Википедия:Ҡоролтай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡоролтай</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1768</id>
    <revision>
      <id>1297693</id>
      <parentid>1297647</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T12:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Риза */</comment>
      <origin>1297693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12172" sha1="2b4l5mp04jtds9daijh65dn7tc9n9a5" xml:space="preserve">

__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30513878 --&gt;


== CEEM 2026 ==
2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)

== Риза ==
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC)

== Ҡаршы ==

== Фекер алышыу ==</text>
      <sha1>2b4l5mp04jtds9daijh65dn7tc9n9a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәгәрмәс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6788</id>
    <revision>
      <id>1297744</id>
      <parentid>1177671</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26467" sha1="pcs7p8oftc2siqu6am0rp265mrcc7vu" xml:space="preserve">
{{Ук}}
[[Рәсем:Log Wagon Harrietville Vic.jpg|thumb|230px|Австралияның тарих паркында тарихи арба]]
'''Тәгәрмәс''' — өҫтөнә ҡуйған есемде тәгәрләтеп хәрәкәткә килтереү өсөн, уларҙың күсәренә кейҙерелгән көпсәкле түңәрәк ҡулайлама. Тәгәрмәс төрлө механизм һәм ҡоролмаларҙа киң ҡулланыла. Уйлап сығарыу ваҡыты билдәһеҙ.

«Тәгәрмәс»- «тәгәрләп барыу», «тәгәрләү» (катиться, двигаться хорошо) һүҙҙәре менән тамырҙаш («тәкәрләк»- юрматы диалектында «улитка», 
«тәгәрәмәй»- ҡайһы бер төньяҡ-көнбайыш башҡорт диалекттарында «тәгәрмәс»).

Урыҫ телендәге «колесо» боронғо һинд-европа телдәрендәге  «кол»- «вращаться, поворачиваться» һүҙенән килеп сыҡҡан.&lt;ref&gt;[[Черных, Павел Яковлевич|Черных П. Я.]] Историко-этимологический словарь современного русского языка: в 2 т. — 3-е изд., стереотип. — М.: Рус. яз., 1999. Т. 1. С. 411.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Фасмер|Колесо}}&lt;/ref&gt;

== Механика ==
Есем арауыҡта урын алмаштырғанда тәгәрмәс [[энергия]] сарыф итеүҙе күпкә кәметә. Тәгәрмәс ҡулланғанда [[эш]] тәгәрәү көсөн еңеү өсөн башҡарыла, ә [[тәгәрәү көсө]] ([[:ru:сила трения качения]]) [[ышҡылыу көсө]]нә ҡарағанда күпкә әҙерәк.

== Тарих ==

[[Файл:Bronocice drawn.png|thumb| Польшалалағы Броньочицела табылған көршәктә төшөрөлгән тәгәрмәс һүрәте]]
[[Файл:Wheel Iran.jpg|thumb|Боронғо арба тәгәрмәсе]]

Әлегә иң боронғо «тәгәрмәс» тип Румынияның Яссы жудецында табылған тәгәрмәс һанала. Ул б.э. 5 меңыллығы аҙағында эшләнгән тип иҫәпләйҙәр. Кукутень мәҙәниәтенә ҡараған бер тораҡта румын археологы  М. Дину 1981 йылда балсыҡтан эшләнгән уйынсыҡ арба тәгәрмәстәрен таба.Германияла Цюшен ҡәберлегендә ([[вартбергская культура]])  б.э.т. 4 меңенсе йылға ҡараған мегалитик плитала арбаға егелгән үгеҙҙәр сыймаҡлап төшөрөлгән гравировкалар табылған.&lt;ref name=&quot;Кукутени&quot;&gt;[http://www.mk.ru/science/2011/06/16/597841-koleso-izobreli-ne-na-vostoke.html «Российское открытие»: Колесо изобрели не на Востоке] // МК, 16.06.2011&lt;/ref&gt;.

Польшала Броночицела табылған үгеҙҙәр егә торған арбаларҙың схематик һүрәте төшөрөлгән керамик конус кеүек  һауыт  беҙҙең эраға тиклем 3635-3370 йылдарға ҡарай.

Археологтар Д. Резепкин Төньяҡ Кавказда майкоп мәҙәниәте (Фагугап, Пшикуйхабл, Чишхо) һәм А. В. Кондрашов Краснодар крайындағы Новосвободненский мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ уртаһы) ҡәберлектәрендә лә тәгәрмәстәр тапҡан. &lt;ref&gt;''Кондрашов A.B., Резепкин А. Д.'' Новосвободненское погребение с повозкой // КСИА. 1988. Вып. 193.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кукутени&quot; /&gt;.
Любляна-Барджала ( Словения) табылған 72 см диаметрлы ҡорос ағасынан  эшләнгән тәгәрмәс йәше биш мең йылдан ашыу (беҙҙең эраға тиклем 3350—3100 йылдар).&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/| title=Wheel with an axle| publisher=// koliscar.si| accessdate=2013-07-25| archiveurl=https://www.webcitation.org/6JPlHJeaH?url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/| archivedate=2013-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003090821/http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |date=2013-10-03 }}&lt;/ref&gt;. Балсыҡтан эшләнгән дүрт тәгәрмәсле арба моделдәре Будакалас һәм Сигецентмартонда (Көнсығыш Венгрия) һуңғы баден мәҙәниәтенең ике ҡәберендә табылған, улар беҙҙең эраға тиклем 3300—3100 йылдарға ҡарай.  Прессехауста ([[Швейцария]]) Хорген мәҙәниәтенә ҡараған бороно тораҡ урынында күсәрҙе беркетеү өсөн квадрат тишекле тәгәрмәс табыла, ул тәгәрмәстәр менән бергә әйләнә.
 
Дендрохронология ысулы буйынса б.э.т. 3200 йылдарға ҡарай. Швейцария һәм Германияла, дала төбәгендә, шулай уҡ Нидерландта һәм [[Дания]]ла табылғандарҙан айырмалы рәүештә, тәгәрмәстәрҙәге тишектәр түңәрәк булған, күсәр арбаның корпусына беркетелгән, тимәк, беҙҙең эраға тиклем 3200 йылға тиклем  Европала арба эшләүҙең төрлө традициялары барлыҡҡа килгән.

Тәгәрмәс беренсе тапҡыр б.э.т. 4 меңйыллыҡта [[Месопотамия|«Ике йылға араһы»нда]] (([[:ru:Месопотамия]]) телгә алына. Тәгәрмәстән алда йөктө күсереү өсөн һалынған каток булған. Иң беренсе тәгәрмәс ағастан эшләнгән, ағастан бысылған дискыны күсәргә кейҙергәндәр. Ике йылға араһындағы Урук ҡалаһында б.э.т. 3000 йылда төшөрөлгән сана һүрәте табылған. Б. э.т. 2700 йылда төшөрөлгән арба һүрәте бар.

Көнбайышта Дунай йылғаһынан Маныч йылғаһының үрге ағымына тиклем дала һыҙатында тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ моделдәре һәм һүрәт ҡалдыҡтары менән соҡор мәҙәниәтенең 160-ҡа яҡын ҡәбере бар. Табылған әйберҙәрҙең иң боронғолары калибрланған шкала буйынса беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатҡа ҡарай&lt;ref&gt;''Кульбака В.'', ''Качур В.'' Індоєвропейські племена епохи палеометалу. — Маріуполь: Рената, 2000. — 80 с.&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта тәгәрмәстең конструкцияһы яҡшыртыла: Көньяҡ Уралда — арасалы тәгәрмәс, Кесе Азияла — көпсәкле һәм бөгөлгән туғынлы  эшләй башлайҙар.

Б. э.т. 2000 йылдарҙа тәгәрмәс конструкцияһы камиллаштырыла. Кеса Азияла эшләнгән тәгәрмәстә араса ([[(:ru:спица]]), көпсәк (([[:ru:ступица]]), тәгәрмәс түғыны (([[:ru:обод]]) ҡуллана башлайҙар&lt;ref&gt;http://www.koryazhma.ru/usefull/know/doc.asp?doc_id=110&lt;/ref&gt;.
Б. э.т. 1 меңйыллыҡта тәгәрмәстең ныҡлығын көсәйтеү өсон кельттар тимер туғын (([[:ru:обод]]) ҡулланалар, ''амортизация'' өсөн резина шиналы тәгәрмәс эшләйҙәр&lt;ref&gt;[http://istorya.ru/articles/koleso.php История России. Всемирная, мировая история — История колеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012012929/http://istorya.ru/articles/koleso.php |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;
[[Рәсем:Velg auto.jpg|thumb|Автомобиль тәгәрмәсе]]
[[Христофор Колумб|Колумбҡа тиклем Америка]] [[цивилизация]]һында тәгәрмәсте белмәгәндәр тип иҫәпләнә. Шулай ҙа [[Инк ҡәбиләләре]] тәгәрмәс асыуға яҡынлашҡан була.

Шулай уҡ Европа кешеләре килгәнсе [[Австралия]] һәм [[Африка]] ерле халҡы тәгәрмәсте белмәгән.

Тәгәрмәс асыу кәсепселекте үҫтереүгә ярҙам итә. Тәгәрмәс [[көршәк эшләү|көршәксе]] түңәрәгендә, [[тирмән]]дә, иләүестә, ҡырыу станогында ҡулланыла. Мануфактура, фабрика, рудниктарҙа һ.б. һыу тәгәрмәсе ҡулланыла.

Тәгәрмәс уйлап табыу  фән үҫешенә этәргес бирә. Ул астролябияла һәм башҡа фәнни инструменттарҙа ҡулланылһа, механикала редуктор тәгәрмәсе киң ҡулланыла.

Тәгәрмәстең иҡтисади өлкәләге әһәмиәте уның «Мәңгелек ҡайтарыу», реинкарнация һ. б. рәүешендәге метафорик деификацияһында (илаһҡа бәйле күреп, табыныу) сағыла. Төрлө мәҙәниәттәрҙә тәгәрмәс- Ҡояш хәрәкәте символы, буддизмда ул Дхарманың законлылығын һәм хәҡиҡәтен, симметрияһын һәм камиллығын, тыныс үҙгәрештәрҙе символлаштыра. Ҡанатлы тәгәрмәс тиҙлек, хәрби арба (колесница) тәгәрмәсе хакимлыҡ һәм ҡеүәт менән бәйле. Боронғо грек һәм рим мифологияһында алты арасалы (спицы) тәгәрмәс — Зевстың (Юпитерҙың) күк илаһы атрибуты.&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Словарь символов|часть=Колесо|год=2000|автор=|язык=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Механика ==
[[Файл:Gears animation.gif|thumb|Цилиндрическая [[зубчатая передача]]. Һул һәм уң яҡта тәгәрмәстәр]]
Тәгәрмәс йөктө сағыштырмаса тигеҙ ерҙә  күсереп йөрөүтөүгә энергия сығымдарын һиҙелерлек кәметә. Тәгәрмәсте ҡулланып эш башҡарғанда ҡаршылыҡ (сопротивление) көсө әйберҙе яһалма булдырылған юлдан шыуҙырып алып барғандағы ҡаршылыҡ көсөнә ҡарағанда әҙерәк була.

Тәгәрмәстең төрлө өлөштәре араһындағы төп кинематик һәм динамик мөнәсәбәттәр уны ҡаты есем итеп ҡарауҙан алына һәм геометрик үҙенсәлектәргә, башланғыс шарттарға, эксплуатация шарттарына һәм башҡа нәмәләргә ҡарап билдәләнә. Тәгәрмәс үҙәккә беркетелгән йәки үҙәктә әйләнеүсе күсәргә керетеп ҡуйылһа, иң ябай механизм тип һанала. Йыш ҡына тәгәрмәс хәрәкәтте тәьмин итеү маҡсатында ҡуйыла, был осраҡта ул транспорт сараһына инә. Ике тәгәрмәс күсәр менән тоташтырылһа, тәгәрмәстәр бер төрлө әйләнә. 

Тәгәрмәс күсәре — иң ябай алты механизмдың береһе.Ҡулланылған көстө арттырыу иҫәбенә механик өҫтөнлөк (ингл. Mechanical өҫтөнлөгө) алырға мөмкинлек бирә. Механизм ергә тәгрәмәстең тик бер бәләкәй өлөшө менән генә тейә,был уны  энергия юғалтыуҙы кәметеүсе транспорт сараһы итә. Тәгәрмәстәрҙе төрлө транспорт саралары өсөн ҡулланғанда уларҙың ергә тейешенсә тейеп тороуын тәьмин итергә кәрәк, быға һырланған тәгәрмәстәр ярҙамында өлгәшергә мөмкин.

==Тәгәрәмәс төҙөлөшө һәм уның туҙыуы ==
Автомобиль тәгәрмәсе составына диск, туғын (обод), шина, ҡайһы берҙә камера, болттарҙы беркетеү һ. б. инә, тимер юл вагонының күсәре һәм ике һалҡын юл менән тығыҙ ултыртылған дискыһы бар — шуға уны парлы тәгәрмәс (колесная пара) тиҙәр.

Автомобилдәр шиналарын туҙыу проблемаһы хәҙер тәгәрмәстәрҙе дөрөҫ көйләп ҡуйыу аша хәл ителә; хәҙерге заман шиналары 100 000 км-ҙан ашыу юл үтә. Һауа суднолары тәгәрмәстәре шинаһы туҙыуына бәйле проблема әлегә хәл итеүҙе көтә; самолет тәгәрмәсе осоу-ултырыу һыҙатының бетон япмаһы менән сәғәтенә бер нисә йөҙ километр тиҙлек менән бәйләнешкә ингәс, шиналар ныҡ туҙа.
== Механизмдар ==
Шестерняһыҙ бер механизм да тиерлек эшләй алмай. Улар иҫәбенә  сәғәттәр (ҡул, стена һәм башня сәғәттәре лә), будильниктар, тирмәндәр (ел һәм һыу), йоҙаҡтар, шлюздар, фуникулёрҙар һәм башҡа механизмдар инә.

== Үҙенсәлекле тәгәрмәс төрҙәре==
[[Файл:Pedrail wheel, climbing stairs (Wonders of Mechanical Ingenuity, 1911).jpg |thumb|right|200px| «Башмаҡлы» тәгәрмәс баҫҡыстан менә. Уйлап табыусылар эшләгән мөғжизә. 1911 йыл]]
Эллипс формалы тәгәрмәс (ситтән ҡарағанда түңәрәккә оҡшаған ) — һыуҙа ишеү мөмкинлеген бирә.Был квадрат тәгрәмәскә 
1959 йылда патентты америкалы Альберт Сфредда алған. Ҡар, ҡом, балсыҡ аша еңел генә үтеп, соҡорҙарҙы еңеп сыға. Шикләнеүҙәр булһа ла, бындай тәгәрмәсле машина  «аҡһамай» һәм сәғәтенә 60 км-ға тиклем тиҙлек менән йөрөй ала.

Роторлы- фрезерлы движитель- ярҙамсы саңғылар менән бергә роторлы фрезералар ҙа ҡуйылған тәгәрмәс движителе варианты.

«Йәйәүле» тәгәрмәс ( Прага ғилми-тикшеренеү институтының  директоры Ж. Матцкерле ротопеды, Рәсәй варианты һ. б.).

Пневматик прокат принцибы менән күп камералы тәгәрмәс.

Моторлы тәгәрмәс

Американан Р. Бёрдтың тәгәрмәсле движителе

Рен тәгәрмәсе

Pedrail (англ.) системаһы тәгәрмәстәре ( туғынға шарнирҙар менән беркеп ҡуйылған таяныу «башмаҡтары» бар,  с опорными «башмаками», шарнирно закреплёнными на ободе).

==Тәбиғәттә ==
Кеше йыш ҡына тәбиғәткә оҡшатып яңы әйберҙәр уйлап барлыҡҡа таба (мәҫәлән, тәүге самолёттар ҡоштарҙы хәтерләтә),{{sfn|Шольц|2008|с=139}} әммә тәбиғәттә тәгәрмәскә оҡшаш конструкциялар бик аҙ. Тикшеренеүселәр быны түбндәгеләр менән бәйләй:
[[Файл:Flightless Dung Beetle Circellium Bachuss, Addo Elephant National Park, South Africa.JPG|thumb|Тиреҫ ҡорто]]
- тәгәрмәстең өҫтөнлөктәре  һирәк шарттарҙа ғына күренә. Тәгәрмәс кәрәкле һөҙөмтә бирһен өөсөн шыма ер кәрәк. Хайуандарҙың аяҡ-ҡулдары күп функциялы ҡоролма (движитель) булып тора: суҡыш (аяҡ) ярҙамында яҫылыҡ өҫтөндә генә түгел, ә һикереп тә, йөҙөп тә, һыуға сумырға, күтәрелергә, еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға, ян-яҡҡа боролорға, урынына боролорға һ.б. мөмкин. Был ҡырағай тәбиғәттә эволюцион өҫтөнлөк бирә.

- тәгәрмәс күсәр тирәләй иркен әйләнергә тейеш, шуға күрә нервылар һәм туҡлыҡлы матдәләр запасы кәрәк булған орган була алмай.

Г.Шольц атап үткән тәгәрмәс аналогтары исемлеге:

-  ''Nannosquilla decemspinosa''  креветкаһы, аҫҡа тәгәрәгәндә тәгәрмәс кеүе була, шулай хәрәкәт итә ала;

-  ''Pleuroptya ruralis'' ҡаршлауығы, ул да тәгәрмәс кеүек бөгәрләнеп хәрәкәт итә


Тәбиғәттә пассив прокат (качение) миҫалдары байтаҡ. Мәҫәлән:

- ҡамғаҡ дала буйлап тәгәрәп йөрөй ;

- Capparaceae aureola үрмәксеһе аҫҡа табан шар кеүек хәрәкәт итә;

- Hippa pacifica крабы (диңгеҙ ярындағы  тулҡындар ҡағылып торған ҡомда тәгәрәп хәрәкәт итә.

Микроскопик кимәлдә бактериялар аксиаль әйләнеүҙең биохимик механизмына эйә (флагеллум), әммә бактериялар был ҡылым мәғәнәһендә флагеллум күсәре тирәләй «әйләнмәй», макроскопик донъяла флагеллум аналогтары юҡ.

Тәгәрмәстең иң яҡын миҫалы (һәм мөмкин булған прототибы) булараҡ, Шольц ҡуңыҙҙы атай, ул хайуан экскрементын (тиҙәген) шарға әйләндерә һәм өңөнә тәгәрәтеп индерә. Ике артҡы аяғы тупты ике ҡапма-ҡаршы яҡтан тотоп тора- был күсәр аналогы.

[[Ҡан тамырҙары]]ндағы эритроциттар ҡан тамырҙары стеналары буйлап та, плазмала ла тәгәрмәс кеүек хәрәкәт иткән ҡатмарлы структуралар барлыҡҡа килтерә, был ҡан ағымына ҡаршылыҡты кәметә. Был күренеште совет ғалимы Чижевский А. Л. 1951 йылда аса&lt;ref&gt;''Чижевский А. Л.'' Структурный анализ движущейся крови. М.: Изд-во АН СССР, 1959.&lt;/ref&gt;.

[[Аҡһым]] молекулаларынан торған  үрмәксе ауы арҡандар кеүек боролмай, үрмәксегә горизонталь яҫылыҡта сикләнмәгән ваҡыт әйләнеү мөмкинлеген бирә.

== Символдар ==
Хәрәкәт итеүсе тәгәрмәс — циклдар алмашыныуы һәм ҡабатланыуының боронғо символы. Мәҫәлән, һинд чакра системаһы һәм ҡытай символы «Инь һәм Ян».
 
Боронғо [[Тибет]]та тәгәрмәстәрҙе көндәлек тормошта ҡулланыу тыйылған.

Панама гербындағы ҡанатлы тәгәрмәс прогресс символы булып тора.

Тәгәрмәс Боронғо Мысырҙа ҡояш символы булып хеҙмәт иткән&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=A Glossary of Important Symbols in Their Hebrew: Pagan and Christian Forms |год=2005 |isbn=9781596055933 |страницы=56 |ссылка=https://books.google.es/books?id=OxcOmjiAWXAC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false |ref=Hall |язык=en |автор=Hall, Adelaide S.}}&lt;/ref&gt;.

Таро кәрт уйынында иҫке аркандарҙың (таинства) ундан бер өлөшө фортуна тәгәрмәсе тип атала һәм үҙгәреш символы тип иҫәпләнә*&lt;ref&gt;{{книга|автор=Моносов Б. М.|часть=10-й аркан. Колесо Фортуны|заглавие=Фаербол-3: Знакомство с астральным миром|место=СПб|издательство=Невский проспект|год=2003|страницы=91—99|страниц=128|isbn=5-94371-242-9}}.&lt;/ref&gt;.

Мәжүси мифологияла «Йыл тәгәрмәсе» термины миҙгел байрамдарының йыл һайын ҡабатланып торған эҙмә-эҙлелеген аңлата.

Тәгәрмәс —  кельттарҙың йәшен илаһы Таранис атрибуты.
== Вексиллология һәм геральдикала ==
[[Файл:DEU_Erfurt_COA.svg|thumb|right|150px|[[Эрфурт]] ҡалаһы гербы (Германия)]]
Геральдика тәгәрмәсе — үҙәктән сыҡҡан нурҙар менән ҡулсанан  яһалма геральдик булмаған фигура. Фигурала шулай уҡ икенсе ҡулса, йәки уртаһында туп (безант) булыуы мөмкин. Нурҙарҙың һаны һәм формаһы, ҡулсаның һәм шарҙың формаһы төрлөсә, был фигураның күп төрлө варианттарын барлыҡҡа килтерә. Һүрәткә башҡа элементтар өҫтәлеүе мөмкин, мәҫәлән: ҡанаттар, уҡтар һ. б.

Хәҙерге геральдикала, ябай тәгәрмәстән тыш тәгәрмәстең түбәндәге  вариациялары осрай:

Тимер юл

Тешле (шестерня)

Ҡанатлы

Ҡайһы бер илдәрҙең, ҡалаларҙың, муниципаль райондарҙың һәм башҡа илдәрҙең гербтарында шестернялар йәки уларҙың сегменттары бар.
&lt;gallery mode=packed class=center heights=150px&gt;
File:Coat of arms of Vietnam.svg|Вьетнам гербы
File:Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg| Буркина-Фасо гербы(1984 — 1997)
File:State emblem of Mongolia.svg| Монголия гербы
File:Emblem of India.svg|Һиндостан гербы
&lt;/gallery&gt;

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* 2001 йылдың июлендә «йөк күсереү өсөн ҡулланыла торған түңәрәк ҡоролма» тигән аңлатма менән патент&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/asia-pacific/newsid_1418000/1418165.stm BBC News | ASIA-PACIFIC | Lawyer moves to patent wheel]&lt;/ref&gt;. алына.
Был патентты алыусы Мельбурн ҡалаһынан Джону Кэо Австралия патент закондары камил булмауын күрһәтергә теләгән.
* 2009 йылда француз компанияһы Мишлен Active Wheel исемле автомобиль тәгәрмәсе эшләп сығара. Был тәгәрмәс эсендә ''электродвигатель'','' рессора'', ''амартизатор'' һәм ''тормоз'' ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://news2000.org.ua/c/61303 ''Томас Имхоф.'' «Французские инженеры заново изобрели колесо». 2000-Аспекты-Движение, 23 января 2009]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* 1959 йылда Америка кешеһе А. Сфредд квадрат тәгәрмәскә патент ала. Ул ҡар, ҡом, бысраҡ һәм соҡорҙар аша еңел бара. Башта ул шик тыуҙырһа ла, «аҡһамай» һәм тиҙлеге 60 км/сәғәткә етә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


[[Категория:Машиналар һәм механизмдар деталдәре]]
[[Категория:Механизмдар]]</text>
      <sha1>pcs7p8oftc2siqu6am0rp265mrcc7vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулыланыусы энергия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6817</id>
    <revision>
      <id>1297725</id>
      <parentid>1290289</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16481" sha1="chrmyhoir20085hyjs2ok048ac6mgo5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Pitstone-windmill.600px.jpg|thumb|right|200px|Ел тирмәне]]
'''Тулыланыусы энергия''' — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ [[энергия]] сығанағы. [[Тирә-яҡ мөхит]]тә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора.
Тулыланыусы [[энергия]] яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13 %, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18 % тәшкил итте. [[Гидроэлектростанция]]лар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15 % гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.

[[Ел]] энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу [[Европа]] һәм [[АҠШ]] илдәрендә киң ҡулланыла.
[[Ҡояш электростанцияһы|Ҡояш электростанциялары]] [[Германия]] һәм [[Испания]]ла танылыу алған.
[[Рәсем:Laundromat-SolarCell.png|thumb|200px |Ҡояш энергияһында эшләгән кер йыуыу йорто]]
[[Бразилия]] [[шәкәр ҡамышы]]нан [[этанол]] алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.

== Ел фермалар ==
[[Файл:Gansu.Guazhou.windturbine farm.sunset.jpg|300px|thumb|Гансу ел фермаһы — донъяла иӊ эре ел фермаһы, [[Ҡытай]].]]
[[Файл:DanishWindTurbines.jpg|thumb|Ел фермаларҙы диӊгеҙҙә урынлаштырыу ҙа мөмкин. [[Копенгаген]], Дания.]]
Ел фермалар ({{lang-en|A wind farm}}) — ел турбиналар төркөмө. Ел фермалар 100-ҙән ашыу индвидуаль ел турбиналарҙан тора һәм 100 м² майҙанды биләй, ләкин турбиналар араһындағы майҙанды ауыл хужалығы өсөн ҡулланырға мөмкин. Ел фермалар диӊгеҙҙә урынлаштырырға ла мөмкин.

