv0apg9n7x1vltdg7h96symdtxlr 0 169007 1297616 1279643 2026-05-20T22:34:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297616 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмик приборҙар эшләү университеты (СПб ГУАП)'''<ref>Лицензия. Рособрнадзор.Дата обращения: 2 сентября 2016.</ref> — [[Санкт-Петербург]]та юғары уҡыу йорто == Тарихы == 1941 йылдың 25 ғинуарында Ленинградта авиация институтын ойоштороу тураһында ҡарар сыға. Институт Чесмен һарайы бинаһында урынлашҡан, унда быға тиклем Эске эштәр Наркоматы Ленинград автоюл институты урынлашҡан.<ref name="bab">{{Китап|автор=Бабенко В. С.|заглавие=Сквозь призму времени. Воспоминания и размышления выпускника ЛИАП 1949 года|оригинал=|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=ГУАП|год=2006|страниц=58|isbn=}}</ref>. Ректор булып Ф. П. Катаев тәғәйенләнә. Юғары уҡыу йорто составында самолеттар, мотор һәм приборҙар эшләү факультеты була. 1942 йылдың мартында институттың шәхси составы Оло ергә эвакуациялана. Уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың бер өлөшө Ташкентҡа ингән һәм Воронеждан эвакуацияланған авиация институты составына күсә<ref>ВГАСУ</ref>. Уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың икенсе өлөшө Куйбышевҡа эләгә һәм Куйбышев авиация институтын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://portal.guap.ru/?n=history&p=start|title=Портал ГУАП - История|accessdate=2013-02-11}}</ref>. 1945 йылдың февралендә Ленинград авиация институтын Ленинград приборҙар эшләү институты итеп үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар сыға. Приборҙар эшләү һәм радиотехник факультеты ойошторола. Көҙ Ленинград приборҙар эшләү институтына Ташкент (элекке Воронеж) авиация институтынан уҡытыусылар (35 кеше) һәм 1-3 курс студенттары (350 кеше) күсерелә<ref name="bab"/>. 1946 йылда Ленинград блокадаһында зыян күргән Чесмен һарайында реставрация үткәрелә 1947 йылда беренсе студенттар фәнни-техник конференцияһы үтә<ref name="ee">{{Китап|автор=Лукошкин А. П.|заглавие=ГУАП: через годы в будущее|оригинал=|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=СПбГУАП|год=2001|страниц=320|страницы=|isbn=5-8088-0057-9}}</ref>. 1986 йылда СССР вуздарының 80 алдынғы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә<ref name="ee"/>. 1992 йылда аттестация йомғаҡтары буйынса Дәүләт аэрокосмик приборҙар эшләү академияһына үҙгәртелә. 1992 йылдан алып ҡала клубтарында һәм күңел асыу комплекстарында "Беренсе курс балы" үтә<ref name="book1">{{Китап|автор=Платова Е. Э., Сафин Ф. Ю., Фортунатов В. В.|заглавие=Воспитание студентов в современных условиях: проблемы и пути их решения|оригинал=|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=ГУАП|год=2006|страниц=112|страницы=|isbn=5-8088-0234-2}}</ref>. 1994 йылда Халыҡ-ара приборҙар төҙөү ассоциацияһының Рәсәй Санкт-Петербург секцияһы ойошторола (ISA). 1998 йылда университет статусын, ә уның менән бергә яңы — Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмос приборҙар университеты исемен ала (ГУАП). 2003 йылдан Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмос приборҙар университеты абитуриенттарҙың иң юғары конкурсы менән Санкт-Петербург вуздары иҫәбенә инә<ref name="hj">[http://izvestia.ru/news/312222 : Авиационных вузов в стране восемь, аэрокосмического приборостроения — один] // Газета «[[Известия]]»</ref>. 2007—2008 йылдарҙа Санкт-Петербург авиация приборҙары һәм автоматика колледжы һәм Санкт-Петербург электротехник колледжы берләшә, уларҙың базаһында урта һөнәри белем биреү факультеты барлыҡҡа килә (колледжы). 2007 йылда университет "Милли берләшкән аэрокосмик университет" аэрокосмик юғары уҡыу йорттары ассоциацияһын ойоштороусыларҙың береһе булып китә, уның партнерҙары булып Д. Ф. Устинов исемендәге «Военмех» БГТУ (Санкт-Петербург), А.Н.Туполев исемендәге [[Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты]] (Ҡазан), МАТИ (Мәскәү), Мәскәү авиация институты (Мәскәү), [[П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты]] (Рыбинск), Һамар дәүләт аэрокосмос университеты (Һамар), Себер дәүләт аэрокосмос университеты (Красноярск), [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] (Ѳфѳ) тора. 2011 йылда университет РФ Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан үткәрелгән юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеларын стратегик үҫтереү программаларына ярҙам итеү буйынса конкурс еңеүселәре иҫәбенә инә<ref>[http://programs.extech.ru/docs/winners.php Победители конкурса программ стратегического развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731191423/http://programs.extech.ru/docs/winners.php |date=2017-07-31 }}</ref>. 2012 йылда Роскосмос, Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштырыу институты һәм башҡа ойошмалар менән берлектә йыһан мәғлүмәтен эшкәртеү буйынса Төньяҡ-Көнбайыш үҙәге асыла<ref>{{Cite web|url=http://rekod.ru/products/center/regional/|title=Развернутые Центры Космических Услуг|accessdate=2013-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELITi2za?url=http://rekod.ru/products/center/regional/|archivedate=2013-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209081308/http://rekod.ru/products/center/regional/ |date=2013-02-09 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://guap.ru/guap/main/ob54_main.shtml|title=ГУАП: Санкт-Петербургский государственный университет аэрокосмического приборостроения|accessdate=2013-02-11|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127011821/http://guap.ru/guap/main/ob54_main.shtml |date=2013-01-27 }}</ref>,<ref>{{Cite web|url=http://www.federalspace.ru/main.php?id=2&nid=19245|title=ФЕДЕРАЛЬНОЕ КОСМИЧЕСКОЕ АГЕНТСТВО (РОСКОСМОС)&#124; Новости|accessdate=2013-02-11|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203004931/http://www.federalspace.ru/main.php?id=2 |date=2013-02-03 }}</ref>,<ref>{{Cite web|url=http://www.poisknews.ru/theme/edu/3763/|title=Газета Поиск: По сигналам с неба. Космическая информация поможет в решении земных проблем|accessdate=2013-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209061725/http://www.poisknews.ru/theme/edu/3763|archivedate=2013-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209061725/http://www.poisknews.ru/theme/edu/3763 |date=2013-02-09 }}</ref>. Дәүләт унитар предприятиелары иҫәбенә ингән "Төньяҡ-Европа космос консорциумы" нигеҙендә Санкт-Петербургтың аэройыһан кластеры ойошторолған<ref>{{Cite web|url=http://edu.glavsprav.ru/spb/nmr/conf/569|title=Следующий шаг в развитии Петербурга — аэрокосмический|accessdate=2013-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308003857/http://edu.glavsprav.ru/spb/nmr/conf/569|archivedate=2013-03-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308003857/http://edu.glavsprav.ru/spb/nmr/conf/569 |date=2013-03-08 }}</ref> 2013 йылда университет Курчатов институты һәм 15 башҡа юғары уҡыу йорто менән бергә "Мега-класлы тикшеренеү ҡулайламалары" ассоциацияһы ҡатнашыусыларының береһе була<ref>[http://itar-tass.com/spb-news/820224 Курчатовский институт и 16 вузов создали ассоциацию для работы в области MegaScience] [[ИТАР-ТАСС]]</ref>. 2014 йылда университет "Эксперт РА"<ref>Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.</ref> версияһы буйынса Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингына һәм "Интерфакс" мәғлүмәт агентлығы версияһы буйынса Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарының йыйылма рейтингын инде<ref>[http://univer-rating.ru/college.asp?id=259 Санкт-Петербургский государственный университет аэрокосмического приборостроения — ГУАП — Национальный рейтинг университетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714150723/http://univer-rating.ru/college.asp?id=259 |date=2014-07-14 }}</ref>. 2015 йылда халыҡ-ара берләшмәләре ағзаһы булып китә<ref>[http://www.cdio.org/node/6205 Saint Petersburg State University of Aerospace Instrumentation | Worldwide CDIO Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150715000108/http://www.cdio.org/node/6205 |date=2015-07-15 }}</ref> һәм ARES-2015 иң яҡшы юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара рейтингына инә<ref>[http://euchamb.com/?page_id=897 ARES-2015: Russian Federation | European Scientific-Industrial Chamber]</ref>. == Рейтингтары == {| class="wikitable" !Рейтинг исеме !Санкт-Петербург рейтингында классик һәм техник вуздар араһында позицияһы !Санкт-Петербург буйынса юғары уҡыу йорттары араһында позицияһы |- |"Эксперт РА" (2015) версияһы буйынса Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары рейтингы - сифатлы белем алыу өсөн шарттар | align="center" |4 | align="center" |10 |- | «Эксперт РА» версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингы (2015) — сығарылыш студенттарына ихтыяж | align="center" |5 | align="center" |10 |- |«Эксперт РА» версияһы буйынса Рәсәй вузхдары рейтингы (2015) — Фәнни-тикшеренеү әүҙемлеге | align="center" |5 | align="center" |9 |- |Университеттарҙың милли рейтингы (2014/2015) — инновациялар һәм эшҡыуарлыҡ<ref>[http://www.univer-rating.ru/txt.asp?rbr=39&txt=Rbr39Text1630&lng=0 Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Инновации и Предпринимательство - Инновации - Национальный рейтинг университетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095548/http://www.univer-rating.ru/txt.asp?rbr=39&txt=Rbr39Text1630&lng=0 |date=2016-03-05 }}</ref> | align="center" |6 | align="center" |8 |- |Университеттарҙың милли рейтингы (2014/2015) — социаль мөхит<ref>[http://www.univer-rating.ru/txt.asp?rbr=36&txt=Rbr36Text7044&lng=0 Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Социальная среда - Социализация - Национальный рейтинг университетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417165951/http://univer-rating.ru/txt.asp?rbr=36&txt=Rbr36Text7044&lng=0 |date=2016-04-17 }}</ref> | align="center" |5 | align="center" |9 |- |Университеттарҙың милли рейтингы (2014/2015) — Интернационалләшеү<ref>[http://www.univer-rating.ru/txt.asp?rbr=37&txt=Rbr37Text3784&lng=0 Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Интернационализация - Интернационализация - Национальный рейтинг университетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612210451/http://univer-rating.ru/txt.asp?rbr=37&txt=Rbr37Text3784&lng=0 |date=2016-06-12 }}</ref> | align="center" |5 | align="center" |11 |- |Мәскәү һәм Санкт-Петербургтың иң популяр юғары уҡыу йорттары hh.ru версияһы буйынса (2013)<ref>[hh.ru/news/2569 Самые популярные вузы Москвы и Санкт-Петербурга]</ref> | align="center" |3 | align="center" |7 |- |Абитуриенттар өсөн юғары уҡыу йорттары сайттарының асыҡлығына мониторинг (Йәмәғәт палатаһы, ғилми-юғары уҡыу йорттары, РИА Новости) (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www.hse.ru/ege/first_section2013/transparence/2013/46637813/gos/|title=Мониторинг прозрачности сайтов российских вузов для абитуриентов — 2013 : Национальный исследовательский университет «Высшая школа экономики»|accessdate=2013-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140127013536/http://www.hse.ru/ege/first_section2013/transparence/2013/46637813/gos|archivedate=2014-01-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140127013536/http://www.hse.ru/ege/first_section2013/transparence/2013/46637813/gos |date=2014-01-27 }}</ref> | align="center" |«Лидерҙар» төркөмө — 1 урын | align="center" | «Лидерҙар» төркөмө — 1 урын |} == Университет бүлексәләре == === Биналары === Студенттар архитектура ҡомартҡылары биналарында белем ала. Университеттың беренсе бинаһы - Чесмен һарайына һәм уның эргәһендә Чесмен сиркәүенә 1770 йылда Чесмен армияһының еңеүенә арнап императрица Екатерина II нигеҙ һала. Ә университеттың төп бинаһында - Ҙур Диңгеҙ корпусында XIX быуат уртаһынан алып 1918 йылға тиклем Атлылар полкының лейб-гвардия казармалары урынлаша<gallery> Файл:Здание на Большой Морской, 67.JPG|Ҙур Диңгеҙ, 67 урамында бина Файл:Здание ГУАП на Гастелло, 15.jpg|Гастелло, 15 урамында бина Файл:Здание ГУАП на Гастелло, 15 (другой ракурс).jpg|Гастелло, 15 урамында бина (башҡа ракурстан) </gallery> == Факультеттары һәм институттары == * Фундаменталь әҙерлек һәм технологик инновациялар институты * № 1 — Аэрокосмос приборҙар һәм системалар институты * № 2 — Радиотехника, электроника һәм элемтә институты * № 3 — Электромеханикала һәм робототехникала инновацион технологиялар институты * № 4 — Программалаштырыу һәм хисаплау системалары институты * № 5 — Мәғлүмәт системалары һәм мәғлүмәтте яҡлау институты * № 6 — Гуманитар факультеты * № 7 — Хәрби белем биреү институты * № 8 — Эшҡыуарлыҡ технологияһы институтының * № 9. — Юридик факультет * № 10 (№ 5) — Асыҡ һәм ситтән тороп белем биреү институты * № 11 (№ 10) — Өҫтәмә һөнәри белем биреү факультеты * № 12 — Урта профессиональ белем биреү факультеты (ФСПО Колледжы) * Асыҡ һәм дистанцион белем биреү институты === Филиалы === * Ивангород гуманитар-техник институты (филиалы); Университетының рәсәй технологик платформалар ҡатнашып, «киләсәк медицинаһы»<ref>http://tp-medfuture.ru/wp-content/uploads/2015/Участники%20ТП%20МБ.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422171619/https://tp-medfuture.ru/wp-content/uploads/2015/%D0%A3%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%A2%D0%9F%20%D0%9C%D0%91.pdf |date=2023-04-22 }}</ref>, «спутник милли мәғлүмәт системаларын»<ref>[http://www.tp.iss-reshetnev.ru/index.php/participants Реестр участников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627012823/https://tp.iss-reshetnev.ru/index.php/participants |date=2017-06-27 }}</ref>, «Инновацион лазерлы, оптик һәм технологиялар оптоэлектронный — фотоника»<ref>[http://photonica.cislaser.com/o-platforme/uchastniki Участники — Технологическая платформа «Фотоника»]</ref>, «мехатроника Технологиялар, идара итеү системаһы, сылбыр, радиойышлыҡлы роботостроение һәм идентификациялау»<ref>[http://tp25.su/Participants/ Участники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924233610/http://www.tp25.su/Participants/ |date=2021-09-24 }}</ref>, «Милли Суперкомпьютерный технологик платформалар»<ref>[http://www.hpc-platform.ru/tiki-index.php?page=members&structure=Карта+сайта Реестр членов платформы]</ref>, «экологик үҫеш технологияһы»<ref>[http://ige.rshu.ru/content/techplatform/participant Институт геоэкологического инжиниринга РГГМУ — Реестр участников ТП]</ref>, «космос технологиялары платформа Милли»<ref>[http://www.spacetp.ru/participants/ Участники технологической платформы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414045119/http://spacetp.ru/participants/ |date=2021-04-14 }}</ref>. Шулай уҡ радиоэлектроника буйынса үткәрелгән фәнни тикшеренеү коллективы биомедицина, мәғлүмәти-телекоммуникацион системалар, транспорт һәм радиооборудование энергетикаһы<ref>http://www.eltech.ru/assets/files/university/irvc/konkursi/2013/konkurs_KNVSH_Shkoli_13/Reestr_VNPSc2012-2013_organization.pdf</ref>. * [[1980 йыл|1980]] — В В. Хрущев эше өсөн ссср дәүләт премияһына лайыҡ теорияһы буйынса, иҫәп-хисап мәғлүмәт электр машиналар проектлау, көйләү һәм автоматик идара итеү системаһы, төрлө киң ҡулланыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. * [[1982 йыл|1982]] — М. Б УйымЛена П. Клауз өсөн ссср дәүләт премияһына лайыҡ фәнни-популяр кинофильмдарҙың «Кеше һәм робот», эш һөҙөмтәһе буйынса ул артоник — сәнғәттәге яңы йүнәлештәр һәм мәғлүмәт технологиялары синтезы. * [[1982 йыл|1982]] — Ер. И. Ссср министрҙар советы премияһы лайыҡ ҡатнашыу өсөн цех төҙөү буйынса эштәр перовский механообработка широкономенклатурный н автоматлаштырылған завод электровозостроительный Днепропетровск * [[1984 йыл|1984]] — С. В. Кулаков, Б П. Разживин, Д. В. Ссср-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы һәм эшләү өсөн сәнәғәткә индерә ала Тигин функциональ акустооптический ҡоролошо. * [[1987 йыл|1987]] — В В. Ссср министрҙар советы премияһы лайыҡ фильчак эшләү өсөн алымдары, алгоритмдары һәм программа менән тәьмин итеү өсөн мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү распределенный. * [[1998 йыл|1998]] — В М. Мәғариф өлкәһендә рәсәй федерацияһы хөкүмәте премияһы алыу өсөн эшләй Космачев фәнни-мәғариф өлкәһен мәғлүмәтләштереү өсөн Рәсәй юғары уҡыу йорттары нигеҙендә ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.informika.ru/about/gos_prem/238/|title=Об информике|accessdate=2013-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130401030454/http://www.informika.ru/about/gos_prem/238|archivedate=2013-04-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401030454/http://www.informika.ru/about/gos_prem/238 |date=2013-04-01 }}</ref>. * [[1999 йыл|1999]] — В Г. Заманса базалар булдырыу өсөн хөкүмәт премияһына лайыҡ федченко менән тәьмин итеү өсөн рәсәй федерацияһы фән һәм техника өлкәһендә интеграциялауға машиналар, үҫемлектәрҙе һаҡлау<ref>[http://open.lexpro.ru/document/48645#46 LEXPRO: О ПРИСУЖДЕНИИ ПРЕМИЙ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ 1998 ГОДА В ОБЛАСТИ НАУКИ И ТЕХНИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712072255/http://open.lexpro.ru/document/48645#46 |date=2013-07-12 }}</ref>. * [[2002 йыл|2002]] — Л. И. Чубраев электр машиналары төҙөү өлкәһендә рәсәй федерацияһы хөкүмәте премияһы, фән һәм техника алыу өсөн яңы типтағы нигеҙендә сверхпроводник температурала<ref>{{Cite web|url=http://russia.bestpravo.com/fed2008i/data093/tex093749.htm#|title=О ПРИСУЖДЕНИИ ПРЕМИЙ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ 2002 ГОДА В ОБЛАСТИ НАУКИ И ТЕХНИКИ|accessdate=2016-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220034908/http://russia.bestpravo.com/fed2008i/data093/tex093749.htm#|archivedate=2016-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220034908/http://russia.bestpravo.com/fed2008i/data093/tex093749.htm |date=2016-12-20 }}</ref>. * [[2003 йыл|2003]] — М. Б Уйым, А В. Никитин, А А. ОводенкоН. Н. Решетников белем биреү инновация комплексы төҙөү өсөн рәсәй федерацияһы президенты премияһына лайыҡ булған мәғариф өлкәһендә эшләү өсөн юғары һөнәри белем биреү учреждениелары «белем биреү Петербург виртуаль донъя»<ref>{{Cite web|url=http://archive.kremlin.ru/text/docs/2005/01/83056.shtml|title=Президент России &#124; Указ «О присуждении премий Президента Российской Федерации в области образования за 2003 год»|accessdate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310034232/http://archive.kremlin.ru/text/docs/2005/01/83056.shtml|archivedate=2013-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310034232/http://archive.kremlin.ru/text/docs/2005/01/83056.shtml |date=2013-03-10 }}</ref>. * [[2008 йыл|2008]] — А А. Оводенко, В В. Окрепилов, В И. Хименко мәғариф өлкәһендә рәсәй федерацияһы хөкүмәте премияһы бирелә комплексы өсөн уҡыу-ғилми методик ҡулланмалар «рәсәй сертификациялау системаһына юғары профессиональ белем биреү сифатын халыҡ-ара»<ref>{{Cite web|url=http://government.ru/gov/results/7058/|title=Интернет-портал Правительства Российской Федерации / Правительство России|accessdate=2013-03-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8zACh1x?url=http://government.ru/gov/results/7058/|archivedate=2013-03-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305233640/http://government.ru/gov/results/7058/ |date=2021-03-05 }}</ref>. * [[2009 йыл|2009]] — А С. Бугаев, B. B. Клудзин, H. H. Красильников, С В. КулаковЛена Н. Мәғариф өлкәһендә рәсәй федерацияһы хөкүмәте Премияһы ала Пресленев өсөн төҙөлгән уҡытыу-методик комплекста «фәнни һәм уҡытыу-методик тәьминәт төп һәм физик инженер-электроника һәм юғары профессиональ белем биреү учреждениелары тулҡын технологияһы өлкәһендә белгестәр әҙерләү рәсәй фәндәр академияһы базаһында»<ref>[http://www.rg.ru/2009/09/02/obrazovanie-premii-dok.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 28 августа 2009 г. № 1246-р г. Москва О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2009 года в области образования]</ref>. * [[2013 йыл|2013]] — А П. Ковалев, А Г. Коржавин, А А. Оводенко, В В. Окрепилов, В И. Хименко эшләп алыр һәм яңы технологиялар индергәне өсөн рәсәй федерацияһы фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияларын == Ректор == {| class="wikitable" !Исеме<ref name="book1"/> !Ғүмер йылдары !Етәкселек йылдары |- |Федор Катаев Петрович<ref>{{Cite web|url=http://virtual.aanet.ru/enter/guap_gallery.htm|title=ВИРТУАЛЬНЫЙ МИР УНИВЕРСИТЕТОВ САНКТ-ПЕТЕРБУРГА|accessdate=2013-01-24}}</ref> |1901—1988 | align="center" |1941—1952 |- |Дмитрий Аксенов Демьянович |1909—1989 | align="center" |1952—1961 |- |Александр Капустин |1920—1978 | align="center" |1961—1978 |- |Анатолий Петрович Лукошкин |1929 | align="center" |1978—1999 |- |Анатолий Аркадьевич Оводенко |1947 | align="center" |1999—2014 |- |Юлия Анатольевна Антохин |1976 | align="center" |2014 |- |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Категория:Преподаватели Санкт-Петербургского университета аэрокосмического приборостроения * Категория:Выпускники Санкт-Петербургского университета аэрокосмического приборостроения == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Антохина Ю. А., Лукошкин А. П., Оводенко А. А.|заглавие=Аэрокосмическое приборостроение. Научные школы ГУАП|оригинал=|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=ГУАП|год=2016|страниц=615|страницы=|isbn=978-5-8088-1037-2}} * {{Китап|автор=Лукошкин А. П., Оводенко А. А., Хименко В. И.|заглавие=Созидатели будущего: научные школы ГУАП|оригинал=|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=ГУАП|год=2011|страниц=497|страницы=|isbn=978-5-8088-0584-2}} * {{БРЭ|автор=|страницы=351}} == Һылтанмалар == * [http://www.guap.ru/ Сайт университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050818022201/http://guap.ru/ |date=2005-08-18 }} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] thyqn0oog4mlrr5rurr8mu3v4l7zq5f 0 169460 1297588 1281619 2026-05-20T17:42:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297588 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Федерацияһы милли гвардия ғәскәрҙәренең Жуков һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Һарытау хәрби институты''' ('''СВКИ ВНГ РФ''') — [[Рәсәй]] милли гвардияһы хеҙмәте офицерҙарын әҙерләүсе Рәсәй Федерацияһы милли гвардия ғәскәрҙәре федераль хеҙмәтенең юғары белем биреү учреждениеһы. == Тарихы == [[Файл:Саратовский_военный_институт_ВВ_МВД_России_(1999).jpg|слева|мини|250x250пкс|{{Center|Хәрби институттың КПП-ы. 1999 йыл.}}]] Айырым дәүләт сәйәси идаралыҡ (ОГПУ) коллегияһының 1932 йылдың 19 майы бойороғо нигеҙендә Һарытауҙа сик буйы ғәскәрҙәре һағы һәм Айырым дәүләт сәйәси идаралығы ғәскәрҙәренең 4-се мәктәбе булдырыла һәм даими дислокация урыны ла ошонда була. 1937 йылдың апрелендә мәктәп хәрби училищеһы итеп үҙгәртелә, «Һарытау СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты сик буйы һәм эске һағының хәрби училищеһы» тип үҙгәртелә. 1937 йыл уртаһынан — «Һарытау СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының сик һәм эске ғәскәрҙәренең хәрби училищеһы». (СССР НКВД-һы) 1938 йылда училищены тамамлаусылар япон илбаҫарҙарына ҡаршы менән Хәсән күле, 1939 йылда — Халхин-Гол йылғаһы янында, 1940 йылдың ғинуарында —[[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]] барышында Карел муйынында батырҙарса алышты. СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 26 апрель бойороғо менән училище тамамлаусы лейтенант Дмитрий Иванович Ракус уҡыу йорто тарихында беренсе булып [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] институт тарихы йылъяҙмаһына айырым бер бит булып яҙылды. Һуғыш барышында 20 тамамлаусы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Шуларҙың береһе— подполковник Николай Васильевич Мамонов Һарытау хәрби училищеһының әхси составына мәңгелеккә яҙылды. Һуғыш йылдарында Һарытау хәрби училищеһы барлығы 16 сығарылыш эшләй, төрлө хәрби һөнәргә эйә 6 135 офицер уҡып сыға. Һуғыштан һуң, 1947 −1949 йылдарҙа училищеның офицерҙары һәм курсанттары Көнбайыш Украинала һәм Балтик буйында милли формированиеларға ҡаршы көрәшеүсе ғәскәри операцияларҙа ҡатнаша. 1966 йылдың 30 авгусында училищеға [[Феликс Эдмундович Дзержинский]] исеме бирелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 6 май Указы менән юғары белем биреү учреждениеһы «эске ғәскәрҙәр өсөн квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә һәм «СССР Эске эштәр министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы Һарытау юғары хәрби команда училищеһы» тип үҙгәртелә. 1990 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Һарытау хәрби училищеһы офицерҙары һәм курсанттары [[Баҡы ваҡиғалары (1990)|Баҡылағы сыуалыштарҙы баҫтырыуҙа]] ҡатнаша. 1994—2009 йылдан меңәрләгән институт тамамлаусылар Чечен республикаһында конституция тәртибен тергеҙеүҙә, ә һуңынан Чечняла контртеррористик операцияла ҡатнашты. Рәсәй Федерацияһы милли хәүефһеҙлеген тәьмин итеү хаҡына уларҙың 42-һе батырҙарса һәләк булды. Күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары институт тамамлаусылар генерал-полковниктар [[Романов Анатолий Александрович|Анатолий Романов]] һәм Михаил Паньков, полковник Александр Никишин [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә]] лайыҡ булды. Подполковник Николай Шевелёв, майор Роман Китанин, өлкән лейтенант Александр Ковалёв һәм лейтенант Джафяс Яфаровүлгәндән һуң «Алтын Йондоҙ» миҙалы менән бүләкләнде<ref>{{Cite web|url=http://svki.rosgvard.ru/dashboard/index.php/istoriya|title=История Саратовского военного института|accessdate=2018-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181016053312/http://svki.rosgvard.ru/dashboard/index.php/istoriya|archivedate=2018-10-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016053312/http://svki.rosgvard.ru/dashboard/index.php/istoriya |date=2018-10-16 }}</ref>. 2017 йылдың 20 майында Рәсәй Федерацияһы милли гвардия ғәскәрҙәре федераль хеҙмәте директоры — Рәсәй Федерацияһы милли гвардия ғәскәрҙәре баш командующийы армия генералы Виктор Золотов Һарытау Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби институтына Жуков орденын<ref>[http://rosgvard.ru/ru/news/article/direktor-rosgvardii-vruchil-saratovskomu-voennomu-krasnoznamennomu-institutu-orden-zhukova Директор Росгвардии вручил Саратовскому военному Краснознамённому институту орден Жукова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181013025526/http://rosgvard.ru/ru/news/article/direktor-rosgvardii-vruchil-saratovskomu-voennomu-krasnoznamennomu-institutu-orden-zhukova |date=2018-10-13 }}</ref> тапшырҙы. Институтты йәшәйеше осоронда төп курстарҙың 92 сығарылышы һәм 37 тапҡыр имтихандарҙы экстерн биреп, ғәскәрҙәр өсөн 38 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. Батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн, егерме дүрт тәрбиәләнеүсегә Советтар Союзы Геройы исеме, һуғыштан һуңғы осорҙа халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнашҡаны өсөн өс тамамлаусыға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме, ете тамамлаусыға (дүртәүһенә үлгәндән һуң) Рәсәй Геройы исеме бирелде. == Институттың структураһы һәм идара органдары == Хәрби институт структураһы: * Идаралыҡтар, шул иҫәптән: командование, 6 бүлек (уҡыу, фәнни-тикшеренеү һәм редакция-нәшриәт, шәхси состав менән, кадрҙар менән эшләү, строевой, финанс), 6 хеҙмәт (юридик, дежур, элемтә, инженер, радиацион, химик һәм биологик һаҡлау (РХБЗ), медицина), 2 төркөм (хәрби әҙерлек, ғәскәри һәм хәрби хеҙмәт хәүефһеҙлеге), йәшерен-картографик бүлек, техник часть һәм тыл; * Төп подразделениелар, шул иҫәптән: 5 курсанттар батальоны, 14 институт кафедраһы һәм көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу адъюнктуралары; * Тәьмин итеү подразделениелары, шул иҫәптән: уҡыу процесын тәьмин итеү батальоны, элемтә үҙәге, Идаралыҡтың автоматик системаһы (АСУ) үҙәге, уҡыу үҙәге, уҡыу-тәжрибә оҫтаханаһы, типография, хәрби поликлиника, хәрби оркестр, клуб, китапхана. == Училищеның элекке исемдәре == [[Файл:Ромб_СВВККУ.png|справа|мини|223x223пкс|{{Center| Һарытау Рәсәй ЭЭМ-ы эске ғәскәрҙәренең Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы юғары хәрби команда училищеһының юбилей күкрәк билдәһе — юғары уҡыу йортона 60 йыл}}]] * Сик һаҡлау һәм ОГПУ ғәскәрҙәренең 4-се мәктәбе (1932—1937)<ref>[https://books.google.ru/books?id=LMpzuMdF3GQC&pg=PA458&lpg=PA458&dq=сввкку&source=bl&ots=Nzp-vbXJmq&sig=uDaXXB5Jzp1EmesijeXaI9GVAfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpeS4nY_eAhWKs4sKHdX2Ceo4FBDoATAFegQIAxAB#v=onepage&q=сввкку&f=false Список прежних наименований Саратовского военного института и его начальники]</ref> * Һарытау СССР Эске эштәре халыҡ комиссариатының (НКВД) сик һәм эске һағы хәрби училищеһы (1937—1939) * Һарытау СССР Эске эштәре халыҡ комиссариаты ғәскәрҙәренең хәрби училищеһы (1939—1946) * Һарытау СССР ЭЭМ-ы ғәскәрҙәренең хәрби училищеһы (1946—1947) * Һарытау СССР Дәүләт Хәүефһеҙлеге Министрлығы (МГБ) ғәскәрҙәренең хәрби училищеһы (1947—1954) * Һарытау СССР ЭЭМ-ы ғәскәрҙәренең хәрби училищеһы (1954—1966) * Һарытау СССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби училищеһы (1966—1969) * Һарытау СССР ЭЭМ-ы ғәскәрҙәренең Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби училищеһы (1966—1973) * Һарытау СССР ЭЭМ-ы эске ғәскәрҙәренең Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби команда училищеһы (1973—1982) * Һарытау СССР ЭЭМ-ы эске ғәскәрҙәренең Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы юғары хәрби команда училищеһы (1982—1991) * Һарытау Рәсәй ЭЭМ-ы эске ғәскәрҙәренең Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы юғары хәрби команда училищеһы (1991—1997) * Һарытау Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби институты (1997—2004) * Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең хәрби институты (2004—2015)<ref>[https://мвд.рф/news/item/6767400 Саратовский военный институт внутренних войск МВД России вновь стал Краснознаменным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби институты (2015—2016) * Һарытау Рәсәй Федерацияһы милли гвардия ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби институты (2016—2017) == Училище начальниктары == * [[1932 йыл|1932]]—[[1933 йыл|1933]] — комкор Абрамович С. И.<ref>[http://nkvd.memo.ru/index.php/Абрамович,_Сергей_Иванович Абрамович, Сергей Иванович // Кадровый состав НКВД 1935—1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026082443/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-10-26 }}</ref> * [[1933 йыл|1933]]—[[1936 йыл|1936]] — комдив Панин И. В.<ref>[http://nkvd.memo.ru/index.php/Панин,_Илья_Васильевич Панин, Илья Васильевич // Кадровый состав НКВД 1935—1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925103500/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-09-25 }}</ref> * [[1936 йыл|1936]]—[[1939 йыл|1939]] — генерал-майор Крамарчук Д. В.<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/Крамарчук,_Дмитрий_Васильевич Крамарчук, Дмитрий Васильевич // Кадровый состав НКВД 1935—1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922173835/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA,_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-09-22 }}</ref> * 1939—1942 — полковник Воробейков А. В. * 1942—1950 — генерал-майор Городничев И. Ф. * 1950—1957 — полковник Дулов Д. Н. * 1957—1962 — полковник Панов Н. Н. * 1962—1965 — генерал-майор Просянок А. С. * 1965—1968 — генерал-майор Машовец П. И. * 1968—1971 — генерал-майор Радченко М. А. * 1971—1976 — генерал-майор Нестеров Ю. В. * 1976—1987 — генерал-майор Алферов Ю. Ф. * 1987—1994 — генерал-майор Царахов С. К. * 1994—2000 — генерал-майор Горчаков Г. Н.<ref>[http://svki.rosgvard.ru/dashboard/index.php/novosti/214-chestvovanie-general-majora-g-n-gorchakova Чествование генерал-майора Г. Н. Горчакова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2000—2006 — генерал-майор Воронов М. С. * 2006—2019 — генерал-майор Мухоед С. Д. * 2019 — әлеге ваҡытта — генерал-майор Алейник С. И. == Герой исеменә лайыҡ булғандар == '''Советтар Союзы Геройҙары''' * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Генерал-майор Банкузов Анатолий Иванович (05.05.1945) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Полковник Константинов Александр Константинович (26.08.1941) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Полковник Федулов Павел Иванович (27.02.1945) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Полковник Яровой Артемий Сергеевич (08.09.1945) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Подполковник Маковецкий Фёдор Ефремович (17.10.1943) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Подполковник Зенин Илларион Степанович (21.07.1944) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Подполковник Мамонов Николай Васильевич (24.03.1945, үлгәндән һуң) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Майор Машинцев Михаил Савельевич (06.04.1945) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Майор Серёжников Александр Иванович (16.10.1943, үлгәндән һуң) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Лейтенант Лопатин Алексей Васильевич (18.12.1957, үлгәндән һуң) * [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|20x20пкс]] Лейтенант Ракус Дмитрий Иванович (26.04.1940, үлгәндән һуң) '''Социалистик Хеҙмәт Геройҙары''' * [[Файл:Hero of Socialist Labor medal.svg|21x21пкс]] Полковник Витченко Степан Степанович (23.04.1974) * [[Файл:Hero of Socialist Labor medal.svg|21x21пкс]] Капитан Хафизов Шариф Сагирович (31.12.1966) '''Рәсәй Федерацияһы Геройҙары''' * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Генерал-полковник [[Романов Анатолий Александрович]] (05.11.1995) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Генерал-полковник Паньков Михаил Анатольевич (11.1.2000) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Полковник Никишин Александр Николаевич (12.05.1996) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Подполковник Шевелёв Николай Николаевич (29.01.1997) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Майор Китанин Роман Александрович (07.08.2007, үлгәндән һуң) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Өлкән лейтенант Ковалёв Александр Геннадьевич (30.12.1999, үлгәндән һуң) * [[Файл:Золотая звезда Героя России.png|20x20пкс]] Лейтенант Яфаров Джафяс Джафярович (07.07.2000, үлгәндән һуң) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Категория:Выпускники Саратовского военного института войск национальной гвардии Российской Федерации|Выпускники Саратовского военного института войск национальной гвардии Российской Федерации]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://svki.rosgvard.ru/dashboard/ Официальный сайт Cаратовского военного ордена Жукова Краснознаменного института войск национальной гвардии Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402060506/http://svki.rosgvard.ru/dashboard/ |date=2020-04-02 }} * [http://rosgvard.ru/ru/page/index/saratovskij-voennyj-krasnoznamennyj-institut Страница института на официальном сайте Федеральной службы войск национальной гвардии Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818205715/https://www.rosgvard.ru/ru/page/index/saratovskij-voennyj-krasnoznamennyj-institut |date=2021-08-18 }} [[Категория:СССР юғары хәрби уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 5c69dv0idj3tkqqo7h5k6rt38ai0cmk 0 170501 1297572 1286603 2026-05-20T15:13:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297572 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джон Дэвисон Рокфеллер'''<ref>Распространённая передача имени и фамилии в русских текстах; более точная передача — ''[http://inogolo.com/query.php?qstr=Rockefeller&key=1 Джон Дейвисон Рокефеллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417133008/http://inogolo.com/query.php?qstr=Rockefeller&key=1 |date=2012-04-17 }}''.</ref> ({{lang-en|John Davison Rockefeller}}; {{Тыуған көнө|8|7|1839}}, {{Тәржемәһеҙ 5|Ричфорд (Нью-Йорк)|Ричфорд||Richford, New York}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] — {{Үлгән көнө|23|5|1937}}, {{Тәржемәһеҙ 5|Ормонд-Бич|||Ormond Beach, Florida}}, [[Флорида]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] эшҡыуары, филантроп, кешелек донъяһы тарихында беренсе рәсми доллар миллиардеры<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html American Experience | The Rockefellers | Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001027051727/https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html |date=2000-10-27 }}</ref><ref>[http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html The richest Americans // Fortune, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}</ref>. [[1870 йыл]]да Standard Oil компанияһына нигеҙ һала һәм [[1897 йыл]]да рәсми рәүештә пенсияға сыҡҡанға тиклем уға идара итә<ref>{{Cite web|url=http://www.bgsu.edu/departments/acs/1890s/rockefeller/bio2.htm|title=John D. and Standard Oil|accessdate=2008-05-13|publisher=Bowling Green State University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060912062210/http://www.bgsu.edu/departments/acs/1890s/rockefeller/bio2.htm#|archivedate=2006-09-12}}</ref>. Standard Oil компанияһы [[Огайо]] штатында Джон Рокфеллер, уның ҡустыһы Уильям Рокфеллер, Генри Флэглер, Джабез Боствик, химик Сэмьюэл Эндрюс һәм тауыш биреү хоҡуғы булмаған партнер Стефан Харкенсберҙарҙың партнерҙар компанияһы булараҡ асыла. Кәрәсин менән бензинға ихтыяж ҡырҡа артҡанға күрә, Рокфеллерҙарҙың байлығы ла арта. Һәм ул донъялағы иң бай кеше булып китә, вафаты мәлендә уның мөлкәте 1,4 миллиард [[АҠШ доллары]] (1937 йыл номиналы) йәки АҠШ-тың [[Эске тулайым продукт|Эске Тулайым Продуктының]] 1,54 процентын тәшкил итә<ref>[http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html ''Fortune Magazine'' lists the richest Americans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}, not by the changing value of the dollar but by percentage of [[GDP]]: Rockefeller is credited with a Wealth/GDP of 1/65. (accessed 20 August 2009).</ref><ref name="ForbesRichAmericans98">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/asap/1998/0824/032.html|title=Richest Americans in History|publisher=Forbes|accessdate=2009-12-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSkWidb?url=http://www.forbes.com/asap/1998/0824/032.html#|archivedate=2012-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.askmen.com/toys/top_10/11b_top_10_list.html|title=Top 10 Richest Men Of All Time|accessdate=2007-05-29|publisher=[[AskMen.com]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSlStDC?url=http://www.askmen.com/top_10/entertainment/11b_top_10_list.html#|archivedate=2012-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html|title=The Rockefellers|accessdate=2007-05-29|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSmXA2S?url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html#|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001027051727/https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html |date=2000-10-27 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html|title=The Richest Americans|accessdate=2007-07-17|work=[[Fortune magazine]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}</ref>. Инфляцияны иҫәпкә алып, The New York Times уның байлығын 2006 йыл эквивалентында яҡынса 305 миллиард долларға баһалай<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/ref/business/20070715_GILDED_GRAPHIC.html#|title=The Wealthiest Americans Ever|accessdate=2007-07-17|work=[[The New York Times]]|date=2007-07-15}}</ref>, ә 2018 йыл эквивалентында 389 млрд доллар була. Рокфеллер АҠШ филантроптарының береһе була, Рокфеллер Фонды, мәғарифҡа, медицина тикшеренеүҙәренә, атап әйткәндә, һары биҙгәк менән көрәшкә бик күп аҡса бүлә. Шулай уҡ у Чикаго һәм Рокфеллер университеттарына нигеҙ һала. [[Баптизм|Баптистар]] динен тота һәм бөтә ғүмере буйы сиркәүҙәренә хәйриә ярҙамы күрһәтә. Тырыш, маҡсатҡа ынтылышлы һәм бик тәҡүәле христиан булараҡ билдәләнә, уны шуның өсөн партнерҙары «Дьякон» тип йөрөтә. Ул һәр саҡ сәләмәт йәшәү рәүешен таратыу, алкоголь һәм тулыһынса тәмәке тартыуҙан баш тартыу яҡлы була<ref>''John D. Rockefeller'', by Albro Martin, ''[[Encyclopedia Americana]] 1999'' Vol. 23</ref>. Дүрт ҡыҙ һәм Рокфеллер фондына идара итеүҙе мираҫ итеп алған бер ул үҫтерә. == Биографияһы == === Бала сағы === Протестанттар Уильям Эвери Рокфеллер ([[13 октябрь]], [[1810 йыл|1810]] — [[11 май|11 май,]] [[1906 йыл|1906]]) һәм Луиза Дэвисон ([[12 сентябрь|12 сентябрь,]] [[1813 йыл|1813]] — [[28 март]], [[1889 йыл|1889]]) ғаиләһендә алты бала араһында икенсе бала булып донъяға килә<ref>Chernow, (1998) p. 10.</ref><ref>Scheiffarth, Engelbert: ''Der New Yorker Gouverneur Nelson A. Rockefeller und die Rockefeller im Neuwieder Raum''. Genealogisches Jahrbuch, '''9''' (1969), p. 16—41.</ref>. Атаһы сығышы менән инглиз-немец, әсәһе — шотланд-ирланд. Ул [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының Ричфорд ҡалаһында тыуа. Атаһы тәүҙә урман ҡырҡыусы, һуңынан төрлө тораҡ пункттарына йөрөп сауҙа итеүсе, үҫемлектәрҙән эшләнгән төрлө дауа эликсирҙарын һатыу менән шөғөлләнгәне өсөн хатта үҙен «ботаника докторы» тип тә атай<ref>Chernow, (1998) p. 11.</ref>. Күршеләре Джондың атаһын ауыр физик эш яратмаған сәйер кеше тип иҫәпләй. Асылда Уильям бик тәүәккәл кеше була, шуға ла ҙур булмаған капитал туплап, 3100 долларға ер участкаһы һатып алыуға өлгәшә. Әммә тәүәккәллек менән бергә унда алдан күрә белеүсәнлек тә була, шуға ер алыуҙан ҡалған аҡсаһын төрлө предприятиеларға һала. Джондың әсәһе Луиза йорт хужалығы тирәһендәге эштәрҙе тулыһынса үҙ өҫтөнә ала, өҫтәүенә бик тәҡүәле баптист була. Ире йыш ҡына өйҙә булмағанға күрә, ул бик һаҡсыл булырға өйрәнә<ref>Chernow, (1998) p. 43.</ref>. Иренең сәйерлеге һәм уға башҡа ҡатындар менән хыянат итеүенә лә иғтибар итергә тырышмай<ref>{{Китап|заглавие=John D. Rockefeller: Anointed With Oil|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=2001|страницы=14|isbn=0-19-512147-3|ref=Segall|автор={{Нп3|Grant Segall|Segall, Grant|en|Grant Segall}}}}</ref>. Аҙаҡ Рокфеллер кесе йәштән үк атаһының уға үҙе ҡатнашҡан предприятиелар, аҡса эшен алып барыу нескәлектәре тураһында һөйләүен хәтерләй: ''«Ул минән нимә булһа ла һатып алыу өсөн һатыулаша, ниндәйҙер хеҙмәт күрһәткән өсөн дә һатыулашып аҡса түләр булды. Хәҙер бына аңлайым: ул мине шулай итеп һатырға һәм һатып алырға өйрәткән икән. Ул миңә байығыу юлын күрһәткән!»'' Джонға ете йәш тулғас, һатыу өсөн күркәләрҙе ашата башлай, күршеләренә [[Бәрәңге|картуф]] ҡаҙып та аҡса эшләй. Башҡарған эштәрен бәләкәй генә китапсыҡҡа яҙып бара. Беренсе хеҙмәт хаҡына Рокфеллер матур итеп төпләнгән бухгалтерия китабын һатып ала, килемен һәм сығымдарын шунда теркәп бара. Был китапҡа ул бер аҙ тулҡынланыу һәм хөрмәт менән ҡарай һәм ғүмере буйы уны һаҡлай. Эшләп алған аҡсаһын фарфор аҡса йыйғысҡа һала һәм 13 йәшендә таныш фермерға йыллыҡ процентын 7,5 % менән 50 доллар аҡса биреп тора. Атаһының тәрбиәһен әсәһе дауам итә, унан Джон эшлеклелеккә һәм тәртипкә өйрәнә. Уларҙың ғаиләһе ҙур була, Уильям Рокфеллерҙең эше гел генә уңышлы тамамлпанып тормай, шуға әсәһенә бар нәмәне бәрәкәтле итеп тотонорға тура килә. Джон 13 ййәшендә Ричфорд ҡалаһы мәктәбенә уҡырға бара. [[Автобиография|Автобиографияһында]] уҡыуҙың уға еңел бирелмәүен, дәрес әҙерләү өсөн бик ныҡ тырышырға тура килеүен билдәләй. Рокфеллер [[мәктәп]]те уңышлы тамамлай һәм Кливленд ҡалаһы колледжына уҡырға инә һәм шунда бухгатерия һәм коммерция нигеҙҙәрен өйрәнә Тиҙҙән өс айлыҡ бухгалтер курстары уға күберәк белем бирәсәген аңлап, колледжағы уҡыуын ташлай. === Карьераһы === [[Файл:John-D-Rockefeller-sen.jpg|мини|253x253пкс|Джон Рокфеллер [[1875 йыл]]да]] [[1853 йыл]]да Рокфеллерҙар ғаиләһе [[Кливленд|Кливлендҡа]] күсенә. Джон Рокфеллер, ғаиләлә өлкән балаларҙың береһе булараҡ, 16 йәшендә үк эш эҙләй башлай. Шул ваҡытҡа ул [[математика]]ны ярайһы уҡ яҡшы ғына белә һәм Кливленд ҡалаһында бухгалтерия буйынса өс айлыҡ күрстарҙы тамамлаған була. Алты аҙна эҙләгәндән һуң [[Күсемһеҙ мөлкәт|күсемһеҙ милек]] һәм диңгеҙҙә йөк һәм кеше ташыу менән шөғөлләнгән ҙур булмаған Hewitt & Tuttle компанияһына бухгалтер ассистенты булып урынлаша, тиҙҙән бухгалтер вазифаһына тәғәйенләйҙәр. Ул үҙен тиҙ арала белемле профессионал итеп танытып өлгөрә, Hewitt & Tuttle компанияһы идарасыһы үҙ посынан киткәс, уның урынына шунда уҡ Рокфеллерҙы тәғәйенләйҙәр. Уға 600 долларлыҡ эш хаҡы ҡуйыла, ә бит элекке идарасыға айына 2000 доллар эш хаҡы түләгән булалар. Шуға күрә Рокфеллер был компаниянан китә, уның биографияһында ялланып эшләгән берҙән-бер осор була. Шул мәлдә инглиз эшҡыуары Джон Морис Кларк берлектәге эште башлау өсөн 2000 доллар капиталы булған кампаньон эҙләй. Ә Рокфеллерҙың йыйылған аҡсаһы 800 доллар ғына була, етмәгән аҡсаны йылына 10 % арттырып түләү килешеүе буйынса атаһынан ала. 1857 йылдың 27 апрелендә «Кларк һәм Рочестер» компанияһының кесе партнеры булып китә, был компания [[бесән]], иген, [[ит]] һәм башҡа тауарҙар һатыу менән шөғөлләнә. Шул йылдарҙа көньяҡ штаттар союздан сығыуҙары тураһында белдерә, һәм [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] башлана. Федерал властарға ҙур армияның ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә кәрәк була. Аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү буйынса киң масштаблы заказдарҙы үтәү өсөн старт капиталы булған 4000 доллар ғына етмәй, компанияға [[кредит]] алырға тура килә. Фирма бик йәш булыуға ҡарамаҫтан, Рокфеллер банк директорында ыңғай тәьҫораттар булдырыуға өлгәшә, һәм компанияға кредит бирелә. 1864 йылда Рокфеллер студент булған сағында уҡ танышҡан уҡытыусы Лаура Селестина Спелманға өйләнә. Лаура тәҡүәле булыуы менән бергә хәл торошон тиҙ арала аңлай белеүе менән айырылып тора. Рокфеллер уға шундай билдәләмә бирә: ''«Уның кәңәшенән башҡа мин фәҡир булып ҡалыр инем»''. 1850 йылдар аҙағында — 1860 йылдар башында кәрәсин лампалары киң таралыу ала һәм кәрәсин өсөн сеймал булған [[Нефть|нефткә]] ихтыяж арта. Шул ваҡыт Рокфеллер нефть эшкәртеү мәсьәләре менән шөғөлләнгән һәм яҡтыртыу өсөн кәрәсиндең киң тараласағына инанған химик Самуэль Эндрюс менән таныша. Ә Рокфеллерҙы 1859 йылда Эдвин Дрейктың нефть ятҡылығын табыуы тураһындағы хәбәр ҡыҙыҡһындыра. Эндрюс һәм Рокфеллерҙы уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар берләштерә һәм улар тигеҙ хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә нефть эшкәртеү буйынса яңы «Эндрюс һәм Кларк» компанияһына нигеҙ һала. Партнерҙар Кливлендта «Флэтс» исемле нефть эшкәртеү заводын аса. Нефть һәм әҙер продукцияны тимер юл буйлап ташый башлайҙар{{Sfn|100 человек…|2009}}. Oil Standard компанияһы 1870 йылда булдырыла. Рокфеллер [[нефть]] эҙләү менән шөғөлләнә башлай; эшмәкәрлегенең башынан нефть бизнесының һөҙөмтәле итеп ҡоролмауына иғтибар итә, шуға иң тәүге сиратта был йүнәлештәге эшен тәртип урынлаштырыуҙан башлай. Хеҙмәткәрҙәрен ҡыҙыҡһындырыу маҡсатында уларға эш хаҡы урынына компанияның акцияларын премия итеп бирә башлай. Тәүге уставы фирманың эшен ойоштороу. Шуның өсөн улар һөҙөмтәлерәк эшләргә тырышасаҡтар, тип иҫәпләй. Бизнес килем килтерә башлай, ә Рокфеллер башҡа нефть фирмаларын, әллә ни ҡыйбат тормаған ҙур булмаған предприятиеларҙы һатып алып үҙ ҡулына туплай. Бындай ысул американдарҙың күбеһенә оҡшамай. Рокфеллер тимер юл транспорты компаниялары менән юлға хаҡтарҙы көйләү тураһында килешә, шулай итеп, Standard Oil нефть ташыуҙа конкуренттарына ҡарағанда арзаныраҡ хаҡ түләүгә өлгәшә: ул нефтле бер мискәне ташыу өсөн 10 цент, ә конкуренттары — 35 цент түләй. Конкуренттары уға ҡаршы тора алмай, шуға улар йә Рокфеллер менән берләшеүҙе, йәки бөлөүҙе һайларға тейеш була. Күбеһе Standard Оil составына инергә ризалаша, алмашҡа уларға компанияның акциялары тапшырыла. [[Файл:Acción_de_la_Standard_Oil.png|мини|200x200пкс| Oil Standard купоны([[1887 йыл]])]] 1880 йылға, күп һанлы бәләкәй һәм уртаса ҙурлыҡтағы компаниялар берләшеү сәбәпле, Америкалағы нефть сығарыуҙың 95 проценты Рокфеллер ҡулында туплана. Standard Oil монополист булып алғас, нефткә хаҡты бермә-бер күтәрә һәм ул заманда донъялағы иң ҙур компанияға әйләнә. 10 йылдан һуң монополияларға ҡаршы йүнәлтелгән Шерман законы Standard Oil-ды бүлгесләүҙе талап итә. Рокфеллерға бизнесын 34 бәләкәй предприятиеға бүлергә тура килә, әммә ул уларҙың һәр береһендә контроль пакеттың унда ҡалыуына өлгәшә, шулай итеп ул бизнесын һаҡлап та ҡала һәм капиталын да арттыра. Ғәмәлдә Американың бөтә эре нефть компаниялары, шул иҫәптән ExxonMobil, Chevron компаниялары ла Standard Oil-дан башланған. Standard Oil йылына Рокфеллерға 3 миллион доллар табыш килтереп тора. Быларҙан тыш Рокфеллер ун алты тимер юл, алты ҡорос ҡойоу, туғыҙ күсемһеҙ милек менән сауҙа итеүсе фирма, алты пароходлыҡ, туғыҙ банк һәм өс апельсин баҡсаһы хужаһы. Рокфеллер исеме байлыҡ символына әүерелә: ул комфорт менән йәшәй, ләкин [[Нью-Йорк|Нью-Йорктың]] 5-се авенюһында йәшәгән башҡа миллионерҙар кеүек үҙ байлығы менән маҡтанып, уны кешегә күрһәтергә тырышып бармай. Кливленд ситендә уның виллаһы, 283 гектар ер участкаһы һәм, шулай уҡ [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Флорида]] штаттарында йорттары һәм [[Нью-Джерси]]ла [[гольф]] уйнау өсөн шәхси майҙансығы була. Ләкин ул [[Нью-Йорк|Нью-Йоркҡа]] яҡын ғына урынлашҡан «Покантико хиллз» виллаһын башҡаларына ҡарағанда нығыраҡ ярата. Рокфеллер йөҙ йәшкә еткәнсе йәшәргә теләй, әммә йөҙ йәшкә етергә өс йыл ғына тулмай — [[1937 йыл|1937 йылдың]] [[23 май]]ында йөрәк өйәнәгенән 98 йәшендә вафат була. === Хәйриә эшмәкәрлеге === [[Файл:Rockefellers.png|мини|283x283пкс|Джон Рокфеллер [[1915 йыл]]да улы менән]] Үҙен һәр ваҡыт бизнесмен-христиан тип иҫәпләй, бала сағынан килемдәренең 10 процентын [[Баптизм|Баптист сиркәүенә]] күсерә. [[1905 йыл]]да был өлөш 100 миллион доллар тәшкил итә. [[1897 йыл]]дан башлап Рокфеллер әкренләп Standard Oil-ға идара итеү функцияларын партнерҙарына тапшыра, ә үҙе хәйриә менән күберәк шөғөлләнә башлай. [[1892 йыл]]да уның тырышлығы менән Чикаго университетына нигеҙ һалына, ә [[1901 йыл]]да Рокфеллер исемендәге медицина институты (һуңынан Рокфеллер исемендәге университет), бер йылдан һуң — Дөйөм белем биреү советы асыла һәм [[1913 йыл]]да Рокфеллер Фонды булдырыла. Ғүмеренең аҙағында ярты млрд. долларҙы тарата, ләкие уның берҙән-бер улы Джон Рокфеллер-кинйә 460 миллион доллар мираҫ ала. Ул шулай уҡ ярты миллиард долларҙы хәйриә маҡсаттарына тотона, бынан тыш [[Нью-Йорк]]та элемтә индустрияһы өсөн Рокфеллер Үҙәге төҙөлөшөнә аҡса бирә. Алты балаһына бөтәһе 240 миллион доллар ҡалдыра. Рокфеллер-кинйә шулай уҡ [[Эмпайр-стейт-билдинг]] [[Үтә бейек йорттар|күп ҡатлы йортон]] төҙөтә. Тәҡүәле кеше булғанға күрә, Рокфеллер байлығының бер өлөшөн үҙе ағзаһы булған Төньяҡ Баптистары общинаһы ихтыяждарына тотона. Көнбайыш Антарктидаға Америка ебәргән Ричард Бэрд етәкселегендәге экспедицияһы тулыһынса Рокфеллер тарафынан финанслана. Улар Мэри Бэрд Еренең (Көнбайыш Антарктида) көнбайыш өлөшөндә [[1934 йыл]]да асылған яйланы Рокфеллер яйлаһы ({{lang-en|Rockefeller Plateau}}) тип атай. Шулай уҡ 1918 йылда асылған [[астероид]] (904) Рокфеллер хөрмәтенә Рокфеллия, . 2000 йылға тиклемге мәғлүмәттәр буйынса Джон Рокфеллер кешелек тарихында иң бай кеше тип иҫәпләнә, журнал Forbes уның байлоығын 2007 йыл эквивалентында 318 миллиард доллар тип баһалай, ә шул уҡ ваҡытта иң ҙур байлыҡҡа эйә булған [[Билл Гейтс|Билл Гейтстың]] байлығы 50 млрд доллар самаһы тәшкил итә. === Ғаиләһе === Ҡатыны — Лаура Спелман Рокфеллер (1839—1915). Уларҙың биш балаһы була: * Елизабет (Elizabeth) (1866—1906), * Алиса (Alice) (1869—1870), * Альта (Alta) (1871—1962), * Эдита (Edith) (1872—1932), * берҙән-бер улы Джон Рокфеллер-кинйә (1874—1960), хәйриә эше менән шөғөлләнә. == Әҙәбиәт == * {{Cite book|author={{нп4|Черноу, Рон|Chernow, Ron||Ron Chernow}}|title=Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr.|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0-679-43808-3|ref=Chernow}} ** {{книга |автор=Черноу, Рон|заглавие=Титан. Жизнь сэра Джона Д. Рокфеллера|оригинал= |издательство=Крон-Пресс |год=1999 |место=М. |серия=Экспресс |страниц=264 |isbn=5-232-01040-9 |ref=}} * {{книга |автор=Джон Рокфеллер |заглавие=Мемуары |оригинал=Random Reminiscences of Men and Events |издательство=[[Альпина Паблишер]] |год=2014 |место=М. |серия=Репр. изд. |страниц=216 |isbn=978-5-9614-4743-9 |ref=Рокфеллер, Джон}} * {{книга|автор = {{нп4|Невинс, Аллан|Невинс А.||Allan Nevins}} |заглавие = Джон Д. Рокфеллер. Промышленник и филантроп|оригинал=John D. Rockefeller. Industrialist and philanthropist | ответственный = Пер. с англ. Л. А. Игоревского | место = М. | издательство = Центрполиграф | год = 2010 |страниц=445, [2]| isbn = 978-5-227-02189-2}} * {{статья |автор = |часть = |заглавие = 100 человек, которые изменили ход истории. Джон Рокфеллер |ссылка = |место = Киев |издательство = Де Агостини |год = 2009 |страницы = |страниц = 31 |issn = 1996-8469 |тираж = 3 000 |ref = 100 человек… }} * {{книга | автор = [[Фурсенко, Александр Александрович|Фурсенко А. А.]] | заглавие = Династия Рокфеллеров. Нефтяные войны (конец XIX — начало XX века) | место = М. | издательство = Дело | год = 2015 | isbn = 978-5-7749-0875-2}} * {{Статья |автор=Максим Артемьев |заглавие=Второе рождение Рокфеллеров |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/view/2016/7/#/106 |язык=русский |издание=[[Вокруг света]] |тип=журнал |место= |год=2016 |месяц=07 |число= |том= |номер=7 (2910) |страницы=104—109 |issn=0321-0669 |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] }} * ''Таран, Е. А.'' «Рейдеры с мировой известностью» ББК У9 (2) 0л0 Э40 (2013): 125.{{уточнить]}<!--использовалась при подготовке статьи?--> == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Рокфеллер, Джон Дэвисон |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Рокфеллер, Джон Дэвисон |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = }} * [http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/113-rokfeller-1.html Рокфеллер. Детальная биография клана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704180347/http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/113-rokfeller-1.html |date=2020-07-04 }} {{уточнить}}<!-- автор, где опубликовано--> {{Внешние ссылки}} [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1839 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 июлдә тыуғандар]] hk8g7d17lvgt7sbdiqsm3c46h7ytw4a 0 175352 1297576 1285486 2026-05-20T16:32:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297576 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рус православие сиркәүе''' (РПЦ), башҡа рәсми исеме Мәскәү патриархаты (МП) — донъяла иң ҙур автокефаль поместный Православие Сиркәүе{{sfn|Новиков|1985|с=389|loc=Русская православная церковь — самая крупная из православных автокефальных церквей}}{{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Русская православная церковь — самая крупная из ныне существующих автокефальных православных поместных церквей}}{{sfn|Зуев|2002|с=429—430|loc=Русская православная церковь (РПЦ) — одна из 15 автокефальных православных церквей, занимает 5-е место в [[Диптих (христианство)|диптихе]] (помяннике) Вселенского (Константинопольского патриархата), наиболее крупная среди православных церквей в мире и среди религиозных организаций в России)}}<ref name="sclj">{{статья|заглавие=О составе и количестве религиозных организаций и представительств иностранных религиозных организаций, содержащихся в реестре Министерства юстиции Российской Федерации (по состоянию на 1 января 2004 года)|ссылка=http://www.sclj.ru/reference/org/detail.php?ELEMENT_ID=1033|издание=Аналитический вестник Совета Федерации Федерального Собрания РФ |место=М. |издательство=[[Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации]]|номер=17 (237) (Приложение № 1)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924232609/http://www.sclj.ru/reference/org/detail.php?ELEMENT_ID=1033 |archivedate=2015-08-19}}</ref>. Доньяның автокефаль Поместный сиркәүҙәре диптихында бишенсе урында тора{{sfn|Зуев|2002|с=429—430|loc=Русская православная церковь (РПЦ) — одна из 15 автокефальных православных церквей, занимает 5-е место в диптихе (помяннике) Вселенского (Константинопольского патриархата), наиболее крупная среди православных церквей в мире и среди религиозных организаций в России)}}<ref>[http://www.bogoslov.ru/text/192554.html Диптих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028155139/http://www.bogoslov.ru/text/192554.html |date=2012-10-28 }}</ref>. Россияла иң ҙур һәм йоғонтоло дини ойошма<ref name="sclj" />, Украинала (2011 йылда приходтар, руханиҙар, ғибәҙәтханалар һаны буйынса)<ref name="СправочникРелигий">[http://risu.org.ua/ua/index/reference Довідник релігій] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010541/http://risu.org.ua/ua/index/reference |date=2015-02-12 }}. Данные на 1 января 2011 года. // {{нп3|Религиозно-информационная служба Украины|Релігійно-інформаційна служба України|uk|Релігійно-інформаційна служба України}}{{ref-uk}}2011 йылдың февралендәге Разумков Үҙәге социологик тикшеренеүҙәре буйынса (2010), Мәскәү партриархатына Украина православныйҙарының 23,6 % ҡараған, Киев патриархатына- 15,1 % ([http://www.razumkov.org.ua/upload/prz_2011_Rlg_smll.pdf Релігія і влада в Україні: проблема взаємовідносин Інформаційно-аналітичні матеріали до Круглого столу на тему: «Державно-конфесійні відносини в Україні, їх особливості і тенденції розвитку» 8 лютого 2011р.] — К.: Центр Разумкова, 2011. — 82 с.).{{ref-uk}}</ref><ref>* [http://religions.unian.ua/state/1347992-v-ukrajini-oblikovano-blizko-29-tisyach-religiynih-primischen-naybilshe-mae-upts-ponad-11-tisyach.html В Україні обліковано близько 29 тисяч релігійних приміщень, найбільше має УПЦ — понад 11 тисяч]. [[УНИАН|УНІАН Релігії]], 17.05.2016{{ref-uk}} — [https://dostup.pravda.com.ua/news/publications/v-ukraini-oblikovano-blyzko-29-tysiach-relihiinykh-prymishchen-naibilshe-maie-upts-ponad-11-tysiach В Україні обліковано близько 29 тисяч релігійних приміщень, найбільше має УПЦ — понад 11 тисяч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807094155/https://dostup.pravda.com.ua/news/publications/v-ukraini-oblikovano-blyzko-29-tysiach-relihiinykh-prymishchen-naibilshe-maie-upts-ponad-11-tysiach |date=2016-08-07 }} // [[Украинская правда]]. — 17.05.2016.</ref>, ләкин 2015 йыл башына<ref>Согласно опросу, проводившемуся {{нп3|Фонд «Демократические инициативы имени Илька Кучерива»|Фондом «Демократические инициативы имени Илька Кучерива»|uk|Демократичні ініціативи}} совместно с социологической службой «Ukrainian Sociology Service» с 25 декабря 2014 года по 15 января 2015 по заказу {{нп3|Международный центр перспективных исследований|Международного центра перспективных исследований|uk|Міжнародний центр перспективних досліджень}}, Украинаның күпселек региондарының 44 % үҙен Украина православие сиркәү ҡулы аҫтында тип таный (УПЦ КП). Донецк өлкәһендә генә 55 % үҙен Мәскәү патриархатының Украина православие сиркәүендә тип иҫәпләй (УПЦ МП). [[Галиция]]ла күпселек халыҡ үҙен Грек-католик сиркәүендә тип белдерә — 67 %. Барлығы 4413 респондент яуап бирә, Луганск өлкәһендә һорау алыу ойошторолмай. — [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/ukraine_in_russian/2015/04/150409_ru_s_religion_opinion_poll Социологи: 44 % украинцев относят себя к УПЦ] // [[BBC Ukrainian]], 09.04.2015 — [http://dif.org.ua/ua/publications/press-relizy/bilshist-naselgo-patriarhatu.htm Більшість населення України відносить себе переважно до Православної церкви Київського патріархату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417011320/http://dif.org.ua/ua/publications/press-relizy/bilshist-naselgo-patriarhatu.htm |date=2015-04-17 }}. Фонд «Демократичні ініціативи»</ref>, диндарҙар һаны буйынса түгел), [[Белоруссия]], [[Молдавия]]ла<ref>{{cite web|url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-geo-moldova.html|title=Молдавия|publisher=Иерархия церквей|accessdate=2013-05-28}}</ref><ref>[http://photos.state.gov/libraries/moldova/106281/PDF-RU/2011-IRF-RU.pdf Социологический опрос Гэллапа, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203192107/http://photos.state.gov/libraries/moldova/106281/PDF-RU/2011-IRF-RU.pdf |date=2013-12-03 }}</ref> (Приднестровьены ла индереп)<ref>[http://newsru.com/religy/10sep2013/vizit.html Патриарх Кирилл подвел итоги визита в Молдавию]. [[NEWSru]], 10.9.2013.</ref>. Үҙен элекке СССР территорияһында, [[Грузия]] һәм Әрмәнстандан тыш (улар каноник Грузин православие сиркәүе биләмәһе), берҙән-бер ҡанун яғынан легитим православие автокефаль (бойондороҡһоҙ) сиркәү тип иҫәпләй<ref>См. [[Грузинская православная церковь#Отношения с Московским Патриархатом]]</ref>)<ref group="прим">См. [[Православие в Армении]].</ref>, шулай уҡ [[Япония]], [[Ҡытай]]<ref name="каноническая_территория">[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Устав РПЦ, Гл. I, п. 3]</ref>һәм 2016 йылдан Монголияла<ref name="sobor2016">[http://www.pravmir.ru/arhiereyskiy-sobor-vklyuchil-mongoliyu-v-kanonicheskuyu-territoriyu-rpts/ Архиерейский Собор включил Монголию в каноническую территорию РПЦ]. Энциклопедия «Православный мир», 04.02.2016.</ref>; үҙен берҙән-бер поместный Рус православие сиркәүе<ref name="grustav" />, синодаль рус сиркәүе һәм 1458 йылға тиклем булған Киев митрополияһы (Константинополь патриархатына ҡараған) вариҫы тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның Уставы буйынса, РПҮ власы «башҡа илдәрҙә йәшәгән, үҙ теләге менән унда ингән православныйҙарға ла тарала»<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Гл. I. Общие положения п. 3.]</ref>. Ләкин уның хоҡуғына Ҡытайҙа һәм Эстонияла<ref name=Est/> Константинополь патриархаты, Украина территорияһында — Украина православие сиркәүе<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2614225-tomos-povnij-tekst-ukrainskou.html Томос. Повний текст українською]</ref><ref>[https://orthodox.vinnica.ua/biblioteka/documents/4791.html СТАТУТ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ УКРАЇНИ]</ref>, Молдавияла — Румын православие сиркәүе тарафынан дәғүә белдерелә<ref name="CHN" /><ref group="прим">См. подробнее в статьях: [[Эстонская апостольская православная церковь]], [[Гонконгская митрополия]], [[Предоставление автокефалии православной церкви на Украине]], [[Православие в Молдавии]], [[Бессарабская митрополия]], [[Румынская православная церковь#Отношения с Московским патриархатом]].</ref>. «Рус православие сиркәүе» исеме электән ҡулланыла<ref name="Энциклопедическій словарь">''Горчаков М.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Россия/Политический_отдел_и_финансы/Церковь Россия] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — Т. XXVII: Розавен — Репа. — 1899.</ref>, ләкин 1943 йылдың көҙөнән башлап ҡына рәсми атамаға әйләнә<ref name="grustav" />. Уға ҡәҙәр «Рәсәй православие сиркәүе», «Грек-көнсығыш Рәсәй сиркәүе» һәм башҡалар ҡулланылған. РПҮ-ның (РПЦ) үҙәкләштерелгән ойошма булараҡ, 1991 йылға тиклем юридик шәхес статусы булмай<ref>{{ПЭ|389523|Имущество церковное|22|420—430|Прот. Владислав Цыпин}}</ref>, [[РСФСР]] территорияһында 1991 йылдың 30 майында ғына РСФСР Юстиция министрлығы Рус православие сиркәүе Гражданлыҡ уставын теркәй<ref>Журнал Московской Патриархии. — 1991. — № 10. — С. 11.</ref> (СССР-ҙың 1990 йылдың 1 октябрендәге «Выждан һәм дини ойошмалар ирке» тураһындағы законына ярашлы). Рәсәй Федерацияһынан ситтәге Каноник подразделениелар шул илдәр закондарына ярашлы үҙ аллы юридик шәхес булараҡ башҡа исем аҫтында теркәлә ала. Үҙенең төҙөлөшө һәм эшмәкәрлегенең дини һәм хоҡуҡи нигеҙе тип Изге Китапты ([[Библия]]) һәм Изге Васыятты (Священное Предание) иҫәпләй <ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html См. Устав РПЦ, Гл. I, п. 4]</ref>. Һуңғыһы сиркәү тарафынан авторизацияланған дини текстарҙы, Изге аталарҙың хеҙмәттәрен, жития Святых (Изгеләр тормошо тарихы), шулай уҡ сиркәү ғөрөф- ғәҙәттәрен үҙ эсенә ала<ref>''[[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А]]., прот.'' [https://www.sedmitza.ru/lib/text/432347/ Церковное право].</ref>. Рус православие сиркәүе Евангелиены (Инжил) бөтә кеше араһында таратыуҙы үҙ маҡсаты тип иҫәпләй һәм миссионерлыҡ эшмәкәрлеген дә алып бара (эске һәм тышҡы миссиялар аша). == Тарихы == === XVII быуатҡа тиклем === Рус православие сиркәүе Русте суҡындырыуға бәйле (988 йыл), Константинополь патриархы Николай II Хрисоверг митрополит Михаилды яңы төҙөлгән Константинополь патриархатына ҡараған Киев һәм Бөтә Русь митрополияһына ҡуйғас, Киев кенәзе Владимир Святославич теләге буйынса барлыҡҡа килгән {{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Образовалась в конце 10 в. — формальным началом считается обращение в христианство жителей столицы Киевской Руси, совершённое византийским духовенством по распоряжению князя Владимира Святославича в 988}}. 1169 йылда [[Киев]] рус ғәскәре [[Андрей Боголюбский]] етәкселегендәге берҙәм рус ғәскәре тарафынан тар-мар ителгәс, сәйәси үҙәк булараҡ Киевтың әһәмиәте кәмеү сәбәпле, 1240 йылда [[Батый|монгол]] ғәскәрҙәре Киевты тар-мар иткәндән һуң, 1299 йылда Киев митрополиты Максим үҙ резиденцияһын Владимир-на-Клязьме ҡалаһына күсерә (1299), ә 26 йылдан һуң [[Киев]] һәм Бөтә Русь митрополиты кафедраһы [[Мәскәү]]гә күсә. Де-факто 1448 йылдан алып рус сиркәүе автокефалия стусына эйә, был ваҡиға Константинополь патриархы Рим (католиктар менән) менән Феррара-Флоренция унияһын төҙөгәндән һуң, Мәскәү православие соборы Рус митрополияһына (үҙәге Мәскәүҙә) [[Рязань]] епискобы Ионаны Константинополдән һорамайынса һайлап ҡуйыуға бәйле. Константинополь патриархияһы составына формаль рәүештә кире инһә лә (төрөк-ғосмандар [[1453 йыл]]да Константинополдән униаттарҙы ҡыуа), 1448 йылдан 1589 йылға тиклем Рус православие сиркәүе (Киев митрополияһынан башҡа) асылда бойондороҡһоҙ митрополиттар менән идара итә<ref name="Faktich" />. Бөйөк кенәз Иван III Васильевич хакимлығынан башлап, Рус дәүләтендә Константинополдең рухи (Феррара-Флоренция унияһы арҡаһында) йоғонтоһо кәмеү һәм [[Византия]] дәүләтенең тар-мар ителеүе сәбәпле, Мәскәү- «Өсөнсө Рим» исемен алған берҙән бер православие яҡлаусыһы булып ҡала (бөтә православие дәүләттәре лә йәшәүҙән туҡтай, улар төрөктәр ҡулына бер нисә быуатҡа күсә). Бер аҙ үҙгәртелеп, был идея 1589 йылда Константинополь Патриархы Иеремия II исеменән "Уложенная грамота"ла рәсми рәүештә нығытылған. 1589—1593 йылдарҙа Мәскәү митрополиттары Патриарх дәрәжәһенә һәм Көнсығыш патриархтарының автокефалияны таныуына ирешә {{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Получила автокефалию в 1448, а патриаршество — в 1589}}. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү патриархаты Константинополь патриархатының бер өлөшө булараҡ ҡалған Киев митрополияһының айырылып сығыуын танырға мәжбүр була. 1589 йылда Мәскәү соборы тарафынан Константинополь патриархы Иеремия ҡатнашлығында билдәләнгән был принциптар һуңыраҡ 1590 һәм 1593 йылдарҙа Константинополдең бөтә православие соборҙары тарафынан раҫлана. === XVII быуат уртаһынан 1917 йылға тиклем === XVII быуат уртаһында, бигерәк тә патриарх Мәскәү патриархы [[Никон (Мәскәү патриархы)|Никон]] заманында, дини йолалар башҡарыу китаптары һәм рус сиркәүе ғәмәлен грек сиркәүе ғәмәленә тура килтереп үҙгәртеү саралары күрелә (Никондың сиркәү реформаһы). Мәскәү сиркәүендә элек ҡабул ителгән ғөрөф-ғәҙәттәр, шул иҫәптән ике бармаҡ менән суҡыныуҙы ла индереп, тайпылыш (еретиклыҡ) тип иғлан ителә; уларға 1656 йылғы соборҙа һәм Ҙур Мәскәү соборында анафема (ләғнәт) уҡыла. Һөҙөмтәлә, Рус сиркәүе тарҡала (схизма, раскол), ә иҫке йолаларҙы дауам итеүселәр «еретиктар» тип рәсми рәүештә атала башлай, һуңыраҡ уларҙы «раскольник», «Иҫке йоласылар» (строобрядцы) тип йөрөтә башлайҙар<ref>Скрижаль Москва: Печатный двор, X. 1655; дополнительные статьи 2. VI. 1656 ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003343928#?page=429 429 стр.])</ref>. 1686 йылда, [[Украина]]ның Днепрҙың һул яҡ ярындағы биләмәһе (бығаса [[Речь Посполитая]]ға инә) һәм [[Киев]]тың Рус батшалығына рәсми ҡушылыуы сәбәпле, Константинополь патриархатына буйһонған Киев митрополияһын (Константинополь Тәхете юрисдикцияһынан сығарыла) Мәскәүгә буйһындырыу ғәмәлгә ашырыла)<ref>''Русская православная Церковь 988—1988. Очерки истории I—XIX вв.'' Выпуск 1: Издание Московской Патриархии, 1988, стр. 72: ''Глава Киевская митрополия и Московский Патриархат''</ref>.. [[Файл:Senate & Sinod Building view from Neva.jpg|290px|thumb| Сенат һәм Синод. Санкт-Петербург|альт=справа]] [[1700 йыл]]да патриарх Адриан үлгәс, [[Петр I]] Яңы Патриархты һайларға рөхсәт итмәй, Дин коллегияһын булдыра, ә 20 йыл үткәс, дәүләт органдарының береһе булараҡ, дөйөм сиркәү менән идара итеү функцияларын Бөтә Рәсәй императоры (ғәмәлдә Рус сиркәүе башлығы) менән Изге Хөкүмәт Синоды тип үҙгәртелгән Дин коллегияһы башҡара ((1917 йылдың 2 мартына тиклем). Был сиркәүҙең Синодаль тип йорөтөлгән осоронда, идара итеү учреждениелары (мәҫәлән, Синод һәм уның канцелярияһы) дәүләт идараһы учреждениелары булараҡ ҡарала{{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=С 1721 по 1917 возглавлялась «Святейшим Правительствующим Синодом», а с 1917 по настоящее время — патриархом}}<ref>{{Православная энциклопедия|150023|Ведомство православного исповедания|7|369|[[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]], прот.}}</ref>. Закон нигеҙендә, Сиркәүҙең юғары хакимы император була: «Император, христиан Батша булараҡ, дәүләт динен юғары яҡлаусы һәм дини догматтарҙы һаҡлаусы, православие һәм изге бәрәкәт сиркәүендә тотош динде һаҡлаусы»<ref>Ст. 42-я [[Основные государственные законы Российской империи|Основных Законов]] изд. 1832 г. В примечании к этой статье сказано: «В сем смысле Император в Акте о наследии престола 1797 г. апр. 5 именуется Главою Церкви» («Когда наследство дойдет до такого поколения женского, которое царствует уже на другом престоле, тогда предоставлено наследующему лицу избрать веру и престол, и отрещись вместе с наследником от другой веры и престола, если таковой престол связан с Законом, для того что Государи Российские суть Главою Церкви, а если отрицания от веры не будет, то наследовать тому лицу, которое ближе по порядку»).</ref>; закон «Батша власы сиркәү менән үҙе булдырған Изге Хаким итеүсе Синод аша эш итә» тип билдәләй<ref>Ст. 43-я Основных Законов изд. 1832 г.</ref>. Сиркәү учреждениелары дәүләт тарафынан финанслана; [[Рәсәй империяһы]] сиктәрен киңәйтеү һөҙөмтәһендә Рәсәй Изге Синоды юрисдикцияһына ҡараған территория шаҡтай артҡан. Шул уҡ ваҡытта император хакимиәте, мәҫәлән, Грузия сиркәүе автокефалияһын бөтөрә; Польшаны бүлгеләп, юҡҡа сығарғандан һуң, Рәсәй сиркәүе составына Көнбайыш рус һәм Көньяҡ рус ерҙәренең (Белорусь һәм Украина) униат приходтары индерелә (1839 йылғы Полоцк соборы һәм 1875 йылда униат Холмск епархияһының православие диненә күсеүе). Икенсе яҡтан, император хакимиәте сиркәү учреждениелары активтарын (матди ресурстарын) контролдә тоторға тырыша; Екатерина II ваҡытында монастырҙарҙың бик күбе ябыла, монастырҙар ер биләү һәм крепостной крәҫтиәндәр тотоу хоҡуғын юғалта. [[Файл:Orthodox Christians in the Russian Empire 1897.png|thumb|left| 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре. Рәсәй империяһында өйәҙҙәр һәм губерналар буйынса халыҡ араһында православныйҙар]] [[1914 йыл]]да [[Изге Синод]] обер-прокуроры рәсми мәғлүмәттәре буйынса, аҡ руханиҙар һәм сиркәүҙә хеҙмәт итеүселәр (протоиерейҙар, руханиҙар, дьякондар һәм псаломщиктар) һаны 112 629 кеше була<ref name="autogenerated2">Соколов А. В. [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328211124/https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=2019-03-28 }} Дис. … д-ра ист. наук. — СПб, 2014. — С. 81.</ref>.Рәсәйҙә 1 025 монастырь һәм община була: 550 ирҙәр (11 845 монах һәм 9 485 послушник- әҙерләнеүсе) һәм 475 ҡатын-ҡыҙ (17 283 монахиня һәм 56 016 послушница- әҙерлек үтеүсе)<ref name="autogenerated2" />. [[Беренсе донъя һуғышы]]ның тәүге көнән үк Православие сиркәүе армия һәм флотҡа ярҙам ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Монастырҙар, сиркәүҙәр һәм христиандар яралылар һәм һуғышҡа китеүселәргә ярҙамға иғәнә йыя башлай. Монастырҙар һәм РПҮ ҡарамағындағы башҡа учреждениеләр госпиталь өсөн мөмкин булған бөтә урындарҙы әҙерләргә һәм яралыларҙы ҡарарлыҡ кешеләрҙе табып ҡуйырға тейеш була. Бөтә сиркәүҙәрҙә лә Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте өсөн иғәнә йыйыу урындары булдырыла, шулай уҡ, монастырь һәм общиналар үҙ көстәре менән яралыларҙы һәм сирлеләрҙе ҡарай алырлыҡ кешеләр әҙерләү һәм үҙ көстәре һәм сараларын ҡулланып, госпиталдәр өсөн кәрәк-яраҡ йыйыу менән шөғөлләнә. Православныйҙарҙы һуғышҡа киткәндәрҙең ғаиләләренә иғтибарлы булырға саҡыралар<ref>{{Статья|автор=Борщукова Е. Д.|год=2014|issn=1992-6464|выпуск=172|издание=[[Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена]]|заглавие=Патриотическая деятельность православной церкви в годы первой мировой войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/patrioticheskaya-deyatelnost-pravoslavnoy-tserkvi-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny}}</ref>. === Совет власы осоро === === 1917—1945 === Февраль революцияһы башланып, монархия ҡолатылғандан һуң, 1917 йылдың мартында 1900 йылдар башынан әҙерләнгән Бөтә Рәсәй Поместный соборы саҡырыла, ул 1917 йылдың 15 авгусында (иҫкесә) асыла. Шул уҡ йылдың 28 октябрендә, Петроградта большевиктар власты алғандан һуң, Патриарх вазифаһы яңынан булдырыла, был соборҙың иң ҙур ҡарары була. Патриарх тәхетенә Мәскәү митрополиты Тихон (Беллавин) һайлана. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң бер нисә ай дауамында большевиктар православие сиркәүе эшмәкәрлегенә әллә ни тығылмай һәм ҡамасауламай (Ер тураһындағы декрет, сиркәү ерҙәрен конфискациялауҙы һанамайынса); сиркәү учреждениеларын бюджет финанслауы дауам итә. <ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser2/disser/Sokolov_diss.pdf Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] Дисс. д-ра ист. наук. — СПб, 2014. — С. 525, 612—613.</ref>. 1918 йылдың 23 ғинуарында рәсми баҫылып сыҡҡан Россия Федерацияһы хөкүмәте (СНК РСФСР) декреты- Сиркәүҙең дәүләттән һәм мәктәптең сиркәүҙән айырылыуы тураһында<ref>[http://www.constitution.garant.ru/DOC_5325.htm Об отделении церкви от государства и школы от церкви (Декрет Совета Народных Комиссаров)]</ref> — сиркәү дәүләттән һәм дәүләт мәктәптән айырыла, юридик шәхес һәм милек хоҡуғынан мәхрүм ителә, ә дин граждандарҙың шәхси эше тип иғлан ителә. Декрет большевиктар тарафынан 1917 йылдың декабренән ҡабул ителгән Православие Сиркәүе функцияларын дәүләт тарафынан яҡланған дәүләт учреждениеһы булараҡ ҡарарҙар һәм акттарҙы законлаштыра<ref>[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=168090 Декрет об отделении] «Власть» 13 февраля 2001.</ref>. 1918 йылда большевиктар ҡулы аҫтында булған территорияла руханиҙарҙы һәм дини уҡыу йорттарын ҡаҙнанан тәьмин итеү туҡтатыла<ref>{{Cite web |url=https://bogoslov.ru/article/1241299 |title=Религиозное образование в советской России в 1917—1929 гг.: постановления советского правительства и определения Священного Собора и Патриарха. Часть 1 |accessdate=2011-09-24 }}</ref>; Сиркәүҙә яңы власть тарафынан хупланған тарҡалыу (Обновленчество, Григорианский раскол һ.б.){{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Неблагоприятными для РПЦ были и многочисленные расколы 20-30-х гг., ослабившие её позиции в социалистическом обществе}} һәм эҙәрлекләүҙәр осоро башлана ([[Религия в СССР]]). 1925 йылда патриарх Тихон үлгәс, власть патриарх һайлау өсөн яңы собор үткәрергә рөхсәт итмәй; патриарх вазифаһын үтәүсе булып митрополит Петр (Полянский) ҡала, ул оҙаҡламай ҡулға алына һәм үлеп китә. Митрополит Петрҙан һуң митрополит Сергий (Страгородский) (1925 йылдың декабренән 1936 йылдың 27 декабренә тиклем патриарх вазифаһын башҡарыусы урынбаҫары тип йөрөтөлә). 1927 йылда митрополит Сергий Мөрәжәғәт («Декларация») яҙа, унда ул Советтар Союзын граждан Ватаны тип атай, Сиркәү ағзаларын совет власын танырға саҡыра, шулай уҡ сит илдәге руханиҙарҙан совет хөкүмәтен таныуҙы талап итә<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/440043.html Послание заместителя патриаршего местоблюстителя, Митрополита Нижегородского Сергия (Страгородского) и временного при нём Патриаршего Священного Синода («Декларация» Митрополита Сергия). 1927 г.]</ref> (комментарий- Св. Иоанн Златоуст: «Всякая душа да будет покорна высшим властям, ибо нет власти не от Бога; существующие же власти от Бога установлены. Посему противящийся власти противится Божию установлению. А противящиеся сами навлекут на себя осуждение» (Рим.13:1-2). Об этом же говорит и св. апостол Петр: «Итак будьте покорны всякому человеческому начальству, для Господа: царю ли, как верховной власти, правителям ли, как от него посылаемым» (1 Пет.2:13-14)). Был Мөрәжәғәт һәм унан һуң ҡайһы бер риза булмаған епископтарҙы вазифаларынан бушатыу протесттарға килтерә. Патриарх сиркәүе эсендәге ҡайһы бер төркөмдәр уға буйһоноуҙан баш тарта һәм башҡа «иҫке сиркәү» ойошмаларын булдыра (патриарх урынын биләүсе урынбаҫары Сергийҙың сиркәү власын танырға теләмәй) (Иосифляне (XX век), катакомбная церковь, непоминающие), эмиграциялағы епископтарҙың күпселеге Патриархия менән «бәйләнеште туҡтата»<ref name="PrekrSn">[https://pravoslavie.ru/11687.html Послание Архиерейского Синода Русской Зарубежной Церкви боголюбивой пастве о преодолении духовного разделения в Русской Православной Церкви]</ref>. [[Файл:Патриарх Тихон в 1918 году (официальный портрет).jpg|thumb|left|Патриарх Тихон]] Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, большевиктар революциянан һуңғы биш йыл эсендә 28 епископ һәм 1200 руханиҙы ата<ref>''Остлинг Р.'' [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,150718,00.html Крест встречается с Кремлём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521012702/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,150718,00.html |date=2013-05-21 }} // [[Time (журнал)|Тайм]] : журнал. — 24.6.2001.</ref>. 1920—1930 йылдарҙа партия һәм дәүләт алып барған дингә ҡаршы кампанияла төп сәп булып диндарҙар һаны буйынса иң ҙур Патриарх сиркәүе тора. Епископтарҙың барыһы ла тиерлек, руханиҙарҙың бик күбе, монахтар һәм әүҙем диндарҙар атыла йәки лагерға ебәрелә; дини мәктәптәр тыйыла, дини уҡыу тик шәхси формала алып барыла (был башҡа дини конфессияларға ла ҡағыла). Патриархияға ҡарата алып барылған сәйәсәттең төп инструменты булып, ОГПУ-ның 6-сы бүлеге тора. Уның етәксеһе Евгений Тучков сиркәүҙе тарҡатыу һәм епископатты, руханиҙар һәм диндарҙарҙы ОГПУ органдарына буйһондороу сәйәсәтен алып бара. 1941 йылдың 22 июнендә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның бернсе көнөндә, митрополит Сергий (Страгородский) православныйҙарға мөрәжәғәт менән сығыш яһай, ул «бөтә православныйҙарҙы беҙҙең Тыуған илебеҙҙең изге сиктәрен һаҡлап» көрәшергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://www.pravmir.ru/gospod-nam-daruet-pobedu/|title=Господь нам дарует победу!|date=2009-06-22|publisher=[[Православие и мир]]}}</ref> [[1943 йыл]]да Совет дәүләтенең Патриарх сииркәүенә ҡарата сәйәсәтенә һиҙелерлек үҙгәрештәр керетелә, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] СССР халҡының диндар өлөшөн дә үҙ яғына ауҙарырға итә. Дәүләт, 1922 йылдан алып, «Рәсәй православие сиркәү» булараҡ дәүләт органдары тарафынан танылған «обновленецтар»ҙан (1946 йылда тулыһынса юҡҡа сыға) уны өҫтөн күрә башлай, Мәскәү Патриархияһы СССР-ҙа берҙән- бер законлы Православие сиркәүе (Грузиянан тыш) булараҡ таныла. 1943 йылдың 4 сентябрендә Сталин митрополит Сергий (Страгородский), Алексий (Симанский) һәм Николайҙы (Ярушевич) үҙендә ҡабул итә. Епископтар соборы митпрополит Сергийҙы (Страгородский) Патриарх тәхетенә һайлап ҡуя. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет төҙөлә, ул руханиҙарҙы контролдә тоторға һәм Мәскәү Патриархияһы һәм дәүләт власы араһында аралашсы булырға тейеш була. Бер нисә дини мәктәп асыла, һуңыраҡ улар семинария һәм академия статусын ала; Германия армияһы баҫып алған ерҙәрҙә асылған меңәрләгән сиркәүҙәр совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң да эшсәнлеген дауам итә. === 1945—1991 === Һуғыштан һуң беренсе 2 йылда СССР-ҙа РПС приходтары һаны артҡан. Мәҫәлән, РСФСР-ҙа 1946 йылда 2816 сиркәү, ғибәҙәт йорто һәм соборҙар эшләй, ә 1947 йылда улар һаны 3217 булған. Һуғыштан һуң руханиҙар һаны арта. 1948 йылдың 1 ғинуарына СССР-ҙа Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет мәғлүмәттәре буйынса 11827 рухани һәм диакон була. Яңы руханиҙарҙың күп өлөшө, [[Брест]] һәм [[Ужгород]] униялары ғәмәлдән сығарылғандан һуң, 1946—1948 йылдарҙа Рус православие сиркәүенә йәлеп ителгән Көнбайыш Украинаның униат приходтарынан булған. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет рәйесе Георгий Карпов мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1948 йылдың 2 ғинуарына Көнбайыш Украинаның 2718 униат приходының 2491 Рус православие сиркәүе юрисдикцияһына күсә. 1945 йылдың 31 ғинуарынан 4 февраленә тиклем Мәскәүҙә Рус православие сиркәүенең поместный соборы була, унда Патриарх итеп [[Санкт-Петербург|Ленинград]] митрополиты Алексий (Симанский) һайлана. 1947 йылда идеология һәм пропагандала дингә ҡаршы сәйәсәт ҡатылана бара, уның шауҡымы шулай уҡ РПЦГА ла тейә. 1947—1957 йылларҙа Рус православие сиркәүенең 38 монастыре ябыла. Дингә һәм сиркәүгә ҡаршы сәйәсәттең яңы тулҡыны яҡынса 1959 һәм 1964 йылдар араһында, СССР-ҙы [[Хрущев Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]] етәкләгән осорҙа башлана; дингә ҡаршы ҡаты сәйәсәт унан һуң да дауам итә. Ул осорҙа ҡайһы бер диндарҙар һәм клириктар диссидент хәрәкәтендә ҡатнаша, һуңынан улар «выждан тотҡондары» тип таныла. Руханиҙар Глеб Якунин, Сергей Желудков, Владимир Русак һ.б. дин иркен яҡлап, совет төрмәләрендә ултыра һәм һөргөндә йәшәй<ref>Раскол в Русской православной церкви, Рашн Ревью, Том 28, Раздел 4, Октябрь 1969 г., Стр. 416—427</ref>. Ул осорҙоң күренекле шәхестәре араһында руханиҙар Дмитрий Дудко<ref>[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/fr-dmitry-dudko-550017.html Отец Дмитрий Дудко. Некрологи Индепендента]</ref> һәм Александр Мень дә була. Мень туранан-тура диссидент хәрәкәтендә ҡатнашмай, рухани эшмәкәрлеге менән мәшғүл була, шулай ҙа диссиденттар менән уның араһында ниндәйҙер бәйләнеш булған тиҙәр. [[1971 йыл]]дың 2 июнендә Рус православие сиркәүенең поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп митрополит Пимен (Крутецкий) һайлана. СССР-ҙағы сиркәү махсус хеҙмәттәр тарафынан ныҡлы контроль аҫтында тотола. 1965 йылда ''Рус православие сиркәү эштәре буйынса Совет'' Дини культтар эштәре буйынса Совет менән берҙәм күҙәтеү органы— Дин эштәре буйынса советҡа берләшә. 1984—1989 йылдарҙа әлеге орган рәйесе Константин Харчев һуңынан шулай тип аңлата: «Бер генә Изге Синод ағзалығына, йәки башҡа юғары вазифаға кандидат та, уны КПСС ҮК һәм КГБ хуплауынан башҡа алмай». Профессор Натаниэль Дэвис түбәндәгеләргә иғтибар итә: «Әгәр епископтар үҙ кешеләрен яҡларға һәм вазифаларын һаҡлап ҡалырға теләһә, улар күпмелер дәрәжәлә КГБ, Дин эштәре буйынса Совет комиссарҙары һәм башҡа партия һәм хөкүмәт властары менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш була»<ref>''Дэвис Н.'' Длинный путь к церкви: Современная история русского православия. — Оксфорд: Вествью Пресс, 1995. — С. 96.</ref>.. Патриарх Алексей II (Ридигер) епископтарҙың (үҙенең дә) Совет хөкүмәте менән компромистарға барыуын һәм ҡылған компромисс өсөн халыҡ алдында тәүбә итеүен таный<ref>''Дэвис Н.'' Длинный путь к церкви: Современная история русского православия. — Оксфорд: Вествью Пресс, 1995. — С. 89.</ref>. Рус православие сиркәү был осорҙа Христиан тыныслыҡ конференцияһы, Европа сиркәүҙәре һәм Бөтә донъя сиркәүҙәр Советы конференцияларының экуменик хәрәкәтендә ҡатнаша, «Дин әһелдәре ныҡлы дөнъя, халыҡтар араһында ғәҙел мөнәсәбәттәр өсөн» (1977) һәм «Дин әһелдәре Изге тормошто ядро катастрофаһынан ҡотҡарыу өсөн» тигән ике Бөтә дөнъя конференцияһын үткәрә, тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлеге алып бара{{sfn|Гордиенко|1988|с=203}}. 1987 йылда СССРҙа эшләп килгән сиркәүҙәр һаны 6893- гә тиклем кәмегән, ә ғәмәлдәге монастырҙар һаны ун биш тирәһе ҡала, уларҙың икеһендә ([[Литва]] һәм [[Белоруссия]]ла) ике монахтар (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар) общинаһы булған. Бынан тыш, ике монастырь СССР-ҙан ситтә — изге ерҙә һәм Афонда урынлашҡан. 1987 йылда [[РСФСР]]-ҙа яңы тыуған балаларҙың 40- 50 % (төбәккә ҡарап) суҡындырыла һәм үлгән кешеләрҙең 60 % артығы «христиан йолаһы» буйынса ерләнә (заочное отпевание, «ситтән тороп ерләү йолаһын башҡарыу» аша). [[1987 йыл]]дан башлап, [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] осорондағы билдәлелек һәм үҙгәртеп ҡороу сәйәсәте сиктәрендә, Патриархия, епархия һәм дини общиналарына элек сиркәү ҡарамағында булған биналар һәм мөлкәтте кире ҡайтарыу процесы башлана, дини тормошто контролдә тотоу режимын либералләштереү һәм дини берләшмәләр эшсәнлеген сикләүҙе бөтөрөү бара. 1988 йыл бик мөһим ваҡиға — Русте суҡындырыуҙың мең йыллығын байрам итеү һәм РПС-тың юбилей поместный соборын үткәреү йылы була. СССР-ҙа дини тормошто телевидение аша яҡтыртыу рөхсәт ителә — Советтар Союзы тарихында беренсе тапҡыр кешеләр ғибәҙәт ҡылыуҙың телевизорҙан туранан-тура трансляцияларын күрә ала. 1988 йылда Рус православие сиркәүендә 8,5 мең приход һәм 76 епархия, шулай уҡ өс благочиниеға берләшкән 120 сит ил приходы ([[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Мексика]]) һәм 3 экзархат (Көнбайыш Европа, Урта Европа, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка), 20 монастырь була, улар араһында ике сит ил: Афонадағы ирҙәр Пантелеимон{{sfn|Гордиенко|1988|с=203}} (Константинополь Патриархы юрисдикцияһында булған) һәм Иерусалим янындағы Горний ҡатын-ҡыҙ монастыре (Эйн-Карем) була<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/134487.html Константинопольская Православная Церковь]</ref><ref>[http://mospat.ru/ru/2013/05/31/news86541/ Председатель ОВЦС провел брифинг, посвящённый предстоящему визиту Святейшего Патриарха Кирилла в Элладскую Православную Церковь и на Афон]</ref><ref>[http://www.patriarchate.org/patriarchate/jurisdiction/organizations/monasteries Holy Patriarchal Monasteries]</ref><ref>[http://www.newsru.com/religy/10oct2011/yanukovich.html Янукович побывал на Афоне и встретился с Константинопольским патриархом]</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/178827/Ecumenical-Patriarchate-of-Constantinople Ecumenical Patriarchate of Constantinople] [[Энциклопедия Британника]]</ref><ref>[http://www.eppc.org/publications/mount-athos-objects-to-ecumenical-openness/ Mount Athos Objects to Ecumenical Openness]</ref>){{sfn|Новиков|1985|с=389—390}}{{sfn|Гордиенко|1988|с=202—203}}.. 1990 йылдың 6 июнендә Рус православие сиркәүе поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп Ленинград митрополиты Алексий (Ридигер) һайлана (1990—2008). === 1991 йылдан һуң === 1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң РПС хәлендәге мөһим үҙенсәлек — элекке СССР сиктәрендә (Грузиядән һәм Армениядән башка) уның юрисдикцияһының халыҡ-ара характеры: үҙ тарихында беренсе тапҡыр Мәскәү патриархаты үҙенең «каноник территорияһы» тип (термин 1989 йылда ҡабул ителгән) бер нисә үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт территорияһында эшләй<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/?act=authority&id=856 Кандидат богословия игумен Иннокентий Павлов: «Католические миссионеры ни за кем не гоняются, но если люди понимают, что истинная Церковь — это Церковь Католическая, они должны быть приняты туда»]. См. 6-й вопрос в интервью с игуменом [[Иннокентий (Павлов)|Иннокентием Павловым]].</ref>)<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/428423.html Состояние и актуальные вопросы церковно-государственных и церковно-общественных отношений.] Экспертный доклад протоиерея [[Чаплин, Всеволод Анатольевич|Всеволода Чаплина]], заместителя председателя ОВЦС Московского патриархата, представленный 25.6.2008 года на рабочей группе «Церковь, государство и общество» Архиерейского собора Русской православной церкви 2008 г.</ref>. Уның административ- каноник бүлексәләре төрлө илдәрҙә , бик күп төрлө дәүләт-хоҡуҡ, ижтимағи-сәйәси һәм конфессиональ-мәҙәни шарттарҙа эшләй. Һөҙөмтәлә, 1990 йылдар башынан Эстония һәм Молдавияла, ә 2000 йылдан-Ҡытайҙа (Гонконг) һәм Украинала каноник яҡтан нормаль булмаған параллель юрисдикциялар барлыҡҡа килде<ref name =CHN/><ref name =UKR/>.. 2007 йылдың 17 майында патриарх [[Алексий II]] (Ридигер) һәм РПЦЗ-ның беренсе иерархы митрополит Лавр (Шкурла) каноник аралашыу тураһында Актҡа ҡул ҡуйҙы, шуның менән һикһән йылға һуҙылған тарҡалыш артта ҡалды. Был актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә РПЦЗ үҙидара хоҡуғына эйә булған сиркәү сифатында РПС составына инде (тейешле төҙәтмәләр 2008 йылдың 27 июнендә РПС Уставына индерелгән иде) һәм каноник православие сиркәүҙәре тарафынан танылды<ref>{{Книга|автор=Попов А. В.|заглавие=Российское православное зарубежье: История и источники. С приложением систематической библиографии|год=2005 |место=М. |издательство=ИПВА |страниц=619|isbn=}}</ref>. Әммә РПЦЗ епискобы Агафангел етәкселегендәге руханиҙарҙың һәм ябай православныйҙарҙың бер өлөшө әлеге актты танымай, улар үҙҙәренең эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ, митрополит Агафангел омофоры аҫтындағы РПЦЗ тип дауам итә (каноник православие уны танымай). [[Украина]]ла 1992 йылдан 2018 йылға тиклем, Мәскәү патриархатының православие сиркәүенән тыш, Киев партиархаты Украина православие сиркәүе һәм Украина автокефаль православие сиркәүе (УАПС), ә 2018 йылдан- Константинополь патриархаты таныған һәм поместный православие сиркәүҙәренең күпселеге тарафынан танылмаған Украина православие сиркәүе эшләй. Мәскәү патриархаты УПС контроле аҫтында 12 мең приход, Киев патриархаты УПС — 5 мең, УАПС (автокефаль) — 1 мең приход ҡала<ref group="комм.">По данным на октябрь 2018 года, УПЦ Московского патриархата контролировала на Украине около 12 тысяч [[приход]]ов, УПЦ Киевского патриархата — 5 тыс., УАПЦ — 1 тыс. ([https://www.bbc.com/news/world-europe-45877584 Orthodox Church split: Five reasons why it matters]. Би-би-си, 19.10.2018.)</ref>. 2009 йылда Рус православие сиркәүе партиархы тәхетенә Смоленск һәм Калининград митрополиты Кирилл (Гундяев) һайлана. === Структураһы === [[Файл:Danilov monastery 17.jpg|мини|300x300пкс|Данилов монастырь биләмәһендә Мәскәү Патриархияһының сит илдәрҙәге сиркәүҙәр менән бәйләнеш бүлеге]] Рус православие сиркәүенә автономиялы (2011 йылдың февраленән) <ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1403020.html Определение Освященного Архиерейского Собора Русской Православной Церкви «О внесении изменений и дополнений в Устав Русской Православной Церкви»]</ref>)<ref group="комм.">Первоначальная редакция Устава РПЦ, принятого в 2000 году, не включала, как то было и ранее, в состав Московского патриархата находящиеся в зависимости от него автономные церкви, равно как и их каноническую территорию: [http://www.wco.ru/biblio/books/ustav1/Main.htm Устав Русской православной церкви, Москва, 13-16 августа 2000 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523080954/http://www.wco.ru/biblio/books/ustav1/Main.htm |date=2021-05-23 }}: «2. Входящие в Русскую Православную Церковь Самоуправляемые Церкви, Экзархаты, епархии, Синодальные учреждения, благочиния, приходы, монастыри, братства, сестричества, Духовные учебные заведения, миссии, представительства и подворья (далее по тексту Устава именуемые „канонические подразделения“) канонически составляют Московский Патриархат. <…> 3. Юрисдикция Русской Православной Церкви простирается на лиц православного исповедания, проживающих на канонической территории Русской Православной Церкви: в России, Украине, Белоруссии, Молдавии, Азербайджане, Казахстане, Киргизии, Латвии, Литве, Таджикистане, Туркмении, Узбекистане, Эстонии, а также на добровольно входящих в неё православных, проживающих в других странах.»</ref> һәм үҙ идара ителә торған сиркәүҙәр, экзархаттар, Митрополит округы, епархия, Синодаль учреждениелар, благочиниелар, приход, монастырь, братстволар (монахтар берләшмәләре), сестричестволар (монахинялар берләшмәләре), дини уҡыу йорттары, вәкиллектәр һәм православие ҡунаҡханалары (подворье) Мәскәү патриархатын тәшкил итә<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Устав РПЦ, гл. I, п. 2]</ref>. РПС составында: — ике автономиялы сиркәү: [[Япония]] православие сиркәү һәм Ҡытай православие сиркәүе (һуңғыһы 1960 йылдар аҙағында тулыһынса тиерлек йәшәүҙән туҡтаны); — бер үҙидара ителеүсе, киң автономия хоҡуҡлы — Украина православие сиркәүе (МП); — дүрт үҙидара ителеүсе: [[Молдова]] православие сиркәүе, [[Латвия]] православие сиркәүе, [[Эстония]] православие сиркәүе (МП), РПЦЗ (Сит илдәрҙәге рус православие сиркәүе); — өс [[экзархат]]: Белоруссия православие сиркәүе, Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы патриарх экзархаты, Көнбайыш Европалағы патриарх экзархаты ; — ике митрополит округы: Ҡаҙағстан митрополит округы (Ҡаҙағстан православие округы), Урта Азия митрополит округы (Урта Азия православие сиркәүе; — бер [[архиепископия]] — Көнбайыш Европа приходтарының рус традициялары архиепископияһы. 2018 йылдың 28 декабрендә Рус православие сиркәүенең Изге синодын Көнбайыш Европала ([[Париж]]дағы үҙәк менән) һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияла (Сингапурҙағы үҙәк менән) Патриарх экзархаттарын төзөү тураһында Ҡарар ҡабул ителде. Экзархаттың Көнбайыш Европала дини яуаплылығы өлкәһенә Андорра, [[Бельгия]], Бөйөк Британия, Төньяҡ Ирландия, Ирландия, Испания, Италия, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, [[Нидерланд]], Франция, Швейцария индерелгән. Синод шулай уҡ Испанияла һәм Португалияла РПС епархияһын булдыру тураһында Ҡарар ҡабул итте. Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы Азия экзархатының дини яуаплылығы өлкәһенә Сингапур, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, КХДР, Көньяк Корея, Лаос, Малайзия, Мьянма, Филиппин һәм Таиланд инде<ref>[https://www.interfax.ru/world/644537 Русская православная церковь образовала патриаршие экзархаты в Европе и Азии] // Интерфакс, 28.12.2018.</ref>. [[2007 йыл]]дың 17 майынан Рус православие сиркәүе Патриархы Алексий II һәм Рус православие сиркәүенең беренсе иерархы митрополит Лавр (Шкурла) менән аралашыу тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә, Сит илдәге Рус православие сиркәүе «Рус православие сиркәүенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора»<ref>[http://mospat.ru/index.php?page=36269 В Храме Христа Спасителя состоялось подписание Акта о каноническом общении между Московским Патриархатом и Русской Зарубежной Церковью.] Сайт ОВЦС.</ref><ref>Пункт. 1 [http://patriarchia.ru/db/text/155920.html Акта о каноническом общении]</ref>.. Төп территориаль берәмлек-епархия арихиерейы (епископ, архиепископ йәки митрополит) етәкселегендәге һәм был территориялағы приходтарҙы (приход общиналарын), благочиниелар һәм монастырҙарҙы берләштерүсе епархия. Епархия сиктәре, өлкәләрҙең, крайҙарҙың, республикаларҙың һәм дәүләттәрҙең административ-территориаль бүленешен иҫәпкә алып, Изге Синод тарафынан билгеләнә. Епархия идараһы органдары-епархия йыйылышы һәм епархия Советы, архиерей улар ярҙамында епархия менән идара итә. Сиркәү төҙөлөшөндәге төп берәмек — ''приход'' — православный христиандар общинаһы (мәхәллә), уға [[клир]] һәм ошо ғибәҙәтхана берләштергән ябай православныйҙар (миряне, прихожане) инә<ref>[http://www.mospat.ru/index.php?mid=172 Устав РПЦ, гл. XI, п. 1]</ref>.Приход башында ғибәҙәтхана етәксеһе тора (настоятель храма), уны диндарҙарға етәкселек итеү причт (сиркәү хеҙмәткәрҙәре) һәм приход менән идара итеү өсөн епархия архиерейы билдәләп ҡуя. Приход менән идара итеү органдары- настоятель етәкләгән приход йыйылышы, приход советы (башҡарма орган, ул приход йыйылышы алдында яуаплы, унда рәйес — сиркәү старостаһы, уның ярҙамсыһы һәм казначей инә), — һәм ревизия комиссияһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Западноевропейский экзархат русских приходов]] * [[Русская православная старообрядческая церковь]] * [[Русская древлеправославная церковь]] * [[Русская истинно-православная церковь]] * [[Русская катакомбная церковь истинно-православных христиан]] * [[Российская православная автономная церковь]] * [[Российская православная церковь]] == Комментарийҙар == {{Примечания|group=комм.}} {{Примечания|group=прим}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Митрополит [[Макарий (Булгаков)]]. «История Русской Церкви». 12 томов. СПб, 1883. * {{книга|автор=[[Зуев, Юрий Петрович|Зуев Ю. П.]]|часть=Русская православная церковь|ссылка часть=http://terme.ru/termin/russkaja-pravoslavnaja-cerkov.html#item-51552|заглавие=[[Религии народов современной России: Словарь]]|ответственный=[[Мчедлов, Михаил Петрович|М. П. Мчедлов]] (отв. ред.), [[Аверьянов, Юрий Иванович|Аверьянов Ю. И.]], [[Басилов, Владимир Николаевич|Басилов В. Н.]] и др.|издание=2-е изд., испр. и доп.|ссылка=|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=2002|страницы=429—436|страниц=624|isbn=5-250-01818-1|тираж=4000|ref=Зуев}} * «Русская Православная Церковь» // [[Православная энциклопедия]]. М., 2000 (нулевой том). * {{книга |автор=Карацуба И. В., [[Курукин, Игорь Владимирович|Курукин И. В.]], [[Соколов, Никита Павлович|Соколов Н. П.]]|заглавие=Выбирая свою историю: "развилки" на пути России: от рюриковичей до олигархов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[КоЛибри]] |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=638 |серия= |isbn=5-98720-010-5 |тираж= |ref=Карацуба, Курукин, Соколов}} * {{книга |автор=[[Кнорре, Борис Кириллович|Кнорре Б. К.]] |часть= Социальное служение современной Русской православной церкви как отражение поведенческих стереотипов церковного социума |ссылка часть= |заглавие=Православная Церковь при новом патриархе |оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=69—120 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж= |ref=Кнорре}} * {{книга |автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]] |часть=Образ РПЦ в светских массмедиа: между мифом о государственной церкви и фольклорно-оккультным православием |ссылка часть= |заглавие=Православная Церковь при новом патриархе |оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=171—222 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж=1500 |ref=Лункин}} * {{книга|автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|заглавие=Церкви в политике и политика в церквях. Как современное христианство меняет европейское общество: монография|ответственный=Центр по изучению проблем религии и общества ИЕ РАН|место=М.|издательство=[[ИЕ РАН]]: Изд-во «Нестор-История»|год=2020|страниц=504|ISBN=978-5-98163-155-9, ISBN 978-5-4469-1764-8|DOI=10.15211/9785981631559|ref=Лункин}} * {{книга |автор=[[Петр (Мещеринов)|Мещеринов П., игум.]]|часть= Социальное служение современной Русской православной церкви как отражение поведенческих стереотипов церковного социума |ссылка часть= |заглавие=Современное церковное сознание и светские идеологемы из коммунистического прошлого|оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=121—140 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж= |ref=Мещеринов}} * ''[[Митрохин, Николай Александрович|Митрохин Н. А.]]''. Русская православная церковь: современное состояние и актуальные проблемы. — М.:[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2006. * {{книга|часть=Русская православная церковь|заглавие=[[Атеистический словарь]]|ответственный=Абдусамедов А. И., Алейник Р. М., Алиев Б. А. и др.; Под общ. ред. [[Новиков, Михаил Петрович|М. П. Новикова]].|издание=2-е изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1985|страницы=389—390|страниц=512|тираж=200000|ref=Новиков}} * {{книга|часть=Русская православная церковь|заглавие=Православие: Словарь атеиста|ответственный=Под общ. ред. [[Гордиенко, Николай Семёнович|Н. С. Гордиенко]].|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1988|страницы=202—203|страниц=272|isbn=5-250-00079-7|ref=Гордиенко}} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л. Л.]]''. [http://www.regels.org/Russian-Church.htm Трагедия Русской Церкви. 1917—1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217102721/http://www.regels.org/Russian-Church.htm |date=2015-02-17 }}. — Париж, [[YMCA-Press]], 1977. Москва, [[Крутицкое подворье]], 1996, 2006. * {{БРЭ |статья= Русская православная церковь|id= 3521265|автор= [[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]]|том= 29|страницы= |год= 2015|ref= Цыпин}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Русская православная церковь |Портал = Православие |Викисловарь = РПЦ }} * [http://www.patriarchia.ru/ Патриархия. Ru] Официальный сайт Московского патриархата. * [http://Mospat.Ru Официальный сайт отдела внешних церковных связей Русской православной церкви] * {{youtube user|russianchurch}} * [https://web.archive.org/web/20161202182204/http://karta.patriarchia.ru/ Объединённая карта зарубежных учреждений Московского патриархата и Русской православной церкви заграницей, а также связанных с ними] * [http://www.diaconia.ru/ Официальный сайт синодального отдела по церковной благотворительности и социальному служению Русской православной церкви] * [http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/index.htm Пространный христианский катихизис Православныя Кафолическия Восточныя Церкви, разсматриванный и одобренный Святейшим Правительствующим Синодом (адаптированная редакция)] * [http://www.mospat.ru/ru/documents/ustav/ Устав Русской православной церкви]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000 года) * [https://web.archive.org/web/20080807022111/http://www.hristianstvo.ru/ Православное христианство — каталог православных ресурсов] {{ВС}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Православие дине]] [[Категория:Рус православие сиркәүе| ]] [[Категория:Религиозные международные организации]] lvtl5kl5y997hm9fellrzgqa6po0wym 0 178852 1297611 1288286 2026-05-20T21:08:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297611 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tbscityhall.jpg|мини|300x300пкс|Тбилиси ҡалаһы сакребулоһының бинаһы]] '''Сакребуло''' ({{Lang-ka|საკრებულო}}) — [[Грузия]] дәүләтендә ауылдың, общинаның, ҡасабаның, ҡаланың йәки муниципалитеттың вәҡәләт органы. Ул биләмәнең халҡы тарафынан тура, ғөмүми, тигеҙ хоҡуҡлы һәм серле тауыш биреү юлы менән һайлана. Муниципалитет ҡарамағында булмаған ҡалаларҙың сакребулолары пропорциональ система менән, ҡалғандары иһә мажоритар система менән һайлана. Сакребуло составына сакребуло рәйесе, сәркәтибе, комиссия рәйестәре инергә мөмкин. == Һылтанмалар == * [https://tbsakrebulo.gov.ge Тбилиси Сакребулоһының Сайты]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Грузия административ бүленеше]] n4d5sftvimbor6rbn0jojzaufos5061 0 183048 1297668 1240647 2026-05-21T10:43:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297668 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сөләймәнов Рафаил Әнүәр улы''' ([[31 май]] [[1952 йыл]], Черемхово ҡалаһы) — гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының санитария‑эпидемиология хеҙмәте отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004), Рәсәй Дәүләт санитария‑эпидемиология хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2015)<ref>{{БЭ2013|92628}}</ref>. == Биографияһы == Рафаил Әнүәр улы Сөләймәнов 1952 йылдың 31 майында Иркутск өлкәһенең Черемхово ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. 1978 йылдан Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы Өфө ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. Кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып медицина экологияһы кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә. 1987 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 2001 йылдың сентябрендә медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Гигиенические основы охраны здоровья населения в регионах размещения нефтехимических и нефтеперерабатывающих производств» темаһына диссертация яҡлай<ref name="Сулейманов Рафаил Анварович">[https://famous-scientists.ru/2694/ Сулейманов Рафаил Анварович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220512085104/https://famous-scientists.ru/2694/ |date=2022-05-12 }}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып тирә-яҡ мөхиттең насар факторҙарының кеше һаулығына йоғонтоһон баһалау тора. Уның етәкселегендә Башҡортостан Республикаһы өсөн генә түгел, тотош ил өсөн ҙур халыҡ хужалығы әһәмиәтенә эйә булған фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Был тикшеренеүҙәр буйынса әҙерләнгән тәҡдимдәр тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өсөн уңайһыҙ булған райондарҙа урынлашҡан йөҙ меңдән ашыу кешенең йәшәү шарттарын һәм һаулығын яҡшыртырға мөмкинлек биргән. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса Сөләймәнов Р. А. тарафынан Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы раҫлаған 5 норматив-методик документ әҙерләнгән, тораҡ пункттарҙың һыу ятҡылыҡтары һыуында һәм атмосфераһында 10-дан ашыу химик матдәләрҙең рөхсәт ителгән концентрацияһы эшләнә, 100-ҙән ашыу яңы химик матдәгә токсикологик баһа бирә. Волга буйы иҡтисади төбәгендә нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү үҫешкән ҡалаларҙы һауа бассейнының бысраныуы һәм халҡының һаулығының гигиеник карта-схемалары эшләнгән, Гигиена буйынса тәҡдимдәр һәм ҡарарҙар комплексы нигеҙләнә, уларҙы төрлө ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар, хеҙмәттәр (Башҡортостан Республикаһының, Төньяҡ Осетияның, Коми Республикаһының дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе үҙәктәре, Ангарск хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты, Волгоград гигиена ғилми-тикшеренеү институты, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы, Өфөнөң архитектура һәм ҡала төҙөлөшө буйынса баш идаралығы, Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ресурстары буйынса дәүләт комитеты, Башҡортостан Республикаһының Торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр министрлығы һ. б.) эшенә индерелгән. Сөләймәнов Р. А. әүҙем ғилми эшмәкәрлек алып бара — уның етәкселегендә 2 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған, әлеге ваҡытта тағы дүрт кандидатлыҡ һәм бер докторлыҡ диссертацияһы буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. 180-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы. Р. А. Сөләймәнов педагогик эшмәкәрлеккә ҙур иғтибар бүлә, Өфө дәүләт нефть техник университетының Өфө дәүләт хеҙмәтләндереү институтының «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» кафедраһы профессоры. Сөләймәнов Р. А. Рәсәй һәм Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының тәбиғәтте һаҡлау комиссиялары эшендә әүҙем ҡатнаша. Әстерхан, Төмән, Владикавказ, Чапаевск, Ҡурған, Сыктывкар, Салауат, Күмертау һ. б. ҡалаларында тирә-яҡ мөхиттәге ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе баһалау өсөн бер нисә тапҡыр гигиена буйынса эксперт сифатында Хөкүмәт комиссиялары составында сыға. Әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология, медицина һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлегенең медицина фәндәре секторы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәт ресурстары министрлығының йәмәғәт һәм ғилми советтары ағзаһы. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref name="Сулейманов Рафаил Анварович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре<ref name="Сулейманов Рафаил Анварович" /> == * «Рәсәйҙең санитар-эпидемиологик хеҙмәте отличнигы» билдәһе, * «Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы отличнигы» билдәһе, * «Данлыҡлы ғалимдар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы СЕРТИФИКАТЫ/ * Рәсәй Дәүләт санитария‑эпидемиология хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре. == Хеҙмәттәре<ref>{{БЭ2013|92628}}</ref> == * Нефть и здоровье: в 2 ч. Өфө, 1993 (авторҙаш); * Оценка риска здоровью населения, проживающего в условиях сочетанного биологического и химического загрязнения. Өфө, 2011 (авторҙаш); * Гигиеническая характеристика водоснабжения сельского населения в нефтедобывающих районах Республики Башкортостан. Өфө, 2014 (авторҙаш) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://famous-scientists.ru/2694/ Сулейманов Рафаил Анварович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220512085104/https://famous-scientists.ru/2694/ |date=2022-05-12 }} * {{БЭ2013|92628}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Профессорҙар]] s1safa313jp73zslfxip91z7csjfl3z 0 185000 1297575 1191812 2026-05-20T16:25:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рус-литва һуғыштары''' — [[XIII быуат|XIII]]—[[XV быуат|XV быуаттарҙа]] Русь һәм [[Литва]] араһындағы хәрби конфликттар, башта уларҙы — айырым урыҫ кенәзлектәре, һуңынан үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте алып бара. Ҡайһы берҙә — феодаль тарҡаулыҡ осоронда, һуңынан үҙәкләштерелгән дәүләт тирәләй — Литва һәм Мәскәү араһындағы һуғыштар күҙ уңында тотола, уларҙы Мәскәү-литва һуғыштары тип атайҙар<ref>[http://www.hist-geo.net/index.php?p=57&more=1&c=1&tb=1&pb=1 В. Н. Темушев // Представления о территории и границах Верхнеокских княжеств в работах исследователей // Статья о территории и границах Верхнеокских княжеств. — 2010]</ref><ref>Горский А. А. [http://statehistory.ru/books/Anton-Gorskiy_Rus-Ot-slavyanskogo-Rasseleniya-do-Moskovskogo-tsarstva/21 От славянского расселения до Московского царства]</ref>. Ваҡыт үтеү менән улар урыҫ ерҙәрен берләштереү өсөн көрәшкә әүерелә. 1569 йылдан, [[Речь Посполитая]] барлыҡҡа килгәндән һуң, артабанғы конфликттар рус-поляк һуғыштары сиктәрендә ҡарала. == Тарих башы == «Замана повесы» (Повесть временных лет) (1117-нән дә һуңға ҡалмайынса) Литваны [[Киев Русе|Рускә]] яһаҡ түләүсе халыҡтар иҫәбендә телгә ала. Литвалар Всеслав Брячиславич осоронда [[Полоцк кенәзлеге]]нә яһаҡ түләгән, шулай уҡ Киев Русенең башҡа кенәздәре менән ҡара ҡаршы торған<ref>{{Мәҡәлә|автор=Г. Семенчук|заглавие=Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі|ссылка=http://epolotsk.com/page.php_id=263.html|язык=белорусский|издание=|тип=|год=2006|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>''Бредис М., Тянина Е.'' [http://www.e-reading.club/chapter.php/146008/9/Bredis%2C_Tyanina_-_Krestovyii_pohod_na_Rus%27.html «Свои поганые». Литва под властью Полоцкого княжества в XI—XII вв.] // Крестовый поход на Русь. — <abbr>М.</abbr>: Эксмо, 2010. — ISBN 978-5-9265-0463-4.</ref>. Версияларҙың береһе буйынса, 1127—1129 йылдарҙа Владимир Мономахтың вариҫы Бөйөк Мстислав Полоцк кенәздәрен тар-мар иткәндән һуң литва ҡәбиләләренең урыҫ кенәздәренә буйһоноуы туҡтатыла<ref>''Gudavičius E.'' Lietuvos istorija. — Vilnius, 1999. — T. 1: Nuo seniausių laikų iki 1969 metų. — С. 29.</ref>. [[XII быуат]]тың һуңғы сирегенән алып Литва менән сиктәш булған байтаҡ кенәзлектәр (Городенск, Изяславль, Друцк, Городец, Логой, Стрежев, Луком, Брячислав) боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алынмай башлай. «Слово о полке Игореве» әҫәренә ярашлы, Городец кенәзе Изяслав Василькович Литва менән һуғышта (1185 йылдан иртәрәк) һәләк булған. 1190 йылда Рюрик Ростиславич ҡатынының туғандарына ярҙам итеү маҡсатында Литваға ҡаршы поход ойоштора, Пинск ҡалаһына барып етә, ләкин ҡар иреү сәбәпле артабанғы походты туҡтатырға тура килә. 1198 йылда Полоцк Литва контроле аҫтына күсә<ref>[http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm ''Александров Д. Н., Володихин Д. М.'', Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII—XVI веках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825095709/http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm|date=2011-08-25}}</ref>, Ошо ваҡыттан алып [[Полоцк кенәзлеге]] Литва файҙаһына төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан плацдарм булып тора. Литваның туранан-тура Новгород-Псков (1183, 1200, 1210, 1214, 1217, 1224, 1225, 1229, 1234), Волынск (1196, 1210), Смоленск (1204, 1225, 1239, 1248) һәм Чернигов (1220) ерҙәренә үтеп инеүҙәре башлана, улар менән Литваның дөйөм сиге булмай. 1203 йылғы беренсе Новгород йылъяҙмаһында<ref>[http://krotov.info/acts/12/pvl/novg03.htm Новгородская первая летопись старшего извода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401012508/http://krotov.info/acts/12/pvl/novg03.htm |date=2012-04-01 }}</ref> Черниговтағы Ольговичтарҙың Литва менән алыш тураһында телгә алын. 1207 йылда Смоленск кенәзлегенән Владимир Рюрикович Литваға поход ойоштора, ә 1216 йылда, шул уҡ Смоленскиҙан Мстислав Давыдович Полоцк тирәһендә талау менән шөғөлләнгән литваларҙы ҡыйрата<ref>Пашуто В. Т. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pashuto/Пашуто_В._Образование_Литовского_государства.html Образование Литовского государства]</ref>. 1219 йылда Литва кенәзлеге һәм Волынь кенәзлеге араһында тәүге килешеү төҙөлә. [[XIII быуат]]тың 20-се йылдарынан башлап, ҡәбилә ҡоролошоноң тарҡалыуы һәм власты үҙәкләштереү арҡаһында Литвала ваҡ һәм йыш һөжүмдәр һирәк һәм көслө һөжүмдәргә урын бирә, улар, ҡағиҙә булараҡ, урыҫ кенәзлектәренең көсһөҙләнеү осорона тура килә. Әммә 1226, 1239 һәм 1245 йылдарҙа урыҫ баҫып ингән литваларға урыҫ кенәздәре (бигерәк тә, Владимир кенәзлеге кеүек, ҡеүәтлеләр) яуап бирә ала (мәҫәлән, Усвят янындағы алыш). == Бөйөк Литва кенәзлегенең экспансияһы == === 1238—1245 йылғы походтар === Владимир-Суздаль кенәзлеге еңелгәндән һуң, Төньяҡ-Көнсығыш Рәсәйгә монголдарҙың һөжүме һөҙөмтәһендә, литвалар Смоленск ерҙәренең бер өлөшөн тартып ала, шул иҫәптән Смоленскиҙы, әлеге кенәзлектән Всеволод Мстиславович ҡыуып сығарыла. Ул ваҡытта Владимирҙа Ярослав Всеволодович кенәзлек итә, ә Киевты Михаил Всеволодович баҫып ала, уға шулай уҡ Галич буйһона. 1238 йылдың мартында Долгомостье аша үтәләр, Смоленскиҙан көнсығышыраҡ, 30 км алыҫлыҡта, монголдарҙың төп көстәре тора, һәм {{comment|«Меркурий Смоленскийҙың тормошо» |Житие Меркурия Смоленского}} исемле әҙәби әҫәрендә монгол ғәскәренең ҡыйратылыуы тураһында бәйән ителә. 1238 йәки 1239 йылда<ref>[http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Грушевский М., Хронология событий галицко-Волынской летописи]</ref> Галичтан (Михаил Черниговский күҙәтеүе аҫтында) Литваға поход ойошторола, унда Черниговскийҙың өлкән улы Ростислав һәм Галич ғәскәрҙәре ҡатнаша, әлеге походта, Л. Войтовичтың фекеренсә, ике кенәз һәләк була — Роман Игоревичтың улы Михаил һәм Святослав Всеволовичтың ейәне Владимир Игоревич. Походтан һуң Ростислав Венгрияға ҡаса һәм Галичты юғалта<ref>[http://litopys.org.ua/dynasty/dyn29.htm Князівськi династiï східноï Європи]</ref>. 1239 йылда Псков кешеләрен литвалар ҡамауға ала. Тарихсы Д. Г. Хрусталев, Псков кешеләре ҡамауға рейд ваҡытында эләгә, тип иҫәпләй. Смоленск ҡалаһынан литваларҙы 1239 йылда Владимир кенәзе Святослав Мстиславовичтың походы һөҙөмтәһендә ҡыуа<ref>[http://krotov.info/acts/12/pvl/lavr27.htm Лаврентьевская летопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624081405/http://krotov.info/acts/12/pvl/lavr27.htm |date=2012-06-24 }}</ref>. Смоленск кенәзлегенә Всеволод Мстиславовичты ултырталар (яҡынса 1238 йылда). Литва кенәзе әсирлеккә алына. Еңеү хөрмәтенә [[Александр Невский|Александр Ярославич]] (буласаҡ Невский) Брячислав Полоцкийҙың ҡыҙы Параскеваға өйләнә. 1240 йылда Новогрудка баярҙары кенәзлеккә литва кенәзе Миндовганы саҡыра<ref>''Грыцкевіч А.'' Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага // [[Великое княжество Литовское (энциклопедия)|Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т]]. — <abbr>Мн.</abbr>: [[Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки (издательство)|БелЭн]], 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 7. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.</ref>. Был яңы дәүләт — Литваның Бөйөк кенәзлеге барлыҡҡа килеүҙең башланғысы була, һуңынан ул үҙ власын күп кенә урыҫ ерҙәренә йәйелдерә. Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер кенәзлектәр ([[Полоцк кенәзлеге|Полоцк]], Витебск, Городенск) Бөйөк Литва кенәзлегенә үҙ теләге менән инһәләр ҙә, үҙидара системаһын һаҡлап ҡалалар. 1243—1244 йылдарҙа, Романовичтар поляк походынан ҡайтҡандан һуң, улар Перемышль ҡалаһын Ростиславтан һәм уның венгр союздаштарынан азат итәләр һәм шулай уҡ Пересолницы һәм Пинск тирәһендә ике литва һөжүмен кире ҡағалар һәм бөтә әсирҙәрҙе иреккә сығаралар. 1245 йылда литвалар [[Торжок]] һәм Бежецк тирәһендә һөжүм итәләр, шул ваҡытта Торжокта кенәз булған Ярослав Влидимировичты ҡыйраталар. [[Тверь|Тверҙән]] һәм Дмитровтан ярҙам алып, Ярослав литваларға һөжүм итә һәм уларҙы еңә. Новгородтан ғәскәр менән килгән Александр Торопец ҡалаһын яулай һәм Новгород кешеләрен тыуған яҡтарына ҡайтара. Шунан үҙ көстәре менән литва ғәскәрен ҡыуып етә һәм уны Жижица күле янында ҡыйрата, шул иҫәптән кенәздәрен, ҡайтыу юлында Усвят тирәһендә башҡа литва отрядын тар-мар итә. === 1248—1254 йылдарҙағы рус-литва һуғышы === Көньяҡта инде XIII быуаттың 40-сы йылдарында литвалар Урта Днепр буйына һөжүм итә башлай<ref>Соловьев. С. М. [http://militera.lib.ru/common/solovyev1/03_03.html История России с древнейших времен, т.3 гл.3]</ref>. Быховец Хроникаһында Могильно тирәһендәге алыш тасуирлана, унда литвалар Неман йылғаһында урыҫ-татар ғәскәре менән алыша, улар араһында бөйөк киев кенәзе Святослав Всеволодович телгә алына, шулай уҡ алышта Лев Данилович ҡатнаша. Был алышта Литва еңә. Святослав Всеволодович Бөйөк Владимир кенәзе титулын юғалта. Владимир кенәзлеге тәхете Михаил Ярославич Хоробритҡа күсә. 1248 йылда Миндовг Викинт кенәздәрен һәм үҙенең кесе туғандары Едивид һәм Товтивилды походҡа ебәрә. Элеге һуғышта, Протва йылғаһы тирәһендә, Хоробрит һәләк була. Литвалар Смоленскиҙы яулайҙар, әммә тиҙҙән уларҙы Святослав Всеволодович ҡыйрата (Зубцов тирәһендә). Смоленскиҙы юғалтҡандан һуң Миндовг Викинт, Тортовил һәм Эрдивилдан уларҙың йорттарын тартып ала, кенәздәр Галич-Волынск кенәзе Даниил Романовичҡа (Товтивилдың еҙнәһенә) ҡасырға мәжбүр булалар. 1249 йылда Даниил Романович Литваға поход ойоштора, шулай уҡ Викинтты ла походҡа әҙерләй. Викинт 1249 йылда Жемайтияға баҫып инә. Бынан һуң Викинт Ливония менән Миндовгҡа ҡаршы һүҙ ҡуйыша. 1250 йылда Миндовгҡа ҡаршы коалиция булдырыла, унда Ливон ордены һәм Галич-Волынск кенәзлеге ғәскәрҙәре инә, ике поход ойошторола (Нальша һәм [[Ворута]]ға). 1253 йылда Галич кенәзе Даниил Романович Гродноны яулай. Миндовг Новогрудкала король тажын ҡабул итә. 1254 йылда Миндовг һәм Даниил Романович солох килешеүенә ҡул ҡуялар һәм үҙ-ара туғанлашалар. 1255 йылда литвалар Луцк тирәһендә еңеләләр. 1258 йылда литвалар Смоленск һәм Торжок тирәһендә халыҡты талайҙар. Галич-Урҙа походы алдынан Роман Данилович әсирлеккә эләгә, әммә тиҙҙән ебәрелә. Бынан һуң Бурундай һәм Василько Романович Литваға ҡаршы поход ойошторалар. 1259 йылда Галич-Волынск ғәскәре Гродноға бик яҡын килә, әммә яулап ала алмай. 1261 йылда Александр Ярославич менән Миндовг үҙ-ара килешеү төҙөйҙәр. === 1274—1278 йылдарҙағы рус-литва һуғышы === 1274 йылда Тройден үҙенең дружинаһы менән Дрогичин-Надбужскийға һөжүм итә һәм уны баҫып ала. Кенәз Лев Данилович Тройденға ҡаршы күрше кенәзлектәрҙе ылыҡтыра. Галич кенәзе ярҙам һорап татар кенәзе Мәңгетимергә мөрәжәғәт итә. Мәңгетимер литваларға ҡаршы Брянск һәм Смоленск кенәздәрен мәжбүр итә, уларға Пинск һәм Тура дружиналары ҡушыла. 1274 йылғы урыҫ-татар походы төрлө ызғыштар арҡаһында үҙ маҡсатына өлгәшмәй. 1277 йылда Мстислав, Юрий һәм Владимир кенәздәре етәкселегендә Галич-Волынск ғәскәре яңынан һөжүм итә, әммә уңышһыҙ{{Sfn|Пашкоў, Жабрун, Крэнь|1999|с=58—59}}. === Гедимин идараһында === === Ольгерд идараһында === === Витовт идараһында === === Казимир IV менән тәүге бәрелештәр === == Рус-литва һуғыштары (конец XV—XVI быуаттың аҙағы) == === Рус-литва һуғышы (Сик буйы) 1487—1494 === === Рус-литва һуғышы 1500—1503 === === Рус-литва һуғышы 1507—1508 === === Рус-литва һуғышы 1512—1522 === === Рус-литва һуғышы 1534—1537 === === Ливон һуығышының бер өлөшө === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рус-поляк һуғыштары]] * [[Литва-татар һуғыштары]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Русско-литовские и русско-польские войны}} * [http://www.portal-slovo.ru/download/history/Volkov2.pdf ''Волков В. А.'' «Русско-литовские войны в первой трети XVI века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301020658/http://www.portal-slovo.ru/download/history/Volkov2.pdf |date=2008-03-01 }}. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} [[Категория:Бөйөк Литва кенәзлеге]] [[Категория:Илдәр араһында һуғыштар]] [[Категория:Алтын Урҙаның хәрби тарихы]] 8p9rlfignz40fj7g38xovjgmjnlwy03 0 188936 1297577 1252927 2026-05-20T16:47:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greek_Orthodox_IMG_0457.jpg|справа|250x250пкс]] [[Файл:Akhoond_17_(Mullah).jpg|справа|250x250пкс]] [[Файл:Two_orthodox_Jews_(Jerusalem,_2013)_(8683269416).jpg|справа|250x250пкс]] '''Руханиҙар''' ({{lang-ru|Духовенство}}) - теге йәки был диндең профессиональ ғибәҙәт ҡылыусыларынан торған кешеләрҙе, йәмәғәт [[Ҡатлам|ҡатламын]] йәки социаль төркөмдө билдәләү өсөн йыйылма термин. Ғәҙәттә, [[Монотеизм|монотеистик диндәргә]] генә ҡулланыла<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Духовенство}}</ref>. == [[Христианлыҡ|Христианлыҡта]] == Православ сиркәүҙәрендә руханиҙарға (клир) ирҙәр генә инә. Руханиҙарға өс дәрәжә бирелә: диакон, священник (иерей) һәм епископ (архиерей). Архиерейлыҡ тик монахтар өсөн генә билдәләнә. П[[Протестантизм|ротестант]] сиркәүҙәренә руханиҙарға һәм донъяуиҙарға ҡәтғи бүленеш юҡ. Вазифалар буйынса епископ, пастор һәм пресвитер айырыла, әммә улар вазифа тип түгел, ә сан тип ҡабул ителә. Православиела руханиҙарҙың никахҡа ингәне лә була ( [[Аҡ руханиҙар|аҡ руханилыҡ]]), шулай уҡ ҡара руханилыҡ тип аталған никахһыҙлыҡҡа [[Монахлыҡ|монах нәҙере биргәндәре лә бар.]] Латин йолаһы католиклығында никахһыҙ йәшәү бөтә руханиҙар өсөн мотлаҡ, аҡ руханиҙарға монахлыҡ нәҙерҙәрен ҡабул итмәгән епархия руханиҙары, ә ҡара руханиҙарға — берәй [[Монахтар ордены|монах]] орденына ҡараған руханиҙар инә. Православиела һәм католицизмда [[сиркәү хеҙмәткәре]] термины ҡулланыла (католицизмда шулай уҡ ''тәғәйенләнгән'' ''хеҙмәткәр''). Православиела сиркәү хеҙмәтселәренә түбәндәгеләр ҡарай: Православиела сиркәү хеҙмәтселәренә түбәндәгеләр ҡарай: * иподиакон * доға уҡыусы * шәмдәл йөрөтөүсе (свещеносец) Католик динендә Икенсе Ватикан соборына тиклем: * аколит * экзорцист * доға уҡыусы * остиарий Икенсе Ватикан соборынан һуң доға уҡыусылар һәм аколиттар ғына ҡалдырыла. ; Христиан руханиҙарына ҡараған ҡайһы бер айырым терминдар {{Col-begin}} {{Col-break}} * [[аббат]] * [[архидиакон]] * [[архиепископ]] * [[архиерей]] * [[архимандрит]] * [[викарий]] * [[епископ]] * [[игумен]] * [[иподиакон]] * [[иеродиакон]] {{Col-break}} * [[иеромонах]] * [[капеллан]] * [[кардинал]] * [[:wikt:кюре#кюре I|кюре]] * [[митрополит]] * [[:wikt:падре|падре]] * [[папство|папа]] * [[пастор]] * [[:wikt:патер|патер]] * [[Патриарх (церковный сан)|патриарх]] {{Col-break}} * [[пресвитер]] * [[протодиакон]] * [[свещеносец]] * [[протоиерей]] * [[протопоп]] * [[протопресвитер]] * [[прелат]] * [[чтец (клирик)|чтец]] * [[хорепископ]] * [[экзарх]] {{Столбцы/конец}} == [[Ислам]] == {{төп мәҡәлә|Исламда руханиҙар}} '''Ислам руханиҙары''' — шартлы термин, сөнки «исламда функциональ һәм структур йәһәттән христиан сиркәүенә оҡшаш руханиҙар институттары юҡ»{{Sfn|Гогиберидзе|2009}}. «Мосолман руханиҙары культты башҡарыуға бәйле кешеләр йыйылмаһын күҙ уңында тота (мулла, мәзин), судьялар (''ҡаҙый''), хоҡуҡ белгестәре (''[[Фаҡиһ|фаҡиһ]]'') һәм дин белгестәре ([[ғөләмә]], [[мөжтәһид]]), йәмәғәт башлыҡтары (''[[имам]]),'' дәүләт башлыҡтары (''[[хәлифә]]''), шулай уҡ айырым дини йәмәғәттәрҙең башлыҡтары (''[[мөфтөй]]''), мәҙһәбтәр, дини ағымдар ([[шәйех]], ишан)»{{Sfn|Гогиберидзе|2009}}. Шиғыйҙарҙа сөнниҙәргә ҡарағанда руханиҙар иерархияһы анығыраҡ (ҡар. [[аятулла]]). Ҡәтғи иерархия суфый тәриҡәттәренең күпселегенә, ҡайһы бер йәмәғәттәргә һәм ойошмаларға хас"{{Sfn|Гогиберидзе|2009|с=152}}. {{Col-begin}} {{Col-3}} * [[мөхәддис]] * [[мөфтөй]] * [[имам]] {{Col-3}} * [[хафиз]] {{Col-3}} * [[хәлифә]] * [[хажи]] {{Столбцы/конец}} == [[Йәһүдилек|Иудаизм]] == * баш рухани * коэн * {{Тәржемәһеҙ 3|Сеган (титул)|сеган ха-коhаним||Segan}} * левит * пәйғәмбәр === Тарихи закон сығарыусылар === * пары * [[:ru:Таннаи|таннаи]] * [[:ru:Амораи|амораи]] * [[:ru:Савораи|савораи]] * [[:ru:Гаоны|гаоны]] * [[:ru:Ришоним|ришоним]] * [[:ru:Ахароним|ахароним]] === Дин ҡанунын уҡытыусылар === * [[Раввин|раввин]] (рав, раббай) / раббанит (рабба)<ref name="Heeb3">{{cite news|url=http://www.heebmagazine.com/rabba-sara-hurwitz-rocks-the-orthodox/|title="Rabba" Sara Hurwitz Rocks the Orthodox|date=2010-03-10|publisher=Heeb Magazine|accessdate=2010-03-13|archivedate=2010-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520031945/http://www.heebmagazine.com/rabba-sara-hurwitz-rocks-the-orthodox/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100520031945/http://www.heebmagazine.com/rabba-sara-hurwitz-rocks-the-orthodox/ |date=2010-05-20 }}</ref> * [[Даян_(титул)|даян]] * ав бейт-дин * [[Посек|посек]] *машгиах рухани * рош ешива * магид *машпиа * кессох ([[эфиоп йәһүдтәре]]) * дабатарох (эфиоп йәһүдтәре) === Йәһүд общиналары башлыҡтары === * баш раввин * гахам * хахам-баши * Главный раввин Израиля * нагид * мешуллам === Иудаизмда абруйлы дини титулдар === * ребе адмор, цадик * ребецн * Хойзер (титул) * гадоль * майниах * Ришон ле-Цион === Йәһүд общиналарындағы вазифалары === * раввин * меламед * {{Тәржемәһеҙ 3|шаммаш|||Schulklopfer}} (синагогус, шалиах бет-дин, шулклапер) * шо (й)хет (резник, шехтер), машгиах, менаккер, бодек, каццав) * моэль * хаззан (шалиах цибур, кантор, зингер) * газзан * габбай * баал-крия (баал-коре)<ref>{{Cite web |url=http://ejwiki.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B0%D0%BB-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%8F |title=Баал-крия. Материал из ЕЖЕВИКИ |access-date=2011-11-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010623/http://ejwiki.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B0%D0%BB-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%8F |deadlink=no }}</ref> * балан / баланит<ref>{{Cite web |url=http://ejwiki.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD |title=Балан. Материал из ЕЖЕВИКИ |access-date=2011-11-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190150/http://ejwiki.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD |deadlink=no }}</ref> * [[софер стам]] == [[Буддизм]] == === Будда общинаһы иерархтары === * [[Далай-лама|Далай-лама]] * Дхармараджа ([[Чогьял|Чогьял]]) * Сангхараджа|||Sangharaja}} * Верховный Патриарх Таиланда * Верховный Патриарх Камбоджи * [[Дже_Кхемпо|Дже Кхемпо]] * [[Бонза|бонза]] * саядо * ширетуй ({{lang-mn|ширээт}}''<span lang="mn" style="font-style:italic;">ширээт</span>'', {{lang-bxr|шэрээтэ}}''<span lang="bua" style="font-style:italic;">шэрээтэ</span>'') * Гэгэн ({{lang-mn|гэгээн}}''<span lang="mn" style="font-style:italic;">гэгээн</span>'') * [[Хутухта|хутухта]] * тойн * тиба ([[Вайли|Вайли]] * Го ши * бакша ({{lang-xal|багш}} * [[Хамбо-лама|Хамбо-лама]] * [[Пандит|Пандита]] [[Хамбо-лама|Хамбо-лама]] * Камбы-лама * [[Шаджин-лама|Шаджин-лама]] * [[Тулку|тулку]] (хубилган) === Монахлыҡ дәрәжәһе === * бхикша (бхиккху, гэлонг) (227/250/253 нәҙер) * бхикшуни (бхиккхуни, гэлонгма) (311/348/360/364 нәҙер) * шикшамана * шраманера * шраманерика * правраджья (паббаджа рабчжунг, банди/хуварак, * анагарика * дасасил мата * мэчи * силадхара * монахтар-бодхисаттвалар === Башҡалар === * лама (гималай-монгол буддизмы) * адзяри ([[Сингон]]) * митра * рухани [[Дзэн]] * рухани Дзедо-синсю * рухани Нитирэн-сю * ваджрачарья (неварский буддизм) * патриарх чжай цзяо * кру (рухтарҙан һаҡлаусы талсым етештереүселәр) [[Лаос]])<ref>{{Cite web |url=http://countrystudies.us/cambodia/48.htm |title=Buddhism — Cambodia // Country Studies/Area Handbook Series |access-date=2011-08-28 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805020725/http://countrystudies.us/cambodia/48.htm |deadlink=no }}</ref> * бейеүсе дуань-гун (шаман төрө, Көньяҡ-Көнбайыш Һәм Үҙәк Ҡытай)<ref>В. В. Малявин. Китайская цивилизация. М., 2000. С. 245 </ref> * ярлыҡсылар ( алт. <span lang="alt" style="font-style:italic;">дьарлыкчы</span>, борханизм) * кемгә (вон-буддизм) * капува (капуа, капурала) (индуизм культтары ҡанбабаһы [[Шри-Ланка]])<ref>Краснодембская Н. Г. Будда, боги, люди и демоны. Спб., 2003. С. 87</ref> * бали-эдура (бандханая) (астрология культы ҡанбабаһы, Шри-Ланка)<ref>Краснодембская Н. Г. Будда, боги, люди и демоны. Спб., 2003. С. 124, 133, 136</ref> * эдура (якадура, каттадия, каттандия) (жрец/шаман - демон культы, Шри-Ланка)<ref>Краснодембская Н. Г. Будда, боги, люди и демоны. Спб., 2003. С. 157, 163</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |title=Сергей Филатов. Буддисты Калмыкии: между Тибетом, заветами предков и евробуддизмом // Keston Institute. Russian Review. Edition 3: июнь-июль 2009 |accessdate=2011-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302193933/http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |archivedate=2012-03-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193933/http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |date=2012-03-02 }}</ref> * медлгч (знаток буддизма, не имеющий сана, Калмыкия)<ref>{{Cite web |url=http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |title=Сергей Филатов. Буддисты Калмыкии: между Тибетом, заветами предков и евробуддизмом // Keston Institute. Russian Review. Edition 3: июнь-июль 2009 |accessdate=2011-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302193933/http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |archivedate=2012-03-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193933/http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition38/02-kalmik-budd-from-filatov.html |date=2012-03-02 }}</ref> * ерөөлч (исполнитель благопожеланий, Монголия)<ref>{{Cite web |url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov29.htm |title=С. Ю. Неклюдов. Монгольский опыт (середина 1970-х и тридцать лет спустя) // Живая старина, 2008, № 1, с. 43-45 |access-date=2011-11-06 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303195832/http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov29.htm |deadlink=no }}</ref> == [[Индуизм]] == * гуру == [[Мәжүсилек]] == * ҡанбаба * волхв * вещун * ведун * тылсымсы * халыҡ табибы * кәрәмәтсе * сихырсы * күрәҙә * чародей * шаман == Ҡара. шулай уҡ == * Клир * Руханиҙар * Рухи сан * Дин әһеле * Иерархия * Причт * Синод * Конклав == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Духовенство|[[Барсов, Николай Иванович|Барсов Н. И.]], [[Василенко, Николай Прокофьевич|Василенко Н. П.]]}} * Густерин П. В. Мусульманское духовенство по законодательству Российской империи. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 80 с. — ISBN 978-3-659-57965-3. * <nowiki><i id="mwAgM">Густерин П. В.</i></nowiki> Католическое духовенство по законодательству Российской империи. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 80 с. — ISBN 978-3-659-63693-6 * {{Китап|автор=[[Марков, Николай Фёдорович|Марков Н. Ф.]]|часть=Духовенство|ссылка часть=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-5/duhovenstvo.html|заглавие=[[Православная богословская энциклопедия]]|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник»|год=1904|том=5|страницы=|столбцы=89|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Марков}} * {{Китап|автор=[[Марков, Николай Фёдорович|Марков Н. Ф.]]|часть=Духовенство в настоящее время|ссылка часть=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-5/duhovenstvo-v-nastojashhee-vremja.html|заглавие=[[Православная богословская энциклопедия]]|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник»|год=1904|том=5|страницы=|столбцы=114|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Марков}} * {{Православная энциклопедия|180638|Духовенство|16|374-390|Прот. Владислав Цыпин}} == Һылтанмалар == * [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]]. [http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0720.shtml Руханиҙарға мөрәжәғәт] / «Толстовский Листок — Тыйылған Толстой " журналы, өсөнсө Сығарылыш. - М.: АВИКО ПРЕСС, 1993. * ''Густерин П. В.'' [http://islam-info.ru/otnoshenia/1622-analogi-musulmanskogo-i-xristianskogo-duxovenstva.html Исламда һәм православиела рухани дәрәжәләренең һәм вазифаларының яҡынса тап килеүе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203153557/http://islam-info.ru/otnoshenia/1622-analogi-musulmanskogo-i-xristianskogo-duxovenstva.html |date=2021-12-03 }} [[Категория:Руханиҙар]] [[Категория:Дин]] [[Категория:Дин белгестәре]] guwe1dsl8pn06dkrqu0mink2l9gykqq 0 189177 1297626 1229688 2026-05-21T03:02:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297626 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Yggdrasil.jpg|thumb|280px|[[Иггдрасиль]] — герман-скандинав мифологияһының донъя ағасы. [[Кесе Эдда]]ның инглиз тәржемәһенә иллюстрация, 1847 йыл]] '''Скандинав мифологияһы''' — боронғо скандинавтар мифологияһы, боронғо герман мифологияһының бер өлөшө. Уның тураһындағы мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы булып б. э. [[:ru:XII век|XII]] быуат С. Стурлусондың [[Өлкән Эдда|«Өлкән Эдда»]] шиғри һәм [[Кесе Эдда|«Кесе Эдда»]] прозаик текстары һәм [[Эдда|«Эдда»]] тора[[XII быуат|.]] Шул уҡ ваҡытта дат хронисы Саксон Грамматиктың «[[:ru:Деяния данов|Деяния датчан»]] әҫәре бик күп мифологик сюжеттар бирә. Тациттың «Германия»һында боронғо герман мифологияһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр бар. == Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы == Башта Гиннунгагап тигән ҡара упҡын ине, уның ике яғында ла: томан — Нифльхейм (һалҡынлыҡ һәм ҡараңғылыҡ кәүҙәләнеше) һәм ут — Муспельхейм батшалыҡтары ята ине. Нифльхеймда Хвергельмир шишмәһе һәм уның ун ике ҡеүәтле ағымы (Эливагар) унан башын алған. Һыуыҡ [[һыу]]ҙы боҙға әйләндерә, ләкин сығанаҡ туҡтауһыҙ урғылған, ҙур боҙ киҫәктәре Муспельхеймға йүнәлтелгән. Боҙ ут батшалығына яҡынлашҡас, ул ирей башлаған, ә Муспельхеймдан килгән осҡондар ирегән боҙ менән ҡатышҡан һәм Имир бәһлеүәнде һәм Аудумла тананы барлыҡҡа килтергән. Имирҙың тиренән — ҡуш — ир менән ҡатын тыуған, ә бер аяҡ икенсе аяҡ менән ул яралтҡан. Былар — тәүге лә бөйөк әҙәмдәр. Был тәүге бөйөк (инеистые) алпамышалар була. Аудумла һыйыры, Имирҙы үҙенең имсәктәренән һөт менән һыйлар өсөн, бәҫ менән ҡапланған тоҙло таштарҙы ялай, һәм уның теле йылыһынан һәм таштарҙың һалҡынлығынан Бури тыуа. Уның улы Бор Имирҙың ейәнсәре ҡыҙ-алпамыша Бестланы ҡатынлыҡҡа алған, һәм ул уға өс ас ул (Один, Вили һәм Ве) тыуҙырған. Аса ҡарт олатаһы Имирҙы үлтергән, ә уның тәненән Мидгард барлыҡҡа килгән: иттән — ер, һөйәктән — тауҙар, сәстән — үҫемлектәр, баш мейеһенән — болоттар, баш һөйәгенән — күк, уның һәр бер мөйөшөн мөйөшө мөгөҙгә урап, унда Нордри, Судри, Аустри һәм Вестри ултыртҡандар. Әмирҙең яраларынан шул тиклем күп ҡан аҡҡан, унда бөтә ғәләмәт заттар (һәм хатта Аудумла) батып үлгән. Бары тик ҡатыны менән Бергельмир генә ҡотолоп, улар гримтурсендарҙың яңы тоҡомона башланғыс һалған. Астар үҙҙәренең ҡарт олаталары Имирҙы үлтергән, ә уның тәненән Мидгард барлыҡҡа килгән: итенән — [[ер]], һөйәктәренән — [[тау]]ҙар, сәстәренән — [[Үҫемлектәр]], баш мейеһенән — [[болот]]тар, баш һөйәгенән — күк булдырған, уның дүрт мөйөшөнөң һәр береһен мөгөҙ итеп урап, унда Нордри, Судри, Аустри һәм Вестри двергтарын ултыртҡан. Имирҙең яраларынан шул тиклем күп ҡан аҡҡан, унда бөтә бөйөк алпамышалар (хатта Аудумла ла) батып үлгән. Бары тик Бергельмир ғына ҡатыны менән ҡотолоп, улар алпамыша гримтурсендарҙың яңы тоҡомона башланғыс һалған. Донъяны барлыҡҡа килтергәс, [[Один]] һәм уның ағай-энеләре унда кешеләр йәшәүен теләгән. [[Диңгеҙ]] буйында улар ике ағас: дардар менән ерек (башҡа сығанаҡтарҙа — тал) тапҡан. Дардар ағасынан — ир-егет, ә еректән — ҡатын-ҡыҙ эшләгәндәр. Шунан Один уларға йән өрә, Вили уларға аҡыл бирә, ә Ве — ҡан һәм алһыу биттәр бирә. Шулай итеп тәүге кешеләр: ир — Аск, ҡатын — Эмбла барлыҡҡа килә. Диңгеҙ аръяғында, Мидгардтан көнсығышҡа табан, астар Йотунхейм атамалы ил ойоштороп, уны Бергельмирға һәм уның тоҡомдарына биргән. Ваҡыт уҙыу менән астар күбәйә, шул саҡта улар үҙҙәре өсөн ер өҫтөнән бейек урынлашҡан ил төҙөп, уны Асгард тип атай. [[Өлкән Эдда|«Өлкән Эдда»]]ның иң билдәле эпик йырҙарының береһе «Вёльва күрәҙәлеге» йыры донъяла бер нәмә лә булмаған һәм «упҡын төпһөҙлөгө» генә булған осорҙоң башланыуын һүрәтләй. Был ваҡытта Идавёлль баҫыуында аллалар (Бор улдары) Мидгардты төҙөй башлай. Һуңынан улар алпамыша-ҡыҙ ётунды осратҡан. Хоҙайҙар Бримирҙың ҡанынан кәрләләр яһаған. Унан һуң диңгеҙ буйында өс алла-астар (Один, Хёнир, Лодур) кәрләләр балсыҡтан әүәләнгән Аск менән Эмбланы күреп, уларҙы терелтә. Ә өс алиһә (Урд, Верданди, Скульд) Иггдрасилдең мистик рунына кешеләрҙең яҙмышын соҡоп яҙҙы. [[Файл:Loki, by Mårten Eskil Winge 1890.jpg|thumb|300px|Локи һәм Сигюн. Рәссам Винге Мортен Эскиль.]] Шунан һуң, астар менән вандар араһында беренсе һуғыш башланып, унда Одиндың улы Бальдр һәләк була. Һуңынан тылсымлы илдәр һүрәтләнә: Сигюн урынлашҡан Хвералунд (''Hveralund''), Нидавеллир (''Niðavöllum'') кәрләләренең төньяҡ торлағы, артабан - йыландарҙың, шул иҫәптән гонаһлыларҙың йәндәрен ашаусы Нидхёгг урынлашҡан теге донъялағы Мәрхүмдәр яры. Тимер урманда Фенрир тыуа, ул, илаһтарҙың торлағын ҡан баҫҡандан, ҡояш һүнгәндн һуң — ахырызаман еткәс, ҙур роль уйнаясаҡ. Гарм Гнипахеллирҙа (''Gnipahell'') сылбырынан ысҡынырға атлыға. Ҡара көстәр (ётундар, утлы алпамышалар) көньяҡ-көнсығыштан йыйыла һәм Нагльфар карабында йөҙә. Улар менән Хрюм, Локи һәм Сурт етәкселек итә. Йыр донъяны яңыртыу менән тамамлана. Диңгеҙҙән ер күтәрелә, аҫалдар Иҙел яланына ҡайта, Бальдр терелә. Локиҙың, Хель, Ёрмунганд һәм Фенрирҙан тыш, балалары, ҡатыны Сигюндан тыуған ике улы — Нари һәм Нарви була. Астар Нарвиҙы бүрегә әйләндерә, һәм ул үҙенең туғаны Нариҙы талап үлтерә. Вали – Одиндың улы, Нариҙың эсәктәренән тышау үрә, шуның аша улар Локиҙы ҡаяға бәйләп ҡуя. Скади уның өҫтөнә ағыулы йылан элеп ҡуя, һәм ағыу Локиҙың битенә тама. Сигюн уны ташлап китмәй. Ул, ағыу иренең битенә теймәһен өсөн, туҫтаҡ тотоп тора, ә кәсә тулғас, уны түгергә китә. Был мәлдә ағыу Локиҙың битенә тама. Уның ауыртыныуҙан тартышыуы шул тиклем көслө, хатта ер тетрәү тыуҙыра. ** Мидгард — кешеләр йәшәгән урта донъя (Ер). ** Муспелльхейм — ишек алдында алпамыша Сурт (Ҡара) ултырған ут донъяһы. ** Нифльхейм — барлыҡҡа килтерелгәнгә тиклем упҡында йәшәгән томан, мәңгелек һалҡынлыҡ һәм ҡараңғылыҡ донъяһы. ** Свартальвхейм (Нидавеллир) —цвергтарҙың ер аҫты донъяһы. ** Хельхейм — йәһәннәм, үлеләр батшалығы, Хель биләмәләре. * Географик терминдар ** Биврёст (Бильрёст) — Мидгард менән Асгардты тоташтырыусы күпер-йәйғор. ** Вальхалла — Одиндың Асгардтағы ҙур тантана залы булған һарай. Легенда буйынса, унда һәләк булған яугирҙар эләккән. ** Вигридр (Вигрид) — Рагнарёк көнөндә асы, альвы, эйнхерии, ётуны, Сурт, Хель һәм уларҙың ғәскәрҙәре осрашасаҡ тигеҙлек. ** Хвельгельмир — Нифльхеймда бәреп сыҡҡан һәм Гиннунгапҡа ағып төшкән ағыулы сығанаҡ. ** Гиннунгагап — бөйөк Имир пәйғәмбәр донъяға килгән бөтөн донъя упҡыны. ** Гимле — яҡты донъянан киткән кешеләрҙең йәне барған иң яҡшы чертог. Вальхаллаға ҡарағанда бейегерәк һәм яҡшыраҡ. Рагнарёк ваҡытында Сурт уты ҡағылмаясаҡ берҙән-бер урын. Һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — «Уттан һаҡлау», «Хозурлыҡ төйәге». ** Гйоль — тереләр донъяһын үлеләр донъяһынан айырып торған йылға. ** Гнипа (йәки ''Гнипахеллир'') — Гарм йәшәгән мәмерйә. ** Ивинг — асы һәм ётундар араһында сик булып торған йылға. ** Иггдрасиль — бөтә Донъяларҙы берләштергән ғәйәт ҙур дардар, Донъя ағасы. Иггдрасиль һүҙмә-һүҙ «Игга (ҡот осҡос) сабыш аты» тип тәржемә ителә. Игг — Один хейтиларының береһе. Игдрасиль Один Рунға эйә булған тигән миф менән бәйле, тип фараз ителә. ** Тимер урман — Йотунхеймдағы урындарҙың береһе, бында Ангрбода Локи балаларын тыуҙырған. ** Урд сығанағы — Иггдрасиль Донъя дардарының тамырҙары аҫтынан урғылыусы аҡыл шишмәһе. ** Ходдмимир — Рагнарёк көнөндә Лив һәм Ливтрасир йәшенергә тейешле сауҡалыҡ. ** Альвхейм — Фрейр алла һарайы һәм яҡты альвтарҙың торлағы. ** Бильскирнир — «емерелмәҫ», йәки «бер минутҡа ғына яҡтыртылған» — Тора чертогы (ҙур, бай палаталар), Асгардалағы иң ҙур бүлмәләр. ** Фолькванг — Асгардта Алиһә [[Фрейя]] чертогы, бында Вальхаллаға эләкмәгән һәләк булған яугирҙәрҙең яртыһы йүнәлтелгән. == Эсхатологияһы == Донъя ҡоролошо барышында аллалар ҡурҡыныс ғифриттәрҙе — йылан Ёрмунгандты, бүре Фенрирҙы һ. б. йүгәнләгән. Әммә, донъя ахыры яҡынлашҡас, был имәнес заттар иреккә сығасаҡ, Нагльфар үлеләр карабы киләсәк, Биврёст йәйғор күпере буйлап Муспелль яугирҙәре киләсәк һәм был күперҙе емерәсәк, бынан Мидгард менән Асгард емереләсәк, Рагнарёктың һуңғы һуғышы буласаҡ, унда һәләк булған яугирҙәр аллалар яғында сығыш яһаясаҡ. <!-- Боги и чудовища уничтожат друг друга, и огненный великан [[Сурт]] уничтожит мир, после чего должен возникнуть новый мир. [[Лив и Ливтрасир]] — супружеская пара, которой суждено пережить Рагнарёк и гибель мира; они возродят человеческий род. Ещё, по преданию, Рагнарёк переживут боги: [[Видар]], [[Вали (мифология)|Вали]], [[Магни]], [[Моди (мифология)|Моди]] и [[Улль]], а [[Бальдр]] и [[Хёд]] вернутся в мир живых.--> == Пантеон == [[Файл:Thor.jpg|thumb|Тор, Одиндың улы, төп астарҙың береһе. Рәссам Дёплер Эмиль.]] [[Файл:Генеалогическое древо скандинавских богов.jpg|thumb|Скандинав аллаларының генеалогик ағасы]] Герман-скандинав мифологияһында Один иң өлкән алла тип һаналған. Алла Одиндан башҡа тағы ун ике алла: Тор, Бальдр, Тюр, Хеймдалль, Браги, Хёд, Видар, Вали, Улль, Ньёрд, Фрейр, Локи булған. Скандинавия мифологияһының төп ҡатын-ҡыҙ персонаждар - Одиндың ҡатыны Фригг, яҙмыштар меәнә идара итеүсе алиһә, мөхәббәт илаһы Фрейя, йәшәртә торған алтын алмаларҙы һаҡлаусы Идун алиһә, алтын сәсле Сиф (фаразланғанса, уңыш менән бәйле күк күкрәтеүсе алла Торҙың ҡатыны) һ. б. * '''Астар''' — күк йөҙөндә урынлашҡан ас-аллалар иле — Асгардта йәшәүсе Один етәкселегендәге төп аллалар. * '''Вандар''' — астар менән дошманлашҡан һәм шуның менән бер ваҡытта уңдырышлылыҡ менән бәйле илаһтар. * '''Турстар''' (алпамышалар) — изгелек кәүҙәләнеше булған астарға ҡаршы торған яуызлыҡ тупланмаһын кәүҙәләндергән илаһтар. * '''Альвтар''' — тәбиғәт рухтары. * Норндар — кеше яҙмышының өс алиһәһе. ** Урд («яҙмыш»). ** Вердандтар («формалашыу»). ** Скульд («бурыс»). * Валькириялар — Алла Один свитаһынан ун ике яугир ҡыҙ; улар алыштарҙы күҙәтеп бара һәм һәләк булған яугирҙәрҙең йәнен Вальхаллаға алып китә. ** Брюнһильда — үлемһеҙлектән мәхрүм валькирия, яугир ҡыҙ, Сигурдтың (Зигфрид) һөйгәне һәм король Гуннарҙың ҡатыны. ** Гейрскёгуль ** Гёндуль ** Гунн (валькирия) ** Лиод — алпамыша Гримнирҙың ҡыҙы, Вольсунгтың ҡатыны. ** Труд (Þrúðr) — Тор һәм Сифтарҙың ҡыҙы. ** Скёгуль ** Хильд ** Сигрдрива ** Свава {{Ваны}} {{Асы}} {{Турсы}} {{Альвы}} == Мифик заттар == [[Файл:Peter Nicolai Arbo - Valkyrjen - Nasjonalmuseet - NG.M.00259.jpg|thumb|Валькириялар. Арбо Петер Николай һүрәте.]] * Аудумла — Тәүге тере йән эйәләренең береһе, һыйыр, алпамыша Имир менән бергә ысыҡтан барлыҡҡа килеп, уны үҙенең һөтө менән туҡландыра. * Вайделоттар — легендалар һәм риүәйәттәрҙе һаҡлаусы ҡанбабалар. * Велтиезмир — донъя-хайуан. * Гарм — мәрхүмдәр донъяһын һаҡлаусы ҡот осҡос эт. * Гульфакси — Грунгнирҙың ҡара айғыры, Тор тарафынан үҙ улына, Магниға, бүләк ителгән. * Гутгин — өй хужаларына ваҡ хеҙмәттәр күрһәтеүсе өй эйәһе. * Ёрмунганд — Мидгардты уратып алған донъя йыланы, Локи тыуҙырған нәмә (Мидгард йыланы). * Зелигендар — аҡ сәсле һылыуҡайҙар рәүешендә күренеүсе урмандарҙы һәм уларҙа йәшәүселәрҙе ҡурсалаусы рухтар. * Квасир — астар һәм вандар төкөрөгөнән тыуған, үҙенсәлекле зирәклеккә эйә булған кәрлә. * Нидхёгг — Иггдрасиль ағасының тамырҙарын ашаусы ҡара аждаһа. * Рататоск — Игдрисиль олондары буйлап йүгереүсе, Асгард менән Мидгард араһындағы аралашсы булған тейен. * Рюбецаль — башҡа күренешкә әйләнеү һәләтенә эйә <!-- Көнбайыш Европа мифологияһында -->, {{comment|ер аҫты хазинаһын һаҡлап торған кәрлә|гномы}}ләргә бойороусы, улар менән идара итеүсе тау рухы. * Сехримнир — Вальхаллала көн дә {{comment|ҡырағай сусҡа|вепрь}} һуйыла һәм ул көн һайы яңынан аяҡҡа баҫа. * Скинфакси — ҡояш йөрөтөүсе Солдың яу арбаһына егелгән ат. * Слейпнир — Алла Одиндың һигеҙ аяҡлы тылсымлы аты, Локиҙың улы. * Тангниостр һәм Тангриснир — Тор үҙенең яу арбаһына еккән ике тылсымлы кәзә тәкәһе, улар бер ҡасан да арымай, иң йүгерек аттарҙанда шәберәк елдерә. * Тьяльви — Торҙың хеҙмәтсеһе һәм хәрби походтарҙа юлдашы. * Утбурд — үлемгә дусар ителгән сабыйҙарҙың яуыз рухтары. * Фафнир — Нибелунгтар хазинаһын һаҡлаусы аждаһа; Зигфрид (Сигурд) тарафынан үлтерелә. * Фенке — тылсымға эйә һәм кешеләргә дошман булараҡ көйләнгән урман алпамышалары. * Фенрир (Фенрис) — ғәйәт ҙур бүре, Локи һәм алпамыша-ҡатын Ангрбодтың балаһы; астар уны бығаулай, ләкин Рагнарек ваҡытында ул иреккә сыға, ҡояшты йотоп, Одинды үлтерә, үҙе лә һәләк була. * Һайдерун — елененән бал һауҙырыусы кәзәнең эсемлеген эйнхерийҙар<!-- яуҙа һәләк булған иң шәп яугирҙәр --> эсә. * Хольда (фрау Холле) — йоль төнөндә Ҡырағай һунарҙа ҡатнашҡан, насар кешеләргә яза биргән һәм яҡшы кешеләрҙе бүләкләүсе тылсымсы ҡарсыҡ. * Хримфакси — Маниҙың яу арбаһына егелгән, ай йөрөтөүсе ат. * Хугин һәм Мунин — Мидгард донъяһы буйлап осоп йөрөүсе һәм Алла Одинға ваҡиғалар тураһындағы хәбәрҙе еткергән скандинавия мифологияһындағы бер пар ҡоҙғон. Боронғо Исланд телендә Huginn «фекерләүсе», ә Muninn — «иҫләүсе» (йәки «уй, фекер» һәм «иҫ, хәтер, зиһен») тигәнде аңлата. * Эйктюрнир — Һайдерун кәзә менән бергә Вальхаллала йәшәүсе болан. Уның мөгөҙҙәре 36 йылғаға (Асгардҡа, кешеләр донъяһына һәм мәрхүмдәр батшалығына 12-шәр йылға) сығанаҡ булып тора. * Эйнхерийҙәр — Алла дружинаһына алынған һәләк булған яугирҙәр. == Геройҙар, конунгтар һәм башҡа кешеләр == [[Файл:Ring47.jpg|thumb|Зигфрид һәм [[Брюнһильда]]. Р. Вагнер операһына Рэкем Артур иллюстрацияһы.]] * Гюльфи — Гифеондың астар тураһындағы хикәйәләрен ишеткән һәм уларҙы эҙләргә йүнәлгән легендар швед конунгы. Оҙайлы сәфәрҙәрҙән һуң үҙенең ашҡыныуына яуап алғандай, донъяның килеп сығышы, ҡоролошо һәм яҙмышы тураһындағы һорауҙарға яуап биргән өс ас (Оҙон буйлы, Тигеҙ буйлы һәм Өсөнсө) менән һөйләшеү мөмкинлегенә эйә була. Ганглери - конунг Гюльфи астар менән әңгәмәләшеү маҡсатында ҡабул ителгән исеме. * Гроа — тылсымсы, күренекле батыр Аурвандилдең ҡатыны, Грунгнир менән алыштан һуң Торҙы дауалай. * Виолектрина — ҡасып китер алдынан Тор янына килә. * Вольсунг — франктар короле Рерирҙың уға астар тарафынан бирелгән улы. * [[Кримһильда]] — [[Зигфрид]]тың ҡатыны. * Валькирия Эльрун — Эгилдең (Agilaz) ҡатыны. * Манн — беренсе кеше, герман ҡәбиләләренең ата-бабаһы. * Нибелунгтар — иҫәпһеҙ-һанһыҙ хазиналарҙы йыйған цверг тоҡомдары һәм ошо хазинаның ҡәһәрләнгән хужалары. * Зигфрид (Сигурд) — бик күп батырлыҡтар ҡылған герой. * Хаддинг — Одиндың махсус ҡурсалауы менән файҙаланған герой-яугир һәм тылсымсы. * Хёгни (Хаген) — Рейнда [[Нибелунгтар тураһында йыр|Нибелунгтар]] хазинаһын һыуға батырған Зигфридты (Сигурда) үлтереүсе герой. * Хельги — бик күп батырлыҡтар ҡылған герой. * Холт − Скандинав ҡәбиләләрен ут илаһы асыуынан һәм Локи хәйләһенән һаҡлаған боронғо яугир. * Аск — ер йөҙөндә дардар ағасынан яһалған тәүге ир. * Эмбла — ер йөҙөндә астар талдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса - еректән) яһаған иң тәүге ҡатын. == Артефактар == * Брисингамен — ас хазиналарының береһе, Фрейя алиһәнең тылсымлы муйынсағы. * Гунгнир — Одиндың һөңгөһө, бер ҡасан да сәпкә теймәй үтмәй, кемгә тейә, шуны үлтерә. * Драупнир — Одиндың алтын балдағы. * Мьёллнир — һәр ваҡыт кире ҡулға әйләнеп ҡайтҡан Тор сүкеше. * Нагльфар — мәйеттәр тырнағынан яһалған карапта Хель үлеләр батшалығынан астар менән һуғышыр өсөн Рагнарёкка йөҙөп сыға. * Скидбладнир — гном Двалин тарафынан сүкеп яһалған карап донъялағы иң ҙур карап булған, шулай ҙа уны билбауға ҡыҫтырырға йәки ҡуйынға һалырға мөмкин булған. * Гьяллархорн — Хеймдаллдең алтын мөгөҙө. Уның тауышы го звук возвестит о начале Рагнарёк башланыуын хәбәр итә. * Грам — [[Зигфрид]]тың (Сигурд) һәм уның атаһы Сигмундтың ҡылысы. == Мәҙәниәткә йоғонтоһо == Аҙна көндәренең күпселек герман атамалары боронғо герман аллалары исеменән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, [[инглиз теле]]ндә: * Tuesday ([[шишәмбе]]) — Tyr’s (Tiw’s) day (Тюр көнө), * Wednesday ([[шаршамбы]]) — Odin’s (Woden’s) day (Один көнө), * Thursday ([[кесаҙна]]) — Thor’s day (Тор көнө), * Friday ([[йома]]) — Frigg’s или Freya’s day (Фрейя көнө), [[немец теле]]ндә: * Dienstag ([[шишәмбе]]) — Тюр көнө (*Teiwa (Ziu)), * Donnerstag ([[кесаҙна]]) — «күкрәү» көнө (күкрәү илаһы йәки Тор), * Freitag ([[йома]]) — Фрейя (Frija) йома көнө <!-- В [[финский язык|финском языке]] это заимствования из германских языков<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/229452521.pdf |title=Kasperi Hasala. The first workday or the Moon’s day? Germanic and Slavic traditions in naming the days of the week in the Finnic languages |access-date=2021-05-17 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517073341/https://core.ac.uk/download/pdf/229452521.pdf |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/62128.pdf |title=Boris Rosenfeld. Religions and the Seven-day Week |access-date=2021-05-17 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517073341/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/62128.pdf |deadlink=no }}</ref>: * Tiistai ([[вторник]]) — день [[Тюр]]а * Torstai ([[четверг]]) — день [[Тор (мифология)|Тора]] * Perjantai ([[пятница]]) — день [[Фрейя|Фрейи]]. --> == Сығанаҡтар == * ''[[Тацит|Тацит Корнелий]]''. Сочинения в двух томах. — Л.: Наука, 1969. — ([[Литературные памятники]]). * ''Иордан''. О происхождении и деяниях готов / Пер. ''Е. Ч. Скржинской''. — М.: Наука, 1960. * Беовульф. Старшая Эдда. Песнь о Нибелунгах. — М.: Художественная литература, 1975. — ([[Библиотека всемирной литературы]]). * ''Глазырина Г. В.'' Исландские викингские саги о Северной Руси. — М.: Наука, 1996. * Исландские саги. Ирландский эпос. — М.: Художественная литература, 1972. — ([[Библиотека всемирной литературы]]). * Исландские саги. Пер. с древнеисланд. яз., ред. и комм. А. В. Циммерлинга. — М.: Языки русской культуры, 2000. * [[Старшая Эдда]] / Под ред. М. И. Стеблин-Каменского. — М.-Л.: Наука, 1963. * [[Младшая Эдда]] / Изд. подг. [[Смирницкая, Ольга Александровна|Пер. О. А. Смирницкая]] и [[Стеблин-Каменский, Михаил Иванович|М. И. Стеблин-Каменский]]. — Л.: Наука, 1970. — ([[Литературные памятники]]). * ''[[Саксон Грамматик]].'' Деяния данов: В 2 тт. I—XVI книги / Пер. с лат. А. С. Досаева. — М.: Русская панорама; СПСЛ, 2017. — 1224 с. — (MEDIAEVALIA: средневековые литературные памятники). — ISBN 978-5-93165-369-3. * [[Песнь о Нибелунгах]]. — Л.: Наука, 1972. — ([[Литературные памятники]]). * Поэзия скальдов / Изд. подг. С. В. Петров и М. И. Стеблин-Каменский. — Л.: Наука, 1979. * Исландские саги / Под. ред. М. И. Стеблин-Каменского. — М.: Художественная литература, 1956. * Древнеисландская песнь о Солнце / Пер. М. В. Раевского // Атлантика. Записки по исторической поэтике. — Вып.3. — М., 1997. * Корни Иггдрасиля. Эдда. Саги. Скальды / Сост. О. А. Смирницкая. — М.: Терра, 1997. * ''[[Снорри Стурлусон]]''. Круг земной. — М.: Наука, 1980. — ([[Литературные памятники]]). * Сага о Вёлсунгах / Пер., прим. и пред. [[Ярхо, Борис|Б. И. Ярхо]]. — М.-Л., 1934. * Сага о Греттире / Пер. О. А. Смирницкой. — М.: Наука, 1976. — ([[Литературные памятники]]). * Скандинавская баллада. — Л., 1978. == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Северная мифология|[[Браун, Фёдор Александрович|Ф.&nbsp;А.&nbsp;Браун]]|том=XXXII|страницы=248—250}} * ''[[Гуревич А. Я.]]'' История и сага. — М.: Наука, 1972. * ''Гуревич А. Я.'' «Эдда» и сага. — М.: Наука, 1979. * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Скандинавская мифология: Энциклопедия |оригинал = |ссылка = |место = М |издательство = [[Эксмо]] |год = 2004 |страниц = 592 |isbn = 5-699-05245-3}} * Мифологема женщины-судьбы у древних кельтов и германцев. — М., 2005. * ''[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Мифы древней Скандинавии. — М. : АСТ : Астрель, 2011. — 463 с. * ''Петрухин В. Я.'' Мифы викингов. — Абрис, 2018. — 256 с. * {{книга |автор = Грёнбек Вильгельм |часть = |заглавие = Эпоха викингов. Мир богов и мир людей в мифах северных германцев |оригинал = |ссылка = |место = М |издательство = ЗАО «[[Центрполиграф]]» |год = 2019 |страниц = 608 |isbn = 978-5-9524-5389-0}} * ''[[Торп, Бенджамин|Торп Бенджамин]].'' Нордическая мифология / Пер. с англ. Е. С. Лазарева, Ю. Р. Соколова. — 2-е изд. — М.: Вече, 2021. — 560 с. — ISBN 978-5-4484-2539-4. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Книга:Мифы народов мира. Энциклопедия|статья= Германо-скандинавская мифология|ссылка= http://www.mifinarodov.com/g/germano-skandinavskaya-mifologiya.html|автор= [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]|том= 1|страницы= 284—292|ref= }} * [http://godsbay.ru/vikings/index.html Скандинавская и германская мифология. Энциклопедия мифологии древнего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316085653/http://godsbay.ru/vikings/index.html |date=2008-03-16 }}. * [http://norroen.info Сайт «Северная Слава»]. * [http://lib.ru/INOOLD/WORLD/nibelungi.txt Песнь о Нибелунгах]. * [http://mith.ru/alb/lib/edda/edda.htm «Старшая Эдда» с комментариями и иллюстрациями]. * [https://web.archive.org/web/20070702233207/http://www.mmkv.org/expo/expo3.html Музей Константина Васильева — серия картин по скандинавской и славянской мифологии]. * [http://www.fbit.ru/free/myth/ Мифы и Легенды]. * [https://web.archive.org/web/20080302051934/http://www.cors.org.ru/article_skandi.shtml Скандинавская мифология в лицах]. * ''Жаринов Е. В.'' [https://web.archive.org/web/20120216114921/http://www.samopiska.ru/main_dsp.php?top_id=1153 Германо-скандинавская мифология как одна из основ современного жанра «фэнтези»]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Германо-скандинавская мифология|state=autocollapse}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Нордистика]] [[Категория:Диндең тәүге формалары]] [[Категория:Һинд-Европа мифологияһы]] [[Категория:Герман-скандинав мифологияһы]] rn7z325aox1qtvaptuarh40dybc6acd 0 192559 1297622 1276149 2026-05-21T01:17:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297622 wikitext text/x-wiki {{Тел |цвет = һинд-европа |имя = Серб-хорват теле |самоназвание = ''Srpskohrvatski jezik/Српскохрватски језик'' |страны = {{Флагификация|Югославия}} — башта,<br>{{Флагификация|Босния и Герцеговина}},<br>{{Флагификация|Сербия}},<br>{{Флагификация|Хорватия}},<br>{{Флагификация|Черногория}} |регионы = |официальный язык = |регулирующая организация = |число носителей = 21 миллионға яҡын<ref>[http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=SRC Ethnologue 14 report for language code:SRC<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131162156/http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=SRC |date=2006-01-31 }}</ref> |рейтинг =43 |статус = |вымер = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Һинд-европа телдәр ғаиләһе]] :[[Славян тармағы]] ::[[Көньяҡ славян телдәре]] төркөмө :::Көнбайыш төркөмсәһе |письмо = [[кириллица]] (вуковица), [[латиница]] (гаевица) |ГОСТ 7.75–97 = |ISO1 = sh (юҡҡа сыҡҡан) |ISO2 = |ISO3 =hbs }} [[Файл:Serbo croatian languages2006.png|thumb|280px|рәсми телдәр: серб теле, хорват теле, босний теле һәм черногор теле (2006)]] '''Серб-хорват теле''' (шулай уҡ ''серб-хорват теле'', ''хорват-серб теле'', ҡайһы берҙә ''югослав теле''; srpskohrvatski/српскохрватски, hrvatskosrpski/хрватскосрпски, bosansko-hrvatsko-srpski jezik/босанско-хрватско-српски језик) — [[көньяҡ славян телдәр]]ене[[Махсус:Һуңғы үҙгәртеүҙәр|ң]] береһе. Элекке Югославияла әҙәби тел (әммә 1954 йылдан рәсми рәүештә ике әҙәби норманың булыуы таныла), Югославия тарҡалғандан һуң тел өҫтө койнеһы булып тора. Элекке [[Югославия]] ([[Словения]]нан һәм [[Төньяҡ Македония]]нан башҡа) территорияһындағы диалекттар йыйылмаһына таяна. [[Ҙур Рәсәй энциклопедияһы]] серб-хорват телен «сербтар, хорваттар, босняктар һәм черногорҙар теле» тип билдәләй<ref>{{БРЭ|статья=Сербохорватский язык|id=3657787|автор=Е. И. Якушкина|том=30|страницы=66—67|ref=}}</ref>. Элекке Югославияның төрлө республикаларында төрлөсә атала: * [[Сербия]]ла — серб-хорват теле; * [[Хорватия]]ла — хорват-серб теле; * [[Босния һәм Герцеговина]]ла — босния-хорват-серб теле; * в [[Черногория]] босний-хорват-черногор-серб теле. == Тарихи диалекттар == [[Файл:Dijalekti-Štokavskog-narečja.svg|слева|мини|Штокав диалекты картаһы]] [[Файл:Serbo_croatian_dialects_historical_distribution_2.png|справа|мини|XVI быуатҡа тиклем диалекттарҙың тарихи таралыуы (ҙур масштаблы миграцияларҙың башы).]] Тарихи һөйләштәр (наречия), өс төп зона: чакав, штокав һәм кайкав наречиелары, «что» алимашы ҡайҙа нисек әйтелә, наречие ла шундай атама алған: ''ча'' — ча, ''што'' — што һәм ''кај'' — кай) — үҙ-ара аралашҡанда, аңлашып булһа ла, аныҡ айырмалыҡтар ҙа етерлек. Сербияның көнсығышындағы торлак диалекты, ошо билдә буйынса «штокав» зонаһына инһә лә, грамматик (исем парадигмаһын ябайлаштырыу) һәм лексик яҡтан болгар һәм македон телдәре, шулай уҡ Румыния территорияһындағы карашев һөйләше менән яҡынлаша. Чакав һәм кайкав диалекттары, Хорватия территорияһында ғына ҡулланылғанлыҡтан һәм уларҙа фәҡәт католиктар ғына һөйләшкәнлектән, хәҙер хорват теленең бер өлөшө тип һанала. Чакав диалектының территорияһы байтаҡ кәмегән (ул Адриатика диңгеҙе яры буйында ғына һаҡланған) һәм словен теленә бик яҡын кайкав диалекты биләмәһе лә күпкә аҙыраҡ. Штокав диалекты, үҙ сиратында, тарихи көнбайыш (Босния, Хорватияның көнсығышы) һәм көнсығыш (көнсығыш өлөшөнән һәм Черногориянан башҡа Сербия) таралыу зонаһына бүленә. XVI быуаттан башлап көньяҡ славян ерҙәрендә көсәйгән миграциялар тарихи диалект өлкәләрен йотто һәм яйлап штокав диалекты нигеҙендә дөйөм әҙәби тел барлыҡҡа килде. Берҙәм әҙәби норма килеп сыҡмаһа ла, быға тиклем серб-хорват теленең варианттары тип аталған (серб, хорват, босния, черногор) телдәренең рәсми (әҙәби) нормалары штокав диалектына нигеҙләнгән. == Тарихы == === Барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Dalj_Street_sign.JPG|right|thumb|Хорватиялағы Даль ауылында ике телдә яҙылған күрһәтеү билдәләре]] XIX быуат уртаһына тиклем православ серб ерҙәре, өлөшләтә католик, өлөшләтә православ Хорватияһы һәм өлөшләтә католик, өлөшләтә православ, ә ғибәҙәт ҡылыу, һуңынан өлөшләтә исламләштерелгән Босния территорияларында әҙәби традициялар үҙаллы, айырым диалекттар нигеҙендә үҫешә. Католик хорват һәм босний өлкәләренең полиүҙәклегендә серб православие традицияларының сағыштырма мәҙәни гомогенлығы осорҙоң төп һыҙаты булып тора, унда һәр ваҡыт өс төп диалект системаһы нигеҙендә (Истрия, Далмация, Дубровник-Рагуза, Славония, Босния) үҙ әҙәбиәте була. Берҙәм серб-хорват теле нигеҙҙәре XIX быуат башында серб мәғрифәтсеһе, грамматисы, лексикографы һәм яҙыусыһы Вук Караджич тарафынан һалынған, һуңынан берҙәм әҙәби тел булдырыу тураһында ҡарар 1850 йылда Вена әҙәби килешеүе менән серб һәм хорват интеллектуалдары араһында раҫланған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Ҡараджич стандарты нигеҙендәге серб-хорват телен өҫтәмә кодификациялау барған. Бер үк ваҡытта самалы масштабта булһа ла, был зона диалекттары нигеҙендә башҡа әҙәби нормалар ҙа була (мәҫәлән, Австрияла градищан-хорват теле, кайкав әҙәби теле). === Хорват нормаһының айырымланыуы === [[Усташтар]] режимы неологизмдар барлыҡҡа килтереү юлы менән яһалма рәүештә хорват әҙәби телен серб теленән айырырға тырышҡан (ул ваҡыттағы барлыҡ неологизмдар ҙа телдә үҙләшмәгән). 1954 йылда Новисад килешеүе төҙөлгән, унда серб-хорват теленең хорват һәм серб варианттарының барлығы танылған. 1967 йылдың 16 мартында Хорватия интеллигенцияһы вәкилдәре (Мирослав Крлежа, Радослав Катичич, Томислав Ладан, Далибор Брозович) Хорват әҙәби теленең исеме һәм хәле тураһында Декларацияға ҡул ҡуя, улар өс кенә түгел, ә дүрт телдең: словен, хорват, серб һәм македон телдәренең тиң хоҡуҡлығын, шулай уҡ Хорватия республикаһында властың бөтә органдарында хорват телен ҡулланыуҙы талап итә. Шул уҡ ваҡытта «Матица сербская» («''Матица српска''») хорват мәҙәниәтенең төп учреждениеһы «Матица Хорватская» («''Matica hrvatska''») хеҙмәттәшлектә төҙөп ятҡан "Ҙур серб-хорват һүҙлеге"н тамамлауҙан баш тартты. Был декларация, Белград ҡалаһында хөкүмәттең ныҡ ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, телдәрҙең берләшеү сәйәсәте туҡтатылғайны. Ваҡиғаларҙы башлаған был декларация тарихта «Хорват яҙы» исеме менән атала. Югославия тарҡалғанға тиклем «статус кво» һаҡланған: Хорватияла «хорват йәки серб» (1974 йылдан алып) исеме аҫтында хорват теле ҡулланылған, шул уҡ ваҡытта Сербияла был тел «серб-хорват теле» тигән атама менән ҡулланылыуын дауам иткән. Власҡа Слободан Милошевич килгәнсе шулай дауам иткән. === Әҙәби норманың тарҡалыуы === Югославия тарҡалғандан һуң, бер ни тиклем урындағы әҙәби йолаларҙы иҫәпкә алып, тарихи һәм диалект принцибы буйынса, милләтселек нигеҙендә яһалма фекер айырымланыуы арҡаһында, элекке көньяҡ югослав республикаларында үҙ тел стандарттары әүҙем формалаша башлай. Сербияла (әлеге ваҡытта серб теле тип атала) һәм Хорватияла шулай эшләнде. Боснияла өс тел рәсми статусҡа эйә: серб, хорват һәм босний (ҡайһы берҙә рус әҙәбиәтендә «босан» тип йөрөтөлә). 2006 йылдан бойондороҡһоҙ булып киткән Черногорияла ҡайһы берҙә черногор теле лә бар (был телде булдырыу хәрәкәте 1995 йылдан башлана һәм бойондороҡһоҙ Черногория Конституцияһына ярашлы, черногор теле дәүләт теле булып тора). Мәҫәлән, Хорватияла «консерватив неологизмдар» тураһында — йәғни үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына хорват тамырҙарынан яһалған һүҙҙәр (славян нигеҙле һүҙҙәр) төҙөү тураһында ҡәтғи (йыш ҡына ғәмәлдә ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ) ҡағиҙәләр индерелә. Күп осраҡта был тенденция 1940-сы йылдарҙағы тел практикаһын дауам итә. Парадоксаль хәл килеп тыуҙы — ҡайһы бер осраҡтарҙа серб тамырҙарынан барлыҡҡа килгән хорват неологизмдары ысын хорват кайкав һәм чакав диалекттары һүҙҙәрен ҡыҫырыҡланы. Босний телендә, интеллигенция яғынан ҡаршылыҡ тыуҙырмаған, (Балҡан ярымутрауында, Югославияның бөтә территорияһында, боронғо тел синонимдары менән бер рәттән тәҡдим ителгән) төрки һүҙҙәр, ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре нығытыла. Заманса серб стандарты Югославия СФР-да яҙылған телгә яҡыныраҡ һәм был осраҡлы түгел. Әммә үҙ нормаларын булдырып, айырымланыуға ынтылыш Сербияла ла күренеп тора. Сербия һәм Черногория союзы тарҡалғандан һуң, Сербия конституцияһы рәсми яҙыу нормаһы тип кириллицаны ғына күҙ уңында тота, ләкин көнкүрештә һәм айырым матбуғат баҫмаларында латиница СФРЮ заманына ҡарағанда ла йышыраҡ файҙаланыла. Шулай итеп, серб-хорват теле бик яҡын вариҫ туған телдәргә тарҡала: был мәсьәлә уның күпселек йөрөтөүселәренең (шул иҫәптән, эмиграцияла ла), был мәсьәлә ярайһы уҡ ныҡ сәйәсиләштерелде һәм миллилек менән бәйле. Сит ил лингвистары, әммә хәҙер ҙә йыш ҡына берҙәм серб-хорват теле тураһында һөйләй, ә яңы милли варианттарға улар араһында айырма принципиаль булғанда йәки һүҙ диалекттар тураһында барған осраҡта мөрәжәғәт итә. Хорват теленең кайкав һәм чакав диалекттары араһындағыға ҡарағанда, мәҫәлән, серб, хорват һәм босний телдәренең әҙәби нормалары араһында айырма күпкә әҙерәк (улар бөтәһе лә штокавицаға нигеҙләнгән). == Серб, хорват, босний телдәре араһындағы айырмаларҙың ҡыҫҡа исемлеге == === Алфавит === Серб-хорват теле өсөн ике яҙма системаһы: серб латиницаһы<ref>{{cite web|url=http://kovceg.tripod.com/pm_vukova_latinica.htm|title=Milosavljević Petar, Vukova latinica, 2006 (серб.) Дата обращения 6.11.2020|access-date=2020-11-05|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307002344/https://kovceg.tripod.com/pm_vukova_latinica.htm|deadlink=no}}</ref> йәки хорват латиницаһы (гаевица) һәм серб кириллицаһы (вуковица) ҡулланыла. Боснияла һәм Черногорияла кириллица һәм латиница рәсми рәүештә тигеҙ, әммә Черногорияла латиница күпселек баҫмаларҙа өҫтөнлөк итә (1990-сы йылдарға тиклем Черногорияла кириллица ғына файҙаланыла). Хорватияла латиница ғына ҡулланыла (XIX быуатҡа тиклем шулай уҡ глаголица ҡулланылған). Сербияла кириллица рәсми рәүештә өҫтөнлөклө алфавит булып тора, әммә рәсми булмаған осраҡта латиница йыш ҡына ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта Сербияның бер нисә гәзите латиницала ғына сыға. Интернетта ла латиница өҫтөнлөк итә. Черногорияла элекке Югославияның башҡа илдәрендә ҡулланылмаған өҫтәмә хәрефтәр ''ś'' һәм ''ź'' (кириллицала — ''С́'' һәм ''З́'') индерелгән. === Элекке «ять» === Ҡайһы бер диалекттарҙа был өн — «э» (яҙмала — ''e''), икенселәрендә йомшаҡ «е» йәки «ие» тигән һүҙҙәрҙә (яҙмала — ''je'' йәки ''ije'', һуҙынҡының оҙонлоғона һәм баҫымға ҡарап, хатта бер тамырлы һүҙҙәрҙә лә яҙыу айырылыуы мөмкин; мәҫәлән, хорв. ''vrijeme'' — «время», ләкин ''suvremenik'' — «современник») үҙгәргән; яҙыу хатта бер нисә һүҙҙә лә сағыла ала; мәҫәлән, хорв. Шуға күрә «экав» йәки «иекав» диалекттары (шулай уҡ «икав» диалекттары, унда «ять» «и»ға әйләнгән) бар. Хорват телендә рәсми рәүештә, «экав» (мәҫәлән, ''greška'' — «ошибка») һәм бик күп булмаған «икав» (мәҫәлән, ''dio'' «часть», ''ismijavati'' «высмеивать») бөрсөктәре менән, «иекав» нормаһы ғына таныла. Черногорияла һәм Боснияла йыш ҡына «иекав» нормаһы, Сербияның үҙендә — «экав» нормаһы ҡулланылһа ла, серб телендә «экав» һәм «иекав» нормалары формаль яҡтан тигеҙ. Миҫалдар: хорв. ''vrijeme'' («время, погода») — серб. ''време'', хорв. ''rječnik'' («словарь») — серб. ''речник''. Шулай итеп, әгәр текст «иекав» нормаһы буйынса латиница менән яҙылһа, был текст, моғайын, хорват йәки черногорский телендә була; был шарттарҙың береһе булһа ла үтәлмәй икән — серб телендә. === Инфинитив === Серб телендә, болгар һәм македон телдәрендә кеүек, «да + ҡылымдың зат формаһы» конструкцияһы менән инфинитивты ҡыҫырыҡлап сығарыуға тотороҡло әүәҫлек бар. Миҫал: хорв. ''Hoću jesti'' (''Я хочу есть'') — серб. ''Хоћу да једем'' (инфинитив: ''јести''). === Үҙләштермәләр === Хорватияла хөкүмәт славян тамырҙарынан барлыҡҡа килгән неологизмдар тарафынан үҙләштермәләрҙең ҡыҫырыҡланыуына йүнәлтелгән пуризм сәйәсәтен үткәрә. Миҫал: хорв. ''sveučilište'' [свэучилиштэ] («университет») — серб. ''универзитет'', хорв. ''nogomet'' [ногомэт] («футбол») — серб. ''фудбал'' һ.б. Әммә тәжрибә күрһәтеүенсә, нигеҙҙә канцелярия ҡулланылышындағы неологизмдар йәшәй. 1941—1945 йылдарҙа Анте Павеличтың усташ хөкүмәте «беҙҙең сербтар менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығыбыҙ юҡ» сәйәсәте сиктәрендә шулай уҡ әүҙем рәүештә неологизмдар индерә: (''krilnik'' «генерал», ''slikopis'' «киноплёнка», ''munjovoz'' «трамвай» һ.б.), әммә һуғыштан һуң улар юҡҡа сыға һәм хәҙерге хорват телендә тергеҙелмәй. Киреһенсә, серб телендә үҙләштерелгән һүҙҙәр ярайһы уҡ киң ҡулланыла. Шулай уҡ серб теленең хорват теленән айырмаһы ай атамаларында сағыла: серб телендә ай атамалары, хәҙерге рус телендәге кеүек, латынға барып тоташа (''фебруар'', ''март'', ''април'', хорват телендә, бер үк айҙың атамалары һәр телдә тап килмәүгә ҡарамаҫтан, хәҙерге белорус, украин, поляк һәм үрге лужиц телдәрендәге кеүек, славян исемдәре файҙаланыла (''veljača'' «февраль», ''ožujak'' «март», ''travanj'' «апрель»). === Урындағы лексика === Бында айырмалар ныҡ күҙгә ташлана. Миҫалдар: серб. ''позориште'' («театр») — хорв. ''kazalište'' һ.б. Уларға серб телендә үҙләшкән, әммә хорват телендә юғалған хәҙерге яҙыусыларҙың нелогизмдарын индерергә була, һәм киреһенсә. Ҡайһы саҡта бер үк һүҙ серб һәм хорват телдәрендә төрлө мәғәнәгә эйә: ''voz'' — серб. «поезд», хорв. воз, «телега». Ләкин әгәр ҙә сербтар диалект һүҙҙәрен (хәҙерге хорват неологизмдарынан тыш) ҡулланыуға, шулай уҡ «иекав» әйтелешенә һәм яҙыуына түҙеп ҡараһалар ҙа, Хорватия хөкүмәте, киреһенсә, телдән "сербизм"дарҙы алып ташлау кампанияһын үткәрә. === Аффикстар === Серб һәм хорват телдәрендә бер үк һүҙьяһалыш аффикстары төрлө дәрәжәлә продуктив. Мәҫәлән, хорват телендә профессияларҙы һәм шөғөлдәрҙе билдәләү өсөн ''-nik'' и ''-telj'' суффикстары киң ҡулланыла, серб телендә — һирәк, улар урынына ''-ац'', ''-ач'', ''-ица'', ''-ар'' һ. б. ҡулланыуҙы яҡшыраҡ тип иҫәпләйҙәр. Фәҡәт серб йәки хорват теленә генә хас аффикстар бар: мәҫәлән, серб ''са-''һына хорват sa- йәки su тап килеүе мөмкин. === Сит ил исемдәрен, фамилияларын һәм ҡайһы бер атамаларын тапшырыу === Хорват һәм босний яҙмаларында (миҫал: ''[[Пицца|pizza]]''), серб телендә (хатта латиница ҡулланғанда ла) — транскрипция (миҫал: ''пица''/''pica'') уларҙың тәүге яҙыуы ҡулланыла. === Лексикалағы айырымлыҡтарға миҫалдар === {| class="wikitable" border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! [[Рус теле]] ! [[Хорват теле]] ! [[Серб теле]] (кириллица) ! Серб (латиница) |- | «Сравнение» | ''Usporedba'' | ''Поређење'' | ''Poređenje'' |- | «Европа» | ''Europa'' | ''Европа'' | ''Evropa'' |- | «Нидерланды» | ''Nizozemska'' | ''Холандија'' | ''Holandija'' |- | «Итальянцы» | ''Talijani'' | ''Италијани'' | ''Italijani'' |- | «Вселенная» | ''Svemir'' | ''Васиона, Свемир'' | ''Vasiona, Svemir'' |- | «Позвоночник» | ''Kralježnica'' | ''Кичма'' | ''Kičma'' |- | «Воздух» | ''Zrak'' | ''Ваздух'' | ''Vazduh'' |- | «Образование» | ''Odgoj'' | ''Васпитање'' | ''Vaspitanje'' |- | «Неделя» | ''Tjedan'' | ''Седмица, Недеља'' | ''Sedmica, Nedelja'' |- | «История» | ''Povijest'' | ''Историја, Повест'' | ''Istorija, Povest'' |- | «Штаны» | ''Hlače'' | ''Панталоне'' | ''Pantalone'' |- | «Живот» | ''Trbuh'' | ''Стомак, трбух'' | ''Stomak, trbuh'' |- | «Наука» | ''Znanost'' | ''Наука'' | ''Nauka'' |- | «Лично» | ''Osobno'' | ''Лично'' | ''Lično'' |- | «Лицо» | ''Osoba'' | ''Лице, Особа'' | ''Lice, Osoba'' |- | «Организация Объединённых Наций» | ''Ujedinjeni Narodi'' или{{-}}''Organizacija Ujedinjenih Naroda'' | ''Уједињене Нације'' или{{-}}''Организација Уједињених Нација'' | ''Ujedinjene Nacije'' или{{-}}''Organizacija Ujedinjenih Nacija'' |- | «Хлеб» | ''Kruh'' | ''Хлеб'' | ''Hleb'' |- | «Искусственное» | ''Umjetno'' | ''Вештачко'' | ''Veštačko'' |- | «Крест» | ''Križ'' | ''Крст'' | ''Krst'' |- |«Шея» |''Šija'' |''Врат'' |''Vrat'' |- |«Зеркало» |''Zrcalo'' |''Огледало'' |''Ogledalo'' |- |«Тысяча» |''Tisuća'' |''Хиљада'' |''Hiljada'' |} === Башҡалар === Синтаксиста, һорау конструкцияларында ({{lang-hr|je li…}} йәки ''da li…'' — ''серб.'' тик ''да ли…''), һ.б. әллә ни ҙур булмаған айырмалар бар. == Фонетика һәм транслитерация == Серб телендә «х» йә «й» өндәренең һуҙынҡылар араһындағы позицияһын «в»-ға үҙгәртеү әүәҫлеге бар. Миҫалдар: хорв. ''kuhati'' — серб. ''кувати'' йә ''кухати'' (ике вариант та тигеҙ хоҡуҡлы), хорв. ''uho'' — серб. ''ухо'' йә ''уво'', хорв. ''vjerojatno'' — серб. ''вероватно'' һ.б. Ләкин ул даими түгел һәм күрше македон телендәге кеүек һуҙынҡылар араһында һәм һүҙҙең аҙағында «х»-ның тулыһынса юҡҡа сығыуына килтергән тиклем көслө түгел. Бынан тыш, серб телендә ҡайһы бер осраҡта унан һуң һуҙынҡы булмағанда төшөп ҡалыусан һуҙынҡы ''l'' ''о''-ға күсә, хорват телендә бөтә формаларҙа ла һаҡлана: серб. ''као'' — хорв. ''kal'', серб. ''престоница'' — хорв. ''prijestolnica''. == Тәржемә миҫалдары == {| class="wikitable" !Рус теле !Хорват теле !Босний теле !Серб теле (латиница) !Серб теле (кириллица) |- | «Что касается выхлопных газов и загрязнения воздуха в Иерусалиме, было бы необходимо принять меры по обеспечению безопасности!» | ''U pogledu ispušnih plinova i zagađivanja zraka u Jeruzalemu, bilo bi potrebno poduzeti mjere sigurnosti!'' | ''U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mjere bezbjednosti!'' | ''U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno da se preduzmu mere bezbednosti!'' |''У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Jерусалиму, било би потребно да се предузму мере безбедности!'' |} == Таралыу өлкәләре == * Серб теле — Сербияның, Черногорияның һәм Босния һәм Герцеговина составындағы Сербия Республикаһының рәсми теле. * Хорват теле — Хорватияла һәм Босния һәм Герцеговина составындағы Мосолман-хорват федерацияһында. Элекке Югославияла йәшәүселәр (словендарҙан һәм македондарҙан тыш) урындағы лексиканы ҡулланмаһалар, бер-береһен һүҙлекһеҙ аңлай ала. Урындағы лексиканы ҡулланыу, тел диалекттары ҡайһы берҙә башҡа телдәр менән сағыштырғанда бер-береһенән күберәк айырылғанлыҡтан, бер ил эсендә лә аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙырыуы мөмкин. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Серб кириллица алфавиты == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Багдасаров А. Р.|заглавие=История развития хорватско-сербских этноязыковых отношений (1940-1990-е гг. XX в.) // Славянский вестник. Вып. 2|ссылка=http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/sv2/bagdasarov.pdf|место=М.|издательство=МАКС пресс |год=2004 |страницы=608}} * ''Кречмер А. Г., Невекловский Г.'' [http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/KretschNewekl_SerbohorvJazyk.pdf Сербохорватский язык (сербский, хорватский, боснийский языки)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022205343/http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/KretschNewekl_SerbohorvJazyk.pdf |date=2016-10-22 }} // Языки мира: Славянские языки. / РАН. Институт языкознания. Ред. колл.: А. М. Молдован, С. С. Скорвид, А. А. Кибрик и др. — М.: Academia, 2005. * {{книга|автор=Мартынова М. Ю.|заглавие=Балканский киризис: народы и политика|ссылка=http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1150729550739|место=М.|издательство=Старый сад|год=1998|страницы=466|ISBN=5-201-13730-x}} * ''[[Соболев, Андрей Николаевич (лингвист)|Соболев А. Н.]]'' Сербохорватский язык // Основы балканского языкознания. — СПб., 1992. == Һылтанмалар == {{Interwiki|sh|Glavna stranica / Главна страница|сербохорватском|}} {{wiktionarycat|type= сербохорватского языка|category=Сербохорватский язык}} * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=374-16 Группа языка сербско-хорватска]{{ref-en}} * [http://govori.tripod.com/ Štokavski jezik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710230141/https://govori.tripod.com/ |date=2023-07-10 }}{{ref-sr}} * [https://slavic.world Сравнение слов южнославянских языков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225004839/http://slavic.world/ |date=2021-12-25 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Славянские языки}} {{Сербскохорватские языки}} [[Категория:Серб-хорват теле]] 1qrnrhn1t1pryo3dxu8nggt0k09crkq 102 199994 1297570 1297530 2026-05-20T14:20:22Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1297570 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |72 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] qoe4wzmpu6kv8ne8x4sgjjh5bfq6ifz 1297580 1297570 2026-05-20T17:00:20Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297580 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 8rp074f9yteqpn287rfgx3pk2rvje1s 1297583 1297580 2026-05-20T17:10:54Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297583 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] du2fl7h5cq3xmtvy10ow62ft1qwmuqm 1297594 1297583 2026-05-20T18:16:42Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297594 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |43 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |36 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dxraiqzwr9a5wnru864l4o15o5x2p0j 1297604 1297594 2026-05-20T19:17:38Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1297604 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |36 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] qfivug0p2up9dpce0j6lradr0f6u59s 1297607 1297604 2026-05-20T19:22:31Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297607 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 5lttxm39hfvru51fhic3ahh5g41rmb6 1297641 1297607 2026-05-21T05:09:48Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1297641 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ojnnkeijlg3ext07a6d6vhjtdzr28p0 1297648 1297641 2026-05-21T07:28:07Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297648 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |73 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] b9o4tn4od1jno3gkf6a0px9u29hf4gd 1297663 1297648 2026-05-21T10:24:19Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297663 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |74 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] m3wf9yf89i0av6zpn7ac60e7tla95sf 1297687 1297663 2026-05-21T11:46:20Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297687 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |44 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |74 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ky1zhfnrcrdjiupteo5nnh3y7gxkcgz 0 200012 1297656 1292630 2026-05-21T09:20:47Z Таңһылыу 14946 /* Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе */ 1297656 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйрәкәй''' ({{lang-ru|Бурёнушка}}) — бер [[ауыл]] һәм бер [[ғаилә]] тарихы аша ХХ быуаттың төп ваҡиғаларын үҙ эсенә алған роман-пенталогия (роман-эпопея). [[Кеше]]нең [[яҙмыш]]ҡа ҡаршы тороуы һәм глобаль тарихи үҙгәрештәр дәүерендә мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлауы — [[әҫәр]]ҙең төп темаһы<ref>[https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 "ВАТАНДАШ"ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022]</ref>. == Тарихы == [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2006), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018) [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы|Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипова]] [[1997 йыл]]да «Бөйрәкәй» романының тәүге өлөшөн [[«Ватандаш» журналы]]нда баҫтыра башлай. «Был китапҡа тотош быуат һыйған. Ниндәйҙер мөғжизә менән тарих китаптары юҡҡа сыҡһа, Таңсулпан Ғарипованың роман-эпопеяһы буйынса [[XX быуат|егерменсе быуатты]] ҡайтанан тергеҙеп булыр ине. [[Тарих]] тирмәненә [[бойҙай]] бөртөктәреләй төшкән кеше яҙмыштары [[матурлыҡ]]ҡа һәм [[батырлыҡ]]ҡа һынау тота. Бәғзеһе [[он]]ға әйләнә, бәғзеһе [[кәбәк]]кә…» — китапҡа бирелгән аннотацияла шундай юлдар бар<ref>[https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022]</ref><ref>https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова</ref>. == Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе == [[Әҫәр]]ҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар [[Башҡортостан]]дағы [[Тирәкле]] ауылында бара. Төп персонаждар революция, [[Коллективизация|коллективлаштырыу]] осоро, [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдары шаһиты була. Геройҙарҙың тормошо оло тарихи тетрәнеүҙәр: революцион үҙгәрештәр; коллективлаштырыу ваҡытында традицион ҡоролоштоң емереклектәре; [[һуғыш]] осоро һынауҙары фонында бара. Дингеҙхан илдә башланған тиҙ үҙгәрә барыусы тәртиптәрҙе ҡабул итмәй. [[Йәмғиәт]] енәйәт тип баһалаған эш ҡылып, ул үҙенең үҙгәрештәр менән ризалашмауын белдерергә тырыша. Фажиғәле ваҡиғалар сылбыры шунан башлана. Дингеҙхан һәм Барсынбикәнең тоҡомдарына ғаиләнең тамырын ҡороторлоҡ [[ҡарғыш]] янай. Яҙмыштарының ҡурҡыныс эҙәрләүҙәренән ҡотолоу өсөн [[ир]] менән [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] Ҡара Тирәкле тип аталған урында йәшеренеп, сит исемдәр аҫтында йәшәргә мәжбүр була<ref>[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]</ref>. == Үҙәк персонаждар == Хикәйәләү нигеҙендә Моратовтар ғаиләһе, уларҙың тарихы ята. Башҡорт байы Диңеҙхан һәм Барсынбикә, уларҙың [[балалар]]ы Гөлбаныу һәм Ихсанбай. Әсәй кеше, Барсынбикә, ауырлыҡтарға һәм хәүеф-хәтәргә ҡарамаҫтан, балалары Гөлбаныу һәм Ихсанбай яҙмыштары өсөн көрәшә. Уның «Ябай кеше тәҡдир һынауҙарына ҡаршы тора аламы?» тигән эске һорауы романдың лейтмотивына әйләнә. Моратовтар ғаиләһенең яҙмышы аша автор тарихи боролоштар осоронда кеше характерҙары ныҡлыҡҡа һыналыуын күрһәтә. Төп героиня [[башҡорт халҡы]]ның әхлаҡи-этик ҡараштарын һәм күп быуатлыҡ кешелек ҡиммәттәре тәжрибәһен һаҡлап ҡала һәм киләсәк быуындарға тапшыра<ref>[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]</ref>. == Мәҙинә образы == Таңсулпан Ғарипованың «Бөйрәкәй» романында [[Мәҙинә]] образы төп образдарҙың береһе булып тора. Мәҙинә — башҡорт халҡының тотороҡлолоғо символы. Уның шәхси тарихы революциялар, коллективлаштырыу һәм һуғыш осоронда ғаиләһен, [[мәҙәниәт]]ен һәм [[яҡшылыҡ]]ҡа ышанысын һаҡлап ҡалған күп кенә башҡорт [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙарының яҙмыш [[эволюция]]һын сағылдыра. [[Роман]] дауамында Мәҙинә ҡатмарлы [[юл]] үтә: донъяны аңлаған йәш ҡыҙҙан аҡыллы ҡатынға әүерелә; [[традиция]]ларға тоғролоҡто үҙгәрештәргә яраҡлашыу кәрәклеге менән берләштерергә өйрәнә; милли мәҙәниәтте һаҡлауҙа үҙенең ролен аңлай һәм был яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. Мәҙинә образының социаль һәм ғаилә статусы түбәндәгесә: Мәҙинә — Тирәкле ауылында үҫкән башҡорт халҡының йәш быуыны вәкиле. Уның яҙмышы Моратовтар ғаиләһе һәм бөтә ауыл халҡы яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән. Уның образы аша автор традицион ҡоролоштоң дәүерҙең яңы ағымдары менән бәрелешен күрһәтә. [[Рух]] көсө һәм сыҙамлығы — ҡыҙҙың холоҡ һыҙаттары. Мәҙинә [[XX быуат|ХХ быуатты]]ң тарихи тетрәнеүҙәре арҡаһында килеп тыуған ауырлыҡтар менән осрашҡанда хайран ҡалырлыҡ ғәжәп эске ихтыяр көсөн күрһәтә. Ул дәүерҙең аяуһыҙ шарттар [[баҫым]]ы аҫтында һынмай. Героиня үҙ халҡының [[йола]]ларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тәрән хөрмәт итә. Традиционлыҡ һәм тамырҙар менән бәйләнеште формаль күренеш итеп түгел, үҙ [[тормош]]оноң тере, кәрәкле, бер яғы итеп ҡабул итә. Ҡатмарлы хәлдәрҙә, өлкән быуын тәжрибәһенә һәм [[яҡшылыҡ]] менән [[яуызлыҡ]]ты үҙе нисек аңлауына таянып, төплө ҡарарҙар ҡабул итергә тырышыусы Мәҙинәне китап уҡыусы, шулай уҡ тамашасы аҡыллы, зирәк шәхес итеп ҡабул итә. Күңелендә изгелек һәм шәфҡәтлелек йөрөтөүсе ҡыҙ, үҙе ҡыйын хәлдә ҡалғанда ла, яҡындарына [[теләктәшлек]] күрһәтә, ихлас [[ярҙам]] итә белә. Мәҙинә бөтмөр һәм уңған, ауыр эштән ҡурҡмай, ғаилә һәм община мәнфәғәте өсөн эшләргә әҙер. Уның йәмғиәт менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре үҙ-ара ярҙам һәм яуаплылыҡ принциптарына ҡорола: ул ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша, мохтаждарға ярҙам итә. [[Традиция]]ларға тоғро булыуына ҡарамаҫтан, үҙенең шәхес берҙәйлеген юғалтмайса, һығылмалылыҡ күрһәтә, үҙгәреүсән йәшәү шарттарына яраҡлаша ала. Мәҙинә быуындар араһында бәйләүсе звеноға әйләнә. Ул балаларға һәм [[өлкән]]дәргә башҡорт йолалары, [[тел]]е, фольклоры тураһында белем бирә. [[Низағ]]лы һәм шикле мәлдәрендә башҡа персонаждар йыш ҡына Мәҙинәгә кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Ҡыҙҙың һүҙҙәре һәм эштәре уларға әхлаҡи йүнәлеш бирә, дөрөҫ юл табырға ярҙам итә. Хатта иң ҡараңғы осорҙа ла Мәҙинә киләсәккә, кешелек дәрәжәһен һәм тыуған илгә һөйөүен һаҡлап ҡалыу мөмкинлегенә ышана. Ул — өмөт кәүҙәләнеше. Башҡа геройҙар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ҡороуы лә үрнәк алырлыҡ. Ғаиләнең өлкән ағзаларына Мәҙинә ихтирамлы һәм иғтибарлы. Уларҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала. Йәштәштәре менән ул ышаныслы [[Дуҫлыҡ|дуҫ]] һәм [[Теләктәшлек|теләктәш]], бәләгә тарығанда ярҙам итергә әҙер. Мәҙинә тормош юлдашын яратыусы тоғро [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] һәм хәстәрлекле әсә, ғаиләһендә йылылыҡ һәм үҙ-ара аңлашыу атмосфераһын булдырырға тырыша. == Мәҙәни-әхлаҡи әһәмиәте == Мәҙинә образы — ХХ быуат башҡорт ҡатын-ҡыҙының йыйылма портреты. Халыҡтың йәшәү сыҙамлығы, һынауҙарҙы йырып сығыуы һәм айырым үҙенсәлеген һаҡлау һәләте символы. Таңсулпан Ғарипова ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә, [[мәҙәниәт]] һәм әхлаҡи [[ҡиммәт]]тәрҙе һаҡлаусы роле тураһында ла иҫкәртә. Тимәк, «Бөйрәкәй» романындағы Мәҙинә төп герой ғына түгел, ә хикәйәләүҙең әхлаҡи үҙәге. Таңсулпан Ғарипова уның яҙмышы һәм характеры аша әҫәрҙең төп [[идея]]һын — хатта иң ауыр ваҡытта ла мәҙәни [[хәтер]]ҙе һәм кешелек дәрәжәһен һаҡлау мөһимлеген — аса. [[Роман]] [[2006 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ булды. == Сәхнәләштереү == Әҫәрҙең өс бүлеге мотивтары буйынса [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда спектакль ҡуйылды<ref>[https://hrono.info/text/2008/garipova07_08.html?ysclid=mnamadberl60935472 ] * [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова == Һылтанмалар == * [https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 "ВАТАНДАШ"ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022] * [https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»] * [https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022] * [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023] * [https://shonkar.com/news/culture/2023-12-21/b-yr-k-y-s-hn-l-3576204 Шоңҡар. «Бөйрәкәй» — сәхнәлә! 21.12.2023] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] 9w23pe1x3anj95xux2p6plvlukvoi5q 0 201040 1297578 1297500 2026-05-20T16:56:12Z Вәхит 24644 /* Эшмәкәрлеге */ 1297578 wikitext text/x-wiki {{карточка компании | название = Таллин порты | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', [[генераль директор|идара рәйесе]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/tootajad/|title=Töötajad|lang=et|website=Tallinna Sadam|archive-date=2025-12-06|access-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206145333/https://www.ts.ee/tootajad/|url-status=live}}</ref> | отрасль = [[диңгеҙ транспорты]] | продукция = | оборот = 107,3 млн [[Евро|EUR]] (2020) | операционная прибыль = 35,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | чистая прибыль = 28,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | число сотрудников = 465 (2020) | подразделения = | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = | собственные средства = 375,4 млн [[Евро|EUR]] (2020) | долг = | сайт = https://www.ts.ee/ | lat_dir = N | lat_deg = 59.4449 | lon_dir = E | lon_deg = 24.7606 | CoordScale = 2000 | region = PL }} '''Таллин порты''' ({{lang-et|Tallinna Sadam}}) — [[Эстония]]ла иң ҙур порт ойошмаһы. Түбәндәге дүрт порт менән идара итеүсе дәүләт корпорацияһы:<br> 1. Таллин пассажирҙар порты (Ванасадам порты) — [[Таллинн|Таллинда]]ғы төп пассажирҙар порты, ҡала үҙәгендә урынлашҡан, [[Балтик диңгеҙе]]нең иң күп пассажирҙар йөрөгән порттарының береһе;<br> 2. [[Мууга (порт)|Мууга]] порты — Эстонияның иң ҙур йөк порты, Таллиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 3. Палдискиҙың көньяҡ порты — Палдискиҙағы сауҙа порты, Таллиндан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 4. Сааремаа порты — [[Сааремаа]] утрауындағы сауҙа һәм пассажирҙар порты. == Эшмәкәрлеге == 2000 йылдарҙа Эстонияның диңгеҙ порттары ташыған бөтә йөктәрҙең 84—85 проценты транзитҡа тура килә ([[Латвия]]ның Рига һәм Вентспилс порттарында ла шундай уҡ күрһәткестәр була). 2006 йылда «''Tallinna Sadam''» компанияһы үҙе өсөн рекордлы 41,3 млн тонна йөк эшкәртә һәм артабанғы үҫешкә иҫәп тота, ләкин 2008 йылда, совет «Бронза һалдат» монументын күсереүгә бәйле конфликттан һуң, йөк әйләнеше күләме 30 миллион тоннанан аҙыраҡ тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210520-opomnilas-estoniya-sobiraetsya-vernut-rossiyskiy-tranzit/|title=Опомнилась: Эстония собирается вернуть российский транзит|lang=ru|website=www.rubaltic.ru|date=2021-05-20|access-date=2026-01-18|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525123924/https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210520-opomnilas-estoniya-sobiraetsya-vernut-rossiyskiy-tranzit/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда Рәсәйҙең [[Усть-Луга (порт)|Усть-Луга]] порты терминалдары асылыу сәбәпле предприятиеның йөк әйләнеше тағы ла 20 процентҡа — 20 миллион тоннаға тиклем кәмей<ref>{{Cite web|url=http://portnews.ru/news/212662/|title=Грузооборот порта Таллинн (Эстония) в 2015 году сократился на 20,8% - до 22,44 млн тонн|lang=ru|website=portnews.ru|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031210841/http://portnews.ru/news/212662/|archive-date=2016-10-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}</ref>. 2020 йылға ҡарата предприятие 15 йыл элеккегә ҡарағанда яҡынса ике тапҡырға аҙыраҡ йөк эшкәртә. {| class="standard" !Сығанаҡ<ref>{{Cite web |url=http://www.portoftallinn.com/annual-reports|lang=en|title=Annual Reports|publisher=Tallinna Sadam|access-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080200/http://www.portoftallinn.com/annual-reports |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/en/investor/annual-reports/ |lang=en|title=Annual reports|publisher=Tallinna Sadam|access-date=2020-01-26 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219192157/https://www.ts.ee/en/investor/annual-reports/ |url-status=live }}</ref> !Компания идаралығындағы 5 порттың йөк әйләнеше, млн тонн !Уҙған йылға үҙгәрештәр, % !Йөк әйләнешенән йөк ташыу күләме, % (транзит/импорт/экспорт) !Эстонияның башҡа порттарында йөк әйләнеше, млн тонн !Эстония порттарының йөк әйләнеше, бөтәһе, млн тонн !Пассажирҙар ағымы, млн кеше !Балтик диңгеҙенең көнсығыш яры порттарының йөк әйләнеше, млн тонн |- !1997 |17,1 | | | | |4,8 | |- !1998 |21,4 | | | | |5,4 | |- !1999 |26,5 | | | | |5,97 |208,9 |- !2000 |29,3 | +10,9 |(74,8/10/14,9) | | |6,02 |229,3 |- !2001 |32,3 | +10,1 |(75,9/9,8/13,5) | | |5,74 |247,4 |- !2002 |37,9 | +17,1 |(79/11/10) | | |5,95 |234,2 |- !2003 |37,6 | -0,6 |(82/8/10) | | |5,86 |256,7 |- !2004 |37,4 | +7 |(83/8/9) | | |6,74 |299,0 |- !2005 |39,5 | +6 |(85/7/8) |7,4 |46,9 |7,01 |328 |- !2006 |41,3 | +4 |(84/8/7) |8,6 |49,9 |6,76 |346 |- !2007 |36 | -13 |(82/10/8) |8,8 |44,8 |6,51 |369 |- !2008 |29,1 | -19 |(77/12/11) |7,2 |36,3 |7,25 |367 |- !2009 |31,6 | +9 |(83/9/7) |7,1 |38,7 |7,26 |352 |- !2010 |36,6 | +16 |(81/10/9) |9,3 |45,9 |7,92 |382 |- !2011 |36,5 | -0,5 |(80/10/10) |12,4 |48,9 |8,48 |403 |- !2012 |29,5 | -19,2 |(76/12/12) |14,2 |43,7 |8,84 |422 |- !2013 |28,2 | -4,2 |(75/13/12) |1,9 |43,1 |9,24 |428 |- !2014 |28,3 | +0,3 |(74/12,8/13,3) |15,7 |44 |9,57 |444 |- !2015 |22,4 | -21 |(65/17/18) |8,4 |30,8 |9,79 |451 |- !2016 |20,1 | -10 |(58/19/23) | | |10,17 |456 |- !2017 |19.2 | -4,7 | | | |10,56 |479 |- !2018 |20,6 | | | | |10,6 |534 |- !2019 |19,9 | | | | |10,64 | |- !2020 |21,3 | | | | |4,33 | |- !2021 |22,4 | | | | |3,54 | |- !2022 |17,8 | | | | |7,03 | |} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/ Официальный сайт компании «''Tallinna Sadam''»]{{ref|et}}{{ref|en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =Санкт-Петербург|издательство =Издательство Комиссии по устройству коммерческих портов |год =1892 |том = |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} [[Категория:Эстонияның акционерҙар йәмғиәттәре]] rjgyjoyjm8h1ums5oah03vj9htk9fr1 1297579 1297578 2026-05-20T16:59:02Z Вәхит 24644 1297579 wikitext text/x-wiki {{карточка компании | название = Таллин порты | логотип = | тип = [[Дәүләт корпорацияһы]] | листинг на бирже = | деятельность = | девиз = | основана = 1992 | прежние названия = | основатели = | расположение = [[Таллин]], [[Эстония]] | ключевые фигуры = Валдо Калм (''Valdo Kalm'', [[генераль директор|идара рәйесе]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/tootajad/|title=Töötajad|lang=et|website=Tallinna Sadam|archive-date=2025-12-06|access-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206145333/https://www.ts.ee/tootajad/|url-status=live}}</ref> | отрасль = [[диңгеҙ транспорты]] | продукция = | оборот = 107,3 млн [[Евро|EUR]] (2020) | операционная прибыль = 35,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | чистая прибыль = 28,5 млн [[Евро|EUR]] (2020) | число сотрудников = 465 (2020) | подразделения = | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = | собственные средства = 375,4 млн [[Евро|EUR]] (2020) | долг = | сайт = https://www.ts.ee/ | lat_dir = N | lat_deg = 59.4449 | lon_dir = E | lon_deg = 24.7606 | CoordScale = 2000 | region = PL }} '''Таллин порты''' ({{lang-et|Tallinna Sadam}}) — [[Эстония]]ла иң ҙур порт ойошмаһы. Түбәндәге дүрт порт менән идара итеүсе дәүләт корпорацияһы:<br> 1. Таллин пассажирҙар порты ([[Ванасадам]] порты) — [[Таллинн|Таллинда]]ғы төп пассажирҙар порты, ҡала үҙәгендә урынлашҡан, [[Балтик диңгеҙе]]нең иң күп пассажирҙар йөрөгән порттарының береһе;<br> 2. [[Мууга (порт)|Мууга]] порты — Эстонияның иң ҙур йөк порты, Таллиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 3. Палдискиҙың көньяҡ порты — Палдискиҙағы сауҙа порты, Таллиндан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан;<br> 4. Сааремаа порты — [[Сааремаа]] утрауындағы сауҙа һәм пассажирҙар порты. == Эшмәкәрлеге == 2000 йылдарҙа Эстонияның диңгеҙ порттары ташыған бөтә йөктәрҙең 84—85 проценты транзитҡа тура килә ([[Латвия]]ның Рига һәм Вентспилс порттарында ла шундай уҡ күрһәткестәр була). 2006 йылда «''Tallinna Sadam''» компанияһы үҙе өсөн рекордлы 41,3 млн тонна йөк эшкәртә һәм артабанғы үҫешкә иҫәп тота, ләкин 2008 йылда, совет «Бронза һалдат» монументын күсереүгә бәйле конфликттан һуң, йөк әйләнеше күләме 30 миллион тоннанан аҙыраҡ тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210520-opomnilas-estoniya-sobiraetsya-vernut-rossiyskiy-tranzit/|title=Опомнилась: Эстония собирается вернуть российский транзит|lang=ru|website=www.rubaltic.ru|date=2021-05-20|access-date=2026-01-18|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525123924/https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210520-opomnilas-estoniya-sobiraetsya-vernut-rossiyskiy-tranzit/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда Рәсәйҙең [[Усть-Луга (порт)|Усть-Луга]] порты терминалдары асылыу сәбәпле предприятиеның йөк әйләнеше тағы ла 20 процентҡа — 20 миллион тоннаға тиклем кәмей<ref>{{Cite web|url=http://portnews.ru/news/212662/|title=Грузооборот порта Таллинн (Эстония) в 2015 году сократился на 20,8% - до 22,44 млн тонн|lang=ru|website=portnews.ru|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031210841/http://portnews.ru/news/212662/|archive-date=2016-10-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}</ref>. 2020 йылға ҡарата предприятие 15 йыл элеккегә ҡарағанда яҡынса ике тапҡырға аҙыраҡ йөк эшкәртә. {| class="standard" !Сығанаҡ<ref>{{Cite web |url=http://www.portoftallinn.com/annual-reports|lang=en|title=Annual Reports|publisher=Tallinna Sadam|access-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080200/http://www.portoftallinn.com/annual-reports |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/en/investor/annual-reports/ |lang=en|title=Annual reports|publisher=Tallinna Sadam|access-date=2020-01-26 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219192157/https://www.ts.ee/en/investor/annual-reports/ |url-status=live }}</ref> !Компания идаралығындағы 5 порттың йөк әйләнеше, млн тонн !Уҙған йылға үҙгәрештәр, % !Йөк әйләнешенән йөк ташыу күләме, % (транзит/импорт/экспорт) !Эстонияның башҡа порттарында йөк әйләнеше, млн тонн !Эстония порттарының йөк әйләнеше, бөтәһе, млн тонн !Пассажирҙар ағымы, млн кеше !Балтик диңгеҙенең көнсығыш яры порттарының йөк әйләнеше, млн тонн |- !1997 |17,1 | | | | |4,8 | |- !1998 |21,4 | | | | |5,4 | |- !1999 |26,5 | | | | |5,97 |208,9 |- !2000 |29,3 | +10,9 |(74,8/10/14,9) | | |6,02 |229,3 |- !2001 |32,3 | +10,1 |(75,9/9,8/13,5) | | |5,74 |247,4 |- !2002 |37,9 | +17,1 |(79/11/10) | | |5,95 |234,2 |- !2003 |37,6 | -0,6 |(82/8/10) | | |5,86 |256,7 |- !2004 |37,4 | +7 |(83/8/9) | | |6,74 |299,0 |- !2005 |39,5 | +6 |(85/7/8) |7,4 |46,9 |7,01 |328 |- !2006 |41,3 | +4 |(84/8/7) |8,6 |49,9 |6,76 |346 |- !2007 |36 | -13 |(82/10/8) |8,8 |44,8 |6,51 |369 |- !2008 |29,1 | -19 |(77/12/11) |7,2 |36,3 |7,25 |367 |- !2009 |31,6 | +9 |(83/9/7) |7,1 |38,7 |7,26 |352 |- !2010 |36,6 | +16 |(81/10/9) |9,3 |45,9 |7,92 |382 |- !2011 |36,5 | -0,5 |(80/10/10) |12,4 |48,9 |8,48 |403 |- !2012 |29,5 | -19,2 |(76/12/12) |14,2 |43,7 |8,84 |422 |- !2013 |28,2 | -4,2 |(75/13/12) |1,9 |43,1 |9,24 |428 |- !2014 |28,3 | +0,3 |(74/12,8/13,3) |15,7 |44 |9,57 |444 |- !2015 |22,4 | -21 |(65/17/18) |8,4 |30,8 |9,79 |451 |- !2016 |20,1 | -10 |(58/19/23) | | |10,17 |456 |- !2017 |19.2 | -4,7 | | | |10,56 |479 |- !2018 |20,6 | | | | |10,6 |534 |- !2019 |19,9 | | | | |10,64 | |- !2020 |21,3 | | | | |4,33 | |- !2021 |22,4 | | | | |3,54 | |- !2022 |17,8 | | | | |7,03 | |} == Һылтанмалар == * [https://www.ts.ee/ Официальный сайт компании «''Tallinna Sadam''»]{{ref|et}}{{ref|en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =Санкт-Петербург|издательство =Издательство Комиссии по устройству коммерческих портов |год =1892 |том = |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} [[Категория:Эстонияның акционерҙар йәмғиәттәре]] 1qori0ubqtt9h7bx0x29fde0ryidnni 0 201044 1297633 1297521 2026-05-21T04:39:28Z Таңһылыу 14946 [[Йылан тешләүе]] битенең исемен [[Йылан сағыуы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1297521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:World_distribution_of_snakes.svg|мини|260x260пкс|Йыландарҙың яҡынса глобаль таралыуын күрһәткән карта]] '''Йылан тешләүе''' — [[Йыландар|йылан]] тешләүе (шул иҫәптән ағыулыһы ла) арҡаһында барлыҡҡа килгән тишекле [[Йәрәхәт|яра]]. Ағыулы йылан осрағында тешләү мәлендә ҡорбандың тәненә ағыу бик тиҙ ҡыуыш йәки йыйырсыҡлы тештәр ярҙамында индерелә (тәүгеһе струялы инъекция өсөн, икенсеһе тамсылап инъекция өсөн). Ҡайһы бер ағыулы йыландарҙа тештәр насар үҫешкән йәки тамаҡ тәрәнлегендә урынлашҡан, шуға күрә улар кеше өсөн бер аҙ хәүефһеҙерәк. Йылан тешләү билдәһе булып хайуандың тештәренән кеше тәнендә ике тишелгән яра булыуы тора. '''Ағыулы''' йылан тешләү һәм ағыу индереү билдәләре: тешләгән урында шунда уҡ көслө ауыртыу; яранан оҙаҡ ҡан ағыуы; ҡыҙарыу, шешеү һәм тешләү урыны тирәһендә ҡыуыҡтар<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ағыулы тешләү шулай уҡ ҡоҫоу, күреүҙең тоноҡланыуы, тын алыу һәм йөрәк тибеше ауырлашыуы тыуҙырыуы ихтимал; тәндең зарарланған өлөшөндә ойоу йәки сәнсеү; тирләү күҙәтелә<ref name="CDC2012" /><ref name="Gold2002">{{статья|автор=Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish|заглавие=Bites of venomous snakes|год=2002|язык=en|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|тип=journal|месяц=4|число=1|том=347|номер=5|страницы=347—356|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref>. Тешләнгәндән һуң көсһөҙлөк, битарафлыҡ, ҡурҡыу билдәләре барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Ағыу эске ҡан китеүгә, бөйөр етешһеҙлегенә, ҡаты аллергик реакция һәм тешләү урыны тирәһендәге туҡыма үлеменә килтерергә мөмкин<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүе аяҡ-ҡулдарҙы юғалтыуға йәки башҡа кире ҡайтарылмаҫлыҡ эҙемтәләргә, хатта үлемгә килтерергә мөмкинх<ref name="CDC2012">{{cite web|title=Venomous Snakes |url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |publisher=[[U.S. National Institute for Occupational Safety and Health]] |accessdate=2015-05-19 |date=2012-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429051901/http://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/ |archivedate=2015-04-29}}</ref><ref name="WHO2015" />. Тешләү һөҙөмтәһе йыландың төрөнә, ағыу индереү күләменә, ҡорбандың тәнендә тешләү урынына, тән ауырлығына һәм тешләнгән кешенең дөйөм һаулығына бәйле<ref name="WHO2015" />. Балаларҙа, бәләкәйерәк булғанлыҡтан, проблемалар йыш ҡына ололарға ҡарағанда ауырыраҡ була<ref name="Marx2010">{{книга |заглавие=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice |издательство=Mosby/Elsevier |место=Philadelphia |isbn=9780323054720 |страницы=746 |издание=7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 |дата ссылки=21 May 2015 |язык=en |автор=Marx, John A. |год=2010 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043152/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746 }}</ref><ref name="WHO2015" /><ref>{{книга |заглавие=World Report on Child Injury Prevention |издательство=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]] |isbn=9789241563574 |страницы=128 |ссылка=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 |язык=en |дата ссылки=2 February 2017 |автор=Peden, M. M. |год=2008 |archivedate=2022-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014043106/https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128 }}</ref><ref name="WHOantivenoms" />. Күпселек тешләүҙәр ҡул йәки аяҡтарҙа була. Иң ҡурҡыныс тешләүҙәр муйынға, башҡа һәм ҡан тамырҙарына<ref name="Gold2002" />. Йылан тешләүҙәре кешеләрҙең уларға һунар итеү һөҙөмтәһе лә, уларҙың кешеләрҙән һаҡланыу сараһы ла булып тора<ref name="Kast2008" />. Тешләү өсөн хәүеф факторҙарына асыҡ һауала һаҡланмаған ҡулдар менән эшләү, мәҫәлән, ауыл хужалығында, урман хужалығында һәм төҙөлөштә, шулай уҡ кешеләрҙең үҙ эшендә йәки ял итеү урындарында йылан тешләү хәүефе барлығын аңламауы инә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Ерҙәге йылан төрҙәренең күбеһе ағыулы түгел, ҡорбанын ҡыҫып йәки тереләй йотоп үлтерә. Кеше өсөн тешләүе хәүефле булған ағыулы йыландарға түбәндәге ғаиләгә ҡараған йыландар инә: * Аспидтар (кобралар, крайттар, мамбалар, тайпандар, диңгеҙ йылан-амфибиялары, диңгеҙ йыландары һ.б.); * Ҡара йылан кеүектәр (ҡара йыландар, баҡыр башлы йыландар, шыңғырауыҡ йыландар, эфалар һ.б.); * Оҙонса йыландар; * Туҙбаш йылан кеүектәр (бумсланг, йөҙөм йыланы, юлбарыҫ йылан һ.б.). Ағыулы йыландарҙы Антарктиданан башҡа һәр ҡитғала ла осратырға мөмкин<ref name="Gold2002" />. Бөтә донъяла тешләүҙәре иң етди клиник проблемалар тыуҙырған йыландар — ҡара йыландар, кобралар һәм крайттар. Йыш ҡына ябай кеше тешләгән йыландың төрөн билдәләй алмай<ref name="WHONeg">{{cite web|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|title=Neglected tropical diseases: Snakebite|publisher=[[World Health Organization]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|archivedate=2015-09-30|accessdate=2015-05-19}}</ref>. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы йылан тешләүе «күп тропик һәм субтропик илдәрҙә йәмәғәт һаулығының иғтибарһыҙ ҡалдырылған проблемаһы» тип белдерә<ref name="WHOantivenoms">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |date=2015-02 |accessdate=2017-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170418105431/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |archivedate=2017-04-18 }}</ref>. Йылан тешләүҙәрен булдырмау үҙ эсенә һаҡланыу аяҡ кейемен кейеүҙе, йыландар йәшәгән урындарҙан ҡасыуҙы һәм йыландар менән иғтибарһыҙ эш итеүҙе булдырмауҙы ала<ref name="CDC2012" />. Тешләүҙәрҙе дауалау күп осраҡта йыландың төрөнә бәйле<ref name="CDC2012" />. Яраны һабынлы һыу менән йыуырға һәм аяҡ-ҡулды тыныс тоторға кәңәш ителә<ref name="CDC2012" /><ref name="WHONeg" />. Яраны бысаҡ менән ҡырҡыу йәки жгут ҡулланыу кәңәш ителмәй<ref name="CDC2012" />. Ҡайһы берҙә кешенең тын алыуын махсус һәм оҙайлы ваҡытҡа тотоп торорға кәрәк<ref name="WHONeg" />. Тиҙ арала квалификациялы табипҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш ителә. Ағыулы йылан тешләгәндә интоксикацияны дауалау өсөн махсус сара булып махсус ағыу ҡайтарғыс, йәки [[Противозмеиная сыворотка|йыланға ҡаршы сыворотка]] тора. Антидот тешләүҙән юғары токсиклыҡ хәүефе булғанда ғына тәҡдим ителә (үлемде булдырмау өсөн), сөнки антидоттар үҙҙәре йыш ҡына ян-яҡ эффекттарға эйә һәм кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин<ref name="WHO2015" /> Кәрәкле антидоттың төрө йыландың төрөнә бәйле<ref name="WHONeg" />. Йыландың төрө билдәһеҙ булғанда, йыш ҡына был ерҙә билдәле төрҙәргә ҡарап антидот бирелә<ref name="WHONeg" />. Донъяның ҡайһы бер төбәктәрендә антидоттың дөрөҫ төрөн алыу ҡыйын, был улар ҡайһы саҡта эшләмәүенә өлөшләтә булышлыҡ итә<ref name="WHO2015" />. Өҫтәмә проблема булып был дарыуҙар хаҡы һәм һаҡлау ауырлығы тора<ref name="WHO2015" />. Антидот тешләнгән урындың үҙенә лә аҙ йоғонто яһай, шуға күрә инфекция хәүефен кәметеүгә һәм яраларҙы уңалтыуға булышлыҡ итеү өсөн өҫтәмә саралар талап ителә<ref name="WHONeg" />. Йыл һайын донъяла ағыулы йылан тешләүҙәре биш миллионға тиклем етеүе ихтимал<ref name="WHO2015">{{cite web |title=Animal bites: Fact sheet N°373 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |publisher=[[World Health Organization]] |accessdate=2015-05-19 |date=2015-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504100257/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |archivedate=2015-05-04 }}</ref>. Улар яҡынса 2,5 миллион ағыуланыу һәм 20 меңдән 125 меңгә тиклем үлемгә килтерә<ref name="WHO2015" /><ref name="Kast2008" />. Тешләүҙәр йышлығы һәм ауырлығы донъяның төрлө ерҙәрендә ныҡ айырыла<ref name="Kast2008">{{статья |заглавие=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths |издание={{Нп3|PLOS Medicine}} |том=5 |номер=11 |страницы=e218 |pmid=18986210 |pmc=2577696 |doi=10.1371/journal.pmed.0050218 |язык=en |тип= journal |автор=Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J. |число=4 |месяц=11 |год=2008}}</ref>. Улар Африкала, Азияла һәм Латин Америкаһында иң таралған<ref name="WHO2015" />, өҫтәүенә ауыл райондары күберәк зыян күрә<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Австралияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала үлем кимәле сағыштырмаса түбәнерәк<ref name="WHO2015" /><ref name="WHOantivenoms" />. Мәҫәлән, АҠШ-та йылына ете-һигеҙ мең кешене ағыулы йылан тешләй (40 мең кешенең берәүһе), биш кеше үлә (65 миллион кешенең берәүһе)<ref name="CDC2012" />. Бөтә йылан тешләүҙәренең иң таралған билдәһе — ныҡ ҡурҡыу, был башҡа симптомдар үҫешенә булышлыҡ итә, шул иҫәптән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу, эс китеү, баш әйләнеүҙе, иҫ юғалтыуҙы, йөрәк тиҙ һуғыуы һәм тиренең һалҡын, йәбешкәк булыуы кеүек, барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә<ref name="Gold2002" /><ref name="Kitchens1987">{{статья |заглавие=Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=258 |номер=12 |страницы=1615—1618 |pmid=3625968 |doi=10.1001/jama.258.12.1615 |язык=en |тип=journal |автор=Kitchens C., Van Mierop L. |год=1987 }}</ref>. Телевидение, әҙәбиәт һәм фольклор йылан тешләүҙәре тирәләй шау-шыу тыуҙырыу өсөн яуаплы, һәм кешеләрҙә ҡотолғоһоҙ үлем тураһында нигеҙһеҙ уйҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал. Үҫешеүсе илдәрҙә йылан тешләүе күпселек осраҡта өйҙән ситтә эшләгән кешеләрҙә, мәҫәлән, фермерҙарҙа, һунарсыларҙа, балыҡсыларҙа осрай. Йыш ҡына кеше йыланға баҫҡанда йәки уға бик яҡынлашҡанда тешләнә. АҠШ-та һәм Европала йыландарҙы йорт хайуаны итеп тотҡандар араһында йылан тешләү йыш осрай<ref name=Brut2013>{{книга |заглавие=Neuroparasitology and tropical neurology |isbn=9780444534996 |страницы=351 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351archiveurl= https://web.archive.org/web/20170908174306/https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351 |дата ссылки=8 September 2017 |ref=Brutto |язык= |автор=Brutto, edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del |год=2013}}</ref>. АҠШ-та йылан тешләгән кешеләрҙең 40 проценттан ашыуы ҡырағай йыландарҙы тоторға тырышып йәки ҡурҡыныс йорт хайуандары менән һаҡһыҙ эш итеп, аңлы рәүештә үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя — уларҙан 40 процентының ҡанында алкоголь кимәле 0,1 процент һәм унан күберәк булған<ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites in the United States |ссылка=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-practice_1987-10_25_4/page/386 |издание=Journal of Family Practice |том=25 |номер=4 |страницы=386—392 |pmid=3655676 |язык= |автор=Kurecki B., Brownlee H. |год=1987}}</ref>. Шулай уҡ үле кеүек күренгән йыландарҙан ҡасыу мөһим, сөнки ҡайһы бер төрҙәр ысынында арҡаларына тәгәрәп, телдәрен сығарып, потенциаль хәүефте алдаясаҡ. Үле йылан, хатта ҡырҡылған баш та рефлексив рәүештә эш итә ала һәм тешләүгә һәләтле. Һөҙөмтәлә тешләү тере йылан тешләүе кеүек көслө булыуы мөмкин<ref name="Gold2002" /><ref>{{статья|заглавие=Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management|ссылка=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_1992-05_10_2/page/249|издание=Emerg Med Clin North Am|том=10|номер=2|страницы=249—267|pmid=1559468|язык=en|тип=journal|автор=Gold B., Barish R.|год=1992}}</ref>. Әммә үле йыландар үҙҙәре индергән ағыу күләмен көйләй алмай, шуға күрә үле йыландың тешләүе йыш ҡына ағыулыраҡ, шуға күрә кеше өсөн хәүефлерәк булыуы мөмкин<ref name="Suchard1999">{{статья|заглавие=Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead|издание=[[The New England Journal of Medicine]]|том=340|номер=24|страницы=1930|язык=en|pmid=10375322|doi= 10.1056/NEJM199906173402420|автор=Suchard, JR; LoVecchio F. |год=1999 |тип=journal}}</ref>. <gallery> Файл:White-spotted_Cat_Snake_(Boiga_drapiezii)_biting_my_thumb_(8757366381).jpg|альт=Укус за палец неядовитой белопятнистой бойги[англ.]| Ағыулы булмаған аҡ таплы бойганың {{Тәржемәһеҙ|Boiga drapiezii|белопятнистой бойги|en|Boiga drapiezii}} бармаҡты тешләүе Файл:ViperaBerusFang.JPG|альт=Укус обыкновенной гадюки в кожаную перчатку| Ғәҙәти йылан күн бирсәткәне тешләй Файл:Snake_bite_6.jpg|альт=Свежий след на коже кисти от укуса змеи| Ҡул тиреһендә йылан тешләгәндән яңы эҙ Файл:Viper_bite.jpg|альт=Стопа на 3-й день после укуса гадюки, отёк, геморрагии на месте укуса (без лечения)|Аяҡ йылан тешләгәндән һуң 3-сө көндә, шешеү, тешләгән урында ҡан ағыу (дауалауһыҙ) Файл:The_consequences_of_a_viper_bite-5day.jpg|альт=Экхимозы руки на 5-й день после укуса гадюки в большой палец кисти (с лечением)|Баш бармаҡты йылан тешләгәндән һуң 5-се көндә ҡулдың күгәреүе (ҡан һауыу, дауалау менән) Файл:Tissue_necrosis_following_bite_from_Bothrops_asper_PLoS_Medicine.jpg|альт=Гангрена нижней конечности подростка через 2 недели после укуса Bothrops asper[англ.] (противоядие не применялось)| Bothrops asper {{Тәржемәһеҙ|Bothrops asper||en|Bothrops asper}} тешләгәндән һуң 2 аҙна үткәс үҫмерҙең аяғының гангренаһы (антидот ҡулланылмаған) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Йылан ағыуы . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ағыулы йыландар]] [[Категория:Киҫкен хәлдәр]] 1yre58r54h4q64gmgbiy3w12bt7vud6 1 201050 1297635 1297529 2026-05-21T04:39:28Z Таңһылыу 14946 [[Фекерләшеү:Йылан тешләүе]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Йылан сағыуы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1297529 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Змеиный укус|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} ia2txcpenyey40m1vuqb75fiqu4ajml 0 201053 1297559 1297543 2026-05-20T13:12:24Z Таңһылыу 14946 1297559 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул . Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығына]] — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша ( лапароскопия, һ.б.) <ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref> == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. . Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар XVIII быуат аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини <ref>{{Cite journal|year=1806|url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107|title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung|language=de|journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst|volume=24|pages=107–24|accessdate=2022-01-07|issn=2022-01-07}}</ref> тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай <ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref> . Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарҙа ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре XX быуаттың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото - һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия , дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * [[Ангиоскопия]] - тамырҙар * Амниоскопия - йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы . * Бронхоскопия — бронхтарҙы тикшереү. * [[Вентрикулоскопия]] - баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * [[Кардиоскопия]] - [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү * Колоноскопия - йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү * Кольпоскопия - еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү * Лапароскопия - ҡорһаҡ ҡыуышлығы * Ларингоскопия - ҡурылдай * [[Назофарингоскопия]] — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия - тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] - тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм эндоскопистҡа килгәндә һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген * Торакоскопия - күкрәк ҡыуышлығы * [[Уретероскопия|Уретроскопия]] - һейҙек үткәргесе көпшәһе * [[Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарын * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығын == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Лукомский Г. И., Березов Ю. Е.|заглавие=Эндоскопическая техника в хирургии|место=М.|год=1967}} * {{Китап|автор=Логинов А. С.|заглавие=Лапароскопия в клинике внутренних болезней|место=М.|год=1969}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{Китап|автор=Соколов Л. К.|заглавие=Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки|место=М.|год=1975}} * {{Китап|автор=Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А.|заглавие=Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И.|заглавие=Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И.|заглавие=Руководство по клинической эндоскопии|издательство=«Медицина»|год=1985}} * {{Китап|автор=Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В.|заглавие= Эндоскопическая хирургия|издательство=«Медицина»|год=2001}} * {{Китап|автор=Мёрта Дж.|заглавие=Справочник врача общей практики|страниц=1230|isbn=978-5-89816-001-2|ответственный=Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А.|издательство=Практика|год=2003}} * {{Китап|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Китап|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles> * « ''[https://ru.wikisource.org/wiki/МСЭ2/Эндоскопия Эндоскопия]'' » — Кесе совет энциклопедияһында мәҡәлә ; 2-се баҫма; 1937—1947 йй. {{^v}} [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] bdji8tn17hsion9wcbtq1p5nwstr34a 1297560 1297559 2026-05-20T13:14:24Z Таңһылыу 14946 /* Эндоскопия төрҙәре */ 1297560 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул . Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығына]] — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша ( лапароскопия, һ.б.) <ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref> == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. . Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар XVIII быуат аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини <ref>{{Cite journal|year=1806|url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107|title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung|language=de|journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst|volume=24|pages=107–24|accessdate=2022-01-07|issn=2022-01-07}}</ref> тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай <ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref> . Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай {{Sfn|Хрячков и др.|2012}} . [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарҙа ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре XX быуаттың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото - һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия , дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * Ангиоскопия - тамырҙар * Амниоскопия - йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы . * Бронхоскопия — бронхтарҙы тикшереү. * Вентрикулоскопия - баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * Кардиоскопия - [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү * Колоноскопия - йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү * Кольпоскопия - еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү * Лапароскопия - ҡорһаҡ ҡыуышлығы * Ларингоскопия - ҡурылдай * Назофарингоскопия — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия - тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] - тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм эндоскопистҡа килгәндә һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген * Торакоскопия - күкрәк ҡыуышлығы * [[:ru:Уретероскопия|Уретроскопия]] - һейҙек үткәргесе көпшәһе * [[:ru:Фистулоскопия|Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарын * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығын == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Лукомский Г. И., Березов Ю. Е.|заглавие=Эндоскопическая техника в хирургии|место=М.|год=1967}} * {{Китап|автор=Логинов А. С.|заглавие=Лапароскопия в клинике внутренних болезней|место=М.|год=1969}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{Китап|автор=Соколов Л. К.|заглавие=Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки|место=М.|год=1975}} * {{Китап|автор=Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А.|заглавие=Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И.|заглавие=Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта|издательство=«Медицина»|год=1984}} * {{Китап|автор=Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И.|заглавие=Руководство по клинической эндоскопии|издательство=«Медицина»|год=1985}} * {{Китап|автор=Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В.|заглавие= Эндоскопическая хирургия|издательство=«Медицина»|год=2001}} * {{Китап|автор=Мёрта Дж.|заглавие=Справочник врача общей практики|страниц=1230|isbn=978-5-89816-001-2|ответственный=Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А.|издательство=Практика|год=2003}} * {{Китап|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Китап|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles> * « ''[https://ru.wikisource.org/wiki/МСЭ2/Эндоскопия Эндоскопия]'' » — Кесе совет энциклопедияһында мәҡәлә ; 2-се баҫма; 1937—1947 йй. {{^v}} [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 499wiyaq302fmsoiekgela4aiuh01j3 1297563 1297560 2026-05-20T13:38:04Z Таңһылыу 14946 1297563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг</ref>. Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[бәүел ҡыуығы]]на — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша (лапароскопия, һ.б.)<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref>. == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар [[XVIII быуат]] аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини<ref>{{cite journal |last1=Bozzini |first1=Philipp |year=1806 |url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung |language=de |journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst |volume=24 |pages=107–24 |access-date=2022-01-07 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130539/https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |url-status=live }}</ref>, тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=8}}. Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref>. Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарға ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре [[XX быуат]]тың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото — һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия, дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * Ангиоскопия — тамырҙар * Амниоскопия — йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы. * Бронхоскопия — бронхаларҙы тикшереү. * Вентрикулоскопия — баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары. * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү. * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * Кардиоскопия — [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү. * Колоноскопия — йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү. * Кольпоскопия — еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү. * Лапароскопия — ҡорһаҡ ҡыуышлығы. * Ларингоскопия — ҡурылдай. * Назофарингоскопия — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия — тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү. * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] — тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген (эндоскопистҡа килгәндә) * Торакоскопия — күкрәк ҡыуышлығы * [[:ru:Уретероскопия|Уретроскопия]] — һейҙек үткәргесе көпшәһен * [[:ru:Фистулоскопия|Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарынн * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығынн == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Лукомский Г. И., Березов Ю. Е. |заглавие = Эндоскопическая техника в хирургии |место = М. |год = 1967 }} * {{книга |автор = Логинов А. С. |заглавие = Лапароскопия в клинике внутренних болезней |место = М. |год = 1969 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{книга |автор = Соколов Л. К. |заглавие = Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки |место = М. |год = 1975 }} * {{книга |автор = Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А. |заглавие = Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И. |заглавие = Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И. |заглавие = Руководство по клинической эндоскопии |издательство = «Медицина» |год = 1985 }} * {{книга |автор = Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В. |заглавие = Эндоскопическая хирургия |издательство = «Медицина» |год = 2001 }} * {{книга |автор = Мёрта Дж. |заглавие = Справочник врача общей практики |страниц = 1230 |isbn = 978-5-89816-001-2 |ответственный = Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А. |издательство = Практика |год = 2003 }} * {{Книга|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Книга|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=эндоскопия}} * «''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг. {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Виды медицинской эндоскопии}} {{Медицина}} [[Категория:Эндоскопия]] 1y6p0rnevv5v9z0fa46hl8onxq4wzqw 1297564 1297563 2026-05-20T13:39:35Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1297564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг</ref>. Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[бәүел ҡыуығы]]на — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша (лапароскопия, һ.б.)<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref>. == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар [[XVIII быуат]] аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини<ref>{{cite journal |last1=Bozzini |first1=Philipp |year=1806 |url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung |language=de |journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst |volume=24 |pages=107–24 |access-date=2022-01-07 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130539/https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |url-status=live }}</ref>, тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=8}}. Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref>. Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарға ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре [[XX быуат]]тың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото — һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия, дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * Ангиоскопия — тамырҙар * Амниоскопия — йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы. * Бронхоскопия — бронхаларҙы тикшереү. * Вентрикулоскопия — баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары. * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү. * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * Кардиоскопия — [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү. * Колоноскопия — йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү. * Кольпоскопия — еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү. * Лапароскопия — ҡорһаҡ ҡыуышлығы. * Ларингоскопия — ҡурылдай. * Назофарингоскопия — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия — тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү. * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] — тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген (эндоскопистҡа килгәндә) * Торакоскопия — күкрәк ҡыуышлығы * [[:ru:Уретероскопия|Уретроскопия]] — һейҙек үткәргесе көпшәһен * [[:ru:Фистулоскопия|Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарынн * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығынн == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Лукомский Г. И., Березов Ю. Е. |заглавие = Эндоскопическая техника в хирургии |место = М. |год = 1967 }} * {{книга |автор = Логинов А. С. |заглавие = Лапароскопия в клинике внутренних болезней |место = М. |год = 1969 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{книга |автор = Соколов Л. К. |заглавие = Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки |место = М. |год = 1975 }} * {{книга |автор = Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А. |заглавие = Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И. |заглавие = Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И. |заглавие = Руководство по клинической эндоскопии |издательство = «Медицина» |год = 1985 }} * {{книга |автор = Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В. |заглавие = Эндоскопическая хирургия |издательство = «Медицина» |год = 2001 }} * {{книга |автор = Мёрта Дж. |заглавие = Справочник врача общей практики |страниц = 1230 |isbn = 978-5-89816-001-2 |ответственный = Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А. |издательство = Практика |год = 2003 }} * {{Книга|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Книга|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=эндоскопия}} * «''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[:ru:Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг. {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Виды медицинской эндоскопии}} {{Медицина}} [[Категория:Эндоскопия]] rxder9k9a7xnefrczqmyhko51zdz6he 1297565 1297564 2026-05-20T13:40:03Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1297565 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Santiagodechile2007.jpg|мини|<center> Эндоскопия</center>]] '''Эндоскопия''' — эндоскоп ярҙамында кеше организмының ҡыуышлыҡтарын тикшергән ысул<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг</ref>. Эндоскопия ваҡытында эндоскоптар ҡыуышлыҡтарға тәбиғи юлдар аша индерелә, мәҫәлән, ашҡаҙанға — ауыҙ һәм ашҡаҙан юлы аша, бронхтарға — тамаҡ аша, [[бәүел ҡыуығы]]на — бәүел сығарыу каналы аша, шулай уҡ пункция йәки хирургик алымдар аша (лапароскопия, һ.б.)<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Эндоскопия}}</ref>. == Эндоскопия тарихы == Үҙ үҫешендә эндоскопия оптик приборҙарҙың камиллашыуы һәм диагностика һәм дауалауҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килеүе менән характерланған бер нисә стадияны үтә [[Файл:Flexibles_Endoskop.jpg|слева|мини|Һығылмалы эндоскоп]] Билдәле бер ваҡытҡа тиклемэске органдарҙы хирургик ҡыҫылышһыҙ ҡарау мөмкин булмаған. Табиптарға эске органдарҙы тикшереүҙең пальпация, һуғыу һәм аускультация кеүек инвазив булмаған ысулдары ғына ҡулланырға мөмкин булған. Эндоскопияны ҡулланыу буйынса тәүге ынтылыштар [[XVIII быуат]] аҙағында уҡ эшләнә, әммә был хәүефле һәм тормошҡа ашырылмаҫлыҡ ынтылыштар була. Тик 1806 йылда ғына хәҙер эндоскопты уйлап табыусы тип иҫәпләнгән Филипп Боццини<ref>{{cite journal |last1=Bozzini |first1=Philipp |year=1806 |url=https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |title=Lichtleiter, eine Erfindung zur Anschauung innerer Teile und Krankheiten, nebst der Abbildung |language=de |journal=Journal der Practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst |volume=24 |pages=107–24 |access-date=2022-01-07 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130539/https://books.google.ru/books?id=dn8tAAAAcAAJ&pg=PA107 |url-status=live }}</ref>, тура эсәкте һәм аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү өсөн аппарат эшләй. Аппарат линзалар һәм көҙгөләр системаһы менән ҡаты торбанан тора, ә яҡтылыҡ сығанағы шәм була. Был ҡоролма бер ҡасан да кешеләрҙе тикшергәндә ҡулланылмай, сөнки уны уйлап табыусы Вена медицина факультеты тарафынан «ҡыҙыҡһыныусанлығы» өсөн язалана{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=8}}. Артабан эндоскоптарҙағы шәмде спиртлы лампа алмаштыра. Был уйлап табыу француз хирургы Антонин Жан Дезормо менән бәйле, ул 1853 йылдан бындай лампаны көҙгө һәм линзалар менән бергә ҡуллана башлай; был система тәү сиратта урогениталь юлдарҙы өйрәнеү өсөн ҡулланылған{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. Ул үҙенең уйлап табыуын «эндоскоп» тип атай<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=9nx8DwAAQBAJ&pg=PT215&dq=false|автор=Арнольд Ван Де Лаар|заглавие=Разрез! История хирургии в 28 операциях|год=2021-12-29|издательство=Litres|страниц=432|isbn=978-5-04-143758-9}}</ref>. Күпмелер ваҡыт яныу тикшереүҙең төп ҡатмарлыҡтары булып ҡала, уларҙан табиптар ҡыуышлыҡҡа индерелгән аппараттың осона беркетелгән миниатюралы электр лампалары уйлап табыу менән генә өлөшләтә ҡотола. 1868 йылда немец терапевты Адольф Кусмаул гастроскопия өсөн һығылмалы обтураторлы трубка ҡулланырға тәҡдим итә, ә 1881 йылда тағы ла бер мөһим камиллаштырыу яһала — дисталь өсөнсө өлөшөндә 30° мөйөш менән бөгөлгән аппарат ҡулланған система эшләнә. Был яңылыҡты поляк хирургы Иоганн Микулич-Радецкий индерә һәм артабан эндоскопия өлкәһендә иң мөһим теоретик хеҙмәттәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Әммә ул ваҡыттағы технологияның етешһеҙлектәре арҡаһында был фекерҙе ғәмәлгә ашырып булмай{{sfn|Хрячков и др.|2012|страницы=9}}. [[Файл:Endoscope_de_Desormeaux.jpg|мини|Дезормо эндоскобы]] Тышҡы мөхит менән тәбиғи бәйләнеше булмаған ябыҡ ҡыуышлыҡтарға ҡоролма булдырылған асыҡлыҡ аша (ҡорһаҡ йәки күкрәк диуарында тишек) индерелгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}}</ref>. Әммә оптик-сүс системалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем эндоскопик диагностика киң ҡулланылмай. Эндоскопия мөмкинлектәре [[XX быуат]]тың икенсе яртыһынан быяла сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр һәм улар нигеҙендә оптик-сүс приборҙар барлыҡҡа килеү менән киңәйә. Бөтә ағзаларҙы ла тиерлек тикшерергә мөмкин була, тикшерелгән ағзаларҙы яҡтыртыу арта, [[Фотография|фотоға төшөрөү]] һәм киноға төшөрөү өсөн шарттар барлыҡҡа килә (эндофотография һәм эндо-кинематография), видеомагнитофонға ҡара-аҡ йәки төҫлө һүрәт төшөрөү мөмкинлеге барлыҡҡа килә (стандарт фото — һәм кинокамералар модификациялары ҡулланыла). Эндоскопик тикшереү һөҙөмтәләрен документлаштырыу теләһә ниндәй ағзала барған патологик процестар динамикаһын объектив өйрәнергә ярҙам итә. == Медицинала эндоскопия ысулдарын ҡулланыу == Эндоскопик тикшереү алымдары әлеге ваҡытта төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалауҙа ла, дауалауҙа ла ҡулланыла. Әлеге ваҡытта эндоскопик тикшереү ысулдары төрлө ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Хәҙерге эндоскопия төрлө ағзаларҙың (ашҡаҙан,, [[бәүел ҡыуығы]], [[үпкә]]) күп кенә ауырыуҙарын, бигерәк тә онкологик ауырыуҙарының (рак) иртә стадияларын таныуҙа айырым роль уйнай. Йыш ҡына эндоскопияны маҡсатлы (күреү контроле аҫтында) биопсия, дауалау саралары (дарыуҙар индереү), зондлау менән берләштерәләр. [[Файл:Эндоскопическая_стойка.jpg|мини|356x356пкс|«Һаулыҡ һаҡлау 2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә «ЭлеПС» төп лапароскопик комплексы.]] == Эндоскопия төрҙәре == * Ангиоскопия — тамырҙар * Амниоскопия — йөклөлөктөң һуңғы өс айында ғоман тирәһендәге һыуҙарҙы һәм ғоман тышсаларын тикшереү * Быуындар артроскопияһы. * Бронхоскопия — бронхаларҙы тикшереү. * Вентрикулоскопия — баш мейеһенең ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтары. * Эзофагогастродуоденоскопия — ашҡаҙан юлын, ашҡаҙан ҡыуышлығын һәм ун ике бармаҡ эсәген тикшереү. * Гистероскопия — аналыҡ ҡыуышлығын тикшереү. * Кардиоскопия — [[йөрәк]] ҡыуышлыҡтарын (камералар) тикшереү. * Колоноскопия — йыуан эсәктең лайлалы тышсаһын тикшереү. * Кольпоскопия — еңсәгә инеү һәм еңсә диуарҙарын тикшереү. * Лапароскопия — ҡорһаҡ ҡыуышлығы. * Ларингоскопия — ҡурылдай. * Назофарингоскопия — танау ҡыуышлығын һәм ҡурылдай ҡыуышлығын тикшереү. * Отоскопия — тышҡы ишетеү каналын һәм барабан ярыһын тикшереү. * [[:ru:Ректороманоскопия|Ректороманоскопия]] — тура эсәкте ҡаты ректоскоп ярҙамында (проктологҡа яҙылғанда) һәм һығылмалы эндоскоп ярҙамында сигма эсәгенең дисталь бүлеген (эндоскопистҡа килгәндә) * Торакоскопия — күкрәк ҡыуышлығы * [[:ru:Уретероскопия|Уретроскопия]] — һейҙек үткәргесе көпшәһен * [[:ru:Фистулоскопия|Фистулоскопия]] — эске һәм тышҡы бөтәү яраларҙы тикшереү. * [[:ru:Холангиоскопия|Холангиоскопия]] —үт юлдарынн * [[:ru:Цистоскопия|Цистоскопия]] —бәүел ҡыуығынн == Эндоскопик хирургия == [[Файл:Эндоскоп_(ФЦН_Тюмень).JPG|мини|Нейрохирургия федераль үҙәгендә (Төмән) эндоскопик операция бүлмәһе. ''2013 йыл'']] Эндоскопик ҡорамалдар етештереүҙәге алға китеш һәм микроскопик приборҙар булдырыу оператив техниканың яңы төрөнә — эндоскопик хирургияға килтерә. Был төр операция ваҡытында эндоскоп һәм һығылмалы сүсле ҡоролма аша ҡыуыш ағзаларға йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығына махсуслаштырылған манипуляторҙар индерелә, улар менән мониторҙа үҙ эшен күҙәткән хирург идара итә. Хәҙерге ваҡытта эндоскопик хирургия үт ҡыуығы ауырыуҙары, аппендицит, лимфа төйөндәрен, шешкән туҡымаларҙы алыу, ҡан тамырҙарындағы склероз патологияһын бөтөрөү, йөрәк ишемияһында шунтлау, диск араһындағы грыжаларҙы бөтөрөү кеүек ауырыуҙарҙа киң ҡыуышлы операцияларҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Хәҙер был операциянан һуң өҙлөгөүҙәрҙең минималь процентын биргән иң һаҡсыл, аҙ травматик, ҡанһыҙ хирургия. Бәлки, яҡын киләсәктә эндоскопик хирургия төп хирургик принциптарҙың береһенә әйләнер. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Лукомский Г. И., Березов Ю. Е. |заглавие = Эндоскопическая техника в хирургии |место = М. |год = 1967 }} * {{книга |автор = Логинов А. С. |заглавие = Лапароскопия в клинике внутренних болезней |место = М. |год = 1969 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эндоскопия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{книга |автор = Соколов Л. К. |заглавие = Атлас эндоскопии желудка и двенадцатиперстной кишки |место = М. |год = 1975 }} * {{книга |автор = Долецкий С.Я., Стрекаловский В.П., Климанская Е.В., Сурикова О.А. |заглавие = Эндоскопия органов пищеварительного тракта у детей |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Панцырев Ю.М., Галлингер Ю.И. |заглавие = Оперативная эндоскопия желудочно-кишечного тракта |издательство = «Медицина» |год = 1984 }} * {{книга |автор = Савельев В.С., Буянов В.М., Лукомский Г.И. |заглавие = Руководство по клинической эндоскопии |издательство = «Медицина» |год = 1985 }} * {{книга |автор = Федоров И.В, Сигал Б. И., Одинцов В. В. |заглавие = Эндоскопическая хирургия |издательство = «Медицина» |год = 2001 }} * {{книга |автор = Мёрта Дж. |заглавие = Справочник врача общей практики |страниц = 1230 |isbn = 978-5-89816-001-2 |ответственный = Пер. с англ. канд. мед. наук Алябьевой Ж.Ю., Анкудиновой О.Н., Горбачевой О.Н. и др.; под ред. Нечушкиной В.М., канд. мед. наук Осипова М.А. |издательство = Практика |год = 2003 }} * {{Книга|автор=[[Пучков, Константин Викторович|Пучков К. В.]]|заглавие=Как стать успешным хирургом и оставаться им всю жизнь: научно-популярное издание|год=2019|место=М.|издательство=КНОРУС|страниц=208}} * {{Книга|ref=Хрячков и др.|автор=Хрячков В. В., Федосов Ю. Н., Давыдов А. И., Шумилов В. Г., Федько Р. В.|заглавие=Эндоскопия. Базовый курс лекций: учебное пособие|год=2012|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|страниц=160|isbn=978-5-9704-2330-1}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=эндоскопия}} * «''[[s:МСЭ2/Эндоскопия|Эндоскопия]]''» — статья в [[:ru:Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг. [[Категория:Эндоскопия]] j6w76q1n7svkjoafk3am1ckmundt0n0 14 201056 1297566 2026-05-20T13:41:38Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Медицина диагностикаһының инструменталь ысулдары]] 1297566 wikitext text/x-wiki [[Категория:Медицина диагностикаһының инструменталь ысулдары]] 76eh4709ajwvvu4spiyo7eyas85s1ge 14 201057 1297567 2026-05-20T13:43:54Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Диагностик ысулдар| ]] 1297567 wikitext text/x-wiki [[Категория:Диагностик ысулдар| ]] hrhpv7z41b2vj4g0jovo89zydrv3jr6 1 201058 1297569 2026-05-20T14:19:34Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Эндоскопия|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1297569 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Эндоскопия|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} dm33vdzip0ewnqcds84ws0jq9epgufr 0 201059 1297581 2026-05-20T17:03:59Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Порт |Тип и специализация порта = Морской пассажирский порт |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Порт Ванасадам в 2011 году |местонахождение... 1297581 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Морской пассажирский порт |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Порт Ванасадам в 2011 году |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 год) |пропускная способность = |время навигации = 1 января — <br>31 декабря |форма управления = государственное акционерное общество |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтийский вокзал (Таллин)|Балтийский вокзал]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Таллинский аэропорт им. Леннарта Мери]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Морской торговый порт''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Торговый порт''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡала үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ порты. 0404tf04cgr7274pblqlsfhr84r93lx 1297584 1297581 2026-05-20T17:15:49Z Вәхит 24644 1297584 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтийский вокзал]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == 3fsmplsb0z6dghsu0ngd4hwz2pvfqwx 1297586 1297584 2026-05-20T17:25:39Z Вәхит 24644 1297586 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтик вокзалы]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ванасадам «Таллин порты» дәүләт предприятиеһының биш портының береһе. Эстонияның иң ҙур пассажирҙар порты булып тора<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|title=Helsinki set to become world's busiest sea passenger port|website=Yle Uutiset|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215604/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|url-status=live}}</ref> һәм донъя стандарттарына тап килә (2019 йылда порт 10,64 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндергән)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|title=Годовой пассажиропоток в Таллиннском порту поставил очередной рекорд|author=ERR|website=ERR|date=2020-01-13|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125119/https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|url-status=live}}</ref>). [[Файл:Port of Tallinn in 2019.01.jpg|мини|190пкс|''А'' терминалына инеү урыны]] Портта 2 пассажир терминалы (A һәм D)<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|lang=en|website=Port of Tallinn}}</ref>, бер йөк терминалы (B) һәм круиз терминалы эшләй. Уның причалдарының дөйөм оҙонлоғо 5,141 км тәшкил итә<ref name=":3" />. Причалдар һаны — 24[9], ярҙамсы причалдар менән бергә — 33<ref name=":3" />. == Пассажирҙар трафигы == {| class="standard" style="text-align:right; margin:left" |+ Таллин пассажирҙар портына килгән һәм киткән пассажирҙарҙың йыллыҡ статистикаһы<ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/statistika/ |title=Статистика Таллинского порта |access-date=2023-03-12 |archive-date=2023-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162730/https://www.ts.ee/statistika/ |url-status=live }}</ref> |- ! Йыл !2001!!2002!!2003!!2004!!2005!!2006!!2007!!2008!!2009!!2010!!2011!!2012!!2013!!2014!!2015!!2016!!2017!!2018!!2019!!2020!!2021!!2022!!2023 |- ! Млн. кеше. |5,74 |5,94 |5,86 |6,74 |7,01 |6,76 |6,51 |7,25 |7,26 | 7,92 || 8,48 || 8,84 || 9,24 || 9,57 || 9,79 |10,2 ||10,6||10,6||10,6||4,33||3,54||7,21||8,00 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография товарищества «Общественная польза» |год =1892 |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} * {{книга|автор = Янышев Л.|заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 24. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография Министерства Путей Сообщения |год =1897 |страницы = |страниц =45 |тираж = |ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.portoftallinn.com/?k=3&p1=10&p2=204&t=map+of+harbour+area Карта окрестностей порта] pjuh9nwk2hjr4r8e49z006ppb4bo2wz 1297657 1297586 2026-05-21T09:32:22Z Вәхит 24644 /* Дөйөм мәғлүмәттәр */ 1297657 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтик вокзалы]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ванасадам «Таллин порты» дәүләт предприятиеһының биш портының береһе. Эстонияның иң ҙур пассажирҙар порты булып тора<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|title=Helsinki set to become world's busiest sea passenger port|website=Yle Uutiset|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215604/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|url-status=live}}</ref> һәм донъя стандарттарына тап килә (2019 йылда порт 10,64 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндергән)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|title=Годовой пассажиропоток в Таллиннском порту поставил очередной рекорд|author=ERR|website=ERR|date=2020-01-13|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125119/https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|url-status=live}}</ref>). [[Файл:Port of Tallinn in 2019.01.jpg|мини|190пкс|''А'' терминалына инеү урыны]] Портта 2 пассажир терминалы (A һәм D)<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|lang=en|website=Port of Tallinn}}</ref>, бер йөк терминалы (B) һәм круиз терминалы эшләй. Уның причалдарының дөйөм оҙонлоғо 5,141 км тәшкил итә<ref name=":3" />. Причалдар һаны — 24[9], ярҙамсы причалдар менән бергә — 33<ref name=":3" />. Круиз суднолары өсөн тәғәйенләнгән порттың беренсе причалдың оҙонлоғо 340 метр. Уның төҙөлөшө 2004 йылдың яҙында тамамлана, хаҡы 80 млн [[эстон кронаһы|крона]] (5,1 млн [[евро]]) тәшкил итә. Причалға максималь оҙонлоғо 340 метр, киңлеге 42 метр һәм ултырышлығы 10,3 метр булған [[судно]]лар туҡтай ала<ref name=":3" />. Порт аша үткән круиз пассажир суднолары һаны 12 йыл рәттән (2019 йылға тиклем) ыңғай яҡҡа үҫә<ref name=":0" />, шул иҫәптән [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] менән хеҙмәттәшлек иҫәбенә. Таллинға килгән круиз судноларының һанын һәм күләмдәрен арттырыу өсөн 2013 йылдың майында Таллин порты Ванасадам портында яңы круиз причалы төҙөй башлай. Яңы круиз причалы оҙонлоғо — 340 метр, ул 42 метрға тиклем киңлектәге судтарҙы ҡабул итә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.ehitusuudised.ee/uudised/2013/02/13/tallinna-sadam-ehitab-suurtele-kruiisilaevadele-uue-kai|title=Tallinna Sadam ehitab suurtele kruiisilaevadele uue kai|lang=et|author=Indrek Kald|website=Äripäev. Ehitusuudised|date=2013-02-13}}</ref>. Ванасадам порты составына шулай уҡ 2010 йылда бәләкәй суднолар өсөн төҙөлгән яңы пристань инә<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|title=Vanasadama Jahisadam|lang=et|website=Tallinna Sadam|access-date=2024-12-04|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512102238/http://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|url-status=live}}</ref>. === Даими рейстар === {| class="wikitable" |+ !Ташыусы !Йүнәлеш !Терминал |- |[[Eckerö Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|website=Port of Tallinn|access-date=2023-06-17|archive-date=2023-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617192907/https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|url-status=live}}</ref> |A |- |[[Tallink]] |[[Хельсинки]], [[Мариехамн]], [[Стокгольм]]<ref name=":1" /> |D |- |[[Viking Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1" /> |A |} == Порт тарихы == [[Файл:Hau-Artillery.jpg|мини|слева|Ревель портының [[больверк]]ы . 1817 йыл]] == Пассажирҙар трафигы == {| class="standard" style="text-align:right; margin:left" |+ Таллин пассажирҙар портына килгән һәм киткән пассажирҙарҙың йыллыҡ статистикаһы<ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/statistika/ |title=Статистика Таллинского порта |access-date=2023-03-12 |archive-date=2023-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162730/https://www.ts.ee/statistika/ |url-status=live }}</ref> |- ! Йыл !2001!!2002!!2003!!2004!!2005!!2006!!2007!!2008!!2009!!2010!!2011!!2012!!2013!!2014!!2015!!2016!!2017!!2018!!2019!!2020!!2021!!2022!!2023 |- ! Млн. кеше. |5,74 |5,94 |5,86 |6,74 |7,01 |6,76 |6,51 |7,25 |7,26 | 7,92 || 8,48 || 8,84 || 9,24 || 9,57 || 9,79 |10,2 ||10,6||10,6||10,6||4,33||3,54||7,21||8,00 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография товарищества «Общественная польза» |год =1892 |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} * {{книга|автор = Янышев Л.|заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 24. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография Министерства Путей Сообщения |год =1897 |страницы = |страниц =45 |тираж = |ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.portoftallinn.com/?k=3&p1=10&p2=204&t=map+of+harbour+area Карта окрестностей порта] ha7waxqybt39qa7kjc7eoqwesekpoyj 1297658 1297657 2026-05-21T09:56:29Z Вәхит 24644 /* Порт тарихы */ 1297658 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтик вокзалы]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ванасадам «Таллин порты» дәүләт предприятиеһының биш портының береһе. Эстонияның иң ҙур пассажирҙар порты булып тора<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|title=Helsinki set to become world's busiest sea passenger port|website=Yle Uutiset|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215604/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|url-status=live}}</ref> һәм донъя стандарттарына тап килә (2019 йылда порт 10,64 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндергән)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|title=Годовой пассажиропоток в Таллиннском порту поставил очередной рекорд|author=ERR|website=ERR|date=2020-01-13|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125119/https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|url-status=live}}</ref>). [[Файл:Port of Tallinn in 2019.01.jpg|мини|190пкс|''А'' терминалына инеү урыны]] Портта 2 пассажир терминалы (A һәм D)<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|lang=en|website=Port of Tallinn}}</ref>, бер йөк терминалы (B) һәм круиз терминалы эшләй. Уның причалдарының дөйөм оҙонлоғо 5,141 км тәшкил итә<ref name=":3" />. Причалдар һаны — 24[9], ярҙамсы причалдар менән бергә — 33<ref name=":3" />. Круиз суднолары өсөн тәғәйенләнгән порттың беренсе причалдың оҙонлоғо 340 метр. Уның төҙөлөшө 2004 йылдың яҙында тамамлана, хаҡы 80 млн [[эстон кронаһы|крона]] (5,1 млн [[евро]]) тәшкил итә. Причалға максималь оҙонлоғо 340 метр, киңлеге 42 метр һәм ултырышлығы 10,3 метр булған [[судно]]лар туҡтай ала<ref name=":3" />. Порт аша үткән круиз пассажир суднолары һаны 12 йыл рәттән (2019 йылға тиклем) ыңғай яҡҡа үҫә<ref name=":0" />, шул иҫәптән [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] менән хеҙмәттәшлек иҫәбенә. Таллинға килгән круиз судноларының һанын һәм күләмдәрен арттырыу өсөн 2013 йылдың майында Таллин порты Ванасадам портында яңы круиз причалы төҙөй башлай. Яңы круиз причалы оҙонлоғо — 340 метр, ул 42 метрға тиклем киңлектәге судтарҙы ҡабул итә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.ehitusuudised.ee/uudised/2013/02/13/tallinna-sadam-ehitab-suurtele-kruiisilaevadele-uue-kai|title=Tallinna Sadam ehitab suurtele kruiisilaevadele uue kai|lang=et|author=Indrek Kald|website=Äripäev. Ehitusuudised|date=2013-02-13}}</ref>. Ванасадам порты составына шулай уҡ 2010 йылда бәләкәй суднолар өсөн төҙөлгән яңы пристань инә<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|title=Vanasadama Jahisadam|lang=et|website=Tallinna Sadam|access-date=2024-12-04|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512102238/http://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|url-status=live}}</ref>. === Даими рейстар === {| class="wikitable" |+ !Ташыусы !Йүнәлеш !Терминал |- |[[Eckerö Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|website=Port of Tallinn|access-date=2023-06-17|archive-date=2023-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617192907/https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|url-status=live}}</ref> |A |- |[[Tallink]] |[[Хельсинки]], [[Мариехамн]], [[Стокгольм]]<ref name=":1" /> |D |- |[[Viking Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1" /> |A |} == Порт тарихы == [[Файл:Hau-Artillery.jpg|мини|слева|Ревель портының [[больверк]]ы . 1817 йыл]] [[Таллинн|Ревель]] аша диңгеҙ сауҙаһы XIII быуаттан алып бара. XVII быуат аҙағында Ревель портында 300 метр оҙонлоҡтағы мол була, ул ҡала ҡәлғәһенең диңгеҙ ҡапҡаһы янында башлана һәм артабан көнсығыш йүнәлештә бара. XVII быуат аҙағында—XVIII быуат башында мол оҙайтыла. 1713 йылда [[Пётр I]] күрһәтмәһе буйынса генерал-адъютант Девиерға һәм инженер генерал-майор Люберасҡа Ревель гаванен төҙөү йөкмәтелә. Көнбайыш больверк төҙөлә һәм Хәрби гавань барлыҡҡа килә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=41, 42}}. [[Файл:План ревельского порта. 1807.jpg|мини|Порт планы, 1807 йыл]] 1797 йылда портта ике причал була — Сауҙагәр күпере һәм Көнбайыш больверк{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=43}}. 19-сы быуат башында Төньяҡ больверк төҙөлә һәм Яңы хәрби гавань барлыҡҡа килә. Тағы бер ҙур булмаған тулҡын туҡтатҡыс Көнбайыш һәм Төньяҡ больверктар араһында төҙөлә, 1850 йыл башында уны Көнбайыш больверк менән тоташтыралар. Һуңғыһында суднолар өсөн киңлеге 23 м булған үткәүел эшләнә, ә һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән тулҡын туҡтатҡыс Көньяҡ больверк тип атала башлай. 1840 йылдар аҙағында Көнсығыш больверк төҙөлә һәм яңы хәрби гавань бөтә яҡтан да тулҡынландарҙан һаҡлана. [[Файл:Порт Ревель. 1902.jpg|мини|Порт 1900-сы йылдар башында]] 1870 йылда портҡа Балтика тимер юлы һалына, уны Рәсәй тимер юлдар селтәре менән тоташтыра һәм порттың Үҙәк Рәсәй менән [[транспорт]] бәйләнешен тәьмин итә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=47}}. Портты илдең тимер юл селтәренә тоташтырыу уның тауар әйләнешен ныҡ арттыра. Ревель порты ул ваҡытта һыйҙырышлығы ҙур булған караптарҙы ҡабул итә алған{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=2}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=27}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=22, 24, 30}}. 1895 йылда ҡаланың биржа комитеты аҡсаһына «Ревель ҡалаһы» боҙватҡысы төҙөлә, ул портта йыл әйләнәһенә навигацияны тәьмин итә башлай, ҡышҡы осорҙа караптарҙы боҙҙар аша үткәрә<ref>{{книга|автор = Андриенко В. Г. |заглавие = Ледокольный флот России, 1860-е — 1918 гг|место = {{М}}|издательство = Европейские издания|год = 2009|страниц = 531|страницы =76 |isbn = 978-5-98797-037-9}}</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет власы]] осоронда, 1971 йылда, Таллин диңгеҙ сауҙа порты [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә<ref name="est">{{Книга|автор=|заглавие=Советская Эстония|ответственный=Гл. ред. Г. Наан|издание=Энциклопедический справочник|место=Таллин|издательство=Валгус|год=1979|страницы=401|страниц=440}}</ref>. == Пассажирҙар трафигы == {| class="standard" style="text-align:right; margin:left" |+ Таллин пассажирҙар портына килгән һәм киткән пассажирҙарҙың йыллыҡ статистикаһы<ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/statistika/ |title=Статистика Таллинского порта |access-date=2023-03-12 |archive-date=2023-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162730/https://www.ts.ee/statistika/ |url-status=live }}</ref> |- ! Йыл !2001!!2002!!2003!!2004!!2005!!2006!!2007!!2008!!2009!!2010!!2011!!2012!!2013!!2014!!2015!!2016!!2017!!2018!!2019!!2020!!2021!!2022!!2023 |- ! Млн. кеше. |5,74 |5,94 |5,86 |6,74 |7,01 |6,76 |6,51 |7,25 |7,26 | 7,92 || 8,48 || 8,84 || 9,24 || 9,57 || 9,79 |10,2 ||10,6||10,6||10,6||4,33||3,54||7,21||8,00 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография товарищества «Общественная польза» |год =1892 |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} * {{книга|автор = Янышев Л.|заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 24. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография Министерства Путей Сообщения |год =1897 |страницы = |страниц =45 |тираж = |ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.portoftallinn.com/?k=3&p1=10&p2=204&t=map+of+harbour+area Карта окрестностей порта] 4av06i81hoy86gzdxov3cqnk3oyy2tq 1297659 1297658 2026-05-21T09:58:04Z Вәхит 24644 added [[Category:«Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән ойошмалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297659 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтик вокзалы]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ванасадам «Таллин порты» дәүләт предприятиеһының биш портының береһе. Эстонияның иң ҙур пассажирҙар порты булып тора<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|title=Helsinki set to become world's busiest sea passenger port|website=Yle Uutiset|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215604/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|url-status=live}}</ref> һәм донъя стандарттарына тап килә (2019 йылда порт 10,64 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндергән)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|title=Годовой пассажиропоток в Таллиннском порту поставил очередной рекорд|author=ERR|website=ERR|date=2020-01-13|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125119/https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|url-status=live}}</ref>). [[Файл:Port of Tallinn in 2019.01.jpg|мини|190пкс|''А'' терминалына инеү урыны]] Портта 2 пассажир терминалы (A һәм D)<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|lang=en|website=Port of Tallinn}}</ref>, бер йөк терминалы (B) һәм круиз терминалы эшләй. Уның причалдарының дөйөм оҙонлоғо 5,141 км тәшкил итә<ref name=":3" />. Причалдар һаны — 24[9], ярҙамсы причалдар менән бергә — 33<ref name=":3" />. Круиз суднолары өсөн тәғәйенләнгән порттың беренсе причалдың оҙонлоғо 340 метр. Уның төҙөлөшө 2004 йылдың яҙында тамамлана, хаҡы 80 млн [[эстон кронаһы|крона]] (5,1 млн [[евро]]) тәшкил итә. Причалға максималь оҙонлоғо 340 метр, киңлеге 42 метр һәм ултырышлығы 10,3 метр булған [[судно]]лар туҡтай ала<ref name=":3" />. Порт аша үткән круиз пассажир суднолары һаны 12 йыл рәттән (2019 йылға тиклем) ыңғай яҡҡа үҫә<ref name=":0" />, шул иҫәптән [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] менән хеҙмәттәшлек иҫәбенә. Таллинға килгән круиз судноларының һанын һәм күләмдәрен арттырыу өсөн 2013 йылдың майында Таллин порты Ванасадам портында яңы круиз причалы төҙөй башлай. Яңы круиз причалы оҙонлоғо — 340 метр, ул 42 метрға тиклем киңлектәге судтарҙы ҡабул итә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.ehitusuudised.ee/uudised/2013/02/13/tallinna-sadam-ehitab-suurtele-kruiisilaevadele-uue-kai|title=Tallinna Sadam ehitab suurtele kruiisilaevadele uue kai|lang=et|author=Indrek Kald|website=Äripäev. Ehitusuudised|date=2013-02-13}}</ref>. Ванасадам порты составына шулай уҡ 2010 йылда бәләкәй суднолар өсөн төҙөлгән яңы пристань инә<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|title=Vanasadama Jahisadam|lang=et|website=Tallinna Sadam|access-date=2024-12-04|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512102238/http://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|url-status=live}}</ref>. === Даими рейстар === {| class="wikitable" |+ !Ташыусы !Йүнәлеш !Терминал |- |[[Eckerö Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|website=Port of Tallinn|access-date=2023-06-17|archive-date=2023-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617192907/https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|url-status=live}}</ref> |A |- |[[Tallink]] |[[Хельсинки]], [[Мариехамн]], [[Стокгольм]]<ref name=":1" /> |D |- |[[Viking Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1" /> |A |} == Порт тарихы == [[Файл:Hau-Artillery.jpg|мини|слева|Ревель портының [[больверк]]ы . 1817 йыл]] [[Таллинн|Ревель]] аша диңгеҙ сауҙаһы XIII быуаттан алып бара. XVII быуат аҙағында Ревель портында 300 метр оҙонлоҡтағы мол була, ул ҡала ҡәлғәһенең диңгеҙ ҡапҡаһы янында башлана һәм артабан көнсығыш йүнәлештә бара. XVII быуат аҙағында—XVIII быуат башында мол оҙайтыла. 1713 йылда [[Пётр I]] күрһәтмәһе буйынса генерал-адъютант Девиерға һәм инженер генерал-майор Люберасҡа Ревель гаванен төҙөү йөкмәтелә. Көнбайыш больверк төҙөлә һәм Хәрби гавань барлыҡҡа килә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=41, 42}}. [[Файл:План ревельского порта. 1807.jpg|мини|Порт планы, 1807 йыл]] 1797 йылда портта ике причал була — Сауҙагәр күпере һәм Көнбайыш больверк{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=43}}. 19-сы быуат башында Төньяҡ больверк төҙөлә һәм Яңы хәрби гавань барлыҡҡа килә. Тағы бер ҙур булмаған тулҡын туҡтатҡыс Көнбайыш һәм Төньяҡ больверктар араһында төҙөлә, 1850 йыл башында уны Көнбайыш больверк менән тоташтыралар. Һуңғыһында суднолар өсөн киңлеге 23 м булған үткәүел эшләнә, ә һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән тулҡын туҡтатҡыс Көньяҡ больверк тип атала башлай. 1840 йылдар аҙағында Көнсығыш больверк төҙөлә һәм яңы хәрби гавань бөтә яҡтан да тулҡынландарҙан һаҡлана. [[Файл:Порт Ревель. 1902.jpg|мини|Порт 1900-сы йылдар башында]] 1870 йылда портҡа Балтика тимер юлы һалына, уны Рәсәй тимер юлдар селтәре менән тоташтыра һәм порттың Үҙәк Рәсәй менән [[транспорт]] бәйләнешен тәьмин итә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=47}}. Портты илдең тимер юл селтәренә тоташтырыу уның тауар әйләнешен ныҡ арттыра. Ревель порты ул ваҡытта һыйҙырышлығы ҙур булған караптарҙы ҡабул итә алған{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=2}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=27}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=22, 24, 30}}. 1895 йылда ҡаланың биржа комитеты аҡсаһына «Ревель ҡалаһы» боҙватҡысы төҙөлә, ул портта йыл әйләнәһенә навигацияны тәьмин итә башлай, ҡышҡы осорҙа караптарҙы боҙҙар аша үткәрә<ref>{{книга|автор = Андриенко В. Г. |заглавие = Ледокольный флот России, 1860-е — 1918 гг|место = {{М}}|издательство = Европейские издания|год = 2009|страниц = 531|страницы =76 |isbn = 978-5-98797-037-9}}</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет власы]] осоронда, 1971 йылда, Таллин диңгеҙ сауҙа порты [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә<ref name="est">{{Книга|автор=|заглавие=Советская Эстония|ответственный=Гл. ред. Г. Наан|издание=Энциклопедический справочник|место=Таллин|издательство=Валгус|год=1979|страницы=401|страниц=440}}</ref>. == Пассажирҙар трафигы == {| class="standard" style="text-align:right; margin:left" |+ Таллин пассажирҙар портына килгән һәм киткән пассажирҙарҙың йыллыҡ статистикаһы<ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/statistika/ |title=Статистика Таллинского порта |access-date=2023-03-12 |archive-date=2023-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162730/https://www.ts.ee/statistika/ |url-status=live }}</ref> |- ! Йыл !2001!!2002!!2003!!2004!!2005!!2006!!2007!!2008!!2009!!2010!!2011!!2012!!2013!!2014!!2015!!2016!!2017!!2018!!2019!!2020!!2021!!2022!!2023 |- ! Млн. кеше. |5,74 |5,94 |5,86 |6,74 |7,01 |6,76 |6,51 |7,25 |7,26 | 7,92 || 8,48 || 8,84 || 9,24 || 9,57 || 9,79 |10,2 ||10,6||10,6||10,6||4,33||3,54||7,21||8,00 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография товарищества «Общественная польза» |год =1892 |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} * {{книга|автор = Янышев Л.|заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 24. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография Министерства Путей Сообщения |год =1897 |страницы = |страниц =45 |тираж = |ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.portoftallinn.com/?k=3&p1=10&p2=204&t=map+of+harbour+area Карта окрестностей порта] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән ойошмалар]] 1btljslsjnd3vu76gf9sf9anqnjn7ns 1297662 1297659 2026-05-21T10:18:22Z Вәхит 24644 added [[Category:Таллинн порттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297662 wikitext text/x-wiki {{Порт |Тип и специализация порта = Диңгеҙ сауҙаһы порты |Название = Ванасадам |Оригинальное название = |Фото = Old City Harbour, Tallinn.jpg |Ширина = |подпись к фотографии = Ванасадам порты 2011 йылда |местонахождение = {{Флагификация|Эстония}}, [[Таллин]] |locode = EEVAN |общая площадь = |площадь акватории = 94 га |площадь территории = 56 га |грузооборот = 4,7 млн т (2022 йыл) |пропускная способность = |время навигации = 1 ғинуар — <br>31 декабрь |форма управления = дәүләт акционерҙар йәмғиәте |к-во и длина причалов = 33; 5141 м |к-во портовых кранов = |глубина у причала = 10,8 м |характеристика воды = |наличие собственного флота = |транспортные развязки = |лоцпост = |радиосвязь = |наличие РЛС = |наличие маяков, ориентиров = |стивидоры = |название должности управляющего портом = |инициалы = |название должности доп = |инициалы доп = |дополнительные услуги = |ближайшие порты = [[Пальяссааре (порт)|Пальяссааре]], [[Пирита (порт)|Пирита]] |ближайшая ж/д станция = [[Балтик вокзалы (Таллин)|Балтик вокзалы]] |ближайший аэропорт = [[Таллин (аэропорт)|Леннарта Мери исемендәге Таллинн аэропорты]] |В литературе = |официальный сайт = https://www.ts.ee/vanasadam/ |Вставка = |Координаты = |Имя шаблона = }} '''Ва́наса́дам'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609399231/tramvaj-nachnet-hodit-v-vanasadam-s-janvarja|title=Трамвай начнет ходить в Ванасадам с января|lang=ru|author=Марко Тооминг|website=ERR|date=2014-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|title=Круизная зона порта Ванасадам|lang=ru|website=Таллиннские дни моря|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-11-06|archive-url=https://archive.today/20241106193919/https://www.tallinnamerepaevad.ee/sadamad?lang=ru|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Vanasadam}}, код: EEVAN<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|title=Vanasadam|lang=et|website=Sadamaregister|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208161609/https://www.sadamaregister.ee/sadam/166|url-status=live}}</ref>), '''Иҫке порт'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|title=Строительство трамвайной ветки в Старый порт изменит до середины августа движение трамваев в направлении Копли|lang=ru|author=Tallinna Linnaosavalitsus|website=Tallinn|date=2024-04-24|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622135239/https://www.tallinn.ee/ru/novosti/stroitelstvo-tramvaynoy-vetki-v-staryy-port-izmenit-do-serediny-avgusta-dvizhenie-tramvaev-v|url-status=live}}</ref>, '''Таллин пассажирҙар порты'''<ref>{{Cite web|url=https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|title=Таллин для пассажиров — транспорт, пересадки, трансферы|lang=ru|website=Baltic Shuttle|access-date=2024-12-04|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912220159/https://www.balticshuttle.ee/destinations/tallinn#h-3|url-status=live}}</ref>, элек '''Таллин диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Tallinna Merekaubasadam}}), '''Диңгеҙ сауҙаһы порты''' ({{lang-et|Merekaubasadam}})<ref name=":2" /> и '''Сауҙа порты''' ({{lang-et|Kaubasadam}})<ref name=":2">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96008668&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Vanasadam|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref> — [[Эстония]]ның [[Таллинн]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан диңгеҙ [[порт]]ы. [[Урта быуаттар]] аҙағынан XX быуат аҙағына тиклем хәҙерге Эстония территорияһында иң ҙур сауҙа порты булып тора. 1990-сы йылдарҙан [[Хельсинки]] һәм [[Стокгольм]]ға паромдар рейстарын хеҙмәтләндерә, Шулай уҡ [[Европа]]ның башҡа порттарына һирәкләп рейстар яһай. Навигация осоро — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем. Порт ''[[Таллин порты|«Tallinna Sadam AS»]]'' дәүләт акционерҙар йәмғиәте тарафынан идара ителә. Порттың теркәлеү адресы: Садам урамы, 25<ref name=":3" />. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ванасадам «Таллин порты» дәүләт предприятиеһының биш портының береһе. Эстонияның иң ҙур пассажирҙар порты булып тора<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|title=Helsinki set to become world's busiest sea passenger port|website=Yle Uutiset|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215604/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/helsinki_set_to_become_worlds_busiest_sea_passenger_port/9755652|url-status=live}}</ref> һәм донъя стандарттарына тап килә (2019 йылда порт 10,64 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндергән)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|title=Годовой пассажиропоток в Таллиннском порту поставил очередной рекорд|author=ERR|website=ERR|date=2020-01-13|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125119/https://rus.err.ee/1023359/godovoj-passazhiropotok-v-tallinnskom-portu-postavil-ocherednoj-rekord|url-status=live}}</ref>). [[Файл:Port of Tallinn in 2019.01.jpg|мини|190пкс|''А'' терминалына инеү урыны]] Портта 2 пассажир терминалы (A һәм D)<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|lang=en|website=Port of Tallinn}}</ref>, бер йөк терминалы (B) һәм круиз терминалы эшләй. Уның причалдарының дөйөм оҙонлоғо 5,141 км тәшкил итә<ref name=":3" />. Причалдар һаны — 24[9], ярҙамсы причалдар менән бергә — 33<ref name=":3" />. Круиз суднолары өсөн тәғәйенләнгән порттың беренсе причалдың оҙонлоғо 340 метр. Уның төҙөлөшө 2004 йылдың яҙында тамамлана, хаҡы 80 млн [[эстон кронаһы|крона]] (5,1 млн [[евро]]) тәшкил итә. Причалға максималь оҙонлоғо 340 метр, киңлеге 42 метр һәм ултырышлығы 10,3 метр булған [[судно]]лар туҡтай ала<ref name=":3" />. Порт аша үткән круиз пассажир суднолары һаны 12 йыл рәттән (2019 йылға тиклем) ыңғай яҡҡа үҫә<ref name=":0" />, шул иҫәптән [[Таллин (аэропорт)|Таллин аэропорты]] менән хеҙмәттәшлек иҫәбенә. Таллинға килгән круиз судноларының һанын һәм күләмдәрен арттырыу өсөн 2013 йылдың майында Таллин порты Ванасадам портында яңы круиз причалы төҙөй башлай. Яңы круиз причалы оҙонлоғо — 340 метр, ул 42 метрға тиклем киңлектәге судтарҙы ҡабул итә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.ehitusuudised.ee/uudised/2013/02/13/tallinna-sadam-ehitab-suurtele-kruiisilaevadele-uue-kai|title=Tallinna Sadam ehitab suurtele kruiisilaevadele uue kai|lang=et|author=Indrek Kald|website=Äripäev. Ehitusuudised|date=2013-02-13}}</ref>. Ванасадам порты составына шулай уҡ 2010 йылда бәләкәй суднолар өсөн төҙөлгән яңы пристань инә<ref>{{Cite web|url=https://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|title=Vanasadama Jahisadam|lang=et|website=Tallinna Sadam|access-date=2024-12-04|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512102238/http://www.ts.ee/vanasadama-jahisadam/|url-status=live}}</ref>. === Даими рейстар === {| class="wikitable" |+ !Ташыусы !Йүнәлеш !Терминал |- |[[Eckerö Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|title=Old City Harbour|website=Port of Tallinn|access-date=2023-06-17|archive-date=2023-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617192907/https://www.ts.ee/en/old-city-harbour/|url-status=live}}</ref> |A |- |[[Tallink]] |[[Хельсинки]], [[Мариехамн]], [[Стокгольм]]<ref name=":1" /> |D |- |[[Viking Line]] |[[Хельсинки]]<ref name=":1" /> |A |} == Порт тарихы == [[Файл:Hau-Artillery.jpg|мини|слева|Ревель портының [[больверк]]ы . 1817 йыл]] [[Таллинн|Ревель]] аша диңгеҙ сауҙаһы XIII быуаттан алып бара. XVII быуат аҙағында Ревель портында 300 метр оҙонлоҡтағы мол була, ул ҡала ҡәлғәһенең диңгеҙ ҡапҡаһы янында башлана һәм артабан көнсығыш йүнәлештә бара. XVII быуат аҙағында—XVIII быуат башында мол оҙайтыла. 1713 йылда [[Пётр I]] күрһәтмәһе буйынса генерал-адъютант Девиерға һәм инженер генерал-майор Люберасҡа Ревель гаванен төҙөү йөкмәтелә. Көнбайыш больверк төҙөлә һәм Хәрби гавань барлыҡҡа килә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=41, 42}}. [[Файл:План ревельского порта. 1807.jpg|мини|Порт планы, 1807 йыл]] 1797 йылда портта ике причал була — Сауҙагәр күпере һәм Көнбайыш больверк{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=43}}. 19-сы быуат башында Төньяҡ больверк төҙөлә һәм Яңы хәрби гавань барлыҡҡа килә. Тағы бер ҙур булмаған тулҡын туҡтатҡыс Көнбайыш һәм Төньяҡ больверктар араһында төҙөлә, 1850 йыл башында уны Көнбайыш больверк менән тоташтыралар. Һуңғыһында суднолар өсөн киңлеге 23 м булған үткәүел эшләнә, ә һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән тулҡын туҡтатҡыс Көньяҡ больверк тип атала башлай. 1840 йылдар аҙағында Көнсығыш больверк төҙөлә һәм яңы хәрби гавань бөтә яҡтан да тулҡынландарҙан һаҡлана. [[Файл:Порт Ревель. 1902.jpg|мини|Порт 1900-сы йылдар башында]] 1870 йылда портҡа Балтика тимер юлы һалына, уны Рәсәй тимер юлдар селтәре менән тоташтыра һәм порттың Үҙәк Рәсәй менән [[транспорт]] бәйләнешен тәьмин итә{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=47}}. Портты илдең тимер юл селтәренә тоташтырыу уның тауар әйләнешен ныҡ арттыра. Ревель порты ул ваҡытта һыйҙырышлығы ҙур булған караптарҙы ҡабул итә алған{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=2}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=27}}{{sfn|Руммель В. В.|1892|с=22, 24, 30}}. 1895 йылда ҡаланың биржа комитеты аҡсаһына «Ревель ҡалаһы» боҙватҡысы төҙөлә, ул портта йыл әйләнәһенә навигацияны тәьмин итә башлай, ҡышҡы осорҙа караптарҙы боҙҙар аша үткәрә<ref>{{книга|автор = Андриенко В. Г. |заглавие = Ледокольный флот России, 1860-е — 1918 гг|место = {{М}}|издательство = Европейские издания|год = 2009|страниц = 531|страницы =76 |isbn = 978-5-98797-037-9}}</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет власы]] осоронда, 1971 йылда, Таллин диңгеҙ сауҙа порты [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә<ref name="est">{{Книга|автор=|заглавие=Советская Эстония|ответственный=Гл. ред. Г. Наан|издание=Энциклопедический справочник|место=Таллин|издательство=Валгус|год=1979|страницы=401|страниц=440}}</ref>. == Пассажирҙар трафигы == {| class="standard" style="text-align:right; margin:left" |+ Таллин пассажирҙар портына килгән һәм киткән пассажирҙарҙың йыллыҡ статистикаһы<ref>{{Cite web |url=https://www.ts.ee/statistika/ |title=Статистика Таллинского порта |access-date=2023-03-12 |archive-date=2023-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162730/https://www.ts.ee/statistika/ |url-status=live }}</ref> |- ! Йыл !2001!!2002!!2003!!2004!!2005!!2006!!2007!!2008!!2009!!2010!!2011!!2012!!2013!!2014!!2015!!2016!!2017!!2018!!2019!!2020!!2021!!2022!!2023 |- ! Млн. кеше. |5,74 |5,94 |5,86 |6,74 |7,01 |6,76 |6,51 |7,25 |7,26 | 7,92 || 8,48 || 8,84 || 9,24 || 9,57 || 9,79 |10,2 ||10,6||10,6||10,6||4,33||3,54||7,21||8,00 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Руммель В. Ю. |заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 12. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография товарищества «Общественная польза» |год =1892 |страницы = |страниц =95 |тираж = |ref=Руммель В. В.}} * {{книга|автор = Янышев Л.|заглавие =Материалы для описания русских портов и истории их сооружения. Выпуск 24. Ревельский порт |место =С-Пб |издательство =Типография Министерства Путей Сообщения |год =1897 |страницы = |страниц =45 |тираж = |ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.portoftallinn.com/?k=3&p1=10&p2=204&t=map+of+harbour+area Карта окрестностей порта] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән ойошмалар]] [[Категория:Таллинн порттары]] ktds2amxhuxdgkymysild9l2ufp2ig5 1 201060 1297582 2026-05-20T17:06:00Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ванасадам|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297582 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ванасадам|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=порт |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} iftg10a2drps8sxwo78vhm7wdqh3wm9 0 201061 1297589 2026-05-20T17:50:58Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152758398|Пехлеви, Хамид Реза]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297589 wikitext text/x-wiki '''Хәмит Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|حمیدرضا پهلوی}}; [[4 июля|4 июль]] 1932, [[Тегеран|Тәһран]] — [[12 июля|12 июль]] 1992, [[Тегеран|Тәһран]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Иран шаһы Реза Пәһләүиҙең улы һәм Иран шаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Хәмит Реза Пәһләүи 1932 йылдың 4 июлендә тыуа. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]<nowiki/>ҙең һәм уның дүртенсе һәм иң һөйөклө ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың кесе улы була<ref name=":0">Reza Shah Pahlavi.&#x20;Iran Chamber Society.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref><ref name=":1">pahlavi3.&#x20;''www.royalark.net''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ата-әсәһе 1923 йылда өйләнешә<ref name=":0" /><ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Әсәһе шаһ Ҡажарҙар династияһынан<ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Хәмит Резанан тыш, шаһ Реза һәм Әсмәттең тағы ла өс улы һәм бер ҡыҙы була: Абдул Реза Пәһләүи, [[Пехлеви, Ахмад Реза|Әхмәт Реза Пәһләүи]], [[Пехлеви, Махмуд Реза|Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм Фатимә Пәһләүи<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайында]] йәшәй<ref name="Childress2011" /> Хәмит Реза [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Тәһран|Тәһранда]] белем ала<ref name=":2">The Pahlavi Dynasty, Genealogy.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. 1947 йылдың сентябрендә Вашингтондағы Honeywell Foundation юғары мәктәбендә уҡығанда, ул Голливудҡа поезға ултырып (Калифорния штаты) Лос-Анджелестың Калифорния университетында уҡыған ағаһы Мәхмүткә барыу өсөн дәрестәрҙе ҡалдыра. Хәмит Реза быны үҙенең урта мәктәбендә уҡыусы ҡыҙҙар булмауы, шулай уҡ өйөн һағыныуы менән аңлата. Өс ай элек ул Парижға барыр өсөн Ньюпорттағы (Ротин-Айленд штаты) урта мәктәпте ҡалдырып, шундай уҡ ҡылыҡ күрһәтә . == Шәхси тормошо == Хәмит Реза өс тапҡыр өйләнгән һәм уның дүрт балаһы булған<ref>Predecessors and short history.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.</ref>. 1951 йылдың мартында Тәһранда тәүге тапҡыр Мина Дәүләтшаһиға өйләнгән<ref>Dowlatshahi family.&#x20;Qajar Pages.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 февраля 2013 года.</ref>. Был никахтан бер ҡыҙ тыуа: * Нилүфәр Пәһләүи (1953 йылдың 14 июлендә тыуған) 1959 йылда Хәмит Реза Һома Хәмәнәгә өйләнгән, был никахта бер ул һәм бер ҡыҙ тыуған: * Бехзад Пәһләүи (1957 — 19 декабрь 1981), бер ни тиклем ваҡыт [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияла]] йәшәй, әммә шаһ Мөхәммәт Реза тарафынан Иранға ҡайтарыла һәм Тәһрандағы хәрби мәктәптә уҡый <ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}</ref> . Өйләнгән, бер улы булған. Героинды артыҡ ҡулланыуҙан мәрхүм була<ref name=":1" />. * Нәзәҡ Пәһләүи (12 февраль 1958 йыл — 27 декабрь 1987 йыл ) — фотограф булып эшләй. 1980 йылда Маркус Винсент Майнардиға кейәүгә сыға. Һуңынан парҙар айырылыша. Уларҙың балалары булмай<ref name=":1" /><ref name=":3">Nazak.&#x20;''Argentic''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 6 октября 2018 года.</ref> 1974 йылда Хәмит Реза өсөнсө тапҡыр Дорис Томасҡа (1939—2005) өйләнә. Ирле-ҡатынлының бер улы була: * Джафар Пәһләүи (1975 йылда тыуған) 1962 йылда ғауғалы тормош алып барыуы арҡаһында Хәмит Реза принц титулынан мәхрүм ителә, шаһ уны һарайға килеүен тыя<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Alam, Asadollah.''&#x20;[[iarchive:shahiconfidentia0000alam|The Shah and I]].&nbsp;— London and New York: [[I.B. Tauris|IB Tauris]], 1991.&nbsp;— С.&nbsp;[[iarchive:shahiconfidentia0000alam/page/245|245]].&nbsp;— ISBN 1-85043-340-2.</span></ref> . == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе ҡолатҡан [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Хәмит Реза Иранда ҡала һәм исемен Ислами тип үҙгәртә<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Alam, Asadollah.''&#x20;[[iarchive:shahiconfidentia0000alam|The Shah and I]].&nbsp;— London and New York: [[I.B. Tauris|IB Tauris]], 1991.&nbsp;— С.&nbsp;[[iarchive:shahiconfidentia0000alam/page/245|245]].&nbsp;— ISBN 1-85043-340-2.</span></ref> . Әммә 1986 йылда ул берәҙәк булараҡ ҡулға алына<ref name=":3" /><ref name="indiana-gazette">{{Cite news|title=Late Shah's brother interviewed in prison|url=https://newspaperarchive.com/indiana-gazette/1989-08-02/page-4|accessdate=2018-11-26|date=1989-08-02}}</ref>. Хәмит Реза наркотиктарҙы һаҡлауҙа ғәйепләнеп ун йылға Эвин төрмәһенә хөкөм ителә<ref name="indiana-gazette" />. 1989 йылда төрмәлә биргән интервьюһында Хәмит Реза үҙенең ғаилә бәйләнештәре өсөн хөкөм ителеүе хаҡында белдерә<ref name="indiana-gazette" />. Ул шулай уҡ төрмәлә үҙенә яҡшы мөғәмәлә итеүҙәрен һәм «насарыраҡ булыуы ла мөмкин ине» тип билдәләй<ref name="indiana-gazette" />. Уның төрмә камераһында тотҡондар араһында элекке генерал һәм шаһ режимының юғары вазифалы кешеләре була<ref name="indiana-gazette" /> 1992 йылдың июлендә, хөкөм срогын үтәгәндә, йөрәк өйәнәгенән вафат була<ref name=":2" /><ref>Hamid Reza Pahlavi''. Orlando Sentinel. 15 июля 1992.'' Архивировано ''4 ноября 2013. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] rrhtejf2r3m1osotxpg7isuunnul1cc 1297590 1297589 2026-05-20T17:56:52Z Юлдашева Луиза 18980 1297590 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хәмит Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|حمیدرضا پهلوی}}; [[4 июль]] [[1932 йыл]], [[Тәһран]] — [[12 июль]] [[1992 йыл]], [[Тәһран]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Иран шаһы Реза Пәһләүиҙең улы һәм Иран шаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Хәмит Реза Пәһләүи 1932 йылдың 4 июлендә тыуа. Ул шаһ [[Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның дүртенсе һәм иң һөйөклө ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың кесе улы була<ref name=":0">Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref><ref name=":1">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ата-әсәһе 1923 йылда өйләнешә<ref name=":0" /><ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Әсәһе шаһ Ҡажарҙар династияһынан<ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Хәмит Резанан тыш, шаһ Реза һәм Әсмәттең тағы ла өс улы һәм бер ҡыҙы була: Абдул Реза Пәһләүи, [[Әхмәт Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм Фатимә Пәһләүи<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Тәһран]]дағы [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайында]] йәшәй<ref name="Childress2011" /> Хәмит Реза [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Тәһран]]да белем ала<ref name=":2">The Pahlavi Dynasty, Genealogy. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года</ref>. [[1947 йыл]]дың сентябрендә Вашингтондағы Honeywell Foundation юғары мәктәбендә уҡығанда, ул Голливудҡа поезға ултырып (Калифорния штаты) Лос-Анджелестың Калифорния университетында уҡыған ағаһы Мәхмүткә барыу өсөн дәрестәрҙе ҡалдыра. Хәмит Реза быны үҙенең урта мәктәбендә уҡыусы ҡыҙҙар булмауы, шулай уҡ өйөн һағыныуы менән аңлата. Өс ай элек ул Парижға барыр өсөн Ньюпорттағы (Ротин-Айленд штаты) урта мәктәпте ҡалдырып, шундай уҡ ҡылыҡ күрһәтә. == Шәхси тормошо == Хәмит Реза өс тапҡыр өйләнгән һәм уның дүрт балаһы булған<ref>Predecessors and short history. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.</ref>. 1951 йылдың мартында Тәһранда тәүге тапҡыр Мина Дәүләтшаһиға өйләнгән<ref>Dowlatshahi family. Qajar Pages. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 февраля 2013 года</ref>. Был никахтан бер ҡыҙ тыуа: * Нилүфәр Пәһләүи (1953 йылдың 14 июлендә тыуған) 1959 йылда Хәмит Реза Һома Хәмәнәгә өйләнгән, был никахта бер ул һәм бер ҡыҙ тыуған: * Бехзад Пәһләүи (1957 — 19 декабрь 1981), бер ни тиклем ваҡыт [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй, әммә шаһ Мөхәммәт Реза тарафынан Иранға ҡайтарыла һәм Тәһрандағы хәрби мәктәптә уҡый<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}</ref> . Өйләнгән, бер улы булған. Героинды артыҡ ҡулланыуҙан мәрхүм була<ref name=":1" />. * Нәзәҡ Пәһләүи (12 февраль 1958 йыл — 27 декабрь 1987 йыл) — фотограф булып эшләй. 1980 йылда Маркус Винсент Майнардиға кейәүгә сыға. Һуңынан парҙар айырылыша. Уларҙың балалары булмай<ref name=":1" /><ref name=":3">Nazak. ''Argentic''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 6 октября 2018 года.</ref> 1974 йылда Хәмит Реза өсөнсө тапҡыр Дорис Томасҡа (1939—2005) өйләнә. Ирле-ҡатынлының бер улы була: * Джафар Пәһләүи (1975 йылда тыуған) 1962 йылда ғауғалы тормош алып барыуы арҡаһында Хәмит Реза принц титулынан мәхрүм ителә, шаһ уны һарайға килеүен тыя<ref name="alam" />. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе ҡолатҡан [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Хәмит Реза Иранда ҡала һәм исемен Ислами тип үҙгәртә<ref name=alam/>. Әммә [[1986 йыл]]да ул берәҙәк булараҡ ҡулға алына<ref name=":3" /><ref name="indiana-gazette">{{Cite news|title=Late Shah's brother interviewed in prison|url=https://newspaperarchive.com/indiana-gazette/1989-08-02/page-4|accessdate=2018-11-26|date=1989-08-02}}</ref>. Хәмит Реза наркотиктарҙы һаҡлауҙа ғәйепләнеп ун йылға Эвин төрмәһенә хөкөм ителә<ref name="indiana-gazette" />. 1989 йылда төрмәлә биргән интервьюһында Хәмит Реза үҙенең ғаилә бәйләнештәре өсөн хөкөм ителеүе хаҡында белдерә<ref name="indiana-gazette" />. Ул шулай уҡ төрмәлә үҙенә яҡшы мөғәмәлә итеүҙәрен һәм «насарыраҡ булыуы ла мөмкин ине» тип билдәләй<ref name="indiana-gazette" />. Уның төрмә камераһында тотҡондар араһында элекке генерал һәм шаһ режимының юғары вазифалы кешеләре була<ref name="indiana-gazette" /> 1992 йылдың июлендә, хөкөм срогын үтәгәндә, йөрәк өйәнәгенән вафат була<ref name=":2" /><ref>Hamid Reza Pahlavi''. Orlando Sentinel. 15 июля 1992.'' Архивировано ''4 ноября 2013. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] raau4d4mkajfh84jaquw1nh2pijcd2l 1297592 1297590 2026-05-20T17:58:07Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1297592 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хәмит Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|حمیدرضا پهلوی}}; [[4 июль]] [[1932 йыл]], [[Тәһран]] — [[12 июль]] [[1992 йыл]], [[Тәһран]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Иран шаһы Реза Пәһләүиҙең улы һәм Иран шаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Хәмит Реза Пәһләүи 1932 йылдың 4 июлендә тыуа. Ул шаһ [[Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның дүртенсе һәм иң һөйөклө ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың кесе улы була<ref name=":0">Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref><ref name=":1">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ата-әсәһе 1923 йылда өйләнешә<ref name=":0" /><ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Әсәһе шаһ Ҡажарҙар династияһынан<ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Хәмит Резанан тыш, шаһ Реза һәм Әсмәттең тағы ла өс улы һәм бер ҡыҙы була: Абдул Реза Пәһләүи, [[Әхмәт Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм Фатимә Пәһләүи<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Тәһран]]дағы [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайында]] йәшәй<ref name="Childress2011" /> Хәмит Реза [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Тәһран]]да белем ала<ref name=":2">The Pahlavi Dynasty, Genealogy. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года</ref>. [[1947 йыл]]дың сентябрендә Вашингтондағы Honeywell Foundation юғары мәктәбендә уҡығанда, ул Голливудҡа поезға ултырып (Калифорния штаты) Лос-Анджелестың Калифорния университетында уҡыған ағаһы Мәхмүткә барыу өсөн дәрестәрҙе ҡалдыра. Хәмит Реза быны үҙенең урта мәктәбендә уҡыусы ҡыҙҙар булмауы, шулай уҡ өйөн һағыныуы менән аңлата. Өс ай элек ул Парижға барыр өсөн Ньюпорттағы (Ротин-Айленд штаты) урта мәктәпте ҡалдырып, шундай уҡ ҡылыҡ күрһәтә. == Шәхси тормошо == Хәмит Реза өс тапҡыр өйләнгән һәм уның дүрт балаһы булған<ref>Predecessors and short history. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.</ref>. 1951 йылдың мартында Тәһранда тәүге тапҡыр Мина Дәүләтшаһиға өйләнгән<ref>Dowlatshahi family. Qajar Pages. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 февраля 2013 года</ref>. Был никахтан бер ҡыҙ тыуа: * Нилүфәр Пәһләүи (1953 йылдың 14 июлендә тыуған) 1959 йылда Хәмит Реза Һома Хәмәнәгә өйләнгән, был никахта бер ул һәм бер ҡыҙ тыуған: * Бехзад Пәһләүи (1957 — 19 декабрь 1981), бер ни тиклем ваҡыт [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй, әммә шаһ Мөхәммәт Реза тарафынан Иранға ҡайтарыла һәм Тәһрандағы хәрби мәктәптә уҡый<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}</ref> . Өйләнгән, бер улы булған. Героинды артыҡ ҡулланыуҙан мәрхүм була<ref name=":1" />. * Нәзәҡ Пәһләүи (12 февраль 1958 йыл — 27 декабрь 1987 йыл) — фотограф булып эшләй. 1980 йылда Маркус Винсент Майнардиға кейәүгә сыға. Һуңынан парҙар айырылыша. Уларҙың балалары булмай<ref name=":1" /><ref name=":3">Nazak. ''Argentic''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 6 октября 2018 года.</ref> 1974 йылда Хәмит Реза өсөнсө тапҡыр Дорис Томасҡа (1939—2005) өйләнә. Ирле-ҡатынлының бер улы була: * Джафар Пәһләүи (1975 йылда тыуған) 1962 йылда ғауғалы тормош алып барыуы арҡаһында Хәмит Реза принц титулынан мәхрүм ителә, шаһ уны һарайға килеүен тыя<ref name="alam" />. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе ҡолатҡан [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Хәмит Реза Иранда ҡала һәм исемен Ислами тип үҙгәртә<ref name=alam/>. Әммә [[1986 йыл]]да ул берәҙәк булараҡ ҡулға алына<ref name=":3" /><ref name="indiana-gazette">{{Cite news|title=Late Shah's brother interviewed in prison|url=https://newspaperarchive.com/indiana-gazette/1989-08-02/page-4|accessdate=2018-11-26|date=1989-08-02}}</ref>. Хәмит Реза наркотиктарҙы һаҡлауҙа ғәйепләнеп ун йылға Эвин төрмәһенә хөкөм ителә<ref name="indiana-gazette" />. 1989 йылда төрмәлә биргән интервьюһында Хәмит Реза үҙенең ғаилә бәйләнештәре өсөн хөкөм ителеүе хаҡында белдерә<ref name="indiana-gazette" />. Ул шулай уҡ төрмәлә үҙенә яҡшы мөғәмәлә итеүҙәрен һәм «насарыраҡ булыуы ла мөмкин ине» тип билдәләй<ref name="indiana-gazette" />. Уның төрмә камераһында тотҡондар араһында элекке генерал һәм шаһ режимының юғары вазифалы кешеләре була<ref name="indiana-gazette" /> 1992 йылдың июлендә, хөкөм срогын үтәгәндә, йөрәк өйәнәгенән вафат була<ref name=":2" /><ref>Hamid Reza Pahlavi''. Orlando Sentinel. 15 июля 1992.'' Архивировано ''4 ноября 2013. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] {{Тышҡы һылтанмалар}} mvrgung5jku9x0ivhr9smmu5r6ji0bx 0 201062 1297591 2026-05-20T17:57:23Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150616261|Люмбальная пункция]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297591 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wikipedian_getting_a_lumbar_puncture_(2006).jpg|мини|Невролог пациентҡа бил пункцияһы эшләй.Пациенттың арҡаһында ҡыҙғылт көрән эҙҙәр йодопирон эремәһе (дезинфекция сараһы).]] '''Бил пункцияһы''' (билде тишеү, арҡа мейеһе пункцияһы, бил пункцияһы) — бил кимәлендәге арҡа мейеһенең субарахноидаль арауығына энә индереү. Ул мейе шыйыҡсаһы составын диагностикалау өсөн, шулай уҡ дауалау йәки наркоз маҡсатында башҡарыла. == Диагностика ысулы булараҡ бил пункцияһы == Тәүге бил пункцияһын [[1891 йыл|1891]] йылда Генрих Квинке эшләй, бөгөн был диагностика ысулы неврологияла иң киң ҡулланылғандарҙан һанала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (үҙәк нервы системаһының йоғошло ауырыуҙары, субарахноидаль ҡан ҡойоу), диагноз ҡуйыу күпселектә бил пункцияһы һөҙөмтәләренә нигеҙләнә, бигерәк тә нейровизуализация (КТ, МРТ)булмағанда<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The role of lumbar puncture in the diagnosis of subarachnoid hemorrhage when computed tomography is unavailable|издание={{Нп3|CJEM}}|том=4|номер=2|страницы=102—105|doi=10.1017/s1481803500006205|pmid=17612428|язык=en|тип=journal|автор=[[David Mann]]|год=2002}}</ref> <ref name="pmid29626023">{{Мәҡәлә|заглавие=Management of acute meningitis|издание=Clin Med (Lond)|том=18|номер=2|страницы=164—169|pmid=29626023|doi=10.7861/clinmedicine.18-2-164|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=29626023|язык=|автор=Griffiths M. J., McGill F., Solomon T.|год=2018}}</ref> . Пункция ярҙамында алынған мәғлүмәттәр клиник картинаны тулыландыра һәм полиневропатиялар, склероз һәм нейролейкемия осраҡтарында диагнозды раҫлай. Нейровизуализация ысулдарының ( компьютер томографияһы, магнит-резонанс томографияһы ) киң таралыуы диагностик бил тишеүҙәре һанын ҡырҡа кәметте. . . == Процедура өсөн күрһәтмәләр == Диагностика маҡсатында: * нейроинфекцияға шик булғанда ( менингит, энцефалит, нейросифилис һәм башҡа төрлө этиологиялы үҙәк нервы системаһы инфекциялары). Дауалау маҡсатында: * антибиотиктар һәм химиотерапия препараттарын ҡабыҡ аҫтына индереү өсөн ҡулланыла. * баш һөйәге эсендәге ҡурҡынысһыҙ гипертензия һәм нормотензив гидроцефалия ваҡытында баш һөйәге эсендәге баҫымды кәметеү өсөн. == Ҡаршы күрһәтмәләр == Баш ме­йеһенең урынынан күсеүе) барлығына шик тыуһа, люмбаль пункция ҡәтғи тыйыла, сөнки арҡа субарахноидаль киңлегендә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының баҫымы түбәнәйеүе, юғары баҫым өлкәһе булғанда, грыжаны башлап ебәрергә һәм үлемгә килтерергә мөмкин. [[1938 йыл|1938 йылда]] уҡ диагностика маҡсатында бил пункцияһы эшләгән осраҡ һүрәтләнә, ул операция өҫтәлендә үлем менән тамамлана. [[Категория:Википедия:Статьи без источников (не распределённые по типам)|медицинская процедура Люмбальная пункция]] [[Категория:Википедия:Нет источников с февраля 2024|25]] [[Категория:Википедия:Статьи с утверждениями без источников более 14 дней]] == Ҡатмарлыҡтар == Операция яһау техникаһы боҙолған осраҡта постпункцион арҡа мейеһе холестеатомаһы үҫешергә мөмкин (яңы лат. сholesteatoma medullae spinalis post punctionem), ул эпителий күҙәнәктәренең арҡа мейеһе тышсаһына инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. [[Категория:Википедия:Статьи без источников (не распределённые по типам)|медицинская процедура Люмбальная пункция]] [[Категория:Википедия:Нет источников с февраля 2024|25]] [[Категория:Википедия:Статьи с утверждениями без источников более 14 дней]] == Процедураның үҙенсәлектәре == [[Файл:Spinal_needles.jpg|мини|Бил тишеү өсөн ҡулланылған энә .]] [[Файл:Spinal_Tap.png|мини|Манипуляция башҡарыу процесы .]] Был медицина процедураһы невролог йәки анестезиолог тарафынан башҡарыла. Процедура пациент янбашҡа ятҡан йәки ултырған килеш башҡарыла. Аяҡтарҙы бөкләп ҡорһаҡҡа тиклем килтерергә, арҡаны мөмкин тиклем бөгөргә, ә ҡулдар тубыҡтарын ҡосаҡларға тейеш. Пункция өсөн иң уңайлы урындар — өсөнсө һәм дүртенсе бил умыртҡалары араһындағы һәм икенсе һәм өсөнсө бил умыртҡалары араһындағы арауыҡтар. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе икенсе бил умыртҡаһы кимәлендә тамамлана, шуға күрә бил пункцияһы ваҡытында арҡа мейеһе йәрәхәтләнеүҙең хәүефе минималь. Балаларҙа арҡа мейеһе йәрәхәтләнмәһен өсөн пункцияны өсөнсө бил умыртҡаһынан түбәнерәк эшләргә кәрәк. Бер тапҡыр ҡулланыла торған нәҙек арҡа энәләре барлыҡҡа килгәс, пункция урынын наркозлау кәрәкмәй, сөнки урындағы наркоз менән тирегә һәм бәйләүестәргә инфильтрация процесы процедураның үҙенән дә ауырыраҡ булыуы мөмкин. Мандренлы Бир энәһен бер аҙ өҫкә ауышҡан һөйәкле үҫентеләр араһына урта һыҙыҡ буйынса индерәләр һәм бәйләү аппараты аша эскәрәк керетәләр. Өлкәндәрҙә 4-7 см тәрәнлектә (балаларҙа 2 см тирәһе) ҡайһы берҙә тишелеү тойғоһо барлыҡҡа килә, был энәнең селтәр аҫты арауығына үтеп инеүенең билдәһе булып тора.. Мандренды сығарғандан һуң шыйыҡса ағыуы энәнең интратекаль арауыҡта булыуын күрһәтә. Уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки һөйәккә эләккән осраҡта энә бер аҙ сығарыла һәм йүнәлешен бер аҙ үҙгәртеп, яңынан индерелә * Диагностик пункция осрағында мейе шыйыҡсаһы бер нисә пробиркаға йыйыла (беренсе өлөшөндә сәйәхәт ҡаны ҡатнашмаһы булыуы мөмкин). * Умыртҡа анестезияһы үткәрелгән осраҡта, шприц тоташтырыла һәм интратекаль рәүештә бер аҙ күләмдә урындағы анестетик индерелә. Пункция урыны стериль салфетка менән йәбештерелә. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының дөйөм күләме яҡынса 120 мл тәшкил итә. Көнөнә яҡынса 500 мл бүленеп сыға, йәғни шыйыҡса көнөнә яҡынса биш тапҡыр тулыһынса яңыртыла. {{Sfn|Яхно|2001}} <ref name="WRIGHT2012">{{Мәҡәлә|заглавие=Cerebrospinal fluid and lumbar puncture: a practical review|издание={{Нп3|Journal of Neurology}}|том=259|номер=8|страницы=1530—1545|doi=10.1007/s00415-012-6413-x|pmid=22278331|язык=ro|автор=Wright, Ben L. C.; Lai, James T. F.; Sinclair, Alexandra J.|год=2012}}</ref> Люмбаль пункциянан һуң 10 пациенттың 1-3 -дә баш һөйәге эсендәге баҫымдың түбәнәйеүе арҡаһында баш ауыртыуы барлыҡҡа килә, ул, ғәҙәттә, 5-7 көндән һуң дауаланмайынса юҡҡа сыға {{Sfn|Яхно|2001|с=22}} . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Арҡа анестезияһы * Эпидураль наркоз * {{Тәржемәһеҙ|Интратекальное введение препаратов|||Intrathecal administration}} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Бил пункцияһы эшләү техникаһы .] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Публикация|книга}} == Һылтанмалар == [[Категория:Неврология]] opcb97136a0an41szcyq5nuopdxfpat 1297639 1297591 2026-05-21T05:06:39Z Таңһылыу 14946 1297639 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Wikipedian_getting_a_lumbar_puncture_(2006).jpg|мини|Невролог пациентҡа бил пункцияһы эшләй. Пациенттың арҡаһында ҡыҙғылт көрән эҙҙәр йодопирон эремәһе (дезинфекция сараһы).]] '''Бил пункцияһы''' (билде тишеү, арҡа мейеһе пункцияһы, бил пункцияһы) — бил кимәлендәге арҡа мейеһенең субарахноидаль арауығына энә индереү. Ул мейе шыйыҡсаһы составын диагностикалау өсөн, шулай уҡ дауалау йәки наркоз маҡсатында башҡарыла. == Диагностика ысулы булараҡ бил пункцияһы == Тәүге бил пункцияһын [[1891 йыл]]да Генрих Квинке эшләй, бөгөн был диагностика ысулы неврологияла иң киң ҡулланылғандарҙан һанала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (үҙәк нервы системаһының йоғошло ауырыуҙары, субарахноидаль ҡан ҡойоу) диагноз ҡуйыу күпселектә бил пункцияһы һөҙөмтәләренә нигеҙләнә, бигерәк тә нейровизуализация (КТ (компьютер томографияһы), МРТ (магнит-резонанс томографияһы)) булмағанда<ref>{{статья |заглавие=The role of lumbar puncture in the diagnosis of subarachnoid hemorrhage when computed tomography is unavailable |издание={{Нп3|CJEM}} |том=4 |номер=2 |страницы=102—105 |doi=10.1017/s1481803500006205 |pmid=17612428 |язык=en |тип=journal |автор=[[David Mann]] |месяц=3 |год=2002}}</ref><ref name="pmid29626023">{{статья |заглавие=Management of acute meningitis|издание=Clin Med (Lond) |том=18 |номер=2 |страницы=164—169 |pmid=29626023 |doi=10.7861/clinmedicine.18-2-164 |pmc=6303447 |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=29626023 |язык= |автор=Griffiths M. J., McGill F., Solomon T. |год=2018}} </ref>. Пункция ярҙамында алынған мәғлүмәттәр клиник картинаны тулыландыра һәм полиневропатиялар, склероз һәм нейролейкемия осраҡтарында диагнозды раҫлай. Нейровизуализация ысулдарының (компьютер томографияһы, магнит-резонанс томографияһы) киң таралыуы диагностик бил тишеүҙәре һанын ҡырҡа кәметте. == Процедура өсөн күрһәтмәләр == Диагностика маҡсатында: * нейроинфекцияға шик булғанда (менингит, энцефалит, нейросифилис һәм башҡа төрлө этиологиялы үҙәк нервы системаһы инфекциялары). Дауалау маҡсатында: * антибиотиктар һәм химиотерапия препараттарын ҡабыҡ аҫтына индереү өсөн ҡулланыла. * баш һөйәге эсендәге ҡурҡынысһыҙ гипертензия һәм нормотензив гидроцефалия ваҡытында баш һөйәге эсендәге баҫымды кәметеү өсөн. == Ҡаршы күрһәтмәләр == Баш ме­йеһенең урынынан күсеүе барлығына шик тыуһа, люмбаль пункция ҡәтғи тыйыла, сөнки арҡа субарахноидаль киңлегендә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының баҫымы түбәнәйеүе, юғары баҫым өлкәһе булғанда, грыжаны башлап ебәрергә һәм үлемгә килтерергә мөмкин. [[1938 йыл]]да уҡ диагностика маҡсатында бил пункцияһы эшләгән осраҡ һүрәтләнә, ул операция өҫтәлендә үлем менән тамамлана. == Ҡатмарлыҡтар == Операция яһау техникаһы боҙолған осраҡта постпункцион арҡа мейеһе холестеатомаһы үҫешергә мөмкин (яңы лат. сholesteatoma medullae spinalis post punctionem), ул эпителий күҙәнәктәренең арҡа мейеһе тышсаһына инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Процедураның үҙенсәлектәре == [[Файл:Spinal_needles.jpg|мини|Бил тишеү өсөн ҡулланылған энә]] [[Файл:Spinal_Tap.png|мини|Манипуляция башҡарыу процесы]] Был медицина процедураһы невролог йәки анестезиолог тарафынан башҡарыла. Процедура пациент янбашҡа ятҡан йәки ултырған килеш башҡарыла. Аяҡтарҙы бөкләп ҡорһаҡҡа тиклем килтерергә, арҡаны мөмкин тиклем бөгөргә, ә ҡулдар тубыҡтарын ҡосаҡларға тейеш. Пункция өсөн иң уңайлы урындар — өсөнсө һәм дүртенсе бил умыртҡалары араһындағы һәм икенсе һәм өсөнсө бил умыртҡалары араһындағы арауыҡтар. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе икенсе бил умыртҡаһы кимәлендә тамамлана, шуға күрә бил пункцияһы ваҡытында арҡа мейеһе йәрәхәтләнеүҙең хәүефе минималь. Балаларҙа арҡа мейеһе йәрәхәтләнмәһен өсөн пункцияны өсөнсө бил умыртҡаһынан түбәнерәк эшләргә кәрәк. Бер тапҡыр ҡулланыла торған нәҙек арҡа энәләре барлыҡҡа килгәс, пункция урынын наркозлау кәрәкмәй, сөнки урындағы наркоз менән тирегә һәм бәйләүестәргә инфильтрация процесы процедураның үҙенән дә ауырыраҡ булыуы мөмкин. Мандренлы Бир энәһен бер аҙ өҫкә ауышҡан һөйәкле үҫентеләр араһына урта һыҙыҡ буйынса индерәләр һәм бәйләү аппараты аша эскәрәк керетәләр. Ҡайһы берҙә өлкәндәрҙә 4-7 см тәрәнлектә (балаларҙа 2 см тирәһе) тишелеү тойғоһо барлыҡҡа килә, был энәнең селтәр аҫты арауығына үтеп инеүенең билдәһе булып тора. Мандренды сығарғандан һуң шыйыҡса ағыуы энәнең интратекаль арауыҡта булыуын күрһәтә. Уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки һөйәккә эләккән осраҡта энә бер аҙ сығарыла һәм йүнәлешен бер аҙ үҙгәртеп, яңынан индерелә * Диагностик пункция осрағында мейе шыйыҡсаһы бер нисә пробиркаға йыйыла (беренсе өлөшөндә сәйәхәт ҡаны ҡатнашмаһы булыуы мөмкин). * Умыртҡа анестезияһы үткәрелгән осраҡта, шприц тоташтырыла һәм интратекаль рәүештә бер аҙ күләмдә урындағы анестетик индерелә. Пункция урыны стериль салфетка менән йәбештерелә. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының дөйөм күләме яҡынса 120 мл тәшкил итә. Көнөнә яҡынса 500 мл бүленеп сыға, йәғни шыйыҡса көнөнә яҡынса биш тапҡыр тулыһынса яңыртыла{{sfn|Яхно|2001|с=20}}<ref name="WRIGHT2012">{{статья|заглавие=Cerebrospinal fluid and lumbar puncture: a practical review|издание={{Нп3|Journal of Neurology}}|том=259|номер=8|страницы=1530—1545|doi=10.1007/s00415-012-6413-x|pmid=22278331|язык=ro|автор=Wright, Ben L. C.; Lai, James T. F.; Sinclair, Alexandra J.|число=26|месяц=1|год=2012}}</ref>. Люмбаль пункциянан һуң 10 пациенттың 1-3 -дә баш һөйәге эсендәге баҫымдың түбәнәйеүе арҡаһында баш ауыртыуы барлыҡҡа килә, ул, ғәҙәттә, 5-7 көндән һуң дауаланмайынса юҡҡа сыға{{sfn|Яхно|2001|с=22}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Арҡа анестезияһы * Эпидураль наркоз * {{Тәржемәһеҙ|Интратекальное введение препаратов|||Intrathecal administration}} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Бил пункцияһы эшләү техникаһы.] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга |ссылка=http://med-books.by/nevrologiya/410-bolezni-nervnoy-sistemy-rukovodstvo-dlya-vrachey-v-2-h-tomah-yahno-nn-shtulman-dr-2001-god.html |заглавие=Болезни нервной системы |часть=1.1. Поясничная пункция и исследование цереброспинальной жидкости |ответственный =Под ред. Н.Н. Яхно, Д.Р. Штульмана |томов=2 |место=М. |издательство=Медицина |год=2001 |издание=2-е изд., перераб и доп. |том=1 |страницы=20—26 |страниц=744 |удк=616.8(035) |ббк=56.1 Б 79 |isbn=5-225-04540-5 |ref=Яхно }} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Техника выполнения люмбальной пункции] [[Категория:Неврология]] rdx51sy6u7f7ygwnux7uadb2x4aj1k9 1297655 1297639 2026-05-21T08:44:18Z Таңһылыу 14946 1297655 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Wikipedian_getting_a_lumbar_puncture_(2006).jpg|мини|Невролог пациентҡа бил пункцияһы эшләй. Пациенттың арҡаһында йодопирон эретмәһенең (дезинфекция сараһы) ҡыҙғылт көрән эҙҙәре бар.]] '''Бил пункцияһы''' (билде тишеү, арҡа мейеһе пункцияһы, бил пункцияһы) — бил кимәлендәге арҡа мейеһенең субарахноидаль арауығына энә индереү. Ул мейе шыйыҡсаһы составын диагностикалау өсөн, шулай уҡ дауалау йәки наркоз маҡсатында башҡарыла. == Диагностика ысулы булараҡ бил пункцияһы == Тәүге бил пункцияһын [[1891 йыл]]да Генрих Квинке эшләй, бөгөн был диагностика ысулы неврологияла иң киң ҡулланылғандарҙан һанала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (үҙәк нервы системаһының йоғошло ауырыуҙары, субарахноидаль ҡан ҡойоу) диагноз ҡуйыу күпселектә бил пункцияһы һөҙөмтәләренә нигеҙләнә, бигерәк тә нейровизуализация (КТ (компьютер томографияһы), МРТ (магнит-резонанс томографияһы)) булмағанда<ref>{{статья |заглавие=The role of lumbar puncture in the diagnosis of subarachnoid hemorrhage when computed tomography is unavailable |издание={{Нп3|CJEM}} |том=4 |номер=2 |страницы=102—105 |doi=10.1017/s1481803500006205 |pmid=17612428 |язык=en |тип=journal |автор=[[David Mann]] |месяц=3 |год=2002}}</ref><ref name="pmid29626023">{{статья |заглавие=Management of acute meningitis|издание=Clin Med (Lond) |том=18 |номер=2 |страницы=164—169 |pmid=29626023 |doi=10.7861/clinmedicine.18-2-164 |pmc=6303447 |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=29626023 |язык= |автор=Griffiths M. J., McGill F., Solomon T. |год=2018}} </ref>. Пункция ярҙамында алынған мәғлүмәттәр клиник картинаны тулыландыра һәм полиневропатиялар, склероз һәм нейролейкемия осраҡтарында диагнозды раҫлай. Нейровизуализация ысулдарының (компьютер томографияһы, магнит-резонанс томографияһы) киң таралыуы диагностик бил тишеүҙәре һанын ҡырҡа кәметте. == Процедура өсөн күрһәтмәләр == Диагностика маҡсатында: * нейроинфекцияға шик булғанда (менингит, энцефалит, нейросифилис һәм башҡа төрлө этиологиялы үҙәк нервы системаһы инфекциялары). Дауалау маҡсатында: * антибиотиктар һәм химиотерапия препараттарын ҡабыҡ аҫтына индереү өсөн ҡулланыла. * баш һөйәге эсендәге ҡурҡынысһыҙ гипертензия һәм нормотензив гидроцефалия ваҡытында баш һөйәге эсендәге баҫымды кәметеү өсөн. == Ҡаршы күрһәтмәләр == Баш ме­йеһенең урынынан күсеүе барлығына шик тыуһа, люмбаль пункция ҡәтғи тыйыла, сөнки арҡа субарахноидаль киңлегендә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының баҫымы түбәнәйеүе, юғары баҫым өлкәһе булғанда, грыжаны башлап ебәрергә һәм үлемгә килтерергә мөмкин. [[1938 йыл]]да уҡ диагностика маҡсатында бил пункцияһы эшләгән осраҡ һүрәтләнә, ул операция өҫтәлендә үлем менән тамамлана. == Ҡатмарлыҡтар == Операция яһау техникаһы боҙолған осраҡта постпункцион арҡа мейеһе холестеатомаһы үҫешергә мөмкин (яңы лат. сholesteatoma medullae spinalis post punctionem), ул эпителий күҙәнәктәренең арҡа мейеһе тышсаһына инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Процедураның үҙенсәлектәре == [[Файл:Spinal_needles.jpg|мини|Бил тишеү өсөн ҡулланылған энә]] [[Файл:Spinal_Tap.png|мини|Манипуляция башҡарыу процесы]] Был медицина процедураһы невролог йәки анестезиолог тарафынан башҡарыла. Процедура пациент янбашҡа ятҡан йәки ултырған килеш башҡарыла. Аяҡтарҙы бөкләп ҡорһаҡҡа тиклем килтерергә, арҡаны мөмкин тиклем бөгөргә, ә ҡулдар тубыҡтарын ҡосаҡларға тейеш. Пункция өсөн иң уңайлы урындар — өсөнсө һәм дүртенсе бил умыртҡалары араһындағы һәм икенсе һәм өсөнсө бил умыртҡалары араһындағы арауыҡтар. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе икенсе бил умыртҡаһы кимәлендә тамамлана, шуға күрә бил пункцияһы ваҡытында арҡа мейеһе йәрәхәтләнеүҙең хәүефе минималь. Балаларҙа арҡа мейеһе йәрәхәтләнмәһен өсөн пункцияны өсөнсө бил умыртҡаһынан түбәнерәк эшләргә кәрәк. Бер тапҡыр ҡулланыла торған нәҙек арҡа энәләре барлыҡҡа килгәс, пункция урынын наркозлау кәрәкмәй, сөнки урындағы наркоз менән тирегә һәм бәйләүестәргә инфильтрация процесы процедураның үҙенән дә ауырыраҡ булыуы мөмкин. Мандренлы Бир энәһен бер аҙ өҫкә ауышҡан һөйәкле үҫентеләр араһына урта һыҙыҡ буйынса индерәләр һәм бәйләү аппараты аша эскәрәк керетәләр. Ҡайһы берҙә өлкәндәрҙә 4-7 см тәрәнлектә (балаларҙа 2 см тирәһе) тишелеү тойғоһо барлыҡҡа килә, был энәнең селтәр аҫты арауығына үтеп инеүенең билдәһе булып тора. Мандренды сығарғандан һуң шыйыҡса ағыуы энәнең интратекаль арауыҡта булыуын күрһәтә. Уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки һөйәккә эләккән осраҡта энә бер аҙ сығарыла һәм йүнәлешен бер аҙ үҙгәртеп, яңынан индерелә * Диагностик пункция осрағында мейе шыйыҡсаһы бер нисә пробиркаға йыйыла (беренсе өлөшөндә сәйәхәт ҡаны ҡатнашмаһы булыуы мөмкин). * Умыртҡа анестезияһы үткәрелгән осраҡта, шприц тоташтырыла һәм интратекаль рәүештә бер аҙ күләмдә урындағы анестетик индерелә. Пункция урыны стериль салфетка менән йәбештерелә. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының дөйөм күләме яҡынса 120 мл тәшкил итә. Көнөнә яҡынса 500 мл бүленеп сыға, йәғни шыйыҡса көнөнә яҡынса биш тапҡыр тулыһынса яңыртыла{{sfn|Яхно|2001|с=20}}<ref name="WRIGHT2012">{{статья|заглавие=Cerebrospinal fluid and lumbar puncture: a practical review|издание={{Нп3|Journal of Neurology}}|том=259|номер=8|страницы=1530—1545|doi=10.1007/s00415-012-6413-x|pmid=22278331|язык=ro|автор=Wright, Ben L. C.; Lai, James T. F.; Sinclair, Alexandra J.|число=26|месяц=1|год=2012}}</ref>. Люмбаль пункциянан һуң 10 пациенттың 1-3 -дә баш һөйәге эсендәге баҫымдың түбәнәйеүе арҡаһында баш ауыртыуы барлыҡҡа килә, ул, ғәҙәттә, 5-7 көндән һуң дауаланмайынса юҡҡа сыға{{sfn|Яхно|2001|с=22}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Арҡа анестезияһы * Эпидураль наркоз * {{Тәржемәһеҙ|Интратекальное введение препаратов|||Intrathecal administration}} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Бил пункцияһы эшләү техникаһы.] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга |ссылка=http://med-books.by/nevrologiya/410-bolezni-nervnoy-sistemy-rukovodstvo-dlya-vrachey-v-2-h-tomah-yahno-nn-shtulman-dr-2001-god.html |заглавие=Болезни нервной системы |часть=1.1. Поясничная пункция и исследование цереброспинальной жидкости |ответственный =Под ред. Н.Н. Яхно, Д.Р. Штульмана |томов=2 |место=М. |издательство=Медицина |год=2001 |издание=2-е изд., перераб и доп. |том=1 |страницы=20—26 |страниц=744 |удк=616.8(035) |ббк=56.1 Б 79 |isbn=5-225-04540-5 |ref=Яхно }} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Техника выполнения люмбальной пункции] [[Категория:Неврология]] c6w4hpj9lblou6sofxpjkvpnt95f75w 1 201063 1297593 2026-05-20T18:00:40Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Хамид Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:59, 20 май 2026 (UTC) 1297593 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Хамид Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:59, 20 май 2026 (UTC) 49l313kmnrs76u4jfe77kutrpwixhwk 0 201064 1297595 2026-05-20T18:36:19Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{театральный деятель | Изображение = ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg | Описание изображения = Кадр из фильма «Сабухи» (1941) }} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] ... 1297595 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=20 май 2026}} {{театральный деятель | Изображение = ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg | Описание изображения = Кадр из фильма «Сабухи» (1941) }} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар {{актёр|театра СССР}} театр һәм кино актёры. {{Народный артист| Крымской АССР}} (1923). == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта|Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙе]]нә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Начальную школу окончил в Ялте, затем учился живописи в Петербурге, шоферскому делу в Казани. Имеются сведения, что некоторое время получал образование в Одесской торговой школе. Хайри Эмир-Заде человек ярких многосторонних способностей: прекрасно рисовал, писал стихи, пел, танцевал<ref name=":0" />. С 1921 года выступал с Ансамблем песни и танца [[Ялтинская филармония|Ялтинской филармонии]]. В 1923—24 годах работал в Крымском государственном театре, исполнял ведущие роли. В 1923 году ему первому было присвоено звание Народного артиста Крымской Автономной советской социалистической республики. В 1925 году режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] начал снимать на [[Ялтинская киностудия|Ялтинской киностудии]] [[Алим (фильм)|фильм «Алим»]] по сценарию [[Ипчи, Умер|Умера Ипчи]]. С 1932 года Хайри Эмир-Заде снимался в [[Баку]] на студии «[[Азеркино]]». Актёр скончался 17 февраля 1958 года в Баку в нищете, могила его потеряна. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|Кадр из фильма «26 бакинских комиссаров»]] == Фильмография == * 1950 [[Огни Баку]], The Fires of Baku, эпизод (нет в титрах) * 1942 Бахтияр (короткометражный) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Реджеп * 1939 Крестьяне, Мехмандарбек * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Керим * 1935 Кара-Бугаз | Kara Bugas, эпизод (нет в титрах) * 1934 Исмет, Самед муж Исмет * 1934 Друзья (Мухтар) (короткометражный), Хайри, тракторист * 1934 Два товарища (короткометражный) * 1932 [[Двадцать шесть комиссаров]], комиcсар — главная роль * 1930 [[Гость из Мекки]], Фаиз Мамед * 1930 Биюк-Гюнеш (короткометражный), Али, колхозник * 1928 Плотина прорвана (короткометражный), Василий — главная роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — главная роль * 1927 Кира-Киралина, Назим-эфенди * 1926 Песнь на камне, певец Халил * 1926 Ордер на арест, Сергей Каргальский председатель ревкома— главная роль * 1926 [[Алим (фильм)|Алим]], Алим == Хәтер == Его именем названы [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|улица]] в микрорайоне Мерхамет в [[Симферополь|Симферополе]], а также улица в микрорайоне Исмаил-Бей в [[Евпатория|Евпатории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] 12gppwk64osmll1knpe8inur09sqb85 1297596 1297595 2026-05-20T18:39:51Z Akkashka 14326 1297596 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=20 май 2026}} {{театральный деятель | Изображение = ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg | Описание изображения = Кадр из фильма «Сабухи» (1941) }} {{Ук}} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар {{актёр|театра СССР}} театр һәм кино актёры. {{Народный артист| Крымской АССР}} (1923). == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта|Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙе]]нә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Начальную школу окончил в Ялте, затем учился живописи в Петербурге, шоферскому делу в Казани. Имеются сведения, что некоторое время получал образование в Одесской торговой школе. Хайри Эмир-Заде человек ярких многосторонних способностей: прекрасно рисовал, писал стихи, пел, танцевал<ref name=":0" />. С 1921 года выступал с Ансамблем песни и танца [[Ялтинская филармония|Ялтинской филармонии]]. В 1923—24 годах работал в Крымском государственном театре, исполнял ведущие роли. В 1923 году ему первому было присвоено звание Народного артиста Крымской Автономной советской социалистической республики. В 1925 году режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] начал снимать на [[Ялтинская киностудия|Ялтинской киностудии]] [[Алим (фильм)|фильм «Алим»]] по сценарию [[Ипчи, Умер|Умера Ипчи]]. С 1932 года Хайри Эмир-Заде снимался в [[Баку]] на студии «[[Азеркино]]». Актёр скончался 17 февраля 1958 года в Баку в нищете, могила его потеряна. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|Кадр из фильма «26 бакинских комиссаров»]] == Фильмография == * 1950 [[Огни Баку]], The Fires of Baku, эпизод (нет в титрах) * 1942 Бахтияр (короткометражный) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Реджеп * 1939 Крестьяне, Мехмандарбек * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Керим * 1935 Кара-Бугаз | Kara Bugas, эпизод (нет в титрах) * 1934 Исмет, Самед муж Исмет * 1934 Друзья (Мухтар) (короткометражный), Хайри, тракторист * 1934 Два товарища (короткометражный) * 1932 [[Двадцать шесть комиссаров]], комиcсар — главная роль * 1930 [[Гость из Мекки]], Фаиз Мамед * 1930 Биюк-Гюнеш (короткометражный), Али, колхозник * 1928 Плотина прорвана (короткометражный), Василий — главная роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — главная роль * 1927 Кира-Киралина, Назим-эфенди * 1926 Песнь на камне, певец Халил * 1926 Ордер на арест, Сергей Каргальский председатель ревкома— главная роль * 1926 [[Алим (фильм)|Алим]], Алим == Хәтер == Его именем названы [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|улица]] в микрорайоне Мерхамет в [[Симферополь|Симферополе]], а также улица в микрорайоне Исмаил-Бей в [[Евпатория|Евпатории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] 59nois7ry2e7u5dv67tpzbjm5238le2 1297597 1297596 2026-05-20T18:40:20Z Akkashka 14326 1297597 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=20 май 2026}} {{Ук}} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар {{актёр|театра СССР}} театр һәм кино актёры. {{Народный артист| Крымской АССР}} (1923). == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта|Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙе]]нә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Начальную школу окончил в Ялте, затем учился живописи в Петербурге, шоферскому делу в Казани. Имеются сведения, что некоторое время получал образование в Одесской торговой школе. Хайри Эмир-Заде человек ярких многосторонних способностей: прекрасно рисовал, писал стихи, пел, танцевал<ref name=":0" />. С 1921 года выступал с Ансамблем песни и танца [[Ялтинская филармония|Ялтинской филармонии]]. В 1923—24 годах работал в Крымском государственном театре, исполнял ведущие роли. В 1923 году ему первому было присвоено звание Народного артиста Крымской Автономной советской социалистической республики. В 1925 году режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] начал снимать на [[Ялтинская киностудия|Ялтинской киностудии]] [[Алим (фильм)|фильм «Алим»]] по сценарию [[Ипчи, Умер|Умера Ипчи]]. С 1932 года Хайри Эмир-Заде снимался в [[Баку]] на студии «[[Азеркино]]». Актёр скончался 17 февраля 1958 года в Баку в нищете, могила его потеряна. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|Кадр из фильма «26 бакинских комиссаров»]] == Фильмография == * 1950 [[Огни Баку]], The Fires of Baku, эпизод (нет в титрах) * 1942 Бахтияр (короткометражный) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Реджеп * 1939 Крестьяне, Мехмандарбек * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Керим * 1935 Кара-Бугаз | Kara Bugas, эпизод (нет в титрах) * 1934 Исмет, Самед муж Исмет * 1934 Друзья (Мухтар) (короткометражный), Хайри, тракторист * 1934 Два товарища (короткометражный) * 1932 [[Двадцать шесть комиссаров]], комиcсар — главная роль * 1930 [[Гость из Мекки]], Фаиз Мамед * 1930 Биюк-Гюнеш (короткометражный), Али, колхозник * 1928 Плотина прорвана (короткометражный), Василий — главная роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — главная роль * 1927 Кира-Киралина, Назим-эфенди * 1926 Песнь на камне, певец Халил * 1926 Ордер на арест, Сергей Каргальский председатель ревкома— главная роль * 1926 [[Алим (фильм)|Алим]], Алим == Хәтер == Его именем названы [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|улица]] в микрорайоне Мерхамет в [[Симферополь|Симферополе]], а также улица в микрорайоне Исмаил-Бей в [[Евпатория|Евпатории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] jtoga7o3ba6lsmrmue8u6ztgjidcv2u 1297598 1297597 2026-05-20T19:06:06Z Akkashka 14326 1297598 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=20 май 2026}} {{Ук}} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар театр һәм кино {{актёр|театра СССР}}ы. {{Народный артист|Ҡырым АССР-ы}} халыҡ артисы (1923)<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)]</ref>. == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта|Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙе]]нә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Башланғыс мәктәпте Ялтала тамамлай, һуңынан Петербургта һынлы сәнғәтте, Ҡазанда шофёрлыҡ һөнәрен өйрәнә. Бер ни тиклем ваҡыт Одесса сауҙа мәктәбендә белем алыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Хәйри Әмирзадә күп яҡлы сағыу һәләттәргә эйә булған кеше: бик яҡшы һүрәт төшөргән, шиғырҙар яҙған, йырлаған, бейегән<ref name=":0" />. 1921 йылдан [[Ялтинская филармония|Ялта филармонияһының]] йыр һәм бейеү ансамблендә сығыш яһай. 1923-1924 йылдарҙа Ҡырым дәүләт театрында эшләй, төп ролдәрҙе башҡара. 1923 йылда уға беренсе булып Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ артисы исеме бирелә<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)]</ref>. 1925 йылда режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] Ялта киностудияһында [[Ипчи, Умер|Үмәр Ипчи]] сценарийы буйынса «Әлим» фильмын төшөрә башлай. 1932 йылдан Хәйри Әмирзадә [[Баҡы]]ла «[[Әзеркино]]» студияһында төшә. Актёр 1958 йылдың 17 февралендә Баҡыла хәйерсе халәтендә вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|«26 бакинских комиссаров» фильмынан кадр]] == Фильмография == * 1950 [[Баҡы уттары]], The Fires of Baku, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1942 Бәхтийәр (ҡыҫҡа метражлы) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Рәжәп * 1939 Крәҫтиәндәр, Меһмандарбәк * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Кәрим * 1935 Ҡара-Боғаҙ | Kara Bugas, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1934 Исмәт, Самед - Исмәттең ире * 1934 Дуҫтар (Мөхтәр) (ҡыҫҡа метражлы), Хәйри, тракторист * 1934 Ике иптәш (ҡыҫҡа метражлы) * 1932 [[Егерме алты комиссар]], комиcсар — төп роль * 1930 [[Мәккә ҡунағы]], Фәйез Мәмәд * 1930 Биюк-Гюнеш (ҡыҫҡа метражлы), Али, колхозсы * 1928 Плотина йырылған (ҡыҫҡа метражлы), Василий — төп роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — төп роль * 1927 Кира-Киралина, Назим әфәнде * 1926 Песнь на камне, йырсы Хәлил * 1926 Ордер на арест, ревком председателе Сергей Каргальский — төп роль * 1926 [[Алим (фильм)|Әлим]], Әлим == Хәтер == Уның исеме менән Симферополдәге Мәрхәмәт биҫтәһендәге [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|урам]], шулай уҡ [[Евпатория]]лағы Исмаил бей биҫтәһендә урам аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] od5qr0gnqo1t4j8p4wenx5tusj4fo7g 1297599 1297598 2026-05-20T19:09:32Z Akkashka 14326 1297599 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар театр һәм кино {{актёр|театра СССР}}ы. {{Народный артист|Ҡырым АССР-ы}} халыҡ артисы (1923)<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)]</ref>. == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта|Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙе]]нә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Башланғыс мәктәпте Ялтала тамамлай, һуңынан Петербургта һынлы сәнғәтте, Ҡазанда шофёрлыҡ һөнәрен өйрәнә. Бер ни тиклем ваҡыт Одесса сауҙа мәктәбендә белем алыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Хәйри Әмирзадә күп яҡлы сағыу һәләттәргә эйә булған кеше: бик яҡшы һүрәт төшөргән, шиғырҙар яҙған, йырлаған, бейегән<ref name=":0" />. 1921 йылдан [[Ялтинская филармония|Ялта филармонияһының]] йыр һәм бейеү ансамблендә сығыш яһай. 1923-1924 йылдарҙа Ҡырым дәүләт театрында эшләй, төп ролдәрҙе башҡара. 1923 йылда уға беренсе булып Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ артисы исеме бирелә<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)]</ref>. 1925 йылда режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] Ялта киностудияһында [[Ипчи, Умер|Үмәр Ипчи]] сценарийы буйынса «Әлим» фильмын төшөрә башлай. [[Файл:ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg|Кадр из фильма «Сабухи» (1941)]] 1932 йылдан Хәйри Әмирзадә [[Баҡы]]ла «[[Әзеркино]]» студияһында төшә. Актёр 1958 йылдың 17 февралендә Баҡыла хәйерсе халәтендә вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|«26 бакинских комиссаров» фильмынан кадр]] == Фильмография == * 1950 [[Баҡы уттары]], The Fires of Baku, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1942 Бәхтийәр (ҡыҫҡа метражлы) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Рәжәп * 1939 Крәҫтиәндәр, Меһмандарбәк * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Кәрим * 1935 Ҡара-Боғаҙ | Kara Bugas, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1934 Исмәт, Самед - Исмәттең ире * 1934 Дуҫтар (Мөхтәр) (ҡыҫҡа метражлы), Хәйри, тракторист * 1934 Ике иптәш (ҡыҫҡа метражлы) * 1932 [[Егерме алты комиссар]], комиcсар — төп роль * 1930 [[Мәккә ҡунағы]], Фәйез Мәмәд * 1930 Биюк-Гюнеш (ҡыҫҡа метражлы), Али, колхозсы * 1928 Плотина йырылған (ҡыҫҡа метражлы), Василий — төп роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — төп роль * 1927 Кира-Киралина, Назим әфәнде * 1926 Песнь на камне, йырсы Хәлил * 1926 Ордер на арест, ревком председателе Сергей Каргальский — төп роль * 1926 [[Алим (фильм)|Әлим]], Әлим == Хәтер == Уның исеме менән Симферополдәге Мәрхәмәт биҫтәһендәге [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|урам]], шулай уҡ [[Евпатория]]лағы Исмаил бей биҫтәһендә урам аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 -1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] 5ycalnezectd7owms31v5qf3cksghth 1297601 1297599 2026-05-20T19:11:43Z Akkashka 14326 1297601 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврическая губерния|в Ялтинском уезде}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — ҡырымтатар театр һәм кино {{актёр|театра СССР}}ы. {{Народный артист|Ҡырым АССР-ы}} халыҡ артисы (1923)<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]</ref>. == Биографияһы == 1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙен]]ә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&rotate=0&theme=white}}</ref>. Башланғыс мәктәпте Ялтала тамамлай, һуңынан Петербургта һынлы сәнғәтте, Ҡазанда шофёрлыҡ һөнәрен өйрәнә. Бер ни тиклем ваҡыт Одесса сауҙа мәктәбендә белем алыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Хәйри Әмирзадә күп яҡлы сағыу һәләттәргә эйә булған кеше: бик яҡшы һүрәт төшөргән, шиғырҙар яҙған, йырлаған, бейегән<ref name=":0" />. 1921 йылдан [[Ялтинская филармония|Ялта филармонияһының]] йыр һәм бейеү ансамблендә сығыш яһай. 1923—1924 йылдарҙа Ҡырым дәүләт театрында эшләй, төп ролдәрҙе башҡара. 1923 йылда уға беренсе булып Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ артисы исеме бирелә<ref>[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]</ref>. 1925 йылда режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] Ялта киностудияһында [[Ипчи, Умер|Үмәр Ипчи]] сценарийы буйынса «Әлим» фильмын төшөрә башлай. [[Файл:ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg|мини|280x280пкс|«Сабухи» фильмынан кадр (1941)]] 1932 йылдан Хәйри Әмирзадә [[Баҡы]]ла «[[Әзеркино]]» студияһында төшә. Актёр 1958 йылдың 17 февралендә Баҡыла хәйерсе халәтендә вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ. [[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|«26 бакинских комиссаров» фильмынан кадр]] == Фильмография == * 1950 [[Баҡы уттары]], The Fires of Baku, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1942 Бәхтийәр (ҡыҫҡа метражлы) * 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Рәжәп * 1939 Крәҫтиәндәр, Меһмандарбәк * 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Кәрим * 1935 Ҡара-Боғаҙ | Kara Bugas, эпизод (титрҙарҙа юҡ) * 1934 Исмәт, Самед — Исмәттең ире * 1934 Дуҫтар (Мөхтәр) (ҡыҫҡа метражлы), Хәйри, тракторист * 1934 Ике иптәш (ҡыҫҡа метражлы) * 1932 [[Егерме алты комиссар]], комиcсар — төп роль * 1930 [[Мәккә ҡунағы]], Фәйез Мәмәд * 1930 Биюк-Гюнеш (ҡыҫҡа метражлы), Али, колхозсы * 1928 Плотина йырылған (ҡыҫҡа метражлы), Василий — төп роль * 1927 Цемент, Глеб Чумалов — төп роль * 1927 Кира-Киралина, Назим әфәнде * 1926 Песнь на камне, йырсы Хәлил * 1926 Ордер на арест, ревком председателе Сергей Каргальский — төп роль * 1926 [[Алим (фильм)|Әлим]], Әлим == Хәтер == Уның исеме менән Симферополдәге Мәрхәмәт биҫтәһендәге [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|урам]], шулай уҡ [[Евпатория]]лағы Исмаил бей биҫтәһендә урам аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye] == Һылтанмалар == * [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде] * [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Киноактёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]] ecc5pluzwl4tcsbjyga5f1whlugzq0q 0 201065 1297600 2026-05-20T19:11:04Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151490384|Пехлеви, Абдул Реза]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297600 wikitext text/x-wiki '''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], Тәһран, Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл|2004 йыл,]] Флорида, АҠШ ) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]<nowiki/>ҙең улы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] үгәй ҡустыһы була. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран|Тәһранда]] тыуған<ref name=":0">Pahlavi Dynasty.&#x20;''Iran''.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.</ref>. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡажарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була<ref name=":1">The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis.&#x20;Qajar Pages.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.</ref><ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була<ref name=":2">''Diana Childress.''&nbsp;Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005&nbsp;(англ.).&nbsp;— Twenty-First Century Books^[англ.], 2011.&nbsp;— P.&nbsp;40.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-0-7613-7273-8</nowiki>.</ref>. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;Iran Chamber Society.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref>''Gholam Reza Afkhami.''&#x20;The Life and Times of the Shah.&#x20;— University of California Press, 2008.&#x20;— С.&#x20;605.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи<ref name=":1" /><ref>''Cyrus Ghani.''&#x20;Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power&#x20;(англ.).&#x20;— I.B.Tauris, 2001.&#x20;— P.&#x20;194.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-1-86064-629-4</nowiki>.</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайында]] йәшәй<ref name=":2" />. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий|Маврикийға]], унан һуң [[Йоханнесбург|Йоханнесбургҡа]] һөргөнгә оҙатып йөрөй<ref name=":3">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй<ref>''Gholam Reza Afkhami.''&#x20;The Life and Times of the Shah.&#x20;— University of California Press, 2008.&#x20;— С.&#x20;77.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Ул [[Гарвард университеты|Гарвард университетында]] бизнес менән идара итеү буйынса белем ала<ref>{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}</ref>, 1947 йылда уны тамамлай<ref name=":3" />. == Карьераһы == Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә<ref name="canc">{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}</ref>. Абдул Реза 1954-1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була<ref name=":3" />. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй<ref name=":3" />. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй<ref name=":3" />. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була<ref name="canc" /> . Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була<ref name="leaderpost" /> . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә<ref>{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә <ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> . == Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау == [[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]] Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була<ref>''Boddington, Craig.''&#x20;Who Was the World’s Greatest Hunter?&#x20;''Hunting''&#x20;(22 августа 2012).&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.</ref><ref name="wsj">{{Cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|accessdate=2018-11-25|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archivedate=2019-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}</ref> . Парижда ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була . Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай<ref name="wsj">{{Cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|accessdate=2018-11-25|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archivedate=2019-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCharles_Levinson2010">Charles Levinson (1 февраля 2010). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670 How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer]. ''The Wall Street Journal''. Jerusalem. [https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670 Архивировано] 15 мая 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 25 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Шәхси тормошо == 1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран|Тәһранда]] Пари Симе Зандҡа өйләнгән<ref name=":0" /><ref>''Mayhew, Augustus.''&#x20;Palm Beach Real Estate Roulette.&#x20;New York Social Diary.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.</ref><ref>Palm Beach Biltmore.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2016 года.</ref>. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була: * Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[Лейтенант|лейтенант,]] 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа<ref name=":4">pahlavi3.&#x20;''www.royalark.net''.&#x20;Дата обращения: 1 февраля 2026.</ref>. * Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Үлеме == Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була<ref>Death notice.&#x20;''Saipa''.&#x20;Дата обращения: 25 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 апреля 2014 года.</ref> == Наградалары == Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән: * [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл). * [[Файл:Cordone_di_gran_Croce_OMRI_BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре). * [[Файл:Order_of_the_Sun_(Afghanistan)_-_ribbon_bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)<ref name=":3" />. * [[Файл:Seraphimerorden_ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)<ref name=":3" /> . * [[Файл:ESP_Isabella_Catholic_Order_GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Wayback|url=http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf}} 15 марта 1978</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Флоридала вафат булғандар]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 августа тыуғандар]] ldat6k7kvse3ac5dccfcymv2r62h2wg 1297605 1297600 2026-05-20T19:19:25Z Юлдашева Луиза 18980 1297605 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл]], [[Флорида]], [[АҠШ]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең улы һәм Ирандың шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең үгәй ҡустыһы була. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран]]да тыуған<ref name=":0">Pahlavi Dynasty. ''Iran''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года</ref>. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡажарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була<ref name=":1">The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis. Qajar Pages. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.</ref><ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була<ref name=":2">''Diana Childress.'' Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women’s Rights Movement in Iran 2005 (англ.). — Twenty-First Century Books^[англ.], 2011. — P. 40. — <nowiki>ISBN 978-0-7613-7273-8</nowiki>.</ref>. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]<ref>Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 605. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи<ref name=":1" /><ref>''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power (англ.). — I.B.Tauris, 2001. — P. 194. — <nowiki>ISBN 978-1-86064-629-4</nowiki>.</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=":2" />. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий]]ға, унан һуң [[Йоханнесбург]]ҡа һөргөнгә оҙатып йөрөй<ref name=":3">The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй<ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 77. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Ул [[Гарвард университеты]]нда бизнес менән идара итеү буйынса белем ала<ref>{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}</ref>, [[1947 йыл]]да уны тамамлай<ref name=":3" />. == Карьераһы == Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә<ref name="canc">{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}</ref>. Абдул Реза 1954—1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була<ref name=":3" />. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй<ref name=":3" />. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй<ref name=":3" />. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була<ref name="canc" /> . Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була<ref name="leaderpost" /> . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә<ref>{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> . == Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау == [[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]] Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була<ref>''Boddington, Craig.'' Who Was the World’s Greatest Hunter? ''Hunting'' (22 августа 2012). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.</ref><ref name=wsj>{{cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|access-date=2018-11-25|newspaper=The Wall Street Journal|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}</ref>. [[Париж]]да ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була. Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай<ref name=wsj/>. == Шәхси тормошо == 1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран]]да Пари Симе Зандҡа өйләнгән<ref name=":0" /><ref>''Mayhew, Augustus.'' Palm Beach Real Estate Roulette. New York Social Diary. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.</ref><ref>Palm Beach Biltmore. ''Wikimapia''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2016 года.</ref>. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була: * Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[лейтенант]], 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа<ref name=":4">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 1 февраля 2026.</ref>. * Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Үлеме == Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була<ref>Death notice. ''Saipa''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 14 апреля 2014 года.</ref> == Наградалары == Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән: * [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл). * [[Файл:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре). * [[Файл:Order of the Sun (Afghanistan) - ribbon bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)<ref name=":3" />. * [[Файл:Seraphimerorden ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)<ref name=":3" /> . * [[Файл:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Wayback|url=http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf}} 15 марта 1978</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Флоридала вафат булғандар]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 августа тыуғандар]] b34iprxiskzsjsfshunqw6d7zcc8h84 1 201066 1297602 2026-05-20T19:13:48Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Эмир-Заде, Хайри Османович||20 май 2026}} ~~~~ 1297602 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Эмир-Заде, Хайри Османович||20 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 19:13, 20 май 2026 (UTC) mlq245tg5a2jzu7ovd0uggoh6eevhvy 1297603 1297602 2026-05-20T19:16:32Z Akkashka 14326 1297603 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Эмир-Заде, Хайри Османович||20 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема= Мәҙәниәт |тема2= |тема3= |ил=Ҡырым татарҙары |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 19:13, 20 май 2026 (UTC) 4s5t30r56umoifht43cvkmhg5qk9cdd 1 201067 1297606 2026-05-20T19:20:46Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Абдул Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:20, 20 май 2026 (UTC) 1297606 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Абдул Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:20, 20 май 2026 (UTC) 5voqydf4al7wnhgw7sixp3gtve8gvds 10 201068 1297608 2026-05-20T19:58:24Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Wyspa św. Jerzego w Peraście 02.jpg 1297608 wikitext text/x-wiki Wyspa św. Jerzego w Peraście 02.jpg krdb9gp2hjxxonts5mpfhwchkxm2ixe 0 201069 1297629 2026-05-21T04:17:53Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152758453|Ахмад Реза Пехлеви]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ahmad_Reza_Pahlavi_Wedding.jpg|мини|Әхмәт Реза һәм Роза Бозорнияның туйы (1958).]] '''Әхмәт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|احمدرضا پهلوی}}; 27 сентябрь 1925 йыл, [[Тегеран|Тәһран]] — апрель/май 1981 йыл, [[Париж]]) — Ирандың шаһ Пәһүләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] шаһының улы һәм Ирандың [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүи]] шаһтың [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|бер туған]] [[Тәһран|ҡустыһы]] була. == Биографияһы == Әхмәт Реза Пәһләүи 1925 йылдың 27 сентябрендә тыуған. Уның ата-әсәһе [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм Ҡажарҙар династияһы ҡыҙы шаһбикәЭсмәт Дәүләтшаһи. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була. Әхмәт Реза Пәһләүи башланғыс белемде [[Иран|Иранда]] ала, артабан урта белем алыу өсөн ағай-ҡустылары менән бергә [[Швейцария|Швейцарияға]] китә. Иранға ҡайтҡас, ул Тәһран хәрби мәктәбенә уҡырға инә, әммә 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә Көньяҡ Африкаға күсә. Һуңыраҡ уҡыуын дауам итеү өсөн [[Бәйрүт|Бәйрутҡа]] китә, атаһы вафат булғандан һуң Иранға ҡайта<ref>{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Reza_Shah_the_Great/N28WEQAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=Ahmad+Reza+Pahlavi&pg=PT136&printsec=frontcover|автор=Dr Rouzbeh Azarbarzin|заглавие=Reza Shah the Great: The Genius of the Era|год=2024-07-22|издательство=Xlibris Corporation|страниц=576|isbn=979-8-3694-2539-8}}</ref> . Ағаларынан айырмалы рәүештә, Әхмәт Реза иҡтисади, сәйәси һәм социаль эштәрҙә әүҙем ҡатнашмай, король сараларында һирәк ҡатнаша<ref name=":0">احمدرضا پهلوی، کاخ | دانشنامه تهران بزرگ | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی&#x20;(перс.).&#x20;''www.cgie.org.ir''.&#x20;Дата обращения: 5 февраля 2026.&#x20;Архивировано 8 июня 2025 года.</ref>. Уның резиденцияһы Тәһран янындағы Сәәдабад комплексы була. Башҡа биналарҙан айырмалы рәүештә, Сәәдабад комплексы архитектура биҙәктәренән мәхрүм булған ябай ике ҡатлы бина була. Сәәдабад документация үҙәгенең тарихи документтары буйынса, Әхмәт Реза был бинала айырым һәм бикле тормош алып барған<ref name=":0" />. 1967 йылда шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның ҡатыны Фәрәхтың таж кейеү тантанаһында ҡатнаша. 1971 йылда Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша<ref name=":1">pahlavi3.&#x20;''www.royalark.net''.&#x20;Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. Әхмәт Резаның Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән үҙәк король күҙәтеүенән бер ни тиклем автономлы эшләгән Ирандың Ҡышҡы спорт төрҙәре федерацияһына етәкселек итеү стиле буйынса етди ризаһыҙлыҡтары була. Әхмәт Резаның төҙөлөш һәм сауҙа эшмәкәрлеге аша байлыҡ туплау өсөн ғаилә статусын файҙаланып башҡарған тәнҡитле иҡтисади эшмәкәрлеге, Мөхәммәт Резаның туранан-тура ризалығынан тыш башҡарылған<ref>A Review of History: The Life of Ahmad Reza Pahlavi, Son of Reza Shah; From Disputes with His Half-Brother Mohammad Reza to His Escape and Illness&#x20;(англ.).&#x20;''SaedNews''&#x20;(3 февраля 2026).&#x20;Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref> Серһеҙләнгән хөкүмәт документтарына ярашлы Әхмәт Реза 1963 йылдың июненән июленә тиклем Бөйөк [[Бөйөк Британия|Британияла]] борсолоу ауырынан дауаланған<ref>"Documents of Abdul Reza, Ali Reza and Ahmad Reza Pahlavi".</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң, ул ғаиләһе менән Ирандан китә. Әхмәт Реза 1981 йылдың апрелендә йәки майында лейкемиянан вафат була. Уның үлем датаһы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Женева зыяратында ерләнә<ref>Ahmad reza pahlavi who was fifth child of Reza Shah&#x20;(амер. англ.).&#x20;''One News Box''.&#x20;Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. == Шәхси тормошо == Әхмәт Реза ике тапҡыр өйләнгән. 1947 йылда табип һәм сәйәсмән Хөсәйен Хан Бахрамиҙың ҡыҙы Симинтадж Бахрамиға өйләнгән. 1954 йылда ғаилә айырылыша, ике бала тыуа: * Шаһрох Пәһләүи (1947 йылда тыуған) * Шаһла Пәхләви (1949 йылдың 10 мартында тыуған) 1977 йылдың 25 июнендә Стивен Корреаға (1949 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. 1958 йылда икенсе тапҡыр 18 йәшлек Роза Бозорнияға (1940 йылда тыуған) өйләнгән. Был никахтан ғаиләнең өс балаһы тыуа: * Шаһин Пәһләүи ( 7 сентябрь 1959 йыл ) — 1984—1990 йылдарҙа <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Chase_Bank" rel="mw:ExtLink" title="Chase Bank" class="cx-link" data-linkid="116">Chase Manhattan Bank</a> икенсе вице-президенты, артабан шәхси банкир, һуңынан финанс консультанты булып эшләй. Ул Памелла Пәһләүи менән өйләнешкән. Ғаиләлә өс ул һәм бер ҡыҙ үҫә<ref name=":1" /> * Шаһрназ Пәһләүи (1964 йылдың 30 авгусында тыуған) 1997 йылда Уильям Роберт Медведскийға (1966 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, улар ике ҡыҙ үҫтергән. * Париназ Пәһләүи (1 июль 1970 йыл) 2001 йылдың 24 мартында Брайан Шипманға (1969 йыл тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. == Ата-бабалары == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Францияла вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] ctqcrt5pic2ubr90hgitdi31edk863l 1297630 1297629 2026-05-21T04:20:09Z Юлдашева Луиза 18980 1297630 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Ahmad_Reza_Pahlavi_Wedding.jpg|мини|Әхмәт Реза һәм Роза Бозорнияның туйы (1958).]] '''Әхмәт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|احمدرضا پهلوی}}; 27 сентябрь 1925 йыл, [[Тәһран]] — апрель/май 1981 йыл, [[Париж]]) — Ирандың шаһ Пәһүләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] шаһының улы һәм Ирандың [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүи]] шаһтың бер туған ҡустыһы була. == Биографияһы == Әхмәт Реза Пәһләүи 1925 йылдың 27 сентябрендә тыуған. Уның ата-әсәһе [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм Ҡажарҙар династияһы ҡыҙы шаһбикәЭсмәт Дәүләтшаһи. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була. Әхмәт Реза Пәһләүи башланғыс белемде [[Иран]]да ала, артабан урта белем алыу өсөн ағай-ҡустылары менән бергә [[Швейцария]]ға китә. Иранға ҡайтҡас, ул Тәһран хәрби мәктәбенә уҡырға инә, әммә 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә Көньяҡ Африкаға күсә. Һуңыраҡ уҡыуын дауам итеү өсөн [[Бәйрүт|Бәйрутҡа]] китә, атаһы вафат булғандан һуң Иранға ҡайта<ref>{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Reza_Shah_the_Great/N28WEQAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=Ahmad+Reza+Pahlavi&pg=PT136&printsec=frontcover|автор=Dr Rouzbeh Azarbarzin|заглавие=Reza Shah the Great: The Genius of the Era|год=2024-07-22|издательство=Xlibris Corporation|страниц=576|isbn=979-8-3694-2539-8}}</ref> . Ағаларынан айырмалы рәүештә, Әхмәт Реза иҡтисади, сәйәси һәм социаль эштәрҙә әүҙем ҡатнашмай, король сараларында һирәк ҡатнаша<ref name=":0">احمدرضا پهلوی، کاخ | دانشنامه تهران بزرگ | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (перс.). ''www.cgie.org.ir''. Дата обращения: 5 февраля 2026. Архивировано 8 июня 2025 года.</ref>. Уның резиденцияһы Тәһран янындағы Сәәдабад комплексы була. Башҡа биналарҙан айырмалы рәүештә, Сәәдабад комплексы архитектура биҙәктәренән мәхрүм булған ябай ике ҡатлы бина була. Сәәдабад документация үҙәгенең тарихи документтары буйынса, Әхмәт Реза был бинала айырым һәм бикле тормош алып барған<ref name=":0" />. 1967 йылда шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның ҡатыны Фәрәхтың таж кейеү тантанаһында ҡатнаша. 1971 йылда Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша<ref name=":1">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. Әхмәт Резаның Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән үҙәк король күҙәтеүенән бер ни тиклем автономлы эшләгән Ирандың Ҡышҡы спорт төрҙәре федерацияһына етәкселек итеү стиле буйынса етди ризаһыҙлыҡтары була. Әхмәт Резаның төҙөлөш һәм сауҙа эшмәкәрлеге аша байлыҡ туплау өсөн ғаилә статусын файҙаланып башҡарған тәнҡитле иҡтисади эшмәкәрлеге, Мөхәммәт Резаның туранан-тура ризалығынан тыш башҡарылған<ref>A Review of History: The Life of Ahmad Reza Pahlavi, Son of Reza Shah; From Disputes with His Half-Brother Mohammad Reza to His Escape and Illness (англ.). ''SaedNews'' (3 февраля 2026). Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref> Серһеҙләнгән хөкүмәт документтарына ярашлы Әхмәт Реза 1963 йылдың июненән июленә тиклем Бөйөк [[Бөйөк Британия|Британияла]] борсолоу ауырынан дауаланған<ref>«Documents of Abdul Reza, Ali Reza and Ahmad Reza Pahlavi».</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң, ул ғаиләһе менән Ирандан китә. Әхмәт Реза 1981 йылдың апрелендә йәки майында лейкемиянан вафат була. Уның үлем датаһы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Женева зыяратында ерләнә<ref>Ahmad reza pahlavi who was fifth child of Reza Shah (амер. англ.). ''One News Box''. Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. == Шәхси тормошо == Әхмәт Реза ике тапҡыр өйләнгән. 1947 йылда табип һәм сәйәсмән Хөсәйен Хан Бахрамиҙың ҡыҙы Симинтадж Бахрамиға өйләнгән. 1954 йылда ғаилә айырылыша, ике бала тыуа: * Шаһрох Пәһләүи (1947 йылда тыуған) * Шаһла Пәхләви (1949 йылдың 10 мартында тыуған) 1977 йылдың 25 июнендә Стивен Корреаға (1949 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. 1958 йылда икенсе тапҡыр 18 йәшлек Роза Бозорнияға (1940 йылда тыуған) өйләнгән. Был никахтан ғаиләнең өс балаһы тыуа: * Шаһин Пәһләүи (7 сентябрь 1959 йыл) — 1984—1990 йылдарҙа <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Chase_Bank" rel="mw:ExtLink" title="Chase Bank" class="cx-link" data-linkid="116">Chase Manhattan Bank</a> икенсе вице-президенты, артабан шәхси банкир, һуңынан финанс консультанты булып эшләй. Ул Памелла Пәһләүи менән өйләнешкән. Ғаиләлә өс ул һәм бер ҡыҙ үҫә<ref name=":1" /> * Шаһрназ Пәһләүи (1964 йылдың 30 авгусында тыуған) 1997 йылда Уильям Роберт Медведскийға (1966 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, улар ике ҡыҙ үҫтергән. * Париназ Пәһләүи (1 июль 1970 йыл) 2001 йылдың 24 мартында Брайан Шипманға (1969 йыл тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. == Ата-бабалары == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Францияла вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] cbg1jlx47kx9a2gv54duqbq6pftswdp 1297631 1297630 2026-05-21T04:20:25Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ата-бабалары */ 1297631 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Ahmad_Reza_Pahlavi_Wedding.jpg|мини|Әхмәт Реза һәм Роза Бозорнияның туйы (1958).]] '''Әхмәт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|احمدرضا پهلوی}}; 27 сентябрь 1925 йыл, [[Тәһран]] — апрель/май 1981 йыл, [[Париж]]) — Ирандың шаһ Пәһүләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] шаһының улы һәм Ирандың [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүи]] шаһтың бер туған ҡустыһы була. == Биографияһы == Әхмәт Реза Пәһләүи 1925 йылдың 27 сентябрендә тыуған. Уның ата-әсәһе [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм Ҡажарҙар династияһы ҡыҙы шаһбикәЭсмәт Дәүләтшаһи. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була. Әхмәт Реза Пәһләүи башланғыс белемде [[Иран]]да ала, артабан урта белем алыу өсөн ағай-ҡустылары менән бергә [[Швейцария]]ға китә. Иранға ҡайтҡас, ул Тәһран хәрби мәктәбенә уҡырға инә, әммә 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә Көньяҡ Африкаға күсә. Һуңыраҡ уҡыуын дауам итеү өсөн [[Бәйрүт|Бәйрутҡа]] китә, атаһы вафат булғандан һуң Иранға ҡайта<ref>{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Reza_Shah_the_Great/N28WEQAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=Ahmad+Reza+Pahlavi&pg=PT136&printsec=frontcover|автор=Dr Rouzbeh Azarbarzin|заглавие=Reza Shah the Great: The Genius of the Era|год=2024-07-22|издательство=Xlibris Corporation|страниц=576|isbn=979-8-3694-2539-8}}</ref> . Ағаларынан айырмалы рәүештә, Әхмәт Реза иҡтисади, сәйәси һәм социаль эштәрҙә әүҙем ҡатнашмай, король сараларында һирәк ҡатнаша<ref name=":0">احمدرضا پهلوی، کاخ | دانشنامه تهران بزرگ | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (перс.). ''www.cgie.org.ir''. Дата обращения: 5 февраля 2026. Архивировано 8 июня 2025 года.</ref>. Уның резиденцияһы Тәһран янындағы Сәәдабад комплексы була. Башҡа биналарҙан айырмалы рәүештә, Сәәдабад комплексы архитектура биҙәктәренән мәхрүм булған ябай ике ҡатлы бина була. Сәәдабад документация үҙәгенең тарихи документтары буйынса, Әхмәт Реза был бинала айырым һәм бикле тормош алып барған<ref name=":0" />. 1967 йылда шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның ҡатыны Фәрәхтың таж кейеү тантанаһында ҡатнаша. 1971 йылда Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша<ref name=":1">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. Әхмәт Резаның Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән үҙәк король күҙәтеүенән бер ни тиклем автономлы эшләгән Ирандың Ҡышҡы спорт төрҙәре федерацияһына етәкселек итеү стиле буйынса етди ризаһыҙлыҡтары була. Әхмәт Резаның төҙөлөш һәм сауҙа эшмәкәрлеге аша байлыҡ туплау өсөн ғаилә статусын файҙаланып башҡарған тәнҡитле иҡтисади эшмәкәрлеге, Мөхәммәт Резаның туранан-тура ризалығынан тыш башҡарылған<ref>A Review of History: The Life of Ahmad Reza Pahlavi, Son of Reza Shah; From Disputes with His Half-Brother Mohammad Reza to His Escape and Illness (англ.). ''SaedNews'' (3 февраля 2026). Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref> Серһеҙләнгән хөкүмәт документтарына ярашлы Әхмәт Реза 1963 йылдың июненән июленә тиклем Бөйөк [[Бөйөк Британия|Британияла]] борсолоу ауырынан дауаланған<ref>«Documents of Abdul Reza, Ali Reza and Ahmad Reza Pahlavi».</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң, ул ғаиләһе менән Ирандан китә. Әхмәт Реза 1981 йылдың апрелендә йәки майында лейкемиянан вафат була. Уның үлем датаһы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Женева зыяратында ерләнә<ref>Ahmad reza pahlavi who was fifth child of Reza Shah (амер. англ.). ''One News Box''. Дата обращения: 5 февраля 2026.</ref>. == Шәхси тормошо == Әхмәт Реза ике тапҡыр өйләнгән. 1947 йылда табип һәм сәйәсмән Хөсәйен Хан Бахрамиҙың ҡыҙы Симинтадж Бахрамиға өйләнгән. 1954 йылда ғаилә айырылыша, ике бала тыуа: * Шаһрох Пәһләүи (1947 йылда тыуған) * Шаһла Пәхләви (1949 йылдың 10 мартында тыуған) 1977 йылдың 25 июнендә Стивен Корреаға (1949 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. 1958 йылда икенсе тапҡыр 18 йәшлек Роза Бозорнияға (1940 йылда тыуған) өйләнгән. Был никахтан ғаиләнең өс балаһы тыуа: * Шаһин Пәһләүи (7 сентябрь 1959 йыл) — 1984—1990 йылдарҙа <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Chase_Bank" rel="mw:ExtLink" title="Chase Bank" class="cx-link" data-linkid="116">Chase Manhattan Bank</a> икенсе вице-президенты, артабан шәхси банкир, һуңынан финанс консультанты булып эшләй. Ул Памелла Пәһләүи менән өйләнешкән. Ғаиләлә өс ул һәм бер ҡыҙ үҫә<ref name=":1" /> * Шаһрназ Пәһләүи (1964 йылдың 30 авгусында тыуған) 1997 йылда Уильям Роберт Медведскийға (1966 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, улар ике ҡыҙ үҫтергән. * Париназ Пәһләүи (1 июль 1970 йыл) 2001 йылдың 24 мартында Брайан Шипманға (1969 йыл тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Францияла вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] m2wq1lb49p0qit75kzzzqqdkrw2spi0 0 201070 1297634 2026-05-21T04:39:28Z Таңһылыу 14946 [[Йылан тешләүе]] битенең исемен [[Йылан сағыуы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1297634 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Йылан сағыуы]] 37h51oalaq1otxm4iaeighy0gkixfcg 1 201071 1297636 2026-05-21T04:39:28Z Таңһылыу 14946 [[Фекерләшеү:Йылан тешләүе]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Йылан сағыуы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1297636 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Йылан сағыуы]] mk49is3dzvru9fw21m57pcef334drxn 1 201072 1297640 2026-05-21T05:08:58Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Люмбальная пункция|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1297640 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Люмбальная пункция|20 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1di91lp2vkcg09osqjts37jjfyfhu56 0 201073 1297651 2026-05-21T07:46:32Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149300481|Пехлеви, Ясмин]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297651 wikitext text/x-wiki '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; 26 июнь, 1968 йыл, Тәһран, [[Иран]]) — Пәхләүи йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны,. == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран|Тәһрандағы]] Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия.&#x20;Дата обращения: 27 апреля 2010.&#x20;Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ( [[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran.&#x20;Дата обращения: 14 ноября 2014.&#x20;Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran.&#x20;Дата обращения: 14 ноября 2014.&#x20;Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин 1986 йылдың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] bo5nfaf998nxm8ds2oprgs08q7hp66e 1297652 1297651 2026-05-21T07:48:29Z Юлдашева Луиза 18980 1297652 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәхләүи йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] meh9rqwzu7915uv5i35a5bx5dhbe3p4 1 201074 1297653 2026-05-21T07:49:48Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Ясмин|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:49, 21 май 2026 (UTC) 1297653 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Ясмин|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:49, 21 май 2026 (UTC) of9l93l003p6sy2xvh2j4wr2pdkhlwy 14 201075 1297660 2026-05-21T10:00:00Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:СССР ордендары менән наградланған ойошмалар|«Почёт Билдәһе» ордены]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены]] 1297660 wikitext text/x-wiki [[Категория:СССР ордендары менән наградланған ойошмалар|«Почёт Билдәһе» ордены]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены]] 0032ai0ga3rll28vspixyn4pog5tajf 0 201076 1297664 2026-05-21T10:36:22Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее =... 1297664 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Аллея академиков ТТУ.JPG|альт= Аллея академиков во внутреннем дворе ТТУ|thumb|240px|Таллин техник университеты ихатаһында академиктар аллеяһы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} povzyoukgg74gqfqghvb8uca9da9yt2 1297666 1297664 2026-05-21T10:40:02Z Вәхит 24644 1297666 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} 4j9s3i2o45qn99jdymqw7z0c2d7qqqf 1297669 1297666 2026-05-21T10:45:43Z Вәхит 24644 1297669 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == [[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор<ref>[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Wayback|url=http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=20130319205450 }}{{ref|en}}</ref>. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} km2z8j5xhyb5d1dj1tc6i7t2wvvro6f 1297670 1297669 2026-05-21T10:51:14Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297670 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == [[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор<ref>[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Wayback|url=http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=20130319205450 }}{{ref|en}}</ref>. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] t4lhf9dududafdndl3vimov3fny0ved 1297671 1297670 2026-05-21T10:52:29Z Вәхит 24644 added [[Category:Техник университеттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297671 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == [[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор<ref>[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Wayback|url=http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=20130319205450 }}{{ref|en}}</ref>. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Техник университеттар]] 9wkv2lj8v2umz60yhrc2dm9n6ouvgc5 1297672 1297671 2026-05-21T10:54:37Z Вәхит 24644 added [[Category:1918 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297672 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == [[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор<ref>[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Wayback|url=http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=20130319205450 }}{{ref|en}}</ref>. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Техник университеттар]] [[Категория:1918 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]] ecsu4evlkrfbhcojsyiooxr3n1iol8q 1 201077 1297665 2026-05-21T10:38:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Таллинский технический университет|21 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297665 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Таллинский технический университет|21 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} ps5rqlexoysul3mi8ytoln7ketv06ar 14 201078 1297673 2026-05-21T10:55:02Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{учебные заведения по годам основания}} 1297673 wikitext text/x-wiki {{учебные заведения по годам основания}} oes27mdm13xphyzajeivax2gqniwh5r 10 201079 1297674 2026-05-21T10:57:26Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Eduestcat]] битенә йүнәлтелгән 1297674 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Eduestcat]] 4caejzfwn8wd79zgzljehmqed4nrdm1 0 201080 1297676 2026-05-21T11:17:50Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152411327|Пехлеви, Нур]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297676 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Нур Захра Пехлеви|оригинал имени={{lang-en|Noor Zahra Pahlavi}} {{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}|from=Q13024843}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' 3 апрель 1992, Вашингтон, АҠШ) — Америка эшҡыуары[[Америка Ҡушма Штаттары|,]] сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы <a href="./Мөхәммәт_Риза_Пәхләүи" rel="mw:WikiLink" data-linkid="63" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Мохаммед Реза Пехлеви&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Mohammad_Reza_Pahlavi_%281973%29.jpg/120px-Mohammad_Reza_Pahlavi_%281973%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:123},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;последний шах Ирана (1941-1979)&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q128245&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Мөхәммәт Риза Пәхләүи&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Mohammad_Reza_Pahlavi.png/120px-Mohammad_Reza_Pahlavi.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:120},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q128245&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwEw" title="Мөхәммәт Риза Пәхләүи">Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең</a> оло улы. Нурҙың һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":0">Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist&#x20;(австрал. англ.).&#x20;''honey.nine.com.au''&#x20;(29 июня 2021).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref>ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن&#x20;(перс.).&#x20;''العربیه فارسی''&#x20;(27 июня 2017).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":1">Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite&#x20;(англ.).&#x20;''South China Morning Post''&#x20;(8 сентября 2020).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners | Columbia Business School&#x20;(англ.).&#x20;''business.columbia.edu''&#x20;(12 мая 2020).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>''Arabia, Harper's BAZAAR.''&#x20;Princess Noor Pahlavi&#x20;(амер. англ.).&#x20;''Harper's Bazaar Arabia''&#x20;(27 февраля 2017).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":2">Noor Pahlavi.&#x20;''english.alarabiya.net''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family&#x20;(амер. англ.).&#x20;''SEELE''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнеры була<ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/<nowiki>https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf</nowiki> "Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.]</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference&#x20;(амер. англ.).&#x20;''Perspectives from Gain Therapeutics''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN&#x20;(амер. англ.).&#x20;''Phoenix Project of Iran''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>''Lyman, Luke.''&#x20;A chat with the Princess of Iran&#x20;(амер. англ.).&#x20;''The Spectator''&#x20;(31 июля 2025).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман|Джей Рудермандың]] «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns&#x20;(амер. англ.).&#x20;''JNS.org''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> . Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>The Norooz Gala 2025&#x20;(амер. англ.).&#x20;''NUFDI''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы менән бергә 2025 йылдың июлендә [[Мюнхен|Мюнхенда]] Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi&#x20;(амер. англ.).&#x20;''NUFDI''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":2" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Аль-Арабия" class="cx-link" data-linkid="93">Al Arabiya</a>» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''«Asharq Al-Aswat,»'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience&#x20;(англ.).&#x20;''english.aawsat.com''.&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Harper%E2%80%99s_Bazaar" rel="mw:ExtLink" title="Harper’s Bazaar" class="cx-link" data-linkid="97">Harper's Bazaar Arabia</a>'' һәм ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitan" rel="mw:ExtLink" title="Cosmopolitan" class="cx-link" data-linkid="98">Cosmopolitan</a>'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":1" /> . Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>"Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime&#x20;(амер. англ.)&#x20;(11 января 2025).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>''i24NEWS.''&#x20;Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran&#x20;(англ.).&#x20;''i24NEWS''&#x20;(25 июня 2025).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Америка йәһүдтәр ойошмаһында сығыш яһаусы «Кешет» ойошмаһы өсөн аҡса йыя<ref>Exiled Princess Noor of Iran attends lavish Hamptons bash&#x20;(амер. англ.)&#x20;(25 июня 2021).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref>Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite&#x20;(англ.).&#x20;''South China Morning Post''&#x20;(8 сентября 2020).&#x20;Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] m0zesomnk1ofg0z3it1kzmaegsblr9t 1297677 1297676 2026-05-21T11:20:24Z Юлдашева Луиза 18980 1297677 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы <a href="./Мөхәммәт_Риза_Пәхләүи" rel="mw:WikiLink" data-linkid="63" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Мохаммед Реза Пехлеви&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Mohammad_Reza_Pahlavi_%281973%29.jpg/120px-Mohammad_Reza_Pahlavi_%281973%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:123},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;последний шах Ирана (1941-1979)&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q128245&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Мөхәммәт Риза Пәхләүи&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Mohammad_Reza_Pahlavi.png/120px-Mohammad_Reza_Pahlavi.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:120},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q128245&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwEw" title="Мөхәммәт Риза Пәхләүи">Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең</a> оло улы. Нурҙың һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":0">Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist (австрал. англ.). ''honey.nine.com.au'' (29 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref>ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن (перс.). ''العربیه فارسی'' (27 июня 2017). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":1">Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners | Columbia Business School (англ.). ''business.columbia.edu'' (12 мая 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>''Arabia, Harper’s BAZAAR.'' Princess Noor Pahlavi (амер. англ.). ''Harper’s Bazaar Arabia'' (27 февраля 2017). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":2">Noor Pahlavi. ''english.alarabiya.net''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family (амер. англ.). ''SEELE''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнеры була<ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/<nowiki>https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf</nowiki> «Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer». Century Therapeutics.]</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference (амер. англ.). ''Perspectives from Gain Therapeutics''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN (амер. англ.). ''Phoenix Project of Iran''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>''Lyman, Luke.'' A chat with the Princess of Iran (амер. англ.). ''The Spectator'' (31 июля 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман|Джей Рудермандың]] «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns (амер. англ.). ''JNS.org''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> . Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>The Norooz Gala 2025 (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы менән бергә 2025 йылдың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":2" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Аль-Арабия" class="cx-link" data-linkid="93">Al Arabiya</a>» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience (англ.). ''english.aawsat.com''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Harper%E2%80%99s_Bazaar" rel="mw:ExtLink" title="Harper’s Bazaar" class="cx-link" data-linkid="97">Harper’s Bazaar Arabia</a>'' һәм ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitan" rel="mw:ExtLink" title="Cosmopolitan" class="cx-link" data-linkid="98">Cosmopolitan</a>'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":1" /> . Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>«Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran». Het Laatste Nieuws (in Dutch).</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime (амер. англ.) (11 января 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>''i24NEWS.'' Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran (англ.). ''i24NEWS'' (25 июня 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Америка йәһүдтәр ойошмаһында сығыш яһаусы «Кешет» ойошмаһы өсөн аҡса йыя<ref>Exiled Princess Noor of Iran attends lavish Hamptons bash (амер. англ.) (25 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref>Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] td3ant17xeho9v39uyvidi1hwyv1lol 1297678 1297677 2026-05-21T11:21:39Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә йылдары */ 1297678 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":0">Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist (австрал. англ.). ''honey.nine.com.au'' (29 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref>ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن (перс.). ''العربیه فارسی'' (27 июня 2017). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":1">Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners | Columbia Business School (англ.). ''business.columbia.edu'' (12 мая 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>''Arabia, Harper’s BAZAAR.'' Princess Noor Pahlavi (амер. англ.). ''Harper’s Bazaar Arabia'' (27 февраля 2017). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":2">Noor Pahlavi. ''english.alarabiya.net''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family (амер. англ.). ''SEELE''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнеры була<ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/<nowiki>https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf</nowiki> «Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer». Century Therapeutics.]</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference (амер. англ.). ''Perspectives from Gain Therapeutics''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN (амер. англ.). ''Phoenix Project of Iran''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>''Lyman, Luke.'' A chat with the Princess of Iran (амер. англ.). ''The Spectator'' (31 июля 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман|Джей Рудермандың]] «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns (амер. англ.). ''JNS.org''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> . Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>The Norooz Gala 2025 (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы менән бергә 2025 йылдың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":2" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Аль-Арабия" class="cx-link" data-linkid="93">Al Arabiya</a>» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience (англ.). ''english.aawsat.com''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Harper%E2%80%99s_Bazaar" rel="mw:ExtLink" title="Harper’s Bazaar" class="cx-link" data-linkid="97">Harper’s Bazaar Arabia</a>'' һәм ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitan" rel="mw:ExtLink" title="Cosmopolitan" class="cx-link" data-linkid="98">Cosmopolitan</a>'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":1" /> . Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>«Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran». Het Laatste Nieuws (in Dutch).</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime (амер. англ.) (11 января 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>''i24NEWS.'' Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran (англ.). ''i24NEWS'' (25 июня 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Америка йәһүдтәр ойошмаһында сығыш яһаусы «Кешет» ойошмаһы өсөн аҡса йыя<ref>Exiled Princess Noor of Iran attends lavish Hamptons bash (амер. англ.) (25 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref>Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] mod8wd532m4cxcbs2heeo2abqni6m6k 1297679 1297678 2026-05-21T11:24:14Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә йылдары */ 1297679 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>''Arabia, Harper’s BAZAAR.'' Princess Noor Pahlavi (амер. англ.). ''Harper’s Bazaar Arabia'' (27 февраля 2017). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":2">Noor Pahlavi. ''english.alarabiya.net''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref><ref>Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family (амер. англ.). ''SEELE''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнеры була<ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/<nowiki>https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf</nowiki> «Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer». Century Therapeutics.]</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference (амер. англ.). ''Perspectives from Gain Therapeutics''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN (амер. англ.). ''Phoenix Project of Iran''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>''Lyman, Luke.'' A chat with the Princess of Iran (амер. англ.). ''The Spectator'' (31 июля 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман|Джей Рудермандың]] «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns (амер. англ.). ''JNS.org''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> . Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>The Norooz Gala 2025 (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Атаһы менән бергә 2025 йылдың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi (амер. англ.). ''NUFDI''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":2" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Аль-Арабия" class="cx-link" data-linkid="93">Al Arabiya</a>» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience (англ.). ''english.aawsat.com''. Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Harper%E2%80%99s_Bazaar" rel="mw:ExtLink" title="Harper’s Bazaar" class="cx-link" data-linkid="97">Harper’s Bazaar Arabia</a>'' һәм ''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Cosmopolitan" rel="mw:ExtLink" title="Cosmopolitan" class="cx-link" data-linkid="98">Cosmopolitan</a>'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":1" /> . Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>«Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran». Het Laatste Nieuws (in Dutch).</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime (амер. англ.) (11 января 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>''i24NEWS.'' Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran (англ.). ''i24NEWS'' (25 июня 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Америка йәһүдтәр ойошмаһында сығыш яһаусы «Кешет» ойошмаһы өсөн аҡса йыя<ref>Exiled Princess Noor of Iran attends lavish Hamptons bash (амер. англ.) (25 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref>Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 4sfp14tvjbvgolo33x05br234ccg3jv 1297680 1297679 2026-05-21T11:36:42Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы */ 1297680 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime (амер. англ.) (11 января 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>''i24NEWS.'' Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran (англ.). ''i24NEWS'' (25 июня 2025). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Ул Америка йәһүдтәр ойошмаһында сығыш яһаусы «Кешет» ойошмаһы өсөн аҡса йыя<ref>Exiled Princess Noor of Iran attends lavish Hamptons bash (амер. англ.) (25 июня 2021). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref>Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite (англ.). ''South China Morning Post'' (8 сентября 2020). Дата обращения: 7 февраля 2026.</ref> Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 5ltn2hycpk95lqjy6du8y5vleitxjni 1297681 1297680 2026-05-21T11:39:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1297681 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.com/2025/01/11/woman-life-freedom-jewish-stars-tribute-honors-iranian-women-battling-tehran-regime/|title=‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime|lang=en-US|date=2025-01-11|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>{{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/americas/artc-persian-jews-in-los-angeles-protest-for-change-in-iran|title=Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran|lang=en|last=i24NEWS|website=i24NEWS|date=2025-06-25|access-date=2026-02-07}}</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref name=":0" />. Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 49sv637pd301jv7tfpicwsumzku940c 1297682 1297681 2026-05-21T11:40:05Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297682 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.com/2025/01/11/woman-life-freedom-jewish-stars-tribute-honors-iranian-women-battling-tehran-regime/|title=‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime|lang=en-US|date=2025-01-11|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>{{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/americas/artc-persian-jews-in-los-angeles-protest-for-change-in-iran|title=Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran|lang=en|last=i24NEWS|website=i24NEWS|date=2025-06-25|access-date=2026-02-07}}</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref name=":0" />. Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] gpe9z3mfui2kmid5kveftprwm8c2vd8 1297683 1297682 2026-05-21T11:40:46Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297683 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.com/2025/01/11/woman-life-freedom-jewish-stars-tribute-honors-iranian-women-battling-tehran-regime/|title=‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime|lang=en-US|date=2025-01-11|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>{{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/americas/artc-persian-jews-in-los-angeles-protest-for-change-in-iran|title=Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran|lang=en|last=i24NEWS|website=i24NEWS|date=2025-06-25|access-date=2026-02-07}}</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref name=":0" />. Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] emghjgprv98q5dantnsiswyei2tcji1 1297684 1297683 2026-05-21T11:41:11Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:АҠШ эшҡыуарҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297684 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.com/2025/01/11/woman-life-freedom-jewish-stars-tribute-honors-iranian-women-battling-tehran-regime/|title=‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime|lang=en-US|date=2025-01-11|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>{{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/americas/artc-persian-jews-in-los-angeles-protest-for-change-in-iran|title=Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran|lang=en|last=i24NEWS|website=i24NEWS|date=2025-06-25|access-date=2026-02-07}}</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref name=":0" />. Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] 6rbl872e3j1v1mbjqcby3v92o9mwpm1 1297686 1297684 2026-05-21T11:44:28Z Юлдашева Луиза 18980 1297686 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нур Захра Пәһләүи ('''{{lang-fa|نور زهرا پهلوی}}''';''' [[3 апрель]] [[1992 йыл]], [[Вашингтон]], [[АҠШ]]) — Америка эшҡыуары, сәйәси активист һәм фотомодель. Ул Ирандың һуңғы кронпринцы Реза Пәһләүиҙең өлкән ҡыҙы. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Нур Захра Пәһләүи 1992 йылдың 3 апрелендә Вашингтонда тыуған. Ул Реза Кир Пәһләүиҙең (1980 й. тыуған) һәм уның ҡатыны Йәсмин Этемад Әминиҙең (1968 й. тыуған) өлкән ҡыҙы. Нур Пәһләүҙең атаһы Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең оло улы. Нурҙың ике һеңлеһе бар: Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). Нур Мэриленд штатында Буллис мәктәбендә уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Джорджтаун университетында уҡый, уны ул 2014 йылда тамамлай<ref name=":2">{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/latest/princess-noor-pahlavi-exiled-princess-iran-everything-to-know-explainer/e5f40cb7-04ef-4112-9041-9c22625537c5|title=Princess Noor Pahlavi of Iran: Everything we know about the exiled royal, model and activist|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2021-06-29|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул [[психология]] буйынса дәрәжә ала<ref><ref>{{Cite web|url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2017/06/27/%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%86|title=ویدیو.. نور پهلوی شاه‌دختی در ردای یک مانکن|lang=fa|website=العربیه فارسی|date=2017-06-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылда Колумбия бизнес-мәктәбен тамамлай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3100631/meet-irans-princess-noor-exiled-royal-brought-glamorous|title=Meet Iran’s Princess Noor, a glamorous New York socialite|lang=en|website=South China Morning Post|date=2020-09-08|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://business.columbia.edu/insights/cbs-newsroom/2020-alexander-bodini-foundation-competition-winners|title=2020 Alexander Bodini Foundation Competition Winners {{!}} Columbia Business School|lang=en|website=business.columbia.edu|date=2020-05-12|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2025 йылда атаһы ҡыҙын Пәхләүи йорто башлығы вариҫы тип иғлан итә, был ҡарарының нигеҙе итеп «ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың айырылғыһыҙ тигеҙ хоҡуҡтарын» һанай. === Карьераһы === 2017 йылда Нур коммерция күсемһеҙ милек фирмаһында аҡса йәлеп итеү һәм инвесторҙар менән бәйләнештәр буйынса директор булып китә<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaararabia.com/bestdressed/2017/2017-the-women/princess-noor-pahlavi|title=Princess Noor Pahlavi|lang=en-US|first=Harper's BAZAAR|last=Arabia|website=Harper's Bazaar Arabia|date=2017-02-27|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2020 йылға ул оҙайлы ваҡытҡа инвестициялар һалыуға йүнәлтелгән коммерцияға ҡарамаған инвестиция фонды Acumen консультатив советы ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/authors/Noor-Pahlavi|title=Noor Pahlavi|website=english.alarabiya.net|access-date=2026-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://seelemag.com/home/heritage-from-afar-noor-pahlavi-opens-up-about-coming-from-irans-exiled-royal-family|title=Heritage From Afar, Noor Pahlavi Opens Up About Coming From Iran’s Exiled Royal Family|lang=en-US|website=SEELE|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2022 йылда ул стратегик коммуникациялар буйынса консалтинг фирмаһында эшләй башлай, 2024 йылда уның партнёры була<ref>{{Cite web|url=chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://investors.centurytx.com/node/8726/pdf|title="Century Therapeutics Strengthens Leadership Team with Appointments of Chief Financial Officer and Chief Scientific Officer". Century Therapeutics.}}</ref>. Ул шулай уҡ [[Шервин Пишевар]] нигеҙ һалған Sofreh Capital фирмаһының директоры<ref>{{Cite web|url=https://gaintherapeutics.com/newsroom/press-releases/press-releases-2022/gain-therapeutics-to-participate-at-the-h-c-wainwright-global-investment-conference/|title=Gain Therapeutics to Participate at the H.C. Wainwright Global Investment Conference|lang=en-US|website=Perspectives from Gain Therapeutics|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһының 2007 йылғы башланғысы нигеҙендә 2019 йылда уның тарафынан ойошторолған аналитика үҙәгендә, Ирандың «Феникс» проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://iranprojectphoenix.org/en/a-brief-history-of-the-phoenix-project-of-iran/|title=A BRIEF HISTORY OF THE PHOENIX PROJECT OF IRAN|lang=en-US|website=Phoenix Project of Iran|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы төп роль уйнаған «Ирандың үҫеше» проектына ярҙам итеүен белдерә һәм унда Иранға «фарсы мәҙәниәте юҡҡа сыҡмай, ә данлана ғына, граждандары кемде теләй, шуны ярата, теләһә ниндәй динде тота ала» тигән фекерен тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=https://spectator.com/article/a-chat-with-the-princess-of-iran/?edition=us|title=A chat with the Princess of Iran|lang=en-US|first=Luke|last=Lyman|website=The Spectator|date=2025-07-31|access-date=2026-02-07}}</ref>. 2024 йылдың октябрендә [[Джей Рудерман]]дың «All About Change» подкастында сығыш яһай, унда Иран хөкүмәтен тәнҡитләй һәм шулай уҡ хөкүмәттең Иран халҡын күрһәтмәүен билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jns.org/wire/iranian-terror-will-be-at-americas-doorstep-princess-noor-pahlavi-warns/|title=Iranian terror will be at America’s doorstep, Princess Noor Pahlavi warns|lang=en-US|website=JNS.org|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ һөргөндәге хөкүмәт булараҡ һөҙөмтәле эшләгән Ирандың Милли советы эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/event/the-norooz-gala-2025/|title=The Norooz Gala 2025|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Атаһы менән бергә [[2025 йыл]]дың июлендә [[Мюнхен]]да Иранды ҡотҡарыу советы съезында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=https://nufdiran.org/policy_briefs/iranian-opposition-unites-around-crown-prince-reza-pahlavi/|title=Iranian Opposition Unites Around Crown Prince Reza Pahlavi|lang=en-US|website=NUFDI|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул шулай уҡ ''Medium.com'' сайтында мәҡәләләр авторы булып тора, унда сәйәси мәсьәләләрҙе тикшерә<ref name=":1" />. Уның мәҡәләләре Сәғүд Ғәрәбстаны «Al Arabiya» яңылыҡтар каналы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] король ғаиләһенә ҡараған ''"Asharq Al-Aswat, "'' гәзитендә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=https://english.aawsat.com/node/2169531|title=A Strong Reminder of Iranian Women’s Resilience|lang=en|website=english.aawsat.com|access-date=2026-02-07}}</ref>. Шулай уҡ бер аҙ ваҡыт фотомодель булып эшләй. Ул ''Bazaar Arabia'' һәм ''Cosmopolitan'' журналдарының тышлыҡтарында сыға<ref name=":0" />. Бер көн ул өләсәһе Фәрәх Пәһләүигә модельерҙар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырырға ярҙам иткәне өсөн рәхмәт белдергән<ref>{{Cite web|url=https://archive.ph/20260116011150/https://www.hln.be/royalty/opgegroeid-in-ballingschap-nu-favoriete-gaste-op-mondaine-feestjes-dit-is-prinses-noor-van-iran~a8183319/|title="Opgegroeid in ballingschap, nu favoriete gaste op mondaine feestjes: dit is prinses Noor van Iran". Het Laatste Nieuws (in Dutch).}}</ref>. == Шәхси тормошо == Нур Пәһләүи [[феминизм]] һәм ЛГБТ хоҡуҡтарын яҡлаусы әүҙем яҡлы<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.com/2025/01/11/woman-life-freedom-jewish-stars-tribute-honors-iranian-women-battling-tehran-regime/|title=‘Woman, Life, Freedom’: Jewish influencer’s tribute honors Iranian women battling Tehran regime|lang=en-US|date=2025-01-11|access-date=2026-02-07}}</ref>. Ул Мәхсә Әмини вафат булғандан һуң Иран хөкүмәтен тәнҡитләй<ref>{{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/americas/artc-persian-jews-in-los-angeles-protest-for-change-in-iran|title=Persian Jews in Los Angeles protest for change in Iran|lang=en|last=i24NEWS|website=i24NEWS|date=2025-06-25|access-date=2026-02-07}}</ref>. Әлеге ваҡытта Нур һәм уның ғаиләһе [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй. Ул [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телдәрендә]] һөйләшә<ref name=":0" />. Business Insider мәғлүмәттәре буйынса, уның саф байлығы 1,5 миллион АҠШ доллары менән баһалана<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] g7g7h5k7ubq2pcxeliikjmbsxxw7zfu 1 201081 1297685 2026-05-21T11:44:05Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Нур|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 11:43, 21 май 2026 (UTC) 1297685 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Нур|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 11:43, 21 май 2026 (UTC) 8zm0fvrsdvb46bbswnldga8cf4bqqdi