== Ағымдар ==
2006 йылда донъяла электр энергияһын ҡулланыуҙың яҡынса 18 проценты яңыртылған энергия сығанаҡтарынан ҡәнәғәтләндерелә, 13 проценты ағас яндырыу кеүек традицион биомассаларҙан&lt;ref name=&quot;REN21-2007&quot;&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf Global Status Report 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529090731/http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf |date=2008-05-29 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf|id=20090630}} &lt;/ref&gt;. 2010 йылда бөтә донъя энергия ҡулланыуының 16,7 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан килә; 2015 йылда был күрһәткес 19,3 %&lt;ref name=&quot;REN21 2017&quot; /&gt;. Традицион биомассаның өлөшө әкренләп кәмей бара, шул уҡ ваҡытта яңыртыла торған энергияның өлөшө арта бара&lt;!-- современной--&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһының ИЭР һәм Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбенең Энергетика үҙәге фаразы буйынса 2040 йылға яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтары донъя электр энергияһы етештереү күләменең 35-50 процентын һәм энергияның дөйөм ҡулланыу күләменең 19-25 процентын тәьмин итәсәк&lt;ref&gt;[https://energy.skolkovo.ru/downloads/documents/SEneC/Research/SKOLKOVO_EneC_Forecast_2019_Rus.pdf Прогноз развития энергетики мира и России 2019]&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дан [[2013 йыл]]ға тиклем [[Евросоюз]]да яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелгән электр энергияһының өлөшө 14 проценттан 25 процентҡа тиклем арта. Германияла 2018 йылда электр энергияһының 38 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелә&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.gazeta.ru/business/2016/02/05/8058287.shtml|title= Европа устала от солнца и ветра|author= Евгения Сазонова, Алексей Топалов|date= |work= 2016-02-07|publisher= Газета.ru|accessdate=2016-02-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Андрей Гурков''[https://www.dw.com/ru/плохая-погода-для-газпрома-газ-проигрывает-в-фрг-ветру-и-солнцу/a-46136208 Плохая погода для «Газпрома»: газ проигрывает в ФРГ ветру и солнцу] // [[Deutsche Welle]], 3.11.18 &lt;/ref&gt;.

[[Бразилия]]ла шәкәр ҡамышынан яғыулыҡ [[этанол]]ын етештереүҙе күҙ уңында тотҡан донъяла иң ҙур яңыртыла торған энергия программаларының береһе бар; этил спирты әлеге ваҡытта илдә [[автомобиль]] яғыулығына ихтыяждың 18 процентын ҡаплай&lt;ref&gt;[http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 America and Brazil Intersect on Ethanol] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926230948/http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;. [[Яғыулыҡ]] [[этанол]]ы АҠШ-та ла киң ҡулланыла.

Гидроэлектроэнергия — донъя электр энергияһын етештереүҙең 15,3 процентын һәм бөтә донъя энергия ҡулланыуының 3,3 процентын тәьмин итеүсе иң ҙур яңыртыла торған энергия сығанағы (2010 йыл).

Ел энергияһын ҡулланыу йылына яҡынса 30 % үҫә, [[2013 йыл]]да бөтә донъяла 318 гигаватт (ГВт) ҡеүәте етештерелә&lt;ref name=nine&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} p. 9.&lt;/ref&gt;, һәм Европала, АҠШ-та, Ҡытайҙа киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Glob&quot;&gt;[http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf Global wind energy markets continue to boom — 2006 another record year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407175732/http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf |date=2011-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf|id=20090630}} (PDF).&lt;/ref&gt;.

[[Германия]] һәм [[Испания]]ла [[ҡояш]] электр станциялары популяр&lt;ref&gt;[http://www.pvresources.com/en/top50pv.php World’s largest photovoltaic power plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710090920/http://www.pvresources.com/en/top50pv.php |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;. АҠШ-та һәм Испанияла ҡояш термаль станциялары эшләй, уларҙың иң ҙуры — Мохаве сүллегендәге 354 МВт ҡеүәтле станция&lt;ref&gt;[http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf Solar Trough Power Plants] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028193745/http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf |date=2008-10-28 }} // OSTI (PDF).&lt;/ref&gt;. Фотоэлектр панелдәр етештереү йылдам үҫә, 2008 йылда дөйөм ҡеүәте 6,9 ГВт (6900 МВт) булған панелдәр сығарыла, был 2004 йыл менән сағыштырғанда алты тапҡырға тиерлек күберәк&lt;ref name=fif&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} ([http://www.rieti.go.jp/en/events/bbl/10052501_reference2.pdf копия]) p. 15. «solar PV industry …Global annual production increased nearly sixfold between 2004 and 2008, reaching 6.9 GW.»&lt;/ref&gt;.

Геотермаль үҫемлектәр: донъяла иң ҙуры — [[Калифорния]]ла 750 МВт ҡеүәтле гейзер ҡоролмаһы.

Ресурс булмаған эре компаниялар яңыртылған энергияны ҡулланыуҙы хуплай. Әйтәйек, [[IKEA]] 2020 йылға үҙен яңыртылған энергия менән тулыһынса тәьмин итергә йыйына. Apple — ҡояш электр станцияларының иң эре хужаһы, компанияның бөтә дата-үҙәктәре яңыртылған энергия сығанаҡтары иҫәбенә эшләй. Google компанияһы ҡулланған энергияла яңыртылған сығанаҡтарҙың өлөшө — 35 %, компанияның яңыртылған энергияға һалған инвестициялары 2 миллиард долларҙан ашып китә{{sfn|Сидорович, Владимир|2015|с=23}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Яңыртыласаҡ энергияның глобаль күрһәткестәре&lt;ref name=&quot;REN21 2016&quot;&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN Renewables Global Status Report 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714071120/http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN |date=2024-07-14 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;REN21 2014. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full%20report_low%20res.pdf Renewables Global Status Report 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112031450/https://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full |date=2020-11-12 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2011. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf Renewables Global Status Report 2011] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2012. [http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf Renewables Global Status Report 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215215616/http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf |date=2012-12-15 }} p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2013/GSR2013_lowres.pdf |title=REN21 2013 Renewables Global Status Report |format=PDF |accessdate=2015-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2015. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf Renewables Global Status Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621013110/http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf |date=2015-06-21 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2017/06/170607_GSR_2017_Highlights.pdf Renewables Global Status Report 2016] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2018. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2018/06/17-8652_GSR2018_FullReport_web_final_.pdf Renewables Global Status Report 2018] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2019_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf&lt;/ref&gt; || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020
|-
| align=left | Яңыртылған энергияға йыллыҡ инвестициялар (млрд. доллар АҠШ) || 130 || 160 || 211 || 257 || 244 || 232 || 270 || 286 || 241 || 326 || 296 || 298,4 || 303,5
|-
| align=left | Яңыртыла торған энергияның дөйөм ҡуйылған ҡеүәттәре (шул иҫәптән гидроэнергетика), ГВт) || 1140 || 1230 || 1320 || 1360 || 1470 || 1578 || 1712 || 1849 || 2017 || 2197 || 2387 || 2581 || 2838
|-
| align=left | Гидроэнергетика (ГВт) || 885 || 915 || 945 || 970 || 990 || 1018 || 1055 || 1064 || 1096 || 1112 || 1135 || 1150 || 1170
|-
| align=left | [[Ҡояш энергетикаһы]] (ГВт) || 16 || 23 || 40 || 70 || 100 || 138 || 177 || 227 || 303 || 405 || 512 || 621 || 760
|-
| align=left | Ел энергетикаһы (ГВт) || 121 || 159 || 198 || 238 || 283 || 319 || 370 || 433 || 487 || 540 || 591 || 650 || 743
|-
| align=left | Биоэнергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 121 || 131 || 137 || 145
|-
| align=left | Геотермаль энергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 12,8 || 13,2 || 14 || 14,1
|-
| align=left | Биодизель етештереү (млрд. литров) || 12 || 17,8 || 18,5 || 21,4 || 22,5 ||26 || 29,7 || 30,3 || 30,8 || 33 || 41 || 41 || 39
|-
| align=left | Этанол етештереү (млрд. литров) || 67 || 76 || 86 || 86 || 83 ||87 || 94 || 98 || 99 || 104 || 111 || 115 || 105
|-
| align=left | Энергияны яңыртыу буйынса&lt;br&gt; маҡсаттары булған илдәр һаны || 79 || 89 || 98 || 118 || 138 ||144 || 164 || 173 || 176 || 179 || 169 || 172 || 165
|-
|}

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Desmerciereskoog WKA.jpg|Ел электростанциялары
Рәсем:Krafla geothermal power station wiki.jpg|Исландияла геотермаль энергияны файҙаланыу
Рәсем:Hoover Dam 2004.jpg|Гидроэлекторостанция

Рәсем:Pelamis Wellenkraftwerk Portugal 1.JPG|Тулҡын энергияһын файҙаланыу
Рәсем:Wood pellets-small huddle PNr°0108.jpg|Прессланған бысҡы вағы
Рәсем:ATA demo3.jpg|[[Ҡояш]] һәм ел энергияһын бер юлы файҙаланыу
Рәсем:Chlorella.jpg|Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Renewable energy}}
* [http://www.wwf.ru/greenenergy/ Вы и «зеленая» энергетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925222926/http://www.wwf.ru/greenenergy |date=2009-09-25 }}, [[WWF|Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт]]
фонда сайты (урыҫ)
* [http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ Зелёная энергия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225081115/http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ |date=2010-12-25 }} — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
* [http://energycraft.ru/ Альтернатив энергия сығанағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816121405/http://energycraft.ru/ |date=2010-08-16 }} (урыҫ)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тулыланыусы энергия сығанағы]]
[[Категория:Энергия]]</text>
      <sha1>chrmyhoir20085hyjs2ok048ac6mgo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19127</id>
    <revision>
      <id>1297745</id>
      <parentid>1160707</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5456" sha1="1sw0sg703x221kk1n5ip8ojlnx53712" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Төлөк 
 |исеме         = 
 |Изображение       = River Tuluk.jpg
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 25 
 |Площадь бассейна    = 
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]]
 |Бассейн рек       = [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел]]→[[Кама]]→[[Волга]] 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Йөрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Төлөк''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем [[Әй (йылға)|Әй йылғаһын]] индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182796|title=РФ һыу реестры: Тюлюк}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102314
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә, ''Тюлюк, поселок, речка, правый приток Юрюзани, бассейн Уфы, Катав-Ивановский район Старинное поселение, известное со второй половины ХVIII в. Основано горнозаводскими крестьянами как выселок из Юрюзанского завода. Возможно, из башкирского тулюк — «кров», «жилье», или от распространенного в прошлом тюркского мужского имени Тюляк, Туляк, в значении «долгожданный»'' тип яҙа &lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/y.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135736/http://old.toposural.ru/html/y.htm |date=2021-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Тарихи Башҡортостан топонимияһы}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>1sw0sg703x221kk1n5ip8ojlnx53712</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамматов Яңыбай Хаммат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43919</id>
    <revision>
      <id>1297798</id>
      <parentid>1256707</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17358" sha1="k28gly5vmslu6i0k69rula4fhrlvoi0" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 | исеме                  = Яңыбай Хаммат улы Хамматов
 | изображение        = Хамматов Я.jpg
 | описание изображения = 
 | имя при рождении     = Хамматов Яңыбай Хаммат улы
 | дата рождения        = 16.01.1925
 | место рождения       = [[Исмаҡай]], [[Тамьян-Ҡатай кантоны]], [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙер [[Белорет районы]])
 | дата смерти          = 28.09.2000
 | место смерти         = {{МестоСмерти|Өфө}}, [[Башҡортостан]]
 | гражданство          = {{Флагификация|СССР}} &lt;br&gt; {{Флагификация|Российская Федерация}}
 | род деятельности     = яҙыусы
 | годы активности      = 
 | направление          = социалистик реализм
 | жанр                 = тарихи проза, повесть, роман
 | язык произведений    = [[башҡорт теле]], [[татар теле]], [[урыҫ теле]]
 | премии               = Салауат Юлаев премияһы (1994)
 | награды              = {{ряд-л|{{Медаль За освоение целинных земель}}}}{{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры РСФСР}}}}
}}
{{Фамилиялаш|Хамматов}}
{{Ук}}'''Хамматов Яңыбай Хаммат улы''' ([[16 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[2000 йыл]]) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2001) премиялар лауреаты. [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы. 

== Биографияһы ==
Яныбай Хаммат улы Хамматов 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән [[Үрге Әүжән]] алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай.

[[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана.

1949 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була.
 
1954 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә.
 
1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) тамамлай.

1960 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
 
1963—1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/94999/ Башҡорт энциклопедияһы//  Хамматов Яңыбай Хаммат улы]&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була.

«Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971), «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала.

Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы]], БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты).

== Тыуған яғы менән бәйләнеше ==
[[File:Выступление на юбилейном вечере Я. Хамматова Г. Ситдыковой.jpg|thumb|слева|Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейында райондашы шағир [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның ҡотлау сығышы]]
Яңыбай Хамматов ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың [[Урал (гәзит)|&quot;Урал&quot; гәзите]]н даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. [[Ҡатай|Ҡатайҙар]]ҙың йыйынына ла ҡайта.

Оло [[әҙип]]тең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр.

Тыуған ауылында уға арналған [[музей]] ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың [[Яңыбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|22-се гимназия]]һына Яңыбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яңыбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яңыбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән&lt;ref&gt;[http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html Исмаҡайҙа - “Яныбай Хамматов һабаҡтары”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510062757/http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html |date=2018-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҫәрҙәре ==
* Бөртөкләп йыйыла алтын (роман). Өфө: 1966, 1976. рус телендә: Золото собирается крупицами. (пер. Е. Мальцева). Москва: 1970, 1975; Уфа: 1981; Татар телендә: Казань: 1996.
* Аҡман-тоҡман (роман). Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984.
* Йәшенле йәй (роман). Өфө: 1976. рус телендә: Грозовое лето (пер. В. Василевского). Москва: 1976, 1978; Уфа: 1986.
* Юрғашты (роман). Өфө: 1980. рус телендә: Юргашты (пер. В. Василевского). Москва: 1980, 1984; Уфа: 1987.
* Руда (роман). Өфө: 1982. рус телендә: Желтый камень (пер. Р. Максютова). Уфа: 1993.
* Йондоҙҙар нисек ҡабына (роман). Өфө: 1969.
* Төньяҡ амурҙары (роман-дилогия). Өфө: 1 китап — 1983, 2 китап — 1985. рус телендә: Северные амуры (пер. В. Василевского). Москва: 1987; Уфа: 2012.
* Тыуған көн (роман). Өфө: 1978, 1988. рус телендә: День рождения (пер. А. Скалона). Москва: 1979, 1982, 1983, 1985; Украина: 1982; Әзербәйджан телендә: Баку: 1990.
* Башҡорттар китте һуғышҡа (роман). Өфө: 1990.
* Комбриг Мортазин (роман). Өфө: 1992.
* Ҡара яу (роман). Өфө: 1995.
* Ағиҙел Иҙелгә ҡоя (роман). Өфө: 1995. рус телендә: Агидель стремится к Волге. (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2007.
* Салауат (роман). Өфө: 2000. рус телендә: Салават-батыр (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2004.
* Һырдарья (роман). Өфө: 2000.
* Башҡорт ханы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 2003.
* Ҡаһарманлыҡ (повесть). Өфө: 1989.
* Иҙел башы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 1987.
* Хәсрәтле бала саҡ (автобиографик әҫәр — 1 китап). Өфө («Ағиҙел»): 1997. рус телендә: Пасынок (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2002.
* Тормош һабаҡтары (автобиографик әҫәр — 2 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2000. рус телендә: Карьера (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2006.
* Әҙәбиәт һуҡмағында (автобиографик әҫәр — 3 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2007.

== Баҫылмаған әҫәрҙәре ==
* Ижад (автобиографик әҫәр — 4 китап)
* Арҡайым (повесть-фараз)
* Роман-детектив

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы (1974)
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1975
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985)
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994)
* [[Ким Әхмәтйәнов]]  исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1997)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2000)
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге премия]] (2001)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн»(1956)
* [[СССР]] оборонаһы министерствоһының дипломы
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы (2000)
*[[Белорет|Белорет ҡалаһы]]ның һәм [[Белорет районы]]ның Почётлы гражданы(2014).
== Хәтер ==
Исеме Белорет районы Сермән ауыл модель китапханаһына, [[Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|Белорет ҡалаһының  22-се башҡорт гимназияһына]] (унда яҙыусының музейы эшләй), Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы, Белорет районы [[Черновка (Белорет районы)|Черновка]] ауылы урамдарына бирелгән. Тыуған ауылында Яңыбай Хамматов  музейы асылған (1995). Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2006 йылда Белорет районы Советы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* Ю. Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007.
* Г. Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001).
* [http://agidel-rb.ru/nomera/2015/13/gzl-xammatova.html//Гүзәл Хамматова. Алтын бөртөктәрен таратып… Ағиҙел, 2015, № 1].
* «Әҙип тормошо», «Ағиҙел» ж., 2018, № 7.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|4|02|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|4|02|2019}}
* Белорецкая энциклопедия, 2007. — ISBN 978-5-8258-0248-0
* Библиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2006.
* [http://bashkort.org/archive/bashvest/2631.html//Юрий Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* Гүзэль Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001).
* Башҡорт әҙәбиәте тарихынан. — Өфө:Китап, 6-сы том, 1996. — С. 292—314{{ref-ba}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|94999}}{{V|10|10|2022}}
* [http://www.bashinform.ru/bash/690610/ Милли китапханала «Яныбай Хамматов романдары йондоҙлоғо» виртуаль күргәҙмәһе асыла]
* [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html Ижады алтын уның] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428162047/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html |date=2018-04-28 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Тарихи романдар авторҙары]]</text>
      <sha1>k28gly5vmslu6i0k69rula4fhrlvoi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллинн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68149</id>
    <revision>
      <id>1297796</id>
      <parentid>1297149</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */</comment>
      <origin>1297796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41987" sha1="9p19jeh9np1m7yedufovzy577kkq267" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Та́ллинн''' ({{lang-et|Tallinn}} — {{IPA|[ˈtɑlʲˑinˑ]}}) — [[Эстония]]ның баш ҡалаһы. Эре транспорт, диңгеҙ порты.

[[Эстония]]ның сәйәси, ғилми, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала республика власының бөтә тармаҡтары ла урынлашҡан, илдең күпселек юғары һәм урта профессиональ уҡыу йорттары тупланған.

=== Исеме ===
«Tallinn» [[эстон теле]]ндә «taani linn» («датчандар ҡалаһы»), «tali linn» («ҡышҡы ҡалаһы») йәки «talu linn» («йорт») һүҙҙәренән килә. –linn тамыры урыҫса « град», немецса «burg» — бер һүҙе.

Таллин тураһында беренсе тапҡыр [[1154]] йылда&lt;ref&gt;[[Эстонский энциклопедический словарь]]. Таллинн, 2008.&lt;/ref&gt; ғәрәп географы [[Әл-Иҙриси]] үҙенең хеҙмәтендә  [[Колывань (Таллин)|Колывань]] (''Quoluwany'') тип яҙған. Был топонимдың нисек итеп йәнле телмәргә инеп китеүе билдәле түгел. Әммә атама боронғо эстон телендәге ''Kalevan'' (Калева ҡалаһы, эсттарҙың мифик олатаһы). Боронғо урыҫ яҙма сығанаҡтарында был атама 1223 йылдан алып осрай, әммә тик XVIII ҡулланылыштан төшөп ҡала.

[[Файл:Таллин ҡултығы.JPG|thumb|400px|Карта]]

Аҙағыраҡ скандинавтар һәм немецтар ҡаланы ''Ре́валь'' тип йөрөтә, ({{lang2|sv|de|устар. Reval}}) — элекке мааконд (кенәзлек) атамаһы ''Räval''-дан, борон Таллин ошо кенәзлектең баш ҡалаһы була.

Урыҫса ''Ре́вель'' атамаһы немец (швед) теленән алына [[Төньяҡ һуғыш]] барышында хәҙерге Эстония территорияһын [[Рәсәй империяһы]]на ҡушҡас рәсмиләштерелә. 1719 йылда шулай уҡ [[Ревель губернаһы]] булдырыла.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң совет власы Рәсәй халыҡтарының үҙбилдәләнешкә хоҡуғын таный, шул иҫәптән урындағы атамалар элек ерле халыҡ нисек ҡулланған булһа, шул килеш ҡалдырыла.

Эстон ССР-ы Юғары Советының 1988 йылдыңа 7 декабрендәге сессияһында ЭССР Конституцияһының урыҫса тексына төҙәтмә ҡабул ителә, уға ярашлы 1989 йылдың 1 ғинуарынан Эстон ССР-ы Конституцияһының урыҫса тексында ҡаланың исеме ике «н» менән: Таллин тип яҙыла&lt;ref name=&quot;9session&quot;&gt;{{Книга|часть=Закон Эстонской Советской Социалистической Республики «О внесении изменений в русский текст Конституции (Основного закона) Эстонской ССР»|заглавие=Девятая сессия Верховного Совета Эстонской ССР одиннадцатого созыва, 5—7 декабря 1988 года: стенографический отчет|место=Таллинн|издательство=OLION|год=1990|страницы=308|isbn=5-460-00085-8}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың урыҫса атамаһын эстон телендәге атамаға яҡынайтыу маҡсатында ошо үҙгәртеү ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414|title=Мы за «Таллинн», но не с Языковой инспекцией|last=Викулов Р.|publisher=Кренгольмский проспект|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610013555/http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414|archivedate=2010-06-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610013555/http://old.prospekt.ee/old/print.php?sid=1414 |date=2010-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Пялль П.|title=О названии столицы Эстонской ССР|url=http://www.eki.ee/knn/tlnru88.htm|publisher=eki.ee|accessdate=2016-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заман ===
Эстонияла урыҫ теленең рәсми статусы булмаһа ла урыҫ телендә нәшер ителгән эстон мәғлүмәт сараларында, ҡала атамаһы Тел инспекцияһы талаптарына нигеҙләнеп, ''Таллинн'' тип яҙыла&lt;ref&gt;{{ref-et}} Правила транскрибирования и транслитерации топонимов. [https://www.riigiteataja.ee/ert/act.jsp?id=966497 Постановление министра образования и науки ЭР № 51 от 6.12.2005]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ref-et}} Правила транскрибирования и транслитерации топонимов. [https://www.riigiteataja.ee/ert/act.jsp?id=13073380 Постановление министра образования и науки ЭР № 64 от 20.11.2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;predpisanie&quot;&gt;[http://rus.delfi.ee/archive/article.php?id=2822086 Предписание Языковой инспекции порталу rus.delfi.ee]&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй]] территорияһында ҡала исеме ''Таллин'' тип рәсми рәүештә нығытылған&lt;ref&gt;Распоряжение администрации Президента Российской Федерации от [[17 августа]] [[1995 год|1995 года]] № 1495 «О написании названий государств-бывших республик СССР и их столиц»&lt;/ref&gt;. Исемдең ошолай яҙылышы Росреестр (Роскартографией) тарафынан ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[[:Файл:Росреестр - О наименовании некоторых админ. единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии.gif|Росреестр о наименовании города Таллин]]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Таллин [[Төньяҡ Европа]]ла, [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярында, [[Хельсинки]]нан көньяҡҡа табан 80 километрҙа урынлашҡан. Географик һәм мәҙәни йәһәттән [[Северная Эстония|Төньяҡ Эстонияның]] бер өлөшө булып тора. Таллиндың иң ҙур күле — [[Юлемисте (күл)|Юлемисте]] (майҙаны — 9,6 км²). Ул — ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы. [[Харку (күл)|Харку күле]] — ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй (майҙаны — 1,6 км²). Башҡа күп кенә ҙур ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Таллиндағы берҙән-бер ҙур йылға, [[Пирита (йылға)|Пирита]], ҡала үҙәгенән бик алыҫ урынлашҡан (ҡала районы [[Пирита (район)|Пирита]]). Был һоҡланғыс ландшафтлы һыу бассейны закон тарафынан һаҡ аҫтына алынған.

Ҡала биләмәһе буйлап [[Балтийско-Ладожский уступ|Глинт]] йәки Балтиҡ-Ладога эзбизташ киртләсе һуҙылған. Уны [[Вышгород (Таллин)|Тоомпеанан]] һәм [[Ласнамяэ]]нан күрергә була.

Таллиндың иң юғары нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 64 метр) ҡаланың көньяҡ-көнбайышында [[Нымме]] районында урынлашҡан.

Яр буйының оҙонлоғо — 46 километр. Баш ҡала эсендә яр буйҙары өс ҙур ярымутрау: [[Копли (полуостров)|Копли]], [[Пальяссааре (ярымутрау)|Пальяссааре]] һәм [[Какумяэ (ярымутрау)|Какумяэ]]; дүрт ҡултыҡ ([[Таллинн ҡултығы|Таллин]], [[Пальяссааре (ҡултыҡ)|Пальяссааре]], [[Копли (ҡултыҡ)|Копли]] и [[Какумяэ (ҡултыҡ)|Какумяэ]]) барлыҡҡа килтерә.

== Климат ==
{{main|Таллин климаты}}
* Уртаса йыллыҡ [[температура]]: +5,9 °C.
* Уртаса йыллыҡ [[Бофорт шкалаһы|ел тиҙлеге]]: 4,1 м/с.
* Уртаса йыллыҡ [[һауаның сағыштырмаса дымлылығы]]: 80 %.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto&quot;
! colspan=&quot;13&quot; | Уртаса айлыҡ максималь һәм минималь температура&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pogoda.ru.net/monitor2.php?id=26038 |title = Климатик монитор}}&lt;/ref&gt;
|-
! Ай
! Ғин
! Фев
! Мар
! Апр
! Май
! Июн
! Июл
! Авг
! Сен
! Окт
! Ноя
! Дек
|-
! Иң йылы, °C
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|1.0}}&quot;| 1,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|2.3}}&quot;| 2,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|2.9}}&quot;| 2,9
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|6.5}}&quot;| 6,5
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|12.6}}&quot;| 12,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|18.2}}&quot;| 18,2
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|21.5}}&quot;| 21,5
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|19.6}}&quot;| 19,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|14.4}}&quot;| 14,4
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|9.1}}&quot;| 9,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.1}}&quot;| 5,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.7}}&quot;| 5,7
|-
! Иң һыуыҡ, °C
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-15.6}}&quot;| −15,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-14.3}}&quot;| −14,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-10.0}}&quot;| −10,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-0.7}}&quot;| −0,7
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|6.6}}&quot;| 6,6
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|11.3}}&quot;| 11,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|14.1}}&quot;| 14,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|13.2}}&quot;| 13,2
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|8.0}}&quot;| 8,0
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|1.3}}&quot;| 1,3
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-3.1}}&quot;| −3,1
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-9.6}}&quot;| −9,6
|-
|}

{{Ҡала климаты
|Город_род=Таллина (норма 1981-2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26038.htm Һауа торошо һәм климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86095_1.html ЕСИМО]
|Янв_ср=-3.4|Янв_ср_осад=49
|Фев_ср=-4.3|Фев_ср_осад=32
|Мар_ср=-1.0|Мар_ср_осад=31
|Апр_ср=4.5 |Апр_ср_осад=30
|Май_ср=10.1|Май_ср_осад=36
|Июн_ср=14.1|Июн_ср_осад=57
|Июл_ср=17.2|Июл_ср_осад=74
|Авг_ср=16.0|Авг_ср_осад=73
|Сен_ср=11.3|Сен_ср_осад=60
|Окт_ср=6.5 |Окт_ср_осад=65
|Ноя_ср=1.3 |Ноя_ср_осад=61
|Дек_ср=-1.9|Дек_ср_осад=49
|Год_ср=5.9 |Год_ср_осад=618
|Янв_ср_мин=-5.8|Янв_ср_макс=-1.2
|Фев_ср_мин=-7.0|Фев_ср_макс=-1.6
|Мар_ср_мин=-4.2|Мар_ср_макс=2.3
|Апр_ср_мин=0.6 |Апр_ср_макс=9.2
|Май_ср_мин=5.2 |Май_ср_макс=15.2
|Июн_ср_мин=9.6 |Июн_ср_макс=18.8
|Июл_ср_мин=12.7|Июл_ср_макс=21.8
|Авг_ср_мин=12.0|Авг_ср_макс=20.4
|Сен_ср_мин=7.8 |Сен_ср_макс=15.2
|Окт_ср_мин=3.8 |Окт_ср_макс=9.4
|Ноя_ср_мин=-0.8|Ноя_ср_макс=3.4
|Дек_ср_мин=-4.2|Дек_ср_макс=0.3
|Год_ср_мин=2.5 |Год_ср_макс=9.4
|Янв_а_макс=9.3 |Янв_а_мин=-31.1
|Фев_а_макс=10.1|Фев_а_мин=-31.0
|Мар_а_макс=15.9|Мар_а_мин=-25.5
|Апр_а_макс=27.2|Апр_а_мин=-17.2
|Май_а_макс=29.7|Май_а_мин=-5.0
|Июн_а_макс=31.2|Июн_а_мин=0.0
|Июл_а_макс=34.3|Июл_а_мин=4.0
|Авг_а_макс=33.9|Авг_а_мин=2.1
|Сен_а_макс=28.5|Сен_а_мин=-5.0
|Окт_а_макс=22.0|Окт_а_мин=-10.5
|Ноя_а_макс=12.8|Ноя_а_мин=-21.3
|Дек_а_макс=10.6|Дек_а_мин=-31.0
|Год_а_макс=34.3|Год_а_мин=-31.1
| Янв_вода=1.0
| Фев_вода=0.5 
| Мар_вода=0.6 
| Апр_вода=2.3 
| Май_вода=6.5 
| Июн_вода=11.8 
| Июл_вода=16.2 
| Авг_вода=16.7 
| Сен_вода=13.0 
| Окт_вода=9.5
| Ноя_вода=6.0 
| Дек_вода=2.8 
| Год_вода=7.3
|}}

== Административ бүленеше һәм ҡалаға идара итеү ==
{{main|Таллин (муниципалитет)}}
[[Файл:Districts of Tallinn.jpg|thumb|250px|Части города Таллин ҡалаһы өлөштәре]]
Таллин Эстонияла иң эре [[Муниципалитеты Эстонии|урындағы үҙидаралыҡ]] булып тора, ул [[Харьюмаа]] өйәҙе составына инә.

Совет осоронда ҡала дүрт районға бүленә: Калинин (элекке Коплиский), Ленин, Диңгеҙ, Октябрь райондары. Урындағы үҙидаралыҡ реформаһын үткәреү барышында [[1993 йыл]]дың [[4 март]]ында дүрт райондан ҡаланың 8 өлөшө хасил була ({{lang-et|linnaosad}}) (см. также: [[Административное деление Эстонии|административно-территориальные единицы]]):
* 1) [[Хааберсти]] ({{lang-et|Haabersti}});
* 2) [[Кесклинн]] ({{lang-et|Kesklinn}}, ҡала үҙәге, үҙ эсенә шулай уҡ [[Ваналинн]]ды ({{lang-et|Vanalinn}} «иҫке ҡаланы») һәм [[Аэгна]] утрауын ({{lang-et|Aegna}}ала);
* 3) [[Кристийне]] ({{lang-et|Kristiine}});
* 4) [[Ласнамяэ]] ({{lang-et|Lasnamäe}});
* 5) [[Мустамяэ]] ({{lang-et|Mustamäe}});
* 6) [[Нымме]] ({{lang-et|Nõmme}}, [[1940 йыл]]ға тиклем айырым ҡала);
* 7) [[Пирита (район)|Пирита]] ({{lang-et|Pirita}});
* 8) [[Пыхья-Таллинн|Пыхья-Таллин]] ({{lang-et|Põhja-Tallinn}}, Төньяҡ Таллин).

Ҡаланың һәр өлөшө управаһы башында старейшиналар ({{lang-et|linnaosavanem}}) тора. Уларҙы ҡала өлөштәренең административ советтары менән консультация үткәргәндән һуң [[Мэр Таллина|мэр]] күрһәтеүе буйынса [[Городская управа Таллина|Таллин ҡалаһы управаһы]] тәғәйенләй.

== Тарихы ==
{{кратное изображение
 | зона           = right
 | направление    = vertical
 | заголовок      = Старый город
 | зона_заголовка = center
 | фон_заголовка  = #6699FF
 | ширина         = 250
 | изобр1         = Tallinn-old-town.jpg
 | ширина1        = 250
 | подпись1       = Вид на Вышгород (Тоомпеа)
 | изобр2         = Tallinna Raekoda 11-06-2013.jpg
 | ширина2        = 250
 | подпись2       = Таллинская ратуша
 | изобр3         = Torre de Margarita la Gorda, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 02.JPG
 | ширина3        = 250
 | подпись3       = Башня «Толстая Маргарита»
}}

{{Main|Эстония тарихы}}
Хәҙерге Таллиндан алыҫ булмаған урында Беренсе мең йыллыҡтың икенсе яртыһында {{iw|Иру (городище)|Иру|et|Iru linnamägi}} [[ҡаласығ]]ы төҙөлә. XI быуат уртаһында ни сәбәптәндер ул ҡалдырып кителә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=tallinn.ee|title=tallinn.ee|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; Хәҙерге Таллин урынында булған тораҡ пункты беренсе тапҡыр 1154 йылда, ғәрәп географы [[Әл-Иҙриси]] тарафынан  Quoluwany булараҡ атап үтелә, уны «ҡәлғәгә оҡшаған бәләкәй ҡала» тип тасуирлай, тәбиғи гаване булыуын да билдәләй. Урыҫ йылъяҙмаларында ҡәлғә ''[[Колывань (Таллин)|Колывань]]'' булараҡ атала.

=== Дат осоро ===
{{main|Дат Эстляндияһы}}
[[Файл:Tallinn-2007-rr-031.jpg|thumb|200px|Вышгородта (Тоомпеа) риүәйәт буйынса ергә дат флагы төшкән урын]]
1219 йылда [[Дания|даттар]] тарафынан баҫып алына. [[Генрих Латвийский]]ҙың «Ливония хроникаһы»  түбәндәгесә бәйән итә: 1219 йылдың йәйендә король [[Вальдемар II]] командалығындағы ҙур ғәскәр Рявале еренә килеп төшә, даттар «ряваластарҙың ҡаласығы булған Линданиста төпләнәләр, иҫке ҡаласыҡты емереп, яңыһын төҙөй башлайҙар»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Генрих Латвийский. |часть=Двадцать первый год епископства Альберта |ссылка часть=http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/chronicle/albert_year21.htm |заглавие=Хроника Ливонии |оригинал= |ссылка=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |викитека= |ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского |издание=2-е издание |место=Москва — Ленинград |издательство=Издательство Академии Наук СССР |год=1938 |страницы= |страниц= |isbn=}} {{Cite web |url=http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2013-02-10 |archive-date=2014-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326072256/http://www.livonia.veles.lv/chronicles/henricus/index.htm |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Даттар ҡулында ҡалғас, ҡалаға [[эстар]] һәм хәҙерге [[Латвия]]ның һәм хәҙерге көньяҡ  [[Эстония]]ның территорияларын биләп алған немецтарҙың [[Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены]] даими рәүештә барымта яуҙары менән килә башлай.

1227 йылда Ревель Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены тарафынан баҫып алына. 1238—1346 йылдарҙа ҡайтанан [[Дания]] ҡулында була. 1334 йылда Изге Рух госпиталенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf Знаменательные и юбилейные даты истории медицины и здравоохранения 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602050018/http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf |date=2019-06-02 }}&lt;/ref&gt;. 1346 йылда Дания Эсландиялағы үҙ өлөшөн Тевтон орденының бөйөк магистрына һата, артабан ул Тевтон орденының Ливониялағы ландмейстерына тапшырыла. 1347 йылда ҡалаға өҫтөнлөктәр бирелә&lt;ref&gt;''Tuchtenchagen R.'' Geschichte der baltischen Länder. — München: C.H. Beck, 2005, S. 24.&lt;/ref&gt;.

=== Ганза осоро ===
[[XV]] быуат башы — [[XVI]] быуат уртаһы — боронғо Ревелдең алтын быуаты. Ҡала [[Ганза союзы]]на инә һәм Балтиҡ диңгеҙе төбәгендә мөһим роль уйнай. Ул дәүерҙәге иҡтисади күтәрелеш ҡала сиктәрен ышаныслы итеп нығытыуға ғына ҡайтып ҡалмай, ул шулай уҡ әүҙем ижадсылыҡ, архитектура һәм художество ҡиммәттәрен булдырыу өсөн нигеҙ булып тора. [[Реформация|реформация хәрәкәте]] киң таралыу ала. Әммә Ливония орденының көсһөҙләнеүе һәм [[Ливония һуғышы]] осоронда барлыҡҡа килгән иҡтисади көрсөк ҡаланың элекке әһәмиәтен юғалтыуға килтерә.

=== Швеция составында ===
{{main|Швед Эстляндияһы}}
[[Ливония һуғышы]] барышында 1561 йылда [[Ливония Ордены]] йәшәүҙән туҡтай. Урыҫ ғәскәрҙәре Ревель сиктәренә барып етә. Яҡлаусы эҙләп Ревель бюргерҙары Литва менән Швецияға ҡурсалауҙарын үтенеп мөрәжәғәт итә. Литванан хәрби ярҙам килмәгәс, ҡала 1561 йылдың 6 июнендә швед короле [[Эрик XIV|Эрик Ун дүртенсегә]] тоғролоҡ менән хеҙмәт итергә ант бирә. Ревель швед короллегенең иң эре сауҙа ҡалаһына әүерелә, ул тышҡы сауҙа ҙурлығы һәм күләмдәре буйынса хатта [[Стокгольм]]ды уҙып китә&lt;ref name=&quot;batsurina&quot;&gt;{{книга|автор= Бачурина Ю., Кац Й. |заглавие= Таллинн времён шведского господства и Европа (1561—1710) |ссылка= |место= Таллинн |издательство= издательство «КПД» |год= 2002 |серия= серия: Урок-Õppetund. |страниц= 232 |isbn= 9985-899-21-0}}&lt;/ref&gt;. 1568 йылда ҡала поляк флоты тарафынан диңгеҙҙән ҡамап алына, 1569 йылда дат флоты уны бомбаға тота, ә 1570—1571 йылдарҙа Ливония короле тип иғлан ителгән дат принцы [[Магнус (Ливония короле)|Магнустың]] ғәскәре ҡамауҙа тота. 1577 йыл башында урыҫ ғәскәрҙәре ҡайтанан Ревелде ҡамауға ала, ләкин өс ай буйына ҡамауҙа тотоу бер ниндәй һөҙөмтә лә бирмәй. Шул уҡ йылда тағун (чума) эпидемияһы тарала. Ливония һуғышы һөҙөмтәһендә Ревелдә сауҙа көрсөккә барып терәлә, һәм ҡала Рәсәй менән транзит сауҙаһындағы әһәмиәтен юғалта, сауҙа хәҙер [[Нарва]] аша алып барыла.

1583 йылда урыҫ-швед солохо төҙөлгәндән һуң Эстонияның төньяҡ өлөшө Швеция ҡулында ҡала һәм үҙәге Ревелдә булған Эстлянд герцоглығы тип атала. Ҡалала Любек ҡала хоҡуғы ғәмәлдә ҡала, уның өҫтөнлөктәре һаҡлана, әммә швед королдәре периодик рәүештә уларҙы сикләргә һәм ҡалала швед закондарын индерергә тырышаып ҡарай&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;{{rp|63, 71}}.

XVII йылда Ревель яңы күтәрелеш кисерә, һөнәрселәрҙең эшмәкәрлеге киңәйә, тәүге [[мануфактура]]лар барлыҡҡа килә, уҡыу йорттары һаны арта. Швед осоро аҙағына ҡала халҡының күпселеге уҡый-яҙа белә. Типография, ҡағыҙ фабрикаһы барлыҡҡа килә. 1637 йылда эстон телендә тәүге китап нәшер ителә. 1689 йылда тәүге Revalische Post-Zeitung гәзите сыға. XVII быуат уртаһында яңы ер нығытмалары — бастиондар төҙөлә.

Швед идараһы йылдарында Ревель транзит сауҙаһындағы үҙ урынына ҡайтарып ала алмай һәм, үҙаллы ҡала-дәүләттән провинцияның административ үҙәгенә әйләнеп, үҙенең күп кенә өҫтөнлөктәрен юғалта&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Төньяҡ һуғыш]] барышында 1710 йылдың 18 авгусында ҡала ситенә килеп еткән [[Баур Родион Христианович|Р. Х. Баур]] командалығындағы урыҫ ғәскәрҙәре Ревелде ҡамауға ала. Үҙ иректәре менән бирелгән осраҡта ҡалаға бөтә өҫтөнлөктәрҙе һаҡлап ҡалыу вәғәҙә ителә. Эстляндияның вице-губернаторы Д. Паткуль тәҡдимдән баш тарта, ҡала янында траншеялар ҡаҙырға һәм ҡала ситендәге бөтә ҡоролмаларҙы яндырырға ҡуша. Ошо мәлдә ҡалала тағун эпидемияһы башлана, кешеләр күпләп ҡырыла. Магистрат мәғлүмәттәре буйынса 1710 йылдың декабрендә 1962 кеше булһа, шул ваҡытҡа тағундан 5687 кеше үлгән була&lt;ref name=&quot;batsurina&quot; /&gt;. Ҡамау ваҡытында әүҙем хәрби хәрәкәттәр күҙәтелмәй, ҡала хатта тулыһынса ҡамауға алынмаған була, ләкин эсә торған һыуға юл ябыҡ була. Сентябрҙә тағы ла ике тапҡыр ирекле рәүештә бирелергә, тигән тәҡдим ебәрелә; 26 сентябрҙә капитуляция шарттары тураһында һөйләшеүҙәр башлана; 29 сентябрҙә килешеүгә ҡул ҡуйыла, һәм 1710 йылдың 30 сентябрендә Ревель бирелә. Швед гарнизоны ҡалдыҡтары ҡаланан Ҙур диңгеҙ ҡапҡаһы аша сығып китә, шул уҡ ваҡытта Собор ҡапҡаһы аша ҡалаға урыҫ ғәскәрҙәре инә&lt;ref name=&quot;osada&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1700-1720/Sdacha_Revelja_1710/text.htm |title = Осада и сдача Ревеля в 1710 году. Beitraege zur Kunde Est.-Liv.- и. Kurlands, стр. 26—64  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100701071451/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1700-1720/Sdacha_Revelja_1710/text.htm |archivedate = 2010-07-01 }}&lt;/ref&gt;. [[Пётр I]] батша дворяндарға һәм ҡала ҡатламдарына жалованный грамоталар тапшыра. Ҡалала тағун сире 1711 йылға тиклем дауам итә. Ҡайһы бер мәғләүмәттәр буйынса, ул 15 000 кеше ғүмерен алып киткән&lt;ref name=&quot;osada&quot; /&gt;.
[[Файл:Виды Ревеля, 1876.jpg|thumb|250пкс|Виды города, 1876 год]]
Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Балтиҡ буйында [[Санкт-Петербург]]тан ҡала [[Рига]] [[Рәсәй империяһы]]ның төп үҙәге булыуына ҡарамаҫтан, Ревель тиҙ арала аяҡҡа баҫа. Ике быуатҡа Рәсәйҙең Балтик флоты  базаларының береһенә әйләнгән хәрби гавань төҙөлә. Ҡала ситендә Екатериненталь (Кадриорг) паркы булдырыла, унда батша һарайы төҙөлә. [[Ревель губернаһы|Ревель]] артабан [[Эстлянд губернаһы]] үҙәге була.

Император [[Павел I]] батшалыҡ итеүенең аҙағына ҡала инглиз флоты, ә [[Ҡырым һуғышы|1854—1855 йылдарҙа Ҡырым һуғышы]] мәлендә берлектәге инглиз-француз флоты
тарафынан ҡамауҙа тотола. 1871 йылда [[Балтик тимер юлы]] төҙөлгәндән һуң сауҙа күләме байтаҡҡа арта, йыллыҡ тауар әйләнеше 100 млн һумға тиклем барып етә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Ревель}}&lt;/ref&gt;

XIX быуат аҙағында ҡала сәнәғәте дәррәү күтәрелә. «Двигатель» вагон төҙөү заводы, «Вольта» электр-механика заводы, «Балтиҡа мануфактураһы» туҡыу фабрикаһы, суднолар төҙөү заводы һәм башҡа предприятиелар төҙөлә. Ревель порты империялав Санкт-Петербург, Рига һәм Одессанан ҡала тауар әйләнеше буйынса дүртенсе урынды биләй&lt;ref name=&quot;bse-tallin&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Таллин}}&lt;/ref&gt;.

=== Эстонияның тәүге бойондороҡһоҙлоғо осоро ===
[[Файл:Vabaduse Sammas Püsti.jpg|thumb|250px|Таллиндың Азатлыҡ майҙанындағы Еңеү монументы]]
1918 йылдың 18 февралендә немец оккупацияһы башлана. 1918 йылдың 23 февралендә (Пярнала) һәм 24 февралдә Ревелдә Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 3 мартта [[Германия империяһы]] һәм РСФСР араһындағы [[Брест-Литва тыныслыҡ килешеүе]] (статья IV) шарттары буйынса Эстонияны немецтарҙың оккупациялауы юридик яҡтан нығытыла.

1919 йылда Ревель рәсми рәүештә эстонса хәҙерге ''Tallinn'' атамаһын ала.

1919 йылдың авгусында бында Эстония профсоюздарының беренсе съезы эшләй башлай, ул полиция тарафынан ҡыуыла. 74 делегат һәм 28 эшсе-активист ҡулға алына. Ҡулға алынғандарҙың 25-е атыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Томберг Т. Е. |заглавие=Таллин, столица Эстонской ССР. Путеводитель |издание=5-е изд., доп. |место=Таллин |издательство=Периодика |год=1985 |страницы=68—69 |страниц=96 |isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1918—1920 йылдарҙағы Азатлыҡ һуғышы барышында [[Эстония|Эстон Республикаһы]] ғәскәрҙәре Төньяҡ-Көнбайыш армияһының Петроградҡа походында ҡатнаша. Бөтәһе 20 мең штык һәм ҡылыс: 17,5 мең урыҫ һәм 2,5 мең эстон. Еңелгәндән һәм Эстония территорияһына тотҡон итеп ябыу, 1920 йылдың 2 февралендә РСФСР һәм Эстония араһында Тарту солох килешеүе төҙөлә. Таллин ул ваҡытта тик РСФСР хөкүмәте тарафынан ғына танылған дәүләттең баш ҡалаһына әүерелә.

1925 йылда ''Tallinna'' ҡаланың рәсми атамаһына әйләнә. 1933 йылда яңынан ''Tallinn'' исеме ҡайтарыла.

Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда ҡала ярайһы уҡ уңышлы үҫешә. [[Таллин университеты|Педагогика]] һәм [[Таллин техник университеты|политехник]] институттарға,  Сәнғәт академияһына нигеҙ һалына. Рәсәй империяһы дәүерендәге күбеһенсә Рәсәй баҙарына йөҙ тотҡан эре предприятиялар 1920-се йылдарҙа ябыла йәки эш йүнәлешен үҙгәртә. 1920-се йылдар башында ҡала өсөн СССР-ҙан транзит йөктәрҙең килеүе ҙур әһәмиәткә эйә була, 1924 йылда ул максимумға — 346 мең тоннаға етә. 1924 йылдың 1 декабрендә эстон коммунистарының ихтилалы баҫтырылғандан һуң киләүе йылына транзит йөктәр күләме 2,6 тапҡырға кәмей, ә 1938 йылға 1,6 мең. тонна тәшкил итә. 1930-сы йылдар уртаһынан бик ауыр [[Бөйөк депрессия|1929—1933 йылдарҙағы иҡтисади көрсөктән]] сыҡҡандан һуң сәнәғәт күтәрелә башлай.

1939 йылдың 23 авгусындағы [[Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе]]нә мәнфәғәттәр өлкәләрен сикләү тураһындағы йәшерен өҫтәлмә протоколға ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә Эстония СССР мәнфәғәттәре өлкәһенә ҡарай. Эстонияны Советтар Союзы составына индереү, советлаштырыу һәм күләмле репрессияларҙың башланыуы ошо документтарҙың эҙемтәһе була ла инде. В 1939—1940 йылдарҙа СССР баҫым яһау һәм янау юлы менән Эстония территорияһына эре хәрби контенгентты урынлаштырыуға, шунан һуң ил хөкүмәтен алмаштырыуға өлгәшә. СССР вәкилдәре етәкселегендә эшләгән эстон һулдары партияһы парламентҡа һайлауҙар үткәрә, ул Эстонияны совет социалистик республикаһы тип иғлан итә һәм СССР составына инеүҙе һорай.
1940 йылдың 21 июлендә [[Эстон Совет Социалистик Республикаһы]] ойошторола, ул 1940 йылдың 6 авгусында [[СССР]] составына индерелә.

=== Советтар Союзы составында ===
[[Файл:EE-TLN-Sõpruse.JPG|thumb|250px|Ҡаланың Мустамяэ өлөшөндәге Сыпрузе урамы]]
[[Икенсе донъя һуғышы]] барышында ҡала бомбаға тотоуҙан ҙур зыян күрә. Совет ғәскәрҙәре 1941 йылдың 5 — 28 авгусында Таллин оборонаһын 23 көн буйы тота, шунан һуң уны ҡалдырырға мәжбүр була. 1944 йылдың 9 һәм 10 мартында совет авиацияһы ҡалала урынлашҡан немец ғәскәрҙәренә бомбалар яуҙыра. Таллиндың торлаҡ райондарына яҡынса 2000 шатлатҡыс һәм 1500 яндырғыс бомбалар ташлана. Харью урамы бигерәк күп зыян күрә; «Эстония» театрына ла бомбалар төшә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://rus.err.ee/topnews/01897615-9d82-4ca3-8abc-d85acb40e400 |title = В Таллинне вспоминают жертв мартовских бомбардировок 1944-го  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130927181149/http://rus.err.ee/topnews/01897615-9d82-4ca3-8abc-d85acb40e400 |archivedate = 2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 22 сентябрендә Таллин операцияһы барышында совет ғәскәрҙәре ҡаланы үҙ ҡулына ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 7 майындағы Указы менән «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡала хеҙмәтсәндәре күрһәткән батырлыҡтары, хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөштә өлгәшкән уңыштары өсөн Таллин I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң ҡала үҙенең майҙанын киңәйтә. Ҡалала [[Мустамяэ]], [[Вяйке-Ыйсмяэ]], [[Ласнамяэ]] райондары төҙөлә.

[[1980 йылғы Йәйге Олимпия уйыцндары]] сиктәрендә Таллинда парус спорты үҙәгендә яхтсмендар ярыштары үткәрелә.

1988 йылда ҡалала СССР-ҙа беренсе булып «Халыҡ фронты» антикоммунистик ижтимағи-сәйәси хәрәкәт барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |title = Сайт Народного фронта Эстонии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081230095359/http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |archivedate = 2008-12-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230095359/http://www.rahvarinne.ee/rr/0/ |date=2008-12-30 }}&lt;/ref&gt;. 1988 йылдың июнь-сентябрендә тарихҡа «Йырлаусы революция» булараҡ инеп ҡалған саралар булып үтә.

=== Советтарҙан һуңғы осор ===
1991 йылда, СССР тарҡалғандан һуң, Таллин — яңынан бойондороҡһоҙ [[Эстония|Эстон Республикаһының]] баш ҡалаһы.

1997 йылда Таллиндың тарихи өлөшө — Иҫке ҡала [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә.
[[Файл:Tallinn old city and sea view two.jpg|1040px|thumb|center|Ҡаланың төньяҡ өлөшө панорамаһы һәм Изге Олаф сиркәүе башняһынан [[Фин ҡултығы]]на күренеш]]{{-}}

== Музейҙары ==
* [[Эстония тәбиғәт музейы]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы]] (7.02.1960), [[Эстония]]ның баш ҡалаһы Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы рәйесе, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|collapsed}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tallinn.ee/rus Сайт города Таллин] {{ref-ru}} {{ref-et}} {{ref-en}} {{ref-de}} {{ref-sv}} {{ref-fi}}

{{Европа башҡалалары}}

[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Эстония ҡалалары]]
[[Категория:Ганза]]
[[Категория:Таллин]]
[[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]]</text>
      <sha1>9p19jeh9np1m7yedufovzy577kkq267</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Утрау</title>
    <ns>10</ns>
    <id>74018</id>
    <revision>
      <id>1297771</id>
      <parentid>1296223</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="quusya3yy51ycttya9lkii579rttqe7" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface&quot; data-name=&quot;Остров&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}&lt;!--

Характеристик

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}}
{{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}}
{{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Халыҡ тығыҙлығы{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}&lt;!--

Расположение

--&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}}
{{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваториялар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}}
{{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}}
{{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}}
&lt;/table&gt;&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]&lt;!--
  --&gt;{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}&lt;!--
  --&gt;{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>quusya3yy51ycttya9lkii579rttqe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппов Александр Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81473</id>
    <revision>
      <id>1297756</id>
      <parentid>1239275</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T04:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19923" sha1="j3hdxsi59yp3mjzkrk3kk1e5zqr1zk8" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Александр Филиппов
 |Рәсеме          = Afilippov.jpg
 |Тыуыу датаһы        = 7.11.1932
 |Тыуған урыны       = [[СССР]], [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Күгәрсен районы|Күгәрсен районында}} [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылы   
 |Вафат булыу датаһы          = 15.10.2011
 |Вафат булған урыны          = [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы 
 |Гражданлығы          =  {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = {{шағир|СССР|Башҡортостан|Рәсәй|XX быуат|}}, {{прозаик|СССР|Башҡортостан|XX быуат| Рәсәй|XXI быуат}}, {{тәржемәсе|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{сценарист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары      = [[1950]]—[[2010]]
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = поэзия, проза
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = рус теле
 |Дебют                =  «Зарницы» китабы (1961)
 |Премиялары               = [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973)
 | Наградалары              = {{орден Салавата Юлаева}}
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
'''Филиппов Александр Павлович''' ([[7 ноябрь]] [[1932 йыл]] — [[15 октябрь]] [[2011 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004). 

[[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Александр Павлович Филиппов 1932 йылдың 7 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1951 йылда [[Йомағужа мәктәбе (Күгәрсен районы)|урта мәктәп]]те тамамлағандан һуң, [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]) рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. 

Юғары белем алғас, [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай, артабан Башҡортостан радиоһының [[Күмертау]] һәм [[Салауат]] ҡалалары буйынса үҙ хәбәрсеһе вазифаһына саҡырыла. Үҙен тик ыңғай яҡтан күрһәткән радиожурналист 1961 йылда [[Өфө]]гә күсерелә һәм БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитетының йәштәр редакцияһына мөхәррир итеп тәғәйенләнә һәм бында 1968 йылға тиклем эшләй. Шул уҡ йылда рус яҙыусылары секцияһы етәксеһе итеп һайланыу сәбәпле, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы аппаратында хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә, артабан союздың идара рәйесе урынбаҫары була. 

1983—1991 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]]ның Әҙәби фондын етәкләй, идара секретары вазифаһын башҡара. Был осорҙа шулай уҡ СССР Яҙыусылар союзы Әҙәби фондының идараһы ағзаһы һәм ойошманың Сит ил яҙыусылары менән бәйләнештәр советы ағзаһы, бер нисә матбуғат баҫмаһының редколлегия ағзаһы була. Күп тапҡырҙар сит дәүләттәргә рәсми сәфәрҙәргә сыға, шул иҫәптән [[Ангола]], [[Венгрия]], [[Вьетнам]], [[Германия|Германия Демократик Республикаһы]] (хәҙер [[Германия]]), [[Конго Демократик Республикаһы|Конго]] һәм башҡа илдәрҙә була.

Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә.

1991 йылда [[рус теле]]ндә нәшер ителгән «Истоки» журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала ике тиҫтә йыл, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем, үҙ бурыстарын намыҫ менән башҡара.

Александр Филиппов 2011 йылдың 15 октябрендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/403874/ Не стало народного поэта Башкортостана Александра Филиппова — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2011, 15 октябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, «Көньяҡ» зыяратта ерләнгән.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Александр Филиппов бала сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлаған һәм бишенсе синыфта уҡығанда уларҙың бер нисәһен ул ваҡытта бөтә [[СССР|Советтар Союзыны]]ң балалар баҫмаһы булараҡ [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Пионерская правда» гәзитенә ебәргән. Улар унда баҫылып сыҡҡан. Үҙәк матбуғат материалдарына ул осорҙа ниндәй талаптар ҡуйылғанан иҫкә төшөрөү ҙә шиғырҙарҙың ниндәй кимәлдә булыуы тураһында асыҡ һөйләй. 19 йәшендә педагогия инстиутына уҡырға килгәндә Александр Филиппов ижад емештәрен «[[Ленинец]]» республика йәштәр гәзитендә лә баҫтырып өлгөргән йәш шағир була. Шуға ла фекерҙәштәре уны бер тауыштан факультетта эшләп килгән әҙәби түңәрәктең старостаһы итеп һайлап ҡуя. Вуз тамамлап ауылға уҡытыусы итеп ебәрелһә лә, ижад ҡомары өҫтөнлөк алғас, йәш белгес журналистика юлынан китә. Республика радиоһының үҙ хәбәрсеһе, аҙаҡтан Өфөлә радиотапшырыуҙар редакцияһында мөхәррир булыу Александр Филиппов оло тәжрибә бирә. Ҡәләмен ҡулынын төшөрмәгән әҙип тиҫтә йыл әсендә тос ҡына йыйынтыҡҡа етерлек шиғри әҫәрҙәр туплап өлгөрә һәм уның тәүге ижад ҡарлуғасы «Зарницы» исемле беренсе китабы 1961 йылда донъя күрә. Аҙаҡтан 3 — 4 йыл арауыҡ менән уның йыйынтыҡтары бер-бер артлы нәшриәттән сығып ҡына тора. 1972 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә баҫылған «Пора тополиных вьюг» тигән шиғырҙар һәм поэма ингән китабы өсөн шағир 1973 йылда республика комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һына лайыҡ була. Дөйөм алғанда әҙиптең өс тиҫәтәнә артыҡ китабы уҡыусыларға тәҡдим ителгән.

Александр Филиппов үҙен оҫта һәм әүҙем тәржемәсе итеп тә танытты. Билдәле [[Башҡорт әҙәбиәте|башҡорт яҙыусылары]] [[Сәғит Мифтахов]]тың «Зимагорҙар» драмаһын, [[Муса Ғәли]]ҙең «Ҡояш һәм күҙ йәше» поэмаһын, [[Хәким Ғиләжев]]тың «Ил улы» драматик поэмаһын, [[Фәрит Иҫәнғолов]]тың «Һәйкәлдәр тереләр өсөн» һәм [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы|Вәзих Исхаков]]тың «Бәхтизин» романдарын, шулай уҡ композитор [[Заһир Исмәғилев]]тың [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев» операһыны]]ң либреттоһын, күп кенә авторҙарҙың шиғырҙарын башҡортсанан рус теленә тәржемә итә. Әҙиптең был йүнәлештәге ижади эшмәкәрлегенә баһа итеп мәшһүр [[Мостай Кәрим]]дең «Александр Филиппов үҙенең ҡайһы бер ижадташ туғандарына ҡарағанда күпкә башҡортораҡ» тигән һүҙҙәрен китереү ҙә етә.

Бар ижадындағы кеүек үҙенең сценарийҙарында ла Александр Филиппов тыуған республикаһы темаһына даими мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, уның «Башҡорт балы», «Башҡортостан нефтселәре», «Республиканың бер көнө», «Башҡортостан умартасылыҡтарында» тип исемләнгән киносценарийҙары бының асыҡ дәлиле булып тора. Улар тамашасының һәм тәнҡитселәрҙең юғары баһаһын алды, ә 1965 йылда төшөрөлгән «Башҡорт балы» документаль кинофильмы үҙ ваҡытында Бухареста үткән халыҡ-ара конкурста беренсе премияға лайыҡ булды.

== Китаптары ==
'''рус телендә''':
* Зарницы: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 80 с.
* Журавлиный полет: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1965. — 80 с.
* Горсть земли: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1968. — 80 с.
* Туесок народных сокровищ: Очерки. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 112 с.
* Голубой апрель: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1970. — 86 с.
* Пора тополиных вьюг: Стихи и поэма. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 108 с.
* Рукопожатие друга: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1974. — 62 с.
* И много-много лет: Стихи и поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 180 с.
* Далекое эхо: Рассказы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 92 с.
* Ветер веков: Стихи и поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 126 с.
* Перелески: Стихи. — Москва, 1981. — 100 с.
* Добрый свет дня: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982. — 286 с.
* Слог: Стихи и поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1984. — 126 с.
* Когда сверкает молния: Повесть и рассказы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987. — 302 с.
* Звездные пути: Переводы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — с.
* Белая верба: Стихи, поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1992. — 202 с.
* Последняя трава: Очерк о жизни и деятельности Т. И. Ахунзянова. — Уфа: Скиф, 2006. — 88 стр.
'''Башҡорт телендә''':
* Быуаттарҙың утлы елдәре: Поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 72 бит.

== Әҙип ваҡытлы матбуғатта ==
=== Әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ===
* Последняя трава: О Т.Тагирове // Истоки, 2002, № 23.{{ref-ru}}

=== Уның тураһында === 
* Якупова М. Жить доброй и созидательной памятью: Народный поэт Башкортостана Александр Филиппов — о жизни, о Родине, о творчестве… Газета «Республика Башкортостан», 2007, 12 июля&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=9851&amp;tab=21 Газета «Республика Башкортостан», 2007, 12 июля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809124605/http://agidel.ru/?param1=9851&amp;tab=21 |date=2016-08-09 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы|Шафиков Г.]] Музыка души: К 75-летию народного поэта Башкортостана Александра Филиппова. «[[Бельские просторы]]» журналы, 2007, № 6.&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2007/shaf06_07.html Журнал «Бельские просторы», № 6, 2007]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың халыҡ шағиры (2004)
* Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1973).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Салауат Юлаев ордены

== Хәтер ==
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-11-07/v-respublike-vspominayut-pervogo-russkogo-narodnogo-poeta-bashkortostana-aleksandra-filippova-3018984 В России вспоминают первого русского народного поэта Башкортостана Александра Филиппова. ИА «Башинформ», 7 ноября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|7|11|2022}}
* 2018 йылдың декабрь аҙағында Йомағужа ауылында Александр Филипповҡа бюст асылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1257493-v-kugarchinskom-rayone-otkrylsya-byust-narodnomu-poetu-bashkortostana-aleksandru-filippovu/ В Кугарчинском районе открылся бюст народному поэту Башкортостана Александру Филиппову. ИА «Башинформ», 29 декабря 2018 года]{{ref-ru}}{{V|30|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное из-дательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|7|11|2022}}
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|7|11|2022}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|11|2022}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|11|2022}}

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ|73753}}{{V|7|11|2022}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/538 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416024141/http://libmap.bashnl.ru/node/538 |date=2021-04-16 }}{{ref-ru}}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт теленән тәржемәселәр]]</text>
      <sha1>j3hdxsi59yp3mjzkrk3kk1e5zqr1zk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Рәсүл Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84464</id>
    <revision>
      <id>1297758</id>
      <parentid>1292145</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T05:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30681-19</username>
        <id>47879</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары */</comment>
      <origin>1297758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69349" sha1="nrxrceakthi9lc87lrjnfcwktegwadx" xml:space="preserve">{{Персона
|награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}}
|род деятельности=журналист
}}
{{Фамилиялаш|Сәғитов}}
'''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005).

== Биографияһы ==
Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған.

1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә.

Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990).

1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы.

1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән &quot;Башҡортостан&quot; телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була.

2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе&lt;ref&gt;[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы.
* Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы.
* [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы.

== Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре ==
«Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе.
=== «Асыҡ студия» ===
{{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}}

== Әҙәби ижады ==
Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе.

== Китаптары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. 
* Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә.
* Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә.
* Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. 
* Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. &lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. &lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә.
* Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә.
* Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә.
* Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. 
* Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә.
}}

== Йыйынтыҡтарҙа ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. 
* Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә.
* Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // &quot;Мин йөрәгем белән язам...&quot; Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә.
}}

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. 
* Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль.
* Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль.
* Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль.
* Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль.
* Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года.
* Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года.
* «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года.
* «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года.
* Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл.
* Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года.
* Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года.
* Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года.
* Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август.
* Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль.
* А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27.
* Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март.
* Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май.
* Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август.
* Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь.
* Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март.
* Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4.
* Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май.
* Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май.
* «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь.
* Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май.
* Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март.
* Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь.
* Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12.
* Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль.
* Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март.
* Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март.
* Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май.
* «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь.
* Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь.
* Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь.
* Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь.
* Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь.
* Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2.
* Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2.
* Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль.
* Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель.
* «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март.
* Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май.
* Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август.
* Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь.
* Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12.
* Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль.
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль.
* Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль.
* Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май.
* Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май.
* Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь.
* Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь.
* Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август.
* Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август.
* Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь.
* Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь.
* Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь.
* Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь.
* Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь.
* Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар.
* Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2.
* Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль.
* Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март.
* Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель.
* Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель.
* Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель.
* Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль.
* Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11.
* 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь.
* 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь.
* Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар.
* Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1.
* Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март.
* Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель.
* В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5.
* Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6.
* «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь.
* Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7.
* Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8.
* Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август.
* Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8.
* Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь.
* Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10.
* Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь.
* Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11.
* Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь.
* Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48.
* Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}}
* Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12.
* Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря.
* Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар.
* Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1.
* Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2013. 31 ғинуар бите. 
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2.
* Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2.
* Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2.
* «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2.
* Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3.
* «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь.
* Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10.
* Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь.
* Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь.
* Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь.
* Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь.
* Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12.
* Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар.
* Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1.
* Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль.
* Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль.
* Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль.
* Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март.
* Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март.
* Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3.
* Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май.
* Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь.
* Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6.
* Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль.
* Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август.
* Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь.
* Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь.
* Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11.
* Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь.
* Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар.
* Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год.
* Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март.
* Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель.
* Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь.
* Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь.
* Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август.
* Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август.
* Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август.
* Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь.
* Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь.
* Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь.
* Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь.
* Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль.
* Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март.
* Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г.
* Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май.
* Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6.
* «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6.
* Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь.
* Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар.
* Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2.
* Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март.
* Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март.
* Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март.
* Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г.
* Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август.
* Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь.
* Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар.
* Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель.
* Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г.
* Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь.
* Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август.
* Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь.
* Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь.
* Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар.
* Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар.
* Һүҙе барҙың үҙе бар // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 14 ғинуар бите.
* Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь.
* Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791).
* Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август.
* Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август.
* Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь.
* &quot;Емерге&quot;не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь.
* Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь.
* Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь.
* Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь.
* Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь.
* Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь.
* Биләһен һәм биҙәһен // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 23 ноябрь бите.
* Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь.
* Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль.
* Барыр юлын белгән — бәхетле //  «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март.
* Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель.
* &quot;Мин йөрәгем менән яҙам...&quot; «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь.
* Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август.
* Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь.
* Көнүҙәк, телдә биҙәк // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь.
* Ил йөҙөнә сыҡҡанда // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь.
* Һәр кем йөкмәр йөк түгел  // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2023 йыл, ғинуар. 
* &quot;Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2023 йыл, 13 июнь.
* &quot;Бала һәр саҡ мохтаж остазға&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2023 йыл, октябрь. 
* &quot;Өҫтән, юғары көстән&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2024 йыл, 15 март.
* &quot;Тере жан бит ул сүз&quot; // &quot;Кызыл таң&quot; гәзите, 2024 ел, 15 март.
* &quot;Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2024 йыл, март.
* Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // &quot;Киске Өфө&quot; гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель.
* &quot;Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала&quot; // &quot;Ағиҙел&quot; журналы, 2024 йыл, апрель.
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 1-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, сентябрь. 
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 2-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, октябрь.
* &quot;Кеше булып ҡалыу баҡсаһы&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь.
* &quot;Өндәмә генә түгел&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2026 йыл, 3 февраль.
&lt;!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --&gt;

== Әҙип тураһында матбуғатта ==
{{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель.
* «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь.
* Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}}
* «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль.
* Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май.
* Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май.
* «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}}
* Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август.
* По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан&quot;, 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь.
* Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь.
* Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь.
* Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь.
* «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября.
* Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь.
* Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь.
* За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май.
* Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь.
* Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351).
* Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март.
* Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372).
* Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель.
* «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март.
* Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3.
* Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5.
* Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август.
* Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь.
* Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь.
* Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар.
* Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель.
* Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель.
* Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель.
* Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь.
* Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь.
* Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь.
* Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Лотфуллина С. &quot;Арыҫлан&quot;да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь.
* [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011.
* [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар.
* [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь.
* Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь.
* Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}}
* Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2014 йыл, 14 март.
* Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4.
* «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5.
* Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май.
* Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь.
* [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль.
* Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март.
* «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май.
* Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752).
* Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2019 йыл, 14 март бите. 
* Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель.
* [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/  Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}.
* Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5.
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6.
* Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011).
* Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль.
* Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11.
* Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}}
* Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}}
* Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА &quot;Башинформ&quot;, 22 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март.  
}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
{{refbegin|2}}
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}}
&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021)
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының &quot;Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн&quot; Маҡтау билдәһе (2024).   
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019)
* «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы.
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019)
* Рәсәй Журналистар союзының &quot;Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек&quot; Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017)
* «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. 
* Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024)
* Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005)
* Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. 
* Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012)
* 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016)
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020)
* «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020)
* «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020)
* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021)
* Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға &quot;СМИротворец&quot; Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы &quot;Ватандаш&quot; журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). 
* Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023).
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған &quot;Агро комплекста&quot; республика конкурсында 3 урын (2024).
* Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй &quot;Лес-пресс&quot; конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024).
* &quot;Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн&quot; Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025).
* &quot;Вместе Медиа. Контент&quot; федераль конкурсының &quot;Иң яҡшы радио алып барыусыһы&quot; номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. 

{{refend}}
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}}
* Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная &gt; Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}}
* {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}}
* {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра]


[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>nrxrceakthi9lc87lrjnfcwktegwadx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимерханов Илдус Хәмит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95765</id>
    <revision>
      <id>1297712</id>
      <parentid>1181145</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11653" sha1="53ly5o2s2vl6lylsd1dvmziwsda1mho" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Илдус Тимерханов		
| Төп исеме   = 
| Рәсеме      = Тимерханов Илдус Хәмит улы.jpg
| Киңлек          = 
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = Тимерханов Илдус Хәмит улы
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 25.04.1956
| Тыуған урыны   = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТыуғанУрыны|Илеш районы}} [[Түбәнге Сереккүл]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы      = 
| Вафат булған урыны      = 
| Гражданлығы      = {{Флагификация|СССР}} &lt;br /&gt; {{Флагификация|Рәсәй}}
| Эшмәкәрлек төрө = журналист, яҙыусы
| Әүҙемлек йылдары = 1980 
| Йүнәлеше = балалар әҙәбиәте
| Жанр = 
| Дебют = 
| Премиялары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2012)
|  Наградалары =
| Lib =
| Сайт =
}}

'''Тимерханов Илдус Хәмит улы''' ([[25 апрель]] [[1956 йыл]]) — [[башҡорт]] балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[журналистика|журналист]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1990 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2022), [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (2012) һәм [[Дүртөйлө]] ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге (2003) премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Илдус Хәмит улы Тимерханов 1956 йылдың 25 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Илеш районы]] [[Түбәнге Сереккүл]] ауылында тыуған. Урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң күрше [[Этәй]] ауылында урта белем ала.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында слесарь-төҙәтеүсе булып башлай, артабан скважиналар операторы һәм геология партияһында белгес булып эшләй.

1974—1976 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң нефтсе эшен дауам итә һәм 1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә.
Юғары белем алғандан һуң [[Дүртөйлө районы]]ның «Юлдаш» гәзитендә эшләй.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
2008 йылда Илдус Тимерхановтың «''Тал-тирәктәр ҡуйынында''» ([[рус теле|русса]] «Среди ив и тополей») йыйынтығы Пётр Ершов исемендәге Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе булды&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/161597/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2008, 21 февраль]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм автор «иң яҡшы балалар яҙыусыларының береһе» тип билдәләнде&lt;ref name=&quot;РГ&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2008/04/24/reg-bashkortostan/timerhanov.html «Российская газета» — «Неделя» — Башкортостан, № 4647, 2008, 24 апрель, с. 17]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[2017 йыл]]да Дүртөйлө районының Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү үҙәге тарафынан яҙыусының ''«Ут күҙ»'' (әкиәттәр. — Өфө, Китап, 2002. – 192 бит), ''«Тал-тирәктәр ҡуйынында»'' (әкиәт. — Өфө, Китап, 2006. – 172 бит) һәм ''«Юлбарыҫлан»'' (әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2011. – 168 бит) китаптары Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Хомяк. Паук. Испорченный хлеб: Рассказы / Кн. «Бельские просторы».- Уфа: Китап, 1993.
* Ворчливая печная труба: Сказки. — Уфа: Китап, 1995.
* Спичка на солнцепеке: Сказки. — Дюртюли: РИК «Юлдаш», 1998.
* Жар-пожар: Сказки — Уфа: Китап, 2002.
* Среди ив и тополей / — Уфа: Китап, 2006.
* Юлбарыслан. Сказки. Рассказы. — Уфа: Китап, 2011.
* Склонились ивы над Базы: Публицистические статьи. Чекмагуш2012.

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре ==
* Лапти: Рассказ / Ильдус Тимерханов // Бельские просторы. — 2006. — № 4. — С. 204—208.{{ref-ru}}
* [http://www.ruspole.info/taxonomy/term/825 Русское поле // Содружество литературных проектов. Тимерханов И. Х., 2003, выпуск 4]{{ref-ru}}

== Әҙип тураһында ==
* Романов В. Ильдус Тимерханов — сказочник из Дюртюлей (К 60-летию писателя). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 25 апрель.{{ref-ru}}&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/844097-ildus-timerkhanov-skazochnik-iz-dyurtyuley-k-60-letiyu-pisatelya-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 25 апрель]{{ref-ru}}{{V|25|04|2016}}&lt;/ref&gt;. 
* Абубакирова Л. Наши духовные истоки — в сказках. // [[Башҡортостан уҡытыусыһы]]. 2008.
* Сказочник из Дюртюлей. Ильдус Тимерханов признан одним из лучших детских писателей. Тамара Пересыпкина — «Российская газета» — «Неделя» — Башкортостан, № 4647, 2008, 24 апрель, с. 17]{{ref-ru}}&lt;ref name=&quot;РГ&quot; /&gt;
* Ильдус Тимерханов из Башкортостана назван лучшим сказочником России. — Альфия Аглиуллина. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2008, 21 февраль]{{ref-ru}}&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;
* Ситдиков Р. Сказ о сказочнике // Истоки. 2006, № 16.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2022)
* «Башҡортостанға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019)
* Әкиәтселәрҙең Бөтә Рәсәй П. Ершов исемендәге конкурсы лауреаты (2008)
* В. Песков тарафынан ойошторолған «Заповедное эхо» Бөтә Рәсәй экологик конкурс дипломанты (2010)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2012)
* Дүртөйлө ҡалаһы һәм районының Назар Нәжми исемендәге премияһы лауреаты (2003)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/386 Литературная карта Республики Башкортостан: Тимерханов Илдус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721110838/http://libmap.bashnl.ru/node/386 |date=2021-07-21 }}
*

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>53ly5o2s2vl6lylsd1dvmziwsda1mho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толстой Алексей Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100851</id>
    <revision>
      <id>1297717</id>
      <parentid>1203570</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14948" sha1="4ovsybhe3w9bedkolrpy9ucqhnq7739" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме=Алексей Николаевич Толстой
|Рәсеме            =ANTolstoy.jpg
| Киңлек=220px
| Рәсем аңлатмаһы=
| Псевдонимдары        = 
 |Тыуыу датаһы      = 29.12.1882
 |Тыуған урыны      = [[Рәсәй империяһы]] [[Һамар губернаһы]] Николаевск (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пугачев) ҡалаһы
 |Вафат булыу датаһы = 	23.02.1945
 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Мәскәү}}, [[СССР]]
|Гражданлығы       = {{Рәсәй империяһы}} → {{USSR}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = {{прозаик|Рәсәй|СССР|XX быуат}}, {{драматург|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{публицист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары  = [[1907]]—[[1945]]
 |Йүнәлеше          = [[социалистик реализм]], реализм
 |Жанр              = тарихи роман, фәнни фантастика
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]]
 |Дебют             = 
  |Наградалары       = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{орден Ленина|1938}} {{!!}} {{орден Трудового Красного Знамени|1943}} {{!!}} {{орден Знак Почёта|1939}} {{!!}} {{Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
{{!}}}
 |Премиялары        = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталинская премия|1943}} {{!!}} {{Сталинская премия|1946 (посмертно)}}
{{!}}}
 |Ҡултамғаһы        = Aleksey Nikolaevich Tolstoy Signature.svg
 |Lib               = http://az.lib.ru/t/tolstoj_a_n
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = Алексей Николаевич Толстой
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}
{{фамилиялаш|Толстой}}

'''Толстой Алексей Николаевич''' ([[29 декабрь]] [[1882 йыл]] — [[23 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]] һәм [[йәмғиәт|йәмәғәт]] эшмәкәре. Граф Толстойҙар затынан. Социаль-[[Психология|психологик]], [[тарих]]и һәм фәнни-фантастик [[роман]], повесть һәм [[хикәйә]]ләр, публицистик әҫәрҙәр авторы. [[Өсөнсө рейх|Немец-фашист]] илбаҫарҙарының яуызлыҡ һәм енәйәттәрен асыҡлау һәм тикшереү буйынса ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы ағзаһы ([[1942]]). Өс тапҡыр беренсе дәрәжә [[Сталин]] премияһы лауреаты ([[1941]]; [[1943]]; [[1946]], үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Алексе́й Никола́евич Толсто́й 1882 йылдың 29 декабрендә [[Рәсәй империяһы]] [[Һамар губернаһы]] Николаевск (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пугачев) ҡалаһында граф Николай Александрович Толстой (1849—1900) ғаиләһендә тыуған. Әсәһе — Бостром (ҡыҙ фамилияһы Тургенева) Александра Леонтьевна (1854—1906) — яҙыусы, декабрист Николай Иванович Тургеневтың ейәнсәре. А. Н. Толстой тыуған ваҡытта иренән А. А. Бостромға киткән була, әммә дини ойошма ҡарарына ярашлы рәсми нигеҙҙә уға кейәүгә сыға алмай&lt;ref name=&quot;topos.ru&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.topos.ru/article/3388
 |title       = Граф Алексей Толстой: свидетельство о происхождении
 |author      = Алексей Варламов
 |date        = 2005-03-18
 |work        = 
 |publisher   = Топос (сетевой журнал)
 |accessdate  = 2014-11-19
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Museum-house of A.N. Tolstoy.JPG|thumb|220px|А.Н. Толстойҙың [[Һамар]]ҙағы музей-усадьбаһы]]

== Наградалары һәм премиялары ==
* [[Ленин ордены]] (1938)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1939)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» (1945, үлгәндән һуң)
* [[1941]] — I дәрәжә [[Сталин]] премияһы («Пётр I» романының 1—2 өлөштәре өсөн).
* [[1943]] — I дәрәжә [[Сталин]] премияһы («Хождение по мукам» романы өсөн , «Грозный» танкы эшләү өсөн Оборона фондына бирелгән) &lt;ref&gt;И. В. Сталинға телеграмма, «Известия» гәзите, 30 март 1943 йыл.&lt;/ref&gt;.
* [[1946]] — I дәрәжә [[Сталин]] премияһы («Иван Грозный» пьесаһы өсөн, үлгәндән һуң).

== Әҫәрҙәре ==

=== Романдары ===
{{кол|2}}
* Хромой барин (1912)
* Аэлита (1923)
* Похождения Невзорова, или Ибикус (1924)
* Гиперболоид инженера Гарина (1927)
* Эмигранты (1931)
* Хождение по мукам. Книга 1: Сёстры (1922)
* Хождение по мукам. Книга 2: Восемнадцатый год (1928)
* Хождение по мукам. Книга 3: Хмурое утро (1941)
* Пётр Первый
* Чудаки
{{конец кол}}

=== Повесть һәм хикәйәләре ===
{{кол|2}}
* Старая башня (1908)
* Архип (1909)
* Петушок (Неделя в Туреневе) (1910)
* Сватовство (1910)
* Мишука Налымов (Заволжье) (1910)
* Актриса (Два друга) (1910)
* Мечтатель (Аггей Коровин) (1910)
* Неверный шаг (Повесть о совестливом мужике) (1911)
* Харитоновское золото (1911)
* Приключения Растёгина (1913)
* Любовь (1916)
* Прекрасная дама (1916)
* Обыкновенный человек (1917)
* День Петра (1918)
* Простая душа (1919)
* Четыре века (1920)
* В Париже (1921)
* Граф Калиостро (1921)
* Детство Никиты (1922)
* Повесть Смутного времени (1922)
* Аэлита (1923)
* Семь дней, в которые был ограблен мир, другое название: Союз пяти (1924)
* Василий Сучков (1927)
* Бывалый человек (1927)
* Морозная ночь (1928)
* Гадюка (1928)
* Хлеб (Оборона Царицына) (1937)
* Иван Грозный (Орёл и орлица, 1942; Трудные годы, 1943)
* Русский характер (1944)
* Странная история (1944)
* Древний путь
* Чёрная пятница
* На острове Халки
* Рукопись, найденная под кроватью
* В снегах
* Мираж
* Убийство Антуана Риво
* На рыбной ловле
{{конец кол}}

=== Тамамланмаған әҫәрҙәре ===
* Егор Абозов (1915)
* Пётр I (3 том)

=== Әкиәттәре ===
* Русалочьи сказки
* Сорочьи сказки
* Золотой ключик, или Приключения Буратино (1936)
* Прожорливый башмак
* Дочь колдуна и заколдованный королевич

=== Пьесалары === 
{{кол|2}}
* «Путешествие на Северный полюс» (1900)
* «О еже, или Наказанное любопытство» (1900-е)
* «Дьявольский маскарад, или Коварство Аполлона» (1900-е)
* «Муха в кофее (Сплетни, которые кончаются плохо)» (1900-е)
* «Дуэль» (1900-е)
* «Опасный путь, или Геката» (1900-е)
* «Спасательный круг эстетизму» (1900-е)
* «Дочь колдуна и заколдованный королевич» (1908)
* «Нечаянная удача» (1911)
* «День Ряполовского» (1912)
* «Насильники» («Лентяй», 1912)
* «Молодой писатель» (1913)
* «Кукушкины слёзы» (1913)
* «День битвы» (1914)
* «Нечистая сила» (1916, 2 ред. 1942)
* «Касатка» (1916)
* «Ракета» (1916)
* «Мракобесы» (1917 — под назв. «Горький цвет», 2 ред. — 1929 — с тем же назв., 3 ред. — 1935 — под назв. «Акила», 4 ред. — 1940 — под назв. «Мракобесы», в черновиках 4 ред. также фигурирует название «Изгнание блудного беса»)
* «Любовь — книга золотая» (1918, 2 ред. — 1940)
* «Смерть Дантона» (1919, обработка пьесы Г. Бюхнера)
* «Бунт машин» (1924, обработка пьесы «РУР» К. Чапека)
* «Заговор императрицы» (1925, совм. с П. Е. Щёголевым)
* «Азеф» (1925, совм. с П. Е. Щёголевым)
* «Полина Гебль» (1925, совм. с П. Е. Щёголевым)
* «Чудеса в решете…» (1926)
* «На дыбе» (1929, позже частично переработана в пьесу «Пётр I»)
* «Это будет» (1931, совм. с П. С. Сухотиным)
* «Оранго» (1932, либретто оперы [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Шостаковича]], совм. с А. О. Старчаковым)
* «Патент № 117» (1933, совм. с А. О. Старчаковым)
* «Пётр I» (промежуточная редакция 1935 года — преимущественно переработка более ранней пьесы «На дыбе»; окончательная редакция 1938 года — лишь в очень малой степени использующая материал пьесы «На дыбе»)
* «Путь к победе» (1938)
* «Чортов мост» (1938; второе действие пьесы позже переработано в пьесу «Фюрер»)
* «Золотой ключик» (обработки повести «Золотой ключик, или Приключения Буратино», 1938)
* «Фюрер» (1941, на материале второго действия пьесы «Чортов мост»)
* «Иван Грозный» — дилогия:
*: «Орёл и орлица» (1942)
*: «Трудные годы» (1943)
{{конец кол}}

=== Һуғыш тураһындағы әҫәрҙәре ===
{{кол|2}}
* Армия героев
* «Блицкриг» или «блицкрах»
* К писателям Северной Америки
* Москве угрожает враг
* Нас не одолеешь!
* Почему Гитлер должен потерпеть поражение
* Родина
* Русский характер
* Цикл «Рассказы Ивана Сударева»
* Чёрные дни гитлеровской армии
* Что мы защищаем
* Я призываю к ненависти
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* А. Н. Толстой. [https://archive.is/20130417120453/readr.ru/aleksey-tolstoy-sobranie-sochineniy-v-desyati-tomah-tom-1.html?page=12%23 Краткая автобиография (1943)]
* Толстая-Крандиевская Н. В. Я вспоминаю // «Прибой»: альм. Л. 1959
* Чуковский К. Алексей Николаевич Толстой (Из воспоминаний) // «Москва», № 4, 1964
* А. Н. Толстой. Новые материалы и исследования. М.: 1995
* {{книга|автор=Варламов А. Н.|заглавие=Алексей Толстой|ссылка=|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2008|страниц=624|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-235-03024-4|тираж=}}
* {{книга|автор=Варламов А. Н.|заглавие=Алексей Толстой. Биография|ссылка=|место=М.|издательство=Эксмо|год=2009|страниц=736|серия=|isbn=978-5-699-35431-3|тираж=}}
* [http://www.medved-magazine.ru/articles/Valeriya_Novodvorskaya_ob_Alexee_Tolstom.2677.html Золотая рыбка на посылках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706224732/http://www.medved-magazine.ru/articles/Valeriya_Novodvorskaya_ob_Alexee_Tolstom.2677.html |date=2016-07-06 }} // Валерия Новодворская. Медведь. Первый Мужской журнал.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема        = Алексей Николаевич Толстой
|Викиөҙөмтә= ru:Алексей Николаевич Толстой 
|Викикитапхана    = ru:Алексей Николаевич Толстой
|Метавики    =
}}
* {{lib.ru|http://az.lib.ru/t/tolstoj_a_n/}}
* [http://hobbitaniya.ru/tolstoyan/tolstoyan.php Сказки Алексея Николаевича Толстого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309232437/http://hobbitaniya.ru/tolstoyan/tolstoyan.php |date=2016-03-09 }} в проекте «Хранители сказок»
* [http://www.youtube.com/watch?v=PAkgX7y_YaY Выступает писатель Алексей Толстой, лето 1941 года] — Единство русского народа и всего славянского мира

[[Категория:Тарихи романдар авторҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат яҙыусылары]]</text>
      <sha1>4ovsybhe3w9bedkolrpy9ucqhnq7739</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106802</id>
    <revision>
      <id>1297836</id>
      <parentid>1292126</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫтәлекле урындар */</comment>
      <origin>1297836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28567" sha1="0isgk7ejyhd7sidlbvec3xb14h9ds9s" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Тарту
 |оригинальное название   =  Tartu
 |изображение             = Town Hall23 2008.JPG
 |страна                  = Эстония
 |герб                    = Tartu coat of arms.svg
 |флаг                    = Flag of Tartu, Estonia.svg{{!}}border
 |логотип                 = Tartu logo-et.svg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |lat_deg= 58|lat_min= 22|lat_sec= 
 |lon_deg= 26|lon_min= 43|lon_sec= 
 |CoordAddon              = type:city(101000)_region:EE
 |CoordScale              = 
 |карта страны            = 0
 |вид региона             = Өйәҙ
 |регион                  = Тартумаа
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Урмас Клаас
 |дата основания          = 1030
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Дерпт, Юрьев
 |статус с                = 
 |площадь                 = 38,8
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 95 074&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot;&gt;[http://www.stat.ee/ppe-46953 Eesti statistika 2012 Статистика Эстонии 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707192611/http://www.stat.ee/ppe-46953 |date=2013-07-07 }}{{ref-et}}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2012
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = эстондар (79 %), [[урыҫтар]] (15,5 %)
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = +372 7
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = T
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.tartu.ee/?lang_id=5
 |язык сайта              = 
 |add1n = Награды
 |add1 = {{Орден Дружбы народов|тип=город}}
}}
'''Та́рту''' ({{Lang-et|Tartu}}; [[1030 йыл|1030]]—1224, [[1893 йыл|1893]]—[[1918 йыл]]дарҙа '''Ю́рьев'''; 1224—1893 йылдарҙа '''Дорпат''', '''Дёрпт''' ({{Lang-de|Dorpat, Dörpt}}) — Эмайыги (Омовжа; {{Lang-de|Embach}} — Эмбах) йылғаһында урынлашҡан ҡала, [[Таллин]]дан һуң халыҡ һаны буйынса [[Эстония]]ла икенсе ҡала, өйәҙ үҙәге.

== Дөйөм һүрәтләмә ==
Тарту Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 185 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тарту Эмайыги йылғаһының ике ярында, уның [[Чуд-Псков күле|Чуд-Псков күлдәр системаһына]] ҡушылған еренән 37 километрҙа; йылға буйлап 9 км ята.

== Климат ==
Та́рту климаты уртаса диңгеҙҙән уртаса континенталь климатҡа тиклем үҙгәреүсән. Уртаса йыл температураһы — 4,9&amp;nbsp;°C 1961—1990 йй. һәм 6,5&amp;nbsp;°C 2000—2010 йй. Уртаса яуым-төшөм кимәле — 637 мм.

== Тарих ==
Тарту — [[Балтик диңгеҙе]] буйындағы илдәрҙең иң боронғо ҡалаһы. Боронғо [[эсттар]]ҙың был урындағы даими ерлеге V быуатҡа, ҡаласыҡ VI—VIII быуаттарға ҡараған. Ҡаласыҡ Тарбату (''tarvas'' — эст. 'зубр') тип аталған. Ошонан һуң Тарту эстон атамаһы, шулай уҡ Dörpt, Dorpat йәки Дерпт барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Alan Henry Batten.|заглавие=Resolute and undertaking characters: the lives of Wilhelm and Otto Struve|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=Springer|год=1988|том=|страниц=288|страницы=13|isbn=9027726523}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|часть=Статья «Дерпт»|заглавие=Славянская энциклопедия.|ответственный=Богуславский В.|ссылка=|место=Москва|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2004|том=1|страниц=816|страницы=|isbn=5-224-02249-5}}&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
1030 йылда Тарбату ҡаласығын Киев кенәзе Ярослав Мудрый отряды баҫып ала. Ярослав ҡаласыҡты үҙенең христиан исеме менән Юрьев тип атаған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|часть=Статья «Юрьев»|заглавие=Славянская энциклопедия.|ответственный=Богуславский В.|ссылка=|место=Москва|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2004|том=1|страниц=816|страницы=|isbn=5-224-02249-5}}&lt;/ref&gt;. Ошо ваҡытта Тарту тәү тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа осрай, шуға ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип 1030 йылды һанайҙар. 1061 йылда ҡала урындағы ҡәбиләләр менән кире ҡайтарыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Toivo Miljan.|заглавие=Historical Dictionary of Estonia|издательство=Scarecrow Press|год=2004|allpages=624|isbn=9780810865716|pages=xxv}}&lt;/ref&gt;. 1133 йылда Новгород кенәзе Всеволод Мстиславич яулап ала. 1215 йылда Юрьев ҡалаһын ҡылыслы немец рыцарҙары баҫа, әммә 1223 йылда эсттар баш күтәреү менән ҡала азат ителә. Ниәттәрен ҡалдырмай, немецтар баш күтәреүселәрҙе һәм Вячко кенәзен язаға тарттыралар.

Ҡалаға немецса Дорпат тип исем ҡушалар, епископ Герман I ҡаланы үҙ биләмәләре — Дорпат епископлығы үҙәге итә. Ошо сифатта ҡала ике йөҙ йыл дауамында була&lt;ref name=&quot;Miljan448&quot;&gt;{{Китап|автор=Toivo Miljan.|заглавие=Historical Dictionary of Estonia|издательство=Scarecrow Press|год=2004|allpages=624|isbn=9780810865716|pages=448}}&lt;/ref&gt;.

=== XVII быуат ===
1600—1603, 1625—1656 һәм 1661—1704 йылдарҙа Дорпат [[Швеция]]ға ҡарай, 1603—1625 йылдарҙа — [[Речь Посполитая]], 1656—1661 йылдарҙа — [[Рәсәй]] биләмәһенә инә.
[[Файл:tartu_university_christmas.jpg|справа|мини|Тарту университеты. Төп бина (2006)]]
1632 йылда «Густавиан Академиаһы» (хәҙер — Тарту университеты) асылған, Швед короллегендә Уппсала университенынан һуң икенсе булған.

=== XVIII—XX быуат башы ===
1704 йылдың йәйендә [[Төньяҡ һуғыш]]ы барышында Дорпат (Дерпт) [[Пётр I]] батша ғәскәрҙәре баҫып ала&lt;ref name=&quot;БЭ_ПК&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}}&lt;/ref&gt;.

1783 йылдан — Лифлянд губернаһы өйәҙ ҡалаһы һәм Дерпт өйәҙенең административ үҙәге&lt;ref name=&quot;БЭ_ПК&quot;/&gt;.

1802 йылда Дерпт (Тарту) университеты яңынан асылған, ҡала Эстонияның мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып китә. Бында эстон әҙәбиәте, ваҡытлы матбуғат, профессиональ театрға (1870) нигеҙ һалына, тәү тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Miljan448&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Эстонский энциклопедический словарь. Таллинн, 2008.&lt;/ref&gt;(1869), уны күренекле эстон эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]], шағир Йохан Вольдемар Яннсен ойоштора.

1893 йылда, «немецлыҡты» алыу ваҡытында ([[Александр III]] заманы&lt;ref name=&quot;БЭ_ПК&quot;/&gt;), ҡалаға Юрьев исеме ҡайтарыла, 1919 йылға тиклем һаҡлана.

=== XX быуат ===
Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 30 мартында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте ''«Эстлянд губернаһының ваҡытлыса административ төҙөлөшө хакимлығы һәм урындағы үҙидаралыҡ тураһында»'' положение ҡабул итә. Уның нигеҙендә Лифлянд губернаһы биләмәләре яңынан ҡарала, Юрьев өйәҙе Лифляндияның башҡа төньяҡ өйәҙҙәре һәм эстон халҡы менән Эстлянд губернаһына күсте.

1940 йылда Эстонияға совет ғәскәрҙәре инеп, ЭССР ойошторолдо, шул уҡ йылдың 6 авгусында СССР-на ҡушылды. 1940 йылдан Тарту дәүләт университеты совет юғары уҡыу йорто булды, унда эстон һәм урыҫ телдәрендә белем бирелде.

1941 йылдың 26 июлендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре инде.

1944 йылдың 25 авгусында Тарту ҡалаһына совет ғәскәрҙәре инә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға бик ныҡ зыян килтерелә — Таш күпер (''Kivisild''), «Ванемуйне» театр йорто, Эстон Халыҡ Музейы, Изге Иоанн һәм Изге Мария сиркәүе юҡ ителде.

== Халҡы ==

=== Халыҡ һаны ===
{| class=&quot;standard&quot;
! 1825
! 1833
! 1840
! 1847
! 1856
! 1863
! 1867
! 1881
! 1897
! 1922
! 1934
|-
| 8450&lt;ref&gt;Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.&lt;/ref&gt;
| 10 020&lt;ref&gt;Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834.&lt;/ref&gt;
| 12 203&lt;ref&gt;Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840.&lt;/ref&gt;
| 12 185&lt;ref&gt;Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852.&lt;/ref&gt;
| 12 914&lt;ref&gt;Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.&lt;/ref&gt;
| 14 386
| 21 014&lt;ref&gt;[http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/1/1867Liv_ErsteAbth_1.csv Resultate der am 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720123123/http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/1/1867Liv_ErsteAbth_1.csv |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;
| 29 974&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;1922 a. üldrahvalugemise andmed.&lt;/ref&gt;
| 42 308&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=7 Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года.]&lt;/ref&gt;
| 50 342&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;
| 58 876&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi.&lt;/ref&gt;
|-
! 1939
! 1940
! 1941
! 1959
! 1970
! 1979
! 1989
! 2000
! 2010
! 2011
! 2012
|-
| 60 281&lt;ref name=&quot;Ostland&quot;&gt;Strukturbereicht über das Ostland.&lt;/ref&gt;
| 55 529&lt;ref name=&quot;Ostland&quot;/&gt;
| 47 829&lt;ref name=&quot;Ostland&quot;/&gt;
| 74 263&lt;ref&gt;[http://webgeo.ru/db/1959/eston.htm Перепись населения СССР 1959 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009231845/http://webgeo.ru/db/1959/eston.htm |date=2008-10-09 }}&lt;/ref&gt;
| 90 459&lt;ref&gt;[http://webgeo.ru/db/1970/eston.htm Перепись населения СССР 1970 года] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120716185230/http://webgeo.ru/db/1970/eston.htm |date=2012-07-16 }}&lt;/ref&gt;
| 104 518&lt;ref&gt;[http://webgeo.ru/db/1979/eston.htm Перепись населения СССР 1979 года] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120716025613/http://webgeo.ru/db/1979/eston.htm |date=2012-07-16 }}&lt;/ref&gt;
| 113 977&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.stat.ee/dokumendid/26463 2000. aasta rahvaloenduse tulemused I Faktiline ja alaline rahvastik, rahvastiku paiknemine, soo- ja vanuskoosseis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113154137/https://www.stat.ee/dokumendid/26463 |date=2010-11-13 }}&lt;/ref&gt;
| 98 695&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
| 103 284
| 98 561&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://info.raad.tartu.ee/teated.nsf/0/01EBA87F3AE3A4DBC2257877004C2084/$FILE/Tartu_Arvudes_RUS.pdf|title=Тарту в цифрах 2011|publisher=Официальный сайт Тарту|lang=ru|accessdate=2011-12-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AkANjTn|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 95 074&lt;ref name=&quot;stat.ee2012&quot;&gt;[http://www.stat.ee/ppe-46953 Eesti statistika 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707192611/http://www.stat.ee/ppe-46953 |date=2013-07-07 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== Этник составы ===
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Милләте
! colspan=&quot;2&quot; |1867&lt;ref&gt;[http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/4/1867Liv_ErsteAbth_4.csv Resultate der am 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720123058/http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/4/1867Liv_ErsteAbth_4.csv |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1881&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1897&lt;ref&gt;Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. 21: Лифляндская губерния. — Спб., 1905, с. 78—79.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1922&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1934&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|-
!һаны
!%
!һаны
!%
!һаны
!%
!һаны
!%
!һаны
!%
|-
|'''Барлығы'''
| align=&quot;right&quot; |'''21 014'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''29 974'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''42 308'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''50 342'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''58 876'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|эстон
| align=&quot;right&quot; |9720
| align=&quot;right&quot; |46,3
| align=&quot;right&quot; |16 526
| align=&quot;right&quot; |55,4
| align=&quot;right&quot; |29 039
| align=&quot;right&quot; |68,6
| align=&quot;right&quot; |42 459
| align=&quot;right&quot; |84,5
| align=&quot;right&quot; |51 559
| align=&quot;right&quot; |87,6
|-
|[[немецтар]]
| align=&quot;right&quot; |8907
| align=&quot;right&quot; |42,4
| align=&quot;right&quot; |10 486
| align=&quot;right&quot; |35,2
| align=&quot;right&quot; |7020
| align=&quot;right&quot; |16,6
| align=&quot;right&quot; |3210
| align=&quot;right&quot; |6,4
| align=&quot;right&quot; |2706
| align=&quot;right&quot; |4,6
|-
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |1866
| align=&quot;right&quot; |8,9
| align=&quot;right&quot; |1818
| align=&quot;right&quot; |6,1
| align=&quot;right&quot; |3689
| align=&quot;right&quot; |8,7
| align=&quot;right&quot; |2570
| align=&quot;right&quot; |5,1
| align=&quot;right&quot; |2640
| align=&quot;right&quot; |4,5
|-
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |521
| align=&quot;right&quot; |2,5
| align=&quot;right&quot; |1144
| align=&quot;right&quot; |3,8
| align=&quot;right&quot; |2560
| align=&quot;right&quot; |6,1
| align=&quot;right&quot; |2103
| align=&quot;right&quot; |4,2
| align=&quot;right&quot; |1971
| align=&quot;right&quot; |3,3
|}
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Этносы
! colspan=&quot;2&quot; |1979&lt;ref&gt;Население районов, городов и посёлков городского типа Эстонской ССР: По данным Всесоюзной переписи населения на 17 января 1979 года. — Таллин, 1980, с. 131—135.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1989&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://www.stat.ee/dokumendid/26495 2000. aasta rahvaloenduse tulemused.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495 |date=2019-07-14 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2000
! colspan=&quot;2&quot; |2010
|-
!һаны
!%
!һаны
!%
!һаны
!%
!һаны
!%
|-
|'''Барлығы'''
| align=&quot;right&quot; |'''104 381'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''113 420'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''101 169'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''103 284'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|эстон
| align=&quot;right&quot; |77 597
| align=&quot;right&quot; |74,3
| align=&quot;right&quot; |82 031
| align=&quot;right&quot; |72,3
| align=&quot;right&quot; |80 397
| align=&quot;right&quot; |79,5
| align=&quot;right&quot; |83 185
| align=&quot;right&quot; |80,5
|-
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |21 530
| align=&quot;right&quot; |20,6
| align=&quot;right&quot; |24 604
| align=&quot;right&quot; |21,7
| align=&quot;right&quot; |16 245
| align=&quot;right&quot; |16,1
| align=&quot;right&quot; |15 966
| align=&quot;right&quot; |15,5
|-
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |1685
| align=&quot;right&quot; |1,6
| align=&quot;right&quot; rowspan=&quot;4&quot; |6785
| align=&quot;right&quot; rowspan=&quot;4&quot; |6,0
| align=&quot;right&quot; |1239
| align=&quot;right&quot; |1,2
| align=&quot;right&quot; |1205
| align=&quot;right&quot; |1,2
|-
|финдар
| align=&quot;right&quot; |1271
| align=&quot;right&quot; |1,2
| align=&quot;right&quot; |1073 
| align=&quot;right&quot; |1,1
| align=&quot;right&quot; |1072
| align=&quot;right&quot; |1,0
|-
|белорустар
| align=&quot;right&quot; |749
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |490
| align=&quot;right&quot; |0,5
| align=&quot;right&quot; |484
| align=&quot;right&quot; |0,5
|-
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |1549
| align=&quot;right&quot; |1,5
| align=&quot;right&quot; |1725
| align=&quot;right&quot; |1,7
| align=&quot;right&quot; |1372
| align=&quot;right&quot; |1,3
|}

=== Телде белеү ===
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Тел
! colspan=&quot;4&quot; |Белеүселәр һаны
|-
!туған
!икенсе тел
!барлығы
!%
|-
|[[эстон теле]]
| align=&quot;right&quot; |79894
| align=&quot;right&quot; |14210
| align=&quot;right&quot; |94104
| align=&quot;right&quot; |93,0
|-
|[[Урыҫ теле|урыҫ т]]еле
| align=&quot;right&quot; |18854
| align=&quot;right&quot; |54006
| align=&quot;right&quot; |72860
| align=&quot;right&quot; |72,0
|-
|[[фин теле]]
| align=&quot;right&quot; |549
| align=&quot;right&quot; |8271
| align=&quot;right&quot; |8820
| align=&quot;right&quot; |8,7
|-
|[[Инглиз теле|урыҫ теле]]
| align=&quot;right&quot; | -
| align=&quot;right&quot; |36974
| align=&quot;right&quot; |36974
| align=&quot;right&quot; |36,5
|-
|[[немец теле]]
| align=&quot;right&quot; | -
| align=&quot;right&quot; |20323
| align=&quot;right&quot; |20323
| align=&quot;right&quot; |20,1
|-
|[[француз теле]]
| align=&quot;right&quot; | -
| align=&quot;right&quot; |1870
| align=&quot;right&quot; |1870
| align=&quot;right&quot; |1,8
|}

== Ҡала райондары ==
* Аннелинн
* Варику
* Веэрику
* Ваксали
* Ихасте
* Карлова
* Кесклинн
* Маарьямыйза
* Раади-Круусамяэ
* Ропка сәнәғәт районы
* Ропка
* Рянилинн
* Супилинн
* Таммелинн
* Тяхтвере
* Юлейыэ
* Яамамыйза (рәсми булмаған исеме — Хийналинн (''Ҡытай ҡалаһы'') һәм Шанхай)

== Иҡтисады ==
Хәҙерге заманда ағас эшкәртеү һәм мебель сәнәғәте, машина төҙөлөшө һәм металл эшкәртеү, прибор төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ еңел (тегеү, аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (A. le Coq һыра заводы) ҙур урын алған. Туристик секторы һәм медицина туризмы үҫешә.

== Иҫтәлекле урындар ==
* [[Таш күпер (Тарту)]]

=== Архитектура һәйкәлдәре ===
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Tartu, osvětlená radnice.jpg|Тарту ратушаһы кискеһен
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|Ратуша майҙанында «ҡолап барған» өй
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg|Тарту университетының төп бинаһы
Engelsbrücke Dämmerung.JPG|Ангел (Инглиз) күпере
Kuradi sild.jpg|Шайан күпере
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|Петр сиркәүе
AHHAA.jpg|АХХАА музейы һәм Tigutorn - ҡаланың иң бейек биналары
Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|Ағас йорт, Оа урамы, 1 
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|Ратуша майҙаны
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|Дом соборы емеректәре
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|Тимер юлсылары элек йәшәгән йорт
Tartu Pauluse kirik.jpg|Изге Павел сиркәүе
&lt;/gallery&gt;Боронғо ҡалала тарихи-архитектура һәйкәлдәренең төп өлөшө урынлашҡан: ратуша (1789) һәм иртә классицизм стилендә ратуша майҙаны, торлаҡ йорттар, Яан сиркәүе ([[XIV быуат]]), университеттың баш корпусы (1804—1809).

== Ҡаланың билдәле кешеләре ==
* Аавик Юхан (1884—1982) — эстон композиторы, дирижёр, музыкаль педагог. Симфоник һәм хор дирижёры булған (1911—1925 йылдар).
* Эрнст фон Бергманн (1836—1907) — хирург, асептикаға нигеҙ һалыусы.
* Бломериус Рихард Рихардович (1907—1991) — тирә-яҡты өйрәнеүсе.
* Бодуэн де Куртене Иван Александрович (1845—1929) — поляк һәм урыҫ тел белгесе.
* Фаддей Булгарин (1789—1859) — яҙыусы, журналист, тәнҡитсе, нәшерсе.
* Карл Эрнст фон Бэр (1792—1876) — эмбриология һәм анатомияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* Вересаев Викентий Викентьевич (ысын фамилияһы — Смидо́вич), (1867—1945) — урыҫ һәм совет яҙыусыһы.
* Борис Вильде (1908—1942) — француз этнографы.
* Вольперт Лариса Ильинична (род. 1926) — эстон шахматсыһы, гроссмейстер (1978); әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы. 
* Гаккеншмидт Георг (1878—1968) — атлет, көрәшсе, яҙыусы һәм философ.
* Дудаев Джохар Муса улы (1944—1996) — авиация генерал-майоры. Чечен сәйәси эшмәкәре, 1990-сы йылдар азатлыҡ хәрәкәте юлбашсыһы, Чечен Республикаһы Ичкерияның беренсе президенты.
* Жилин Виктор Павлович (1946, Тарту — 1986) — яҙыусы-фантаст.
* Якоб фон Икскюль (1864—1944) — биолог, зоопсихолог һәм философ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Юрьев, уездный город Лифляндской губернии|Рихтер Д. И.}}
* {{Китап|автор=Эндель Вареп.|часть=|заглавие=Тарту|оригинал=|ссылка=|ответственный=Эстонское географическое общество при Академии наук Эстонской ССР|издание=|место=Таллин|издательство=Эстонское Государственное Издательство|год=1960|том=|страницы=|страниц=56|серия=|isbn=|тираж=10 000}}&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/828/5/krashevski.pdf Кай Крашевски.] [http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/828/5/krashevski.pdf Формирование мифологического образа Тарту в русской и эстонской культурах (дисс. на соискание уч. степ. Magister Artium)]
* [http://tartu.ee/?lang_id=5 Веб-сайт города Тарту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509224350/http://www.tartu.ee/?lang_id=5 |date=2016-05-09 }}
* [http://www.tartu.ee/nyydisarhitektuur Интерактивная карта современного зодчества в Тарту (объяснения на эстонском языке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830102010/http://www.tartu.ee/nyydisarhitektuur |date=2008-08-30 }}
* [http://www.dorpat.ru/ Тарту-Юрьев-Дерпт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123203009/http://www.dorpat.ru/index/tartu_webcam/0-59 |date=2012-01-23 }}
* [http://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel Настольная справочная книга учащихся в высших учебных заведениях и путеводитель по г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010073734/https://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel |date=2020-10-10 }} [http://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel Юрьеву.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010073734/https://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel |date=2020-10-10 }} Тюрьморезов А. П.
* [http://www.outdoors.ru/abc/abc1795.php Тарту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110618/http://outdoors.ru/abc/abc1795.php |date=2016-03-08 }}
* [http://www.niworld.ru/Statei/cherkasov/new_04/imena.htm ИМЕНА НЕ ВЫБИРАЮТ, В НИХ ЖИВУТ И УМИРАЮТ]
* [http://www.tartu.ee/data/pikk_vene.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809002726/http://www.tartu.ee/data/pikk_vene.pdf |date=2011-08-09 }}
* [http://pushkin.dorpat.ru/ Тартуский музей «К Пушкину из Дерпта»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704054946/http://pushkin.dorpat.ru/ |date=2013-07-04 }}
* [http://www.vanemuine.ee/index.php?sisu=tekst&amp;mid=618&amp;lang=rus Портовый театр]
* [http://www.teatrikodu.ee/ru/teater_ruski/ Театральный дом]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.arena.ee/index.php?page=163 Тартуское певческое поле]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Ганза]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Эстония ҡалалары]]</text>
      <sha1>0isgk7ejyhd7sidlbvec3xb14h9ds9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фашизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108425</id>
    <revision>
      <id>1297755</id>
      <parentid>1288357</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T03:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121087" sha1="2f3l4vzi7yqy3e691vnlou9cygmigz5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фаши́зм''' (''итал.'' һүҙе fascio -нан ''итал.'' fascismo атамаһы килеп сыҡҡан. Мәғәнәһе: «Фасциялар — союз, шәлкем, бәйләм, берләшмә») — ультра уң, киҫкен уң сәйәси хәрәкәттең, [[идеология]]һының һәм шуға тура килгән [[диктатура|диктатор]] тибындағы идара формаһының дөйөмләштерелгән атамаһы&lt;ref&gt;''{{нп3|Милза, Пьер|Милза П.|fr|Pierre Milza}}'' [https://archive.is/20130407014314/www.politlogia.narod.ru/m/Milza.htm Что такое фашизм?] // [[Политические исследования (журнал)|Полис]], 1995 г., № 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://read.virmk.ru/b/BARANOV_POLITICA/11.htm Лекция 11. Авторитарный режим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192654/http://read.virmk.ru/b/BARANOV_POLITICA/11.htm |date=2013-10-29 }} // Теория политики: Учебное пособие. / Авт.-сост. Н. А. Баранов, Г. А. Пикалов. В 3-х ч. — СПб: [[Балтийский государственный технический университет|Изд-во БГТУ]], 2003.&lt;/ref&gt;, уның характерлы билдәләрен милитаристик, (киң мәғәнәлә) милләтселек&lt;ref name=&quot;Stanley G. Payne 1945. Pp. 106&quot;&gt;''Stanley G. Payne.'' A History of Fascism, 1914—1945. Pp. 106.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jackson J. Spielvogel. ''Western Civilization''. Wadsworth, Cengage Learning, 2012. P. 935.&lt;/ref&gt;, антикоммунизм һәм анти-либерализм&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Payne, Stanley|заглавие = Fascism: Comparison and Definition|место = |издательство = |год = 1980|страницы = P. 7.}}&lt;/ref&gt;, ксенофобия, реваншизм һәм шовинизм, мистик юлбашсылыҡ, һайлаулы демократияны һәм либерализмды күрә алмау, элиталар өҫтөнлөгөнә һәм тәбиғи социаль иерархияға ышаныу&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{нп3|Суси, Роберт|Soucy R.||Robert Soucy}}[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/202210/fascism Fascism] // [[Encyclopedia Britannica]]&lt;/ref&gt;, этатизм, һәм ҡайһы бер осраҡта, синдикализм, расизм&lt;ref name=ran/&gt;&lt;ref name=passmore/&gt;&lt;ref name=&quot;belmat&quot;/&gt; һәм геноцид сәйәсәте тип атайҙар&lt;ref name=ran&gt;{{Источник/НФЭ|Фашизм|[[Гаджиев, Камалудин Серажудинович|Гаджиев К. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/3159.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belmat&quot;&gt;[http://politike.ru/dictionary/839/word/fashizm Фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419042559/http://www.politike.ru/dictionary/839/word/fashizm |date=2013-04-19 }} // Большая актуальная политическая энциклопедия/ Под общ. ред. А. Белякова и О. Матвейчева. — М.: [[Эксмо]], 2009. — 412 с.&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы һәм билдәләмәһе ==
{{Main|Фашизмдың билдәләмәһе}}
[[Файл:National Fascist Party logo.svg|thumb|Итальян милләтсе фашист партияһы эмблемаһындағы фасциялар]]

'''Фашизм''' һүҙе итальянса ''fascio'' (''фа́шо'') — «союз» (мәҫәлән, Бенито Муссолиниҙың сәйәси радикаль ойошмаһының атамаһы — ''Fascio di combattimento'' — ''«Көрәш союзы»''). Был һүҙ, үҙ сиратында, юғары магистрат власы символын, фасцияларҙы — тимер бәйләменә ҡыҫтырылған балта эмблемаһын, ''fascis'' — &quot;бәйләм, шәлкем&quot;де аңлатҡан, латин һүҙенә ҡайтып ҡала. Рим республикаһы юғары магистраттарының почётлы ҡарауылы — ликторҙар фасциялар йөрөткән. Фасциялар халыҡ исеменән көс, хатта үлем язаһын ҡулланыу хоҡуғын символлаштырған. Шунан бирле фасциялар һүрәте күп илдәрҙең дәүләт власы символдарында сағыла (мәҫәлән, фасциялар Рәсәй Федерацияһы суд приставтары Федераль хеҙмәте :Файл: ФССП.Эмблема.gif|эмблемаһында һүрәтләнгән).

Тарыраҡ тарихи мәғәнәлә фашизм тигәндә, [[Италия]]ла 1920-се — 1940-сы йылдар башында Бенито Муссолини етәкләгән күмәк кеше йәлеп иткән сәйәси хәрәкәт хәтергә төшә&lt;ref name=&quot;belmat&quot;/&gt;. Был атама башҡа илдәрҙә барлыҡҡа килгән шуға оҡшаш идеологияларҙы һәм сәйәси режимдарҙы классификациялағанда ла ҡулланыла башлай.

{{нп3|Суси, Роберт|Роберт Суси||Robert Soucy}} Британникаһы&lt;ref name=brit/&gt;, Камалудин Серажудинович Гаджиевтың Яңы фәлсәфә энциклопедияһы&lt;ref name=&quot;ran&quot; /&gt; һәм башҡа сығанаҡтар 1920—1945 йй. әүҙемләшкән күп кенә ойошмаларҙы фашистик хәрәкәт тип атаны: НСДАП&lt;ref name=passmore&gt;Kevin Passmore. Fascism. A Very Short Introduction, 2002 p. 62&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;&gt;''Вольфганг Випперман'' [http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ReferenceA&gt;[[Гриффин, Роджер|Roger Griffin]] [http://books.google.ru/books/about/The_Nature_of_Fascism.html?id=544bouZiztIC&amp;redir_esc=y The Nature of Fascism], [[Taylor &amp; Francis Group]], 1991&lt;/ref&gt;, Испан фалангаһы&lt;ref name=brit/&gt;&lt;ref name=passmore/&gt;, усташтар&lt;ref name=brit/&gt;, португал Милли союзы&lt;ref name=brit/&gt; финн Лапуа хәрәкәте, венгр Сатраш уҡтары&lt;ref name=brit/&gt;, румын Тимер гвардияһы&lt;ref name=brit/&gt; һ.б.

Ҡайһы бер Европа илдәрендә барлыҡҡа килгән дәүләт ҡоролошон (иң йыш осраҡта Адольф Һитлер идара иткән дәүерҙәге Германияны һәм Муссолини осорондағы Италияны) — Икенсе Бөтөн донъя һуғышы тамамланғанға тиклем йәшәгән фашистик дәүләттәр тип атайҙар.&lt;ref&gt;The American Heritage® New Dictionary of Cultural Literacy, Third Edition Copyright © 2005 by Houghton Mifflin Company. Published by Houghton Mifflin Company.&lt;/ref&gt;.

Эрнст Нольте фашизмдың нигеҙе итеп өс идеологик &quot;анти-&quot;ны атай: антимарксизм, антилиберализм һәм антиконсерватизм. Ошоларға тағы хәрәкәттең ике ҡылыҡһырламаһы өҫтәлә: лидерлыҡ һәм партиялылыҡ принцибы.&lt;ref&gt;Nolte, E. 1965. Three Faces of Fascism. London: Weidenfeld &amp; Nicolson&lt;/ref&gt;.

Фашизмды өйрәнеүсе билдәле Стенли Пейн Нольтеның өс «анти-»һына түбәндәге ҡылыҡһырламалар өҫтәгән: милләтселек, авторитар этатизм, корпоративизм, синдикализм, империализм, идеализм, волюнтаризм, романтизм, мистицизм, милитаризм, көс ҡулланыу.&lt;ref&gt;Payne, S. 1995 A History of Fascism, 1914—1945. Madison: [[University of Wisconsin Press]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Payne, S. 1980. Fascism: Comparison and Definition. Madison: University of Wisconsin&lt;/ref&gt;.

Фашизмдың социологы Хуан Линц фашизмға тағы ла киңерәк билдәләмә биргән: берҙәм партия һәм корпоратив вәкәләтлек аша берләшеүҙе үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған «гипермилләтсе, йыш ҡына пан-милләтсе, антипарламентар, антилибераль, антикоммунистик, популистик һәм, шунан сығып, антипролетар, өлөшләтә антикапиталистик һәм антибуржуаз, антиклерикаль йәки, иң кәмендә, клерикаль булмаған хәрәкәт»&lt;ref&gt;Linz, J. 1976. «Some notes toward a comparative study of fascism in sociological historical perspective.» In W. Laqueur (ed.), Fascisim: A Reader’s Guide. Berkeley: [[University of California Press]]. p. 12-15&lt;/ref&gt;.

Британия ғалимы Роджер Итвелл (Roger Eatwell) бик төгәл һәм ҡыҫҡа билдәләмә бирә: фашизм «холистик-милли радикаль өсөнсө юл нигеҙендә социаль яңынан тыуыуҙы (возрождение) етәкләү маҡсатын ҡуя».&lt;ref&gt;Eatwell, R. 2001 «Universal fascism? Approaches and definitions.» In S. U. Larsen (ed.), Fascism outside Europe. New York: [[Columbia University Press]]&lt;/ref&gt;.

Инглиз тикшеренеүсеһе Роджер Гриффин, этик ҡиммәттәргә иғтибар итеп, фашизмды милләттең, расаның тоҡомон һәм мәҙәниәтте тамырынан үҙгәртеү һәм «яңы кеше» барлыҡҡа килтереү идеяһы менән илһамланған «популистик ультрамилләтселектең» «мифик ядроһы» тип аңлата.&lt;ref&gt;Michael Mann, Professor of Sociology at UCLA. Fascists (Cambridge University Press, 2004)&lt;/ref&gt; Ул фашизмды үҙенең мифологик ядроһында фашистик идеология (башҡа төрлө милли-популистик идеологиялар кеүек) милләтте үҙгәртеүгә түгел, ә уны ''«тамырынан үҙгәртеп яңынан яралтыуға»'' ниәт иткән'' «палингенетик ультрамилләтселек»'' тип билдәләй&lt;ref name=ReferenceA /&gt;&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;&gt;проф. Андреас Умланд. [http://www.apn.ru/publications/article19710.htm#_edn30 Фашизм и неофашизм в сравнении: западные публикации 2004—2006 годов]&lt;/ref&gt;. Андреас Умланд фекеренсә, был концепция инглиз телле ғилми берләшмә тарафынан бөгөнгө көндә аҙмы-күпме ҡабул ителгән, тип һанай&lt;ref&gt;[[Умланд, Андреас|Умланд А.]] [http://www.academia.edu/172163/_ Современные концепции фашизма в России и на Западе] // «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]» 2003, № 5(31)&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Роберт Пакстон (Robert Paxton) фашизмды &quot;берҙәмлек, көс һәм «таҙа булыу» культы аша компенсацияланыуҙы нигеҙ итеп алып, берләшмәнең түбән тәгәрәүе, кәмһетелеүе, ҡорбансыллығы тураһында саманан тыш хәстәрлек күреү, шул уҡ ваҡытта халыҡ массаларына таянған милләтсе-әүҙемдәр партияһы, традицион элиталар менән ҡатмарлы, ләкин эффектив хеҙмәттәшлек итеп, демократик азатлыҡтан баш тартып һәм этик һәм легаль сикләүҙәрһеҙ «эске таҙарыныу» һәм халыҡ-ара экспанция маҡсаттарын көс ҡулланып тормошҡа ашырыусы сәйәси тәртип формаһы, &quot; тип билдәләй&lt;ref&gt;Robert Paxton The Anatomy of Fascism (Alfred A. Knopf, 2004)&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Джон Лукач, немец милләтселек-социализмы һәм итальян фашизмы араһында, оҡшашлыҡҡа ҡарағанда, айырма күберәк, ти&lt;ref&gt;Lukacs, John ''The Hitler of History'' New York: Vintage Books, 1997, 1998 page 118&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, күмәк кеше аңының һәм/ йәки индивидуаль аңдың патологик тайпылышына нигеҙләнгән күренеш, тип&lt;ref name=&quot;reich&quot;&gt;[[Райх, Вильгельм|Вильгельм Райх]]. [http://lib.ru/POLITOLOG/RAJH_W/raihdd.txt Психология масс и фашизм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беттельгейм, Бруно|Беттельгейм Б.]] [http://www.kulichki.com/moshkow/PSIHO/BETTELGEJM/tatalit.txt О психологической привлекательности тоталитаризма.]&lt;/ref&gt;, «фашизм» төшөнсәһен псхологик һәм психофизиологик аңлатыу тенденцияһы ла бар. Нацизм йылдарында Европанан китергә мәжбүр булған австрия психологы Вильгельм Райх «фашизм раса күрә алмаусанлығы нгеҙендә барлыҡҡа килә һәм шуның сәйәси ойошҡан булмышы булып хеҙмәт итә», тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;reich&quot; /&gt;.

Америка философы Һанна Арендт фекеренсә, фашизмдың төп билдәһе кәрәкле эффект тыуҙырыу өсөн алдаҡ алымдар ҡулланыуҙан да баш тартмаған ҡеүәтле пропагандистик аппарат ярҙамында эске һәм тышҡы дошманды күрә алмаусылыҡ культы барлыҡҡа килтереү ул&lt;ref&gt;'''' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. / Под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — М.: ЦентрКом, 1996. — 672 с.&lt;/ref&gt;.

=== Фашизм һәм расизм ===
Фашизм һәм расизмдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре буйынса фәндә төрлө фекер йәшәй. Беренсе ҡараш яҡлылар биологик расизм идеяһы {{comment|нацистик|милләтселек}} режимдың {{comment|өҫтөнлөклө хоҡуғы|прерогативаһы}}, ә фашизм расаға түгел, милләт сифатына айырым иғтибар йүнәлтә тип һанайҙар. Был теория яҡлылар {{comment|нацистик|милләтселек}}ды айырым тарихи феномен, тип билдәләй һәм уны фашизмдың бер төрө тип иҫәпләмәй&lt;ref&gt;Renzo De Felice. Rosso e Nero. — Milano: Baldini&amp;Castoldi, 1995. — P. 149—163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:A. James Gregor|A. James Gregor]]. The Faces of Janus: Marxism and Fascism in the Twentieth Century. — New Haven: Yale University Press, 2000. — Chapter 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:Zeev Sternhell|Zeev Sternhell]]. The Birth of Fascist Ideology. — Princeton: Princeton University Press, 1994.&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көндә ныҡ таралған, Роджер Гриффин һәм уның «яңы консенсус» мәктәбе хуплаған, икенсе ҡараш буйынса, биологик расизм милләтте йә расаны мотлаҡ революцион «яңынан яралтыу» һәм «таҙартыу» идеяһына ({{comment|палинген ультрамилләтселек|палингенезис}}кә нигеҙләнгән фашизм теорияһы һәм практикаһы менән тәбиғи (органик) үрелә. Был ҡарашта тороусылар, айырым алғанда, 1980-се йылдар ахырына тиклемге тарихнамә танығанса, «классик» итальян фашизмы нығыраҡ расист характерлы булған, тиҙәр. Шуға ҡарамаҫтан, был ғалимдар ҙа биологик расизмды (киң таралған булһа ла) фашизмдың тарихи шарттар буйынса ҡалҡып сығырға тейешле бер төрө, ультрамилләтселек, билдәһе, тип иҫәпләйҙәр һәм раса идеяһын фашистик идеологияның иң кәрәкле компоненты тип һанамай&lt;ref&gt;Roger Griffin. The Nature of Fascism. — London: Routledge, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fascism Past and Present, West and East: An International Debate on Concepts and Cases in the Comparative Study of the Extreme Right. Edited by Roger Griffin, Werner Loh, Andreas Umland. — Stuttgart: ibidem-Verlag, 2006.&lt;/ref&gt; Әйтергә кәрәк, хәҙерге заман көнбайыш ғилми традицияһында «расизм» төшөнсәһе, дискриминацияның һәм эксклюзионизмдың (шул иҫәптән милли һәм этник) төрлө формаларын берләштерә, ғөмүмән, постсовет дәүере менән сағыштырғанда, киң күләмгә эйә.

== Тарихы ==
{{main|Фашизм тарихы|Неофашизм}}

=== ''Fin de siècle'' эраһы (Быуат ахыры) ===
Фашизмдың идеологик тамырҙары 1880 йылға, айырым алғанда, ул саҡтағы ''Fin de siècle'' темаһына барып тоташа&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev|заглавие = Crisis of Fin-de-siècle Thought|ответственный = |издание = International Fascism: Theories, Causes and the New Consensus|место = London and New York|издательство = |год = 1998|страницы = 169|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Был тема материализмға, рационализмға, позитивизмға, буржуаз йәмғиәткә һәм демократияға ҡаршы тороуға нигеҙләнгән. Ошо интеллектуаль мәктәп кешене бик ҙур берҙәмлектең бер өлөшө тип иҫәпләгән, либерал йәмәғәтселектең индивидуализмын һәм буржуаз йәмғиәттәге социаль бәйләнештәрҙең юҡҡа сығыуын ғәйепләгән.

''Fin de siècle'' донъяға ҡарашы төрлө интеллектуаль асыштар, шул иҫәптән Чарлз Дарвин биологияһы, Рихард Вагнер эстетикаһы, Жозеф Артюр де Гобино расизмы, Гюстав Лебон психологияһы һәм Фридрих Ницше фәлсәфәһе, Фёдор Михайлович Достоевский һәм Анри Бергсон тәьҫирендә формалашҡан. Ул ваҡытта киң танылыу тапҡан социаль дарвинизм физик һәм йәмғиәт тормошо араһында айырма күрмәй һәм йәшәү — кешенең, тере ҡалыр өсөн, бер туҡтауһыҙ дауам иткән көрәше тип ҡарай. Социаль дарвинизм үҙенең биотөркөмдөң идентиклығы һәм йәмғиәттә органик мөнәсәбәттәрҙең әһәмиәте тураһындағы акценты менән йәмғиәттә милләтселек идеяһының легитимлығына һәм һөймәләклегенә килтергән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Stanley G. Payne|заглавие = A history of fascism, 1914–1945.|ответственный = |издание = Digital printing edition.|место = Oxon, England, UK|издательство = [[Routledge]]|год = 1995, 2005|страницы = 29|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Социаль һәм сәйәси психологияның яңы теориялары кешенең үҙен рациональ тотошо төшөнсәһен кире ҡаҡҡан һәм сәйәси һорауҙарҙы хәл иткәндә хис-тойғолар (эмоциялар) аҡылдан алда йөрөй, тип иҫбатлаған. Ницшеның «Алла үлгән» тигән аргументы христианлыҡты, демократияны һәм хәҙерге заман коллективизмын, «көтөү хисе» тигән ғәйеп ташлауы менән аралашып килгән. Уның Бөйөк кеше (Übermensch) концепцияһы һәм идара итеүгә ихтыяр — кешенең тәү инстинкты тип раҫлауы ''Fin de siècle'' быуын вәкилдәренә ҙур йоғонто яһаған.

Гаэтано Моска үҙенең «Хакимлыҡ итеүсе класс» (1896) тигән хеҙмәтендә һәр йәмғиәттә «ойошҡан аҙсылыҡ» &quot;ойошмаған күпселек&quot;тән өҫтөн торасаҡ һәм улар менән идара итәсәк, тип раҫлаған теория барлыҡҡа килтергән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = William Outhwaite|заглавие = The Blackwell dictionary of modern social thought|ответственный = |издание = [[Wiley-Blackwell]]|место = |издательство = |год = 2006|страницы = 442|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Моска йәмғиәттә тик ике класс ҡына бар: «идара итеүселәр» (ойошҡан аҙсылыҡ) һәм «буйһоноусылар» (ойошмаған күпселек) тигән. Ул шулай уҡ ойошҡан аҙсылыҡтың ойошҡанлығы ойошмаған күпселек рәттәрендә булған һәр кешене ҡыҙыҡһындыра, тип раҫлаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Giuseppe Caforio|заглавие = Handbook of the sociology of the military|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Springer]]|год = 2006|страницы = 12|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Charles Maurras - avant 1922.jpg|left|thumb|139x139px|Шарль Моррас]]
Француз милләтсеһе һәм реакцион монархисы Шарль Моррас фашизм үҫешенә тәьҫир иткән. Ул милләттең органик берҙәмлегенә саҡырыусы интеграль милләтселекте пропагандалаған. Моррас ҡеүәтле монарх милләтененең идеаль лидеры була, тип раҫлаған. Моррас «халыҡ ихтыярын демократик мистификациялау»ға ышанмаған, ошо күренеш шәхсиәтһеҙ коллектив субъект барлыҡҡа килтерә тигән. Ҡеүәтле монарх, уның ҡарауынса — ил эсендә халыҡты берләштерер өсөн үҙенең абруйын файҙалана алыусы персонифицирланған хөкөмдар. Моррастың интеграль милләтселеге фашистар тарафынан идеалләштерелгән һәм, монархизмдан баш тартып, модернлашҡан инҡилап формаһы итеп үҙгәртелгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = David Carroll|заглавие = French Literary Fascism: Nationalism, Anti-Semitism, and the Ideology of Culture|ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1995|страницы = |страниц = |isbn = 9780691058467}}&lt;/ref&gt;.

Француз революцион синдикалисы Жорж Сорель үҙенең хеҙмәттәрендә дөйөм забастовка ойоштороу аша капитализм һәм буржуазияны ҡолатыу революцияһына килтереү маҡсатында сәйәси мәжбүр итеүҙе легитимләштереү кәрәклеген һәм радикаль сараларҙы пропагандалаған. Үҙенең «Золом тураһында уйланыуҙар» тип аталған(1908) тип аталған иң билдәле хеҙмәтендә, Сорель яңы сәйәси дин кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Mark Antliff|заглавие = Avant-garde fascism: the mobilization of myth, art, and culture in France, 1909–1939|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Duke University Press]]|год = 2007|страницы = 81|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. «Прогресс иллюзиялары» тигән хеҙмәтендә Сорель, «аристократтың да аристократы — ул демократия», тип яҙып, демократияның реакцион характерын ғәйепләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 1909 йылда Францияла синдикалист дөйөм забастовкаһы ҡыйратылғандан һуң, Сорель һәм уның яҡлылар һул радикалдарҙан айырылған һәм, уң радикалдарға ҡушылып, республикаға ҡаршы булған христиан патриоттарын идеаль революционерҙар тип хуплап, һуғышсан католицизм һәм француз патриотизмын үҙҙәренең сәйәси ҡараштарына яраҡлаштырырға, улар менән берләшергә тырышҡан. Башта Сорель рәсми рәүештә марксизмды ревизиялаусы булған, ә 1910 йылда социализмдан баш тартыуын иғлан иткән, Бенедетто Кроче афоризмын ҡулланып, «марксизм тарҡалыуы» арҡаһында «социализм үлгән» тип әйтер булған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev, Mario Sznajder and Maia Ashéri|заглавие = The Birth of Fascist Ideology: From Cultural Rebellion to Political Revolution|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 1994|страницы = 78|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. 1909 йылда Сорель Шарль Моррастың реакцион милләтселеген хуплай, уныһы ла, үҙ сиратында, демократияға ҡаршы тороу сараһы булараҡ, үҙенең милләтселек идеалдарының Сорель синдикализмы менән ҡушылыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынған булған. Моррас «демократик һәм космополитик элементтан азат социализм, матур ҡулға яҡшы итеп тегелгән бирсәткә нисек килешһә, милләтселеккә шулай уҡ килешә» тип әйткән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Douglas R. Holmes|заглавие = Integral Europe: fast-capitalism, multiculturalism, neofascism|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 2000|страницы = 60|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Georges Sorel.jpg|thumb|157x157px|''Жорж Сорель'']]
Моррас милләтселегенең һәм Сорель синдикализмының бергә ҡушылыуы радикаль итальян милләтсеһе Энрико Коррадиниға бик көслө тәьҫир итә. Революцион милләтсе-синдикалистарҙың киҫкен хәрәкәт итеүе һәм көрәшкә әҙерлеге аристократтар һәм анти-демократтар етәкселегендә ойошторолорға тейеш, тигән ул. Коррадини Италияны, Франция һәм Бөйөк Британия плутократик режимдарына ҡаршы сыға алырлыҡ, империализм сәйәсәте үткәрерлек «пролетар милләт» тип атаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev, Mario Sznajder and Maia Ashéri|заглавие = The Birth of Fascist Ideology: From Cultural Rebellion to Political Revolution|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 1994|страницы = 163|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

Фашизмдың социаль ағым булараҡ аяҡҡа баҫыуына британ публицисы Томас Карлейль әһәмиәтле йоғонто яһаған. Немец политологы Мануэль Саркисянц:
{{начало цитаты}}Нацизм — немецтәр уйлап сығарған нимә түгел, тәүҙә ул ситтә барлыҡҡа килгән һәм беҙгә унан күсерелгән … Нацизм (милләтселек) фәлсәфәһен, [[диктатура]] теорияһын йөҙ йыл элек үҙ ваҡытының бөйөк шотландлыһы, бик ихтирам ителгән сәйәси пәйғәмбәре — Карлейль формулаға әйләндергән. Һуңғараҡ уның идеялары Хьюстон Стюарт Чемберлен тарафынан үҫтерелгән. Нацизм диненең нигеҙләнерлек бер ниндәй ҙә төп доктринаһы булмаған … ул Карлейлдә лә… Чемберлен дә лә булмаҫ ине. Карлейль дә, Чемберлен дә… нацистик диндең ысын мәғәнәһендә рухи аталары булғандар… Һитлер һымаҡ, Карлейль дә парламент системаһын күрә алмаған … Һитлер һымаҡ, Карлейль дә һәр ваҡыт диктатураның ҡотҡарыусы яҡшылыҡ булыуына ышанған.{{конец цитаты|источник=М. Саркисянц. «Томас Карлейль һәм иң ярлы инглиздәр өсөн „хоҙай фельдфебелдәре — сафҡа баҫыу инструкторҙары“ »&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_2131.html М. Саркисянц. «Томас Карлейль һәм иң ярлы инглиздәр өсөн „Хоҙай фельдфебелдәре — сафҡа баҫыу инструкторҙары“ »]&lt;/ref&gt;}}

Бертран Рассел үҙенең «Көнбайыш фәлсәфәһе тарихы» (1946) китабында: &quot;Карлейль һәм Ницшенан артабанғы аҙым — Һитлер, &quot;-тип раҫлаған.

== Фашизмдың төп һыҙаттары ==
Фашистик дәүләттәргә иҡтисадта ла, идеологияла ла дәүләт баҫымының көслө булыуы хас: күмәк кешенән торған ойошмалар һәм социаль берләшмәләр булдырыу юлы менән дәүләттең корпоративлашыуы, башҡа төрлө ҡарашты мәжбүри баҫтырыу, иҡтисади һәм сәйәси [[либерализм]]ды ҡабул итмәү.

Вольфганг Випперман фекеренсә, фашизм идеологияһының төп һыҙаттары булып&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot; /&gt;{{уточнить}}:
* традиционализм,
* милләтселек
* либерализмды тәнҡитләү/антилиберализм
* антикоммунизм
* экстремизм,
* этатизм,
* корпоратив дәүләт,
* популизм элементтары,
* милитаризм,
* йыш — юлбашсылыҡ,
* идара иткән кластарға ҡағылмаусы, халыҡтың киң ҡатламына таяныуҙы декларирлау.

И. В. Мазуров фекеренсә, дәүләт идара итеү системаһы булараҡ, фашизм — авторитаризм түгел, ә тоталитаризм, һәм улар араһында етди айырма бар&lt;ref&gt;
* ''Мазуров И. В.'' «Фашизм как форма тоталитаризм формаһы булараҡ» // [[Йәмғиәт фәндәре һәм современность]]. — 1993. — № 5.;
* ''Мазуров И. В.'' «Япон фашизмы». — М.: [[Фән (нәшриәт)|Фән]], 1996)&lt;/ref&gt;.

== Фашист партияларының дөйөм һыҙаттары ==
Илдә иҡтисади кризис булһа, һәм ул шулай уҡ социаль һәм сәйәси өлкәлә кризисҡа килтерһә, йыш осраҡта фашист партияларының барлыҡҡа килеү һәм үҫеү факторы шул була.

Фашист партиялары йыш осраҡта ''милитарлашҡан'' һәм ул осор өсөн ғәҙәти булмаған сәйәси стиль ҡулланғандар: күмәк халыҡтың манифестациялары, күмәк кеше марштары, партияның ир-егеттәр характерлы икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алыу, мәҙәниәтте, фәнде, аңды дин йоғонтоһонан азат итеү сиркәү мөлкәтен дәүләт мөлкәтенә әйләндереү — секуляризирланған динлелектең ҡайһы бер формалары, сәйәси конфликттарҙы компромисһыҙ хуплау һәм ''көс ҡулланыу''.

Фашист партияларын айырып торған билдәһе — нигеҙенә амбивалентлыҡ һалынған сағыштырырлыҡ идеологиялары һәм маҡсаттары булыу. Фашистик идеология бер үк ваҡытта ''антисоциалистик'' һәм антикапиталистик, антимодернлы һәм хәҙерге заманса махсус, трансмилли моменттарҙы асып һала. Был мөнәсәбәттәр фашизмдың бөтөн төрҙәрендә лә бер төрлө формала сағылмай.

Итальян Милләтсе {{comment|фашист партияһы|НФП}} программаһының күп өлөшөндә аңлы рәүештә бәйләнешһеҙ яҙылған антакапиталистик пункттары, үҫеш барышында, һаман да артҡы планға күсә барған. Былар венгр &quot;Сатраш уҡтар&quot;ында, румын «Тимер гвардия»һында, Испан фалангаһының ҡайһы бер бүлексәләрендә, француз {{comment| Халыҡ Француз Партияһы|ФНП}}нда, Жак Дориола сағыштырмаса көслө сағылған. Киреһенсә, был австрия һеймверсыларында, норвегия &quot;Милли берләшеү&quot;ендә, бельгия рексистарында, ҡалған француз фашист партияларының ҡайһы бер бүлексәләрендә һәм голланд НСС-ында сағыштырмаса көсһөҙ сағыла.

&quot;Тимер гвардия&quot;сыларҙа киҫкен антимодернлыҡ йүнәлеш күҙәтелә. Әммә был хәрәкәт тә пропагандала, сәйәсәттә, хәрби эштә һәм иҡтисадта махсус заманса ҡоралдар һәм методтар ҡулланыуҙан бер нисек тә баш тартмай. Фашизмды ни ғәҙәттән тыш антимодернлыҡ тип тә, ни «замансаға уҡталыш» тип тә, бигерәк тә — «социаль революция» тип атап булмай&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.

Бөтөн фашист партиялары ла махсус милләтселек йүнәлешендә торған; күпселеген улар милли тарихтарының идеаллаштырылып күрһәтелгән аныҡ тап килгән «данлы» периодтарына иғтибар иткән. Әммә ваҡ фашист хәрәкәттәре, теләйме, теләмәйме, ниндәйҙер дәрәжәлә башҡа фашист хәрәкәттәренең, бигерәк тә фашист режимдарының мәнфәғәттәре менән иҫәпләшергә тейеш булған. Тап сит ил фашист өлгөһөнә йүнәлтелеү арҡаһында был партиялар менән һулдар ғына түгел, киҫкен милләтсе йүнәлештә торған уң партиялар ҙа көрәшкән.

Бөтөн фашист партиялары ла ҡәтғи рәүештә һәм компромисһыҙ ихтыяр көсө менән үҙҙәренең сәйәси дошмандарын, ә тағы — нигеҙһеҙ һайлағанды — аҙсылыҡты юҡ итергә ынтылғандар&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.

== Фашизмдың варианттары ==

=== Итальян фашизмы ===
{{Main|Итальян фашизмы}}
See also Фашизм доктринаһы Ысын идеализм Римгә марш
Тар мәғәнәлә фашизм, йәғни Бенито Муссолини доктринаһы беренсе планға корпоратив дәүләт — (партиялар власы булған парламент демократияһына ҡапма-ҡаршы) бөтөн ҡатлам халыҡтың мәнфәғәттәрен гармониялаштырған һәм күрһәткән корпорациялар власы булған дәүләт идеяһын тормошҡа ашыра. Фашист идеологияһы [[1910]]-сы йй. һуңында [[Италия]]ла барлыҡҡа килгән, итальян фашист партияһы власҡа килгән һәм [[1922 йыл]]да Муссолини диктатураһын урынлаштырған. Муссолини үҙенең ''«La Dottrina del Fascismo»'' тигән китабында «фашизм» һүҙен «дәүләт идараһы системаһы» мәғәнәһендә лә, «идеология» мәғәнәһендә лә ҡулланған:
&lt;blockquote&gt; «Il fascismo, oltre a essere un sistema di governo, è anche, e prima di tutto, un sistema di pensiero» («Фашизм — ул идара системаһы ғына түгел, ул бигерәк тә фекер системаһы»).&lt;/blockquote&gt;

=== Немец национал-социализмы ===
{{Main|Милләтсе-социализм}}
Национал-социалистик немец эшсе партияһы (''немец. ''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei). Рус телле транскрипцияла аббревиатураһы: НСДАП Германияла [[1933]] йылдан [[1945 йыл]]ға саҡлы идара итә. Бенито Муссолиниҙың [[1922 йыл]]дағы Римгә маршының уңышы герман ултрауң радикалдары өсөн дәртләндергес өлгө булған. Немец национал-социалистары лидеры [[Адольф Һитлер]] нацистик партия формалашыуына итальян фашизмының етди тәьҫирен таныған&lt;ref&gt;''Рахшмир П. Ю.'' Происхождение фашизма. — М.:[[Наука (издательство)|Наука]], 1981 (История и современность), 184 с.&lt;/ref&gt;. Нацизмдың төп пропагандисы Йозеф Һеббельс итальян фашизмына либерал демократия менән конфликт башын япһарып, былай тигән:
&lt;blockquote&gt;Римгә марш либерал демократия штурмы билдәһе булды. Был либерал-демократик рух донъяһын ҡыйратыуҙың тәүге ынтылышы ине… ә ул 1789 йылда Бастилияны алыуҙан башланды һәм аяуһыҙ революцион түңкәрелештәрҙә сиратлап бер ил артынан икенсеһен, милләттәрҙең [[марксизм]]да, демократияла, анархия һәм синфи көрәштә һәләк булыуына юл ҡуйыр өсөн, яуланы…&lt;ref name=&quot;Carlsten, 1982. p. 80&quot;&gt;Carlsten, 1982. p. 80.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Corneliu Zelea Codreanu.jpg|thumb|160px|left|Корнелиу Зеля Кодряну]]
[[Файл:Guardiadehierro.svg|thumb|right|180px|Символика ''Железной гвардии'']]
Ике идеологияның — итальян фашизмы һәм герман нацизмының — бер-беренә тәьҫире уртаҡ булған. Мәҫәлән, Италияла билдәле Холокост {{comment|Холокост|антисемит закондары}} ҡабул ителгән.

=== Тимер гвардия ([[Румыния]]) ===
{{Main|Тимер гвардия}}
«Тимер гвардия» — [[1927]]йылдан [[1941 йыл]]ға саҡлы Румынияла йәшәп килгән фашист хәрәкәте&lt;ref&gt;Spicer, Kevin P. 2007. Antisemitism, Christian ambivalence, and the Holocaust. [[Indiana University Press]] on behalf of the Center for Advanced Holocaust Studies. p. 142.[http://books.google.ca/books?id=5y36kURk5w4C&amp;pg=PA142&amp;dq=iron+guard+totalitarian] (Describes the Romanian Iron Guard as a totalitarian nationalist and anti-Semitic movement.&lt;/ref&gt;. Улар [[1940 йыл]]дың 14 сентябренән [[1941 йыл]]дың 21 ғинуарына саҡлы власть башында ултырған. Корнелиу Зеля Кодряну был хәрәкәтте [[1927 йыл]]дың 24 июлендә ''{{comment| «Тимер гвардия|Архангел Михаил легионы}}«'' атамаһы менән нигеҙ һалған (''»[[:ro:Mișcarea Legionară|Legiunea Arhanghelului Mihail]]&quot;''), һәм, вафатына саҡлы (1938), уның юлбашсыһы булған.

=== Фалангизм ([[Испания]]) ===
{{Main|Фалангизм}}
'''Испа́н Фала́нгаһы''' (''испан.''Falange Española) — Испанияның ультрауң сәйәси партияһы. [[1933 йыл]]да Хосе Антонио Примо де Ривера, Испанияның элекке диктаторының улы нигеҙ һалған. Испан Фалангаһы Франциско Франконың тоталитар режимы йылдарында ([[1936]]—[[1975]]) — ил менән идара иткән берҙән-бер законлы партия&lt;ref name=&quot;spanishfascism&quot;&gt;{{cite book  | last =Payne | first =Stanley G| title =Falange: A History of Spanish Fascism| publisher =Textbook Publisherss| url =http://books.google.com/books?id=rsHyAAAACAAJ&amp;dq=Spanish+Fascism&amp;lr=| isbn =0758134452}}&lt;/ref&gt;.

[[1975 йыл]]да Франко вафат булғандан һуң, Испанияла демократик процестар башлана, һәм партия тарҡалған. Хәҙерге ваҡытта фалангист тип аталыу хоҡуғына бер нисә партия һәм хәрәкәт дәғүә итә.

Фаланганың идеологияһы (национал-синдикализм) [[Италия|итальян]] [[фашизм]]ының ҡайһы бер аспекттарына яҡын тора. Хосе Антонио Примо де Ривера был турала үҙенең &quot;Башланғыс пункттар&quot;ында яҙған. Испанияның бөйөк державаға әйләнеүен, испан телле илдәр менән мәҙәни һәм сәйәси бәйләнештәрҙе яйға һалыуҙы, Испан империяһын тергеҙеүҙе күҙ аллағандар улар. Фаланганың милләтселеге этник түгел, гражданлыҡ -патриотик, тиер кәрәк сөнки ойошма, Испан империяһына лояль мөнәсәбәттә булыу шарты менән, баск һәм каталондарҙың мәҙәни автономияһына ҡаршы сыҡмаған. {{comment|итальян фашизмы|Национал фашист партияһы}}нан айырмалы рәүештә, Фаланга сәйәси партияларҙы ҡәтғи кире ҡаҡҡан, һул хәрәкәткә лә, уңына ла бер төрлө дошманлыҡ менән ҡараған. Девиздары — «Берҙәм, бөйөк һәм азат» (Испания) ({{lang-es|¡Una, Grande y Libre!}}).

Испан Фалангаһы 1936 йылдың 17-18 июлендәге хәрби түңкәрелеште хуплаған сәйәси көс булып торған.
Франсиско Франко [[1937 йыл]]дың 19 апрелендәге бойороғо менән Фаланганы {{comment|«традиционалистар общинаһы»|карлистар}} менән ҡушып, традиционалистарҙың Берҙәм Испан фалангаһын һәм Национал-синдикалист һөжүме хунталарын барлыҡҡа килтерә ({{lang-es|Falange Española Tradicionalista y de las JONS}}).
1940-сы йылдарҙа дәүләттә Хосе Антонио Примо де Ривера программаһына ингән реформалар үткәрелә. Ә монархияны тергеҙеү ҡарары Фаланганың сығанаҡ идеологияһына тап килмәгән.

Франконан һуң, Испанияла демократик процесс башланып, күп партиялылыҡ индерелгәс, асыҡ идеологияһы булмағанлыҡтан һәм халыҡтың күпселеге үҙгәрештәргә әҙер түгеллектән, Милли хәрәкәт уңышҡа өлгәшмәй.

Милли хәрәкәттең инфраструктураһы уның элекке ағзалары, бигерәк тә Мануэль Фрага Ирибарне тарафынан, Халыҡ Альянсын, артабан, 1996—2004 йылдарҙа идара итеүсе Испания халыҡ партияһын төҙөр өсөн, файҙаланылған, тип һанала
&lt;ref&gt;Фаланганың бөгөнгө төп идеологик вариҫтары — [[:es:La Falange (partido)|FE/La Falange]] (сайт [http://www.lafalange.org www.lafalange.org]); [[:es:Movimiento Falangista de España|Movimiento Falangista de Espana]] (сайт [http://mfe.mforos.com/ www.mfe.mforos.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828033206/http://mfe.mforos.com/ |date=2016-08-28 }}), [[:es:Falange Española de las JONS (1977)|Falange Española de las J.O.N.S]] (сайт [http://www.falange.es www.falange.es]) һәм[[:es:Falange Auténtica|Falange Auténtica]] (сайт [http://www.falange-autentica.org www.falange-autentica.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203090207/http://www.falange-autentica.org/ |date=2011-02-03 }})&lt;/ref&gt;.

=== Яңы дәүләт ([[Португалия]]) ===
{{Main|Яңы дәүләт (Португалия)}}
«Яңы дәүләт» — хәрби түңкәрелеш ярҙамында Португалияла урынлаштырылған сәйәси режим.

[[1926 йыл]]дың 28 майындағы түңкәрелештән һуң ил менән идара итеү генерал Антониу Оскар ди Фрагуш Кармонеға күскән. Ул башта ваҡытлыса президент булһа, артабан 1928 йылдан 1951 йылға саҡлы президент булып ҡалған. 1928 йылда Кармона Антониу ди Оливейру Салазарҙы финанс минстры вазифаһына саҡыра. Налоговые реформы Салазарҙың һалым реформаларыбюджет килемен арттырған, дәүләт бурысы ҡыҫҡартылған, иҡтисад үҫешенә, йәмәғәт эштәренә, оборона һәм социаль сфераға шаҡтай ҙур аҡса бүленгән.

1932 йылда Салазар премьер-министр вазифаһын биләй һәм 1933 йылдағы референдумда ҡабул ителгән конституция проектын әҙерләй. Конституция корпоративизм идеологияһына нигеҙләнгән була һәм «донъялағы беренсе корпоратив конституция» тип иғлан ителә.
[[Рим-католик сиркәүе|Католик сиркәүе]] Антониу ди Оливейра Салазарҙы власҡа алып килгән
Португалияла Милли союз партияһы идара итеүсе берҙән-бер партия булған.

Уның ҡеүәте [[1968 йыл]]ға саҡлы, мейеһенә ҡан һауып, ил менән идара итерлек хәлдә булмағас, отставкаға киткәнгә тиклем, кәмемәгән. Унан һуң етәкселеккә килгән премьер-министр Марселу Каэтану сәйәси курсын бер аҙ йомшарыу йүнәлешендә алып барған.

1973 йылдың сентябрендә урта һәм кесе дәрәжәләге офицерҙар «Капитандар хәрәкәте» тигән йәшерен ойошма барлыҡҡа килтерә.
[[1974 йыл]]дың 25 апрелендә «Ҡыҙыл ҡәнәферҙәр революцияһы» Яңы дәүләтте ҡан түкмәй генә юҡҡа сығара, «Капитандар хәрәкәте» етәкселегендәге армия Каэтану хөкүмәтен ҡолата.

Португалия Яңы дәүләте фашистик тип йөрөтөлгән режимдар араһында иң оҙон ғүмерлеһе булған&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Новое_государство_(Португалия)&lt;/ref&gt;.

=== Интегрализм ([[Бразилия]]) ===
{{Main|Бразиль интегрализмы}}
Бразиль интегрализмы — 1932 йылдың октябрендә Плиниу Салгаду нигеҙ һалған фашист идеологиялы сәйәси хәрәкәт&lt;ref name=&quot;diversity&quot;&gt;[http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html Разнообразие отдельных фашизмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521154758/http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html |date=2010-05-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html Неевропейские фашизмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521011327/http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html |date=2010-05-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Роджер Гриффин, Мэтью Фэлдман [http://books.google.ru/books?id=xeHuSpHzqGUC Фашизм: «Эпоха фашистов»] ({{lang-en|Fascism: The 'fascist epoch'}})&lt;/ref&gt;. Был хәрәкәт европа массовый хәрәкәттәренең, бигерәк тә итальян фашизмының һыҙаттарын үҙләштерелгән. Әммә интегралистар [[расизм]]ды кире ҡаҡҡандар, был позицияларын үҙҙәренең «Бөтөн расалар һәм халыҡтарҙың берләшеүе» слоганы аша раҫлағандар, шулай уҡ партияға төрлө раса кешеләрен, хатта негрҙарҙы ла алғандар.

=== Рус фашизмы ===
{{main|Рус фашизмы}}
Рус милләтселеге үҫеш осоро 1930-сы — 1940-сы йылдарҙа, годы, характеризующийся симпатией итальян фашизмына симпатия формаһында, артыҡ сағылған антисоветизм һәм антииудаизм, шулай уҡ өлөшләтә антисемитизм менән характерлана. Рус фашизмы Германияла, Маньчжурияла һәм АҠШ-тағы аҡ эмигранттар араһында таралған һәм тарихта билдәле булған &quot;Ҡара сотня&quot;сылар кеүек хәрәкәттәрҙән&lt;ref&gt;''Уолтер Лакер''. [http://litfile.net/web/224923/292000-293000 Чёрная сотня. Происхождение русского фашизма.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129031224/http://litfile.net/web/224923/292000-293000 |date=2014-11-29 }} М.: Текст, 1994. ISBN 5-7516-0001-0&lt;/ref&gt; һәм «аҡтар хәрәкәте» кеүек хәрәкәттәрҙән баш алған&lt;/ref&gt;.

Германияла һәм АҠШ-та ([[Маньчжурия|Маньчжуриия]нан айырмалы рәүештә) ғәмәлдә сәйәси әүҙемлек күрһәтмәгәндәр, антисемит йөкмәткеле гәзит һәм брошюралар сығарыу менән сикләнгәндәр. Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башланыу менән Германиялағы рус фашистары Һитлер яҡлы булған һәм Икенсе Бөтөн донъя һуғышында рус коллаборационистары рәтенә баҫҡан.

Рус неонацизмы — рус милләтселегенең киҫкен формаһы. Һәм киң мәғлүмәт сараларында милли күрә алмаусанлыҡ йәиһә түҙеп тормаҫлыҡ мөнәсәбәт арҡаһында ҡылған енәйәттәр тураһындағы хәбәрҙәр уның ни тиклем ҡурҡыныс икәнен күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
|author=
|authorlink=
|datepublished=
|url=http://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/publications/2014/02/d29004/
|title=Праворадикал расправил плечи. Ксенофобия и радикальный национализм и противодействие им в 2013 году в России
|format=
|work=
|publisher=sova-center.ru
|accessdate=2014-7-21
|lang=
|description=
}}&lt;/ref&gt;.

=== Украин милләтселәренең ойошмаһы (ОУН) ===
{{main|Украин милләтселәренең ойошмаһы}}
1920-се йылдарҙың аҙағынан 1950-се йылдар уртаһына саҡлы [[Украина]] территорияһында (башлыса Көнбайыш Украинала) Украин милләтселәре ойошмаһы (ОУН) — украин национал-ультрауң сәйәси ойошмаһы эш иткән. Эшмәкәрлегенең башланғыс этабында этник украиндарҙы поляк һәм совет хөкүмәтенең репрессияларынан, эксплуатацияһынан һаҡлауҙы яҡын маҡсат итеп ҡуйған, ахырғы маҡсат булып — украиндар йәшәгән поляк, совет, румын, чех һәм словак территорияларын индергән үҙаллы һәм берҙәм Украин дәүләте төҙөү. ОУН етәкселеге был маҡсаттарға ирешеү өсөн иң яраҡлы сара булып террор тора тип һанаған. ОУН етәкселәренең әйткәндәренән, программаһының төп фекеренән белеүебеҙсә, уның эшмәкәрлеге антиполяк, антисовет һәм антикоммунистик характерҙа икәне асыҡ күренә.

Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары аралығында Польшаға ҡараған Галиция украиндарының хоҡуҡтары Австро-Внегрияла йәшәгән дәүер менән сағыштырғанда күпкә насарайыуы фонында донъяға демократик һәм социалистик ҡараш «украин халҡына үҙ дәүләтен төҙөргә» ҡамасаулай тигән идея формалаша. Бөтөн Европаға хас волюнтаристик, уңрадикал идеологиияһы популярлашҡан. 1930-сы йылдарҙа коммунистик идеялар сталин репрессиялары һәм СССР-ҙағы аслыҡ (1932—1933) менән яманаты сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/1305220.html Украинцы не должны были массово убивать мирное население: интервью историка Джона-Пола Химки]&lt;/ref&gt;.

Дмитрий Иванович Донцов — радикаль украин милләтселегенең билдәле манифесы авторы. 1926 йылда ул «Милләтселек» («Национализм») тигән хеҙмәтен баҫтыра. Социал-дарвинизм ҡараштарына нигеҙләнеп, милләтте «ижади мәжбүр итеү» ҡулланған айырым «иң яҡшы кешеләр» ҡатламы етәкләргә тейеш, тип раҫлаған, ә милләттәрҙең үҙ-ара дошманлығы тәбиғи һәм, һөҙөмтәлә, «көслө» милләттәр «көсһөҙҙәр»ҙе еңергә тейеш, тип һанаған ул. һуңғараҡ Донцовтың ҡараштары ОУН идеологияһының нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;''[[Полищук, Виктор Варфоломеевич|Полищук В. В.]]'' [http://www.politex.info/content/view/279/30/ Правовая и политическая оценка ОУН И УПА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008175325/http://www.politex.info/content/view/279/30/ |date=2018-10-08 }} // Политическая экспертиза: ПОЛИТЭКС. — 2006. — Т. 2, № 3. — С. 25—63.&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән радикаль-милләтсе ойошмалар: Украин ғәскәри ойошмаһы, Украин милли йәштәр төркөмө, Украин милләтселәренең Лигаһы (уның эсенә ингән Украин фашистары союзы), Украин милләтсе йәштәр союзы 1929 йылдың 27 ғинуары — 3 февралендә Венала Украин милләтселәренең I Конгресында (''укр. '' Великий Збір ОУН) Украин милләтселәре ойошмаһына берләшәләр.

1929 йылда Евгений Михайлович (Евген) Коновалец ОУН-дың беренсе етәксеһе булған. 1938 йылда Коновалецты үлтергәндән һуң, ОУН ике фракцияға — ОУН(р) — «революцион ОУН», йәғни ''ОУН(б)'', үҙенең етәксеһе Степан Бандера исеме менән /«Украин милләтселәре ойошмаһы (бандера хәрәкәте)»/ — һәм Андрей Мельник яҡлыларға, ОУН(м)ға тарҡала.
{|align=&quot;left&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[Файл:SBandera-colour.jpg|мини|180px|&lt;center&gt;[[Бандера, Степан Андреевич|Степан Бандера]]&lt;center&gt;]]
 |}

Ойошма [[терроризм|террор]]ҙы көрәштә мөмкин булған метод тип ҡараған, оунсылар тарафынан байтаҡ дәүләт эшмәкәрҙәре үлтерелгән.

Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башында ОУН-дың ике бүлексәһе лә һитлер Германияһы менән хеҙмәттәшлек иткән. ОУН пропагандаһы һөҙөмтәһендә һәм ОУН ағзалары ҡатнашлығында халыҡты йыртҡыстарса күпләп ҡырыу тормошҡа ашырылған. 1942—1943 йылдарҙа немец ғәскәрҙәренә һәм совет армияһына, партизандарға ҡаршы тороуҙы үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған {{comment| Украин баш күтәреүселәр армияһы|УПА}} төҙөлгән. Әммә һуғыш тамамланыуға ОУН лидерҙары ҡабаттан [[Өсөнсө Рейх]] менән хеҙмәттәшлеккә күскән.&lt;ref name=&quot;ИТ&quot;&gt;[http://itar-tass.com/politika/1023447 МИД РФ опубликовал доказательства сотрудничества ОУН-УПА с нацистами во время ВОВ]&lt;/ref&gt;.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғанда, ОУН-дың ике лидеры ла Европала көнбайыш союзниктарҙың оккупация зонаһында ҡалған, ә 1945 йылдың һуңында — көнбайыш илдәрҙең махсус хеҙмәттәре ҡыҙыҡһыныуы сфераһына эләккән. ОУН(б) хәрәкәте әллә ни үҙгәреш кисермәй, һаман 1930-сы йылдар башындағы позицияла ҡала килгән. Шуға ҡарамаҫтан, ул АҠШ һәм Канадала йәшәгән милләтсе эмигранттар араһында кәрәк булып сыға, бигерәк тә 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында, һалҡын һуғыш осоронда, көсәйгән.
1980-се йылдар аҙағына ике хәрәкәт тә ярым йәшерен рәүештә Украинаға әйләнеп ҡайтҡан. Ике ОУН да 1990-сы йылдар башында легалләшкән, өҫтәүенә ОУН(б) сәйәси партия — {{comment|Украин милләтселәре конгресы|КУН}}, ә ОУН(м) — шул уҡ исемдәге йәмәғәт-сәйәси хәрәкәт булып легалләшкән.

Күп тикшеренеүселәр был ойошманы итальян хәрәкәтенә ныҡ оҡшаған&lt;ref&gt;Clerical Fascism in Interwar Europe edited by Matthew Feldman, Marius Turda, Tudor Georgescu, [[Routledge]], 2008, p.59&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Europe and Ethnicity: The First World War and Contemporary Ethnic Conflict, Andrew Wilson. Ukraine. Psychology Press, 1996. p. 122&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://defendinghistory.com/distorted-nationalist-history-ukraine/65887 Distorted Nationalist History in Ukraine] // Defending History, 15 March 2012, Grzegorz Rossolinski-Liebe interview{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, хатта артыҡ экстремистик&lt;ref&gt;''David Marples.'' Hero of Ukraine Linked to Jewish Killings, Honorary title sure to provoke divisions among Ukrainians today — Edmonton Journal, 7 February 2010: «It was a typically fascist movement of the interwar period not dissimilar to the Italian version.»&lt;/ref&gt; фашист хәрәкәте, тип атай&lt;ref&gt;Anders Rudling: THEORY AND PRACTICE Historical representation of the wartime accounts of the activities of the OUN-UPA (Organization of Ukrainian Nationalists—Ukrainian Insurgent Army).East European Jewish Affairs, Volume: 36, Issue: 2, Lund university, 2006, p. 167: «It could be argued that the ideology of OUN, like those of the fascist or radical right-wing parties of Eastern Europe, was in many regards more extreme and uncompromising than that of, say, Mussolini.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tadeusz Piotrowski. Poland’s Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918—1947, McFarland, 1997, p.357&lt;/ref&gt;.

&quot;Украина тарихы энциклопедияһы&quot;нда яҙылғанса&lt;ref&gt;издана [[НАН Украины]], автор статьи И. К. Патриляк)&lt;/ref&gt; украин тикшеренеүселәренең күпселеге ОУН идеологияһының Европа аграр илдәрендәге (Хорватия, Румыния, Польша һ.б.) милли уң һәм Азия һәм Африка халыҡтарының антиколониаль хәрәкәттәренә ҡәрҙәшлеген һыҙыҡ өҫтөнә алған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Енциклопедія історії України
 | ссылка        = http://www.history.org.ua/?libid=5647
 | ответственный = В. А. Смолій та ін.
 | место         = К.
 | издательство  = [[Наукова думка]]
 | год           = 2010
 | том           = 7. Мл—О
 | страницы      = 618
 | страниц       = 728
 | isbn          = 978-966-00-1061-1
}}&lt;/ref&gt;.

=== Хорватиялағы Усташтар ===
{{main|Усташи}}
Хорват милләтселеге [[XIX быуат]]тан баш ала. Уның күренекле теоретиктары Анте Старчевич, Эвген Кватерник һәм Йосип Франк. [[Австро-Венгрия]] ерҙәрен улар хорват ере тип һанаған. Әммә унда шаҡтай күп [[сербтар]] ҙа йәшәгән. Боснияла һәм Герцеговинала, Далмацияла сербтар йә күпселекте йә шаҡтай ҙур өлөштө тәшкил иткән. Хорват хоҡуҡ партияһы сербтар милли хорват дәүләтен төҙөүгә ҡамасаулай тип иҫәпләгән.

Хоҡуҡ партияһындағы әйҙәүсе урынға Йосип Франк килгәс, хорват милләтселегенең мөһим элементы булған сербофобия көсәйеп киткән. Ул хорваттар Балҡан ярымутрауында Австро-Венгрияның төп терәге, ә сербтар уның төп дошманы, тип ышандырырға тырышҡан. В 1900—1902 йылдарҙа Франк яҡлылар сербтарҙы ҡырыу (погром) ойошторған. 1918 йылда хорват халҡы бойондороҡһоҙ Хорватия булдырыу талаптары менән демонстрацияларға сыҡҡан. Был маҡсатҡа өлгәшеүҙе Степан Радичтың Хорват республика крәҫтиән партияһы хуплаған.
[[1928 йыл]]дың 20 июнедә Радичты Скупщинала серб милләтсе-депутаты Пуниша Рачич атып үлтергән. Был серб-хорват мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштырған. Бындай шарттарҙа король Александр I Карагеоргиевич [[1929 йыл]]дың 6 ғинуарында король диктатураһын иғлан иткән, милләтселек хәрәкәттәрен тыйған. 1929—1934 йылдарҙа Короллек халыҡтарын туплауға йүнәлтелгән реформалар үткәрелгән. Илдең исеме Югославия Короллеге тип үҙгәртелгән{{sfn|Беляков|2009|с=106}}.
[[1918 йыл]]да Хорват хоҡуҡ партияһы яңынан тергеҙелә, уның секретаре итеп адвокат Анте Павелич һайлана. Яңы программала партияның маҡсаты итеп «хорват халҡының милли үҙенсәлеген һәм дәүләт үҙаллығын һаҡлау» мәсьәләһе ҡуйылған{{sfn|Беляков|2009|с=111}}.
[[Файл:Ante Pavelić.jpg|thumb|Усташтар лидеры Анте Павелич]]
Павелич 1928 йылда «Хорват домобраны» тигән террористик ойошма төҙөй, ә 1929 йылда илдән ҡасып китә.

Павелич эмиграцияла элек ҡасҡан фекерҙәштәре һәм франкистар менән бәйләнешкә ингән. 1932 йылда «Усташа» гәзите сыға башлаған, Германиялағы Веймар республикаһы территорияһында ойошманың үҙәге төҙөлгән. Яңы усташтар йәлеп ителгән.

Югославия ерҙәренә дәғүә иткән итальян фашисы Муссолини һәм Венгрия (1931—1934), үҙ ғәмәлдәрен тормошҡа ашырыу маҡсатында, усташтарҙың хәрби-сәйәси лагерҙарын ойоштороуға рөхсәт биргән.
Иң ҙур усташ теракты — 1934 йылдың 9 октябрендә Марселдә югослав короле Александрҙы үлтереү{{sfn|Беляков|2009|с=122}}.

Хорват милләтселеген таратыуҙа һәм усташтарҙы әҙерләүҙә католик дине (иезуит гимназиялары, Загреб университетының теология факультеты, «Тәре йөрөтөүселәрҙең Бөйөк туғанлығы») ҙур роль уйнаған.

1936 йылдың октябрендә Павелич Германия МИД-ына «Хорват мәсьәләһе» меморандумын тапшыра.

[[1941 йыл]]дың март башында Павелич Флоренциянан (унда йәшәгән) [[Рим]]гә саҡырылған. Павеличҡа Югославияның Тройственный пактҡа ҡушылыуы, усташ ойошмаһының һәр төрлө эшмәкәрлеге туҡтатылыуы хаҡында әйтәләр. 1941 йылдың 25 мартында Югославия премьер-министры ҡушылыу килешеүенә ҡул ҡуйған. Был хәлде ҡайһы бер Югославия сәйәсмәндәре милли мәнфәғәттәргә хыянат итеү тип ҡабул иткәнлектән, 26-нан 27 мартҡа ҡаршы төндә Цветкович хөкүмәте һәм принц-регент Павел ҡолатылған. 1941 йылдың 6 апрелендә Гитлер Югославияға һөжүм итергә ҡарар иткән{{sfn|Беляков|2009|с=130}}.

Павелич етәкселегенгдәге усташтар радионан Загребта ''Бойондороҡһоҙ Хорватия Дәүләте'' барлыҡҡа килгәнен ишетәләр({{lang-hr|Nezavisna Država Hrvatska}}).

1941 йылдың 12 апрелендә Германияның сит ил эштәре министры Иоахим фон Риббентроп [[Загреб]]тағы герман МИД-ының махсус вәкиле СС штандартенфюреры д-р Эдмунд Веезенмайерға Гитлерҙың хорват мәсьәләләрен хәл итеү буйынса {{comment|''поглавник''|юлбашсы}} тип иғлан ителгән полковник Анте Павеличҡа өҫтөнлөк биреүен хәбәр иткән.

1941 йылдың 6 июнендә Хорватия дәүләтенә хәҙерге Хорватия (Истрия индерелмәгән) ғына түгел, Босния, Герцеговина һәм Санджак индерелгән. [[Босния һәм Герцеговина]]ны усташтар «боронғо хорват ере» тип иғлан иткәндәр{{sfn|Беляков|2009|с=153}}. Аҙаҡ Павелич Далмацияны ла ҡуша.
Хорватия дәүләте Югославияны оккупациялау системаһының бер өлөшө генә булһа ла, реаль дәүләт атрибутына һәм эске сәйәсәттә ниндәйҙер үҙаллылыҡҡа эйә булған. Хорватияның бойондороҡһоҙлоғон хорват халҡының күпселеге һәм босния мосолмандарының бер өлөшө хуплаған. Усташтар власы көслө тоталитар һыҙатлы радикаль-милләтсе режим, усташтар һәм уларҙың идеологияһы абсолют монополияға эйә булған. Башҡа сәйәси партиялар һәм йәмәғәт хәрәкәттәре тыйылған. Тик усташ хәрәкәте вәкилдәре генә мөһим дәүләт вазифаларын биләй алғандар{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=394}}.
Юлбашсы ''поглавник'' Павелич бөтөн власты үҙ ҡулында тотҡан һәм үҙенең шәхес культын тыуҙырған.
1944 йылда хәрби түңкәрелеш әҙерләүселәрҙе, эске эштәр министры Младен Лорковичты һәм хәрби министр Анте Вокичты, атып үлтергәндәр {{sfn|Беляков|2009|с=140}}.

[[Файл:Adolf Hitler meets Ante Pavelić.1941.jpg|thumb|Гитлер һәм Павелич в Берхтесһаденда, 1941 йылдың июле]]
1941 йылдың 15 июнендә Бойондороҡһоҙ Хорватия Дәүләте Тройственный пактҡа һәм 25 ноябрҙә Антикоментернға ҡушылған. Вермахт һәм СС формированиеларында 113 мең хорват һәм босний мосолманы һуғышҡан шуларҙың 14 меңе һәләк булған{{sfn|Иностранные формирования Третьего рейха|2011|с=293}}.

Нацистарҙың раса теорияһына эйәреп, усташтар режимы сербтарға, еврейҙарға һәм сиғандарға ҡаршы закондар сығарған. 17 апрелдә хорват халҡы, уның милли дәүләте мәнфәғәттәренә ҡурҡыныс янаған енәйәт өсөн үлем язаһы{{sfn|Косик|2012|с=15}}, 25 апрелдә Кириллицаны тыйыу {{sfn|Косик|2012|с=15}}, 30 апрелдә — «хорват халҡының арий ҡанын һәм намыҫын» һаҡлау һәм расаны һаҡлау тураһындағы закон, Серб православие сиркәүе эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһындағы ҡарар сыға. 2 июндә бөтөн серб православ халыҡ мәктәптәрен һәм балалар баҡсаларын япҡандар{{sfn|Косик|2012|с=15}}.
Сербтарҙы күпләп үлтерәләр һәм концлагерҙарға оҙаталар, был геноцидтың иң юғары нөктәһе булған{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=397}}.=

[[1945]] йылда Икенсе Бөтөн донъя һуғышында Антифашист коалицияһы еңгәндән һуң, усташтарҙың ҡайһылары сит илгә ҡасып киткән. Ҡалғандарын Югославия коммунистары атып үлтергән. Австрия ҡалаһы Блайбургта усташтарҙы күпләп язалағандеңар.
Павелич 1947 йылда Аргентинаға ҡасҡан һәм 50-се йылдарға саҡлы диктатор Хуан Перондың хәүефһеҙлек буйынса кәңәшсеһе булған.
Эмигрант-усташтар йәшерен террористик төркөмдәргә берләшкән. Хорват ультрамилләтселәре Германияла, АҠШ-та, Канадала, [[Австралия]]ла һәм Аргентинала үҙәктәр асҡан һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеген «хорват азатлыҡ хәрәкәте» (Hrvatski Oslobodilački Pokret) тип атаған.

1991 йылда Хорватия президенты Франьо Туджман Хорватияға эмиграциялағы усташтарҙың кире ҡайтыуына юл ҡуйған{{sfn|Гуськова|2001|с=155}}. Хорват сәйәсмәндәренән тәүге булып ул Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләтенең милли дәүләт булараҡ әһәмиәте тураһында һөйләй башлай. Үҙенең бер сығышында Туджман Икенсе донъя һуғышы осорондағы Хорватия нацист дәүләт берәмеге генә булмаған, ул хорват халҡының меңәр йылдар буйы ынтылған маҡсаты булған, тип әйтә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др.
 |заглавие      = Српска Крајина
 |место         = Београд
 |издательство  = Матић
 |год           = 2011 
 |страницы      = 204
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Гуськова|2001|с=1434}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/134766/Default.aspx |title=Povjesničar Kovačić: Laž je da je Tuđman rehabilitirao NDH |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/tudman-me-prekinuo-boga-mu-ivkosicu-a-pomirba-1012849 |title=Tuđman me prekinuo: Boga mu Ivkošiću, a pomirba?! |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/tudman-me-prekinuo-boga-mu-ivkosicu-a-pomirba-1012849 |title=Tuđman me prekinuo: Boga mu Ivkošiću, a pomirba?! |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;.

1990-сы йылдар башында, Хорватияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, ҡайһы бер милли сәйәси төркөмдәр усташтар традицияларын дауам итергә тырышҡан. Рәсәй Фәндәр Академияһының слаяноведение Институты тарихсыһы һәм Серб Республикаһы сенаторы Елена Юрьевна Гуськова 1990—1991 йылдарҙағы Хорватия ситуацияһын түбәндәгесә тасуирлай{{sfn|Гуськова|2001|с=147}}:
{{цитата|Республикала усташтар традициялары тергеҙелгән: яңы Хорватия символикаһы фашист Хорватия дәүләтенекен ҡабатлай, «Хорват домобрандары» тигән йәмғиәт барлыҡҡа килгән (Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләте осорондағы регуляр ғәскәр шулай аталған), Икенсе Бөтөн донъя һуғышы йылдарындағы ҡайһы бер енәйәтселәр аҡланған, фашизм ҡорбандарына ҡуйылған һәйкәлдәр, партизандар ҡәберлеге бысратылған, туҙҙырылған. «У» (был «усташа»тигәнде аңлата) атамалы кафе һәм ресторандар асыла, казармаларҙа һәм йәмәғәт урындарында Анте Павелич портреттары эленә}}

Әйткәндәй, 10 торлаҡ пунктында урамдарға усташтар лидеры Миле Будак исеме ҡушылған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/3/Регион/1282214 |title=Баук против Будака |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;Пивоваренко А. А. Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2014. — С. 115. Режим доступа: http://www.inslav.ru/images/stories/other/aspirantura/2015_pivovarenko_dissertacija.pdf&lt;/ref&gt;. Иво Ройницаны, Икенсе Бөтөн донъя һуғышында серб, еврей һәм сиғандарҙы ҡыуыуҙа ғәйепләнгән усташ башлығын, Туджман Буэнос-Айрестағы ышаныслы вәкиле итеп тәғәйенләй&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dnevnik.hr/vijesti/svijet/umro-ivo-rojnica-bivsi-visoki-duznosnik-ustaskog-rezima.html |title=Umro Ivo Rojnica, bivši visoki dužnosnik ustaškog režima |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.blic.rs/Vesti/Hronika/22184/Umro-ustaski-zlocinac-Ivo-Rojnica- |title=Umro ustaški zločinac Ivo Rojnica |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Антифашистарға арналған һәйкәлдәр, «Славония халыҡтарының еңеү һәйкәле»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.supervizuelna.com/blog-zeljena-ili-nezeljena-bastina-svuda-oko-nas-vojin-bakic-1915-1992-svjetlonosne-forme-retrospektivna-izlozba-muzej-suvremene-umjetnosti-zagreb/ |title=ŽELJENA ILI NEŽELJENA BAŠTINA, SVUDA OKO NAS |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&quot;Беловарец&quot; һәйкәле&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6275 |title=Svečanost u povodu obnove spomenika &quot;Bjelovarac&quot; |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;, Ядовно концлагеры ҡорбандарына һәйкәл, күпләп юҡҡа сығарылалар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/249572/Default.aspx|title=м |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}} һ.б. емерәләр. Туджман, власҡа килгәс, элекке усташтарға һәм хәрби БХД формированиелар ветерандарына пенсия түләй башлаған&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/560656/Linta-Hrvatska-da-ukine-penzije-ustasama|title{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Яңы партияларҙан Доброслав Парага етәкләгән Хорват партияһы усташтар хәрәкәтенә үҙенең асыҡтан-асыҡ симпатияһын йәшермәгән. Хорват сәйәси партияһының сәйәси секретаре Иван Габелица шундай фекер әйтә{{sfn|Гуськова|2001|с=147}}:
{{цитата|Хорваттарҙың эҙәрлекләнеүенән, ҡанынан һәм күҙ йәштәренән Анте Павелич ҡабат ҡалҡып сыҡты. Бөгөн дә сербтарға ҡаршы Павелич вәғәзләгән һәм шулар ярҙамында Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләтен барлыҡҡа килтергән алымдарҙы ҡулланыр кәрәк}}

Нацист енәйәттәрен тикшереүсе Вена үҙәге башлығы Симон Визенталь милан гәзите Corriere della Sera-ға [[1993 йыл]]дағы интервьюһында Хорватияла фашизм яңынан тыуа, тип билдәләне. Ул әйткәнсә, югослав кризисының беренсе ҡасаҡтары Хорватия сербтары булған 40&amp;nbsp;000 . Шулай уҡ унда тәүге православ сиркәүен яндырыу һәм еврей синагогаһын, ҡәберлеген туҙҙырыу инциденты билдәләнә{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=781}}.

== Парафашизм ==
Ҡайһы бер дәүләттәр һәм хәрәкәттәр айырым фашизм һыҙаттарына эйә булһа ла, ғалимдар уларҙың фашистик йүнәлештә түгеллеген раҫлаған.

Шундай, фашистик тип самаланған, төркөмдәр, ҡағиҙә булараҡ, анти[[Либерализм|либераль]], антикоммунистик була һәм  фашизмдыҡына оҡшаш сәйәси һәм хәрби методтар ҡулланалар, ләкин уларға фашизмдың революцион маҡсаттары етеңкерәмәй — {{comment|яңы милли характер булдырыу|палинген ультрамилләтселек}}&lt;ref name=&quot;Griffin p.8&quot;&gt;''[[Гриффин, Роджер|Griffin, Roger]] and Matthew Feldman'' [http://books.google.com/books?id=2SlXXndbbCEC&amp;dq Fascism: Critical Concepts in Political Science] p.8, 2004 Taylor and Francis&lt;/ref&gt;.

''Парафашизм'' — ысын фашистик дәүләттәрҙән һәм хәрәкәттәрҙән дифференцирлаусы аспекттары булған авторитар режимдарҙы тасуирлауҙа файҙаланылған термин&lt;ref&gt;Davies, Peter Jonathan and Derek
Lynch [http://books.google.com/books?id=guUWv8FJ8wMC&amp;dq The Routledge Companion to Fascism and the Far Right]. — [[Routledge]], 2002. — p. 3.&lt;/ref&gt;.

=== «Ватан» Австрия фронты ===
{{баш|Австрофашизм}}
{{план}}

=== Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы (Япония) ===
{{баш|Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы}}

'''Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы''' (''Тайсэй ёкусанкай'', ''япон.'' 大政翼贊會) — 1940—1945 йылдарҙа [[Япония|япон]] [[Фашизм|фашистик]]{{sfn|История Востока|2006|с=93}} ойошмаһы . Маҡсаты — һуғыш шарттарында «милләтте монарх тәхетенә  яҡынайтыу».

1940 йылда премьер-министр Фумимаро Коноэ инициативаһы менән, {{comment|Үҙәк илдәрҙең һәм уларҙың союздаштары|Страны Оси}} союзын нығытҡан {{comment|«Берлин пакты»|«Тройственный пакт»}} (1940) ҡул ҡуйылғандан һуң тарҡатылған сәйәси партияларға алмашҡа «яңы сәйәсм структура» сиктәрендә, барлыҡҡа килгән. Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһын уның рәйесе, Японияның премьер-министры, етәкләгән; префектураларҙа, өйәҙҙәрҙә, ҡала һәм ауылдарҙа урындағы бүлектәр булдырылған.

Был ойошманы төҙөгән дәүерҙә сәйәси режим киҫкен үҙгәргән, илдең бөтөн иҡтисади һәм йәмғиәт тормошона контроль булдырылған. Киң мәғлүмәт сараларында әүҙем рәүештә шовинизм, милитаризм һәм антикоммунизм  пропагандаланған, полиция терроры көсәйгән.

Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһына күмәк халыҡты берләштергән төрлө (массовый) ойошмалар (Етештереү аша Ватанға хеҙмәт итеү бөйөк Япония ассоциацияһы, бөйөк Японияның йәштәр партияһы һ.б.) буйһонған.

1942 йылдың ғинуарында Хидэки Тодзио хөкүмәте тарафынан яңы һайлауҙар тәғәйенләнгән, уларҙы әҙерләүҙе  ассоциация етәкләгән, депутаттарҙы парламентҡа тәҡдим итеүсе махсус ойошма төҙөгән. Һөҙәмтәлә һайланған 466 депутат араһынан 381-е  Ассоциация тәҡдим иткән депутат булған{{sfn|История Востока|2006|с=637}}.

1942 йылдың майында «яңы сәйәси структураны», идеологик эште көсәйтеү, һуғышта еңеп сығыу маҡсатында элекке премьер Абэ Нобуюки етәкләгән тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү Ойошмаһы төҙөлгән. Был йәмғиәт төҙөлгәндән һуң Японияның уға саҡлы һаҡланып ҡалған сәйәси ойошмалары эшмәкәрлектәрен туҡтатыуын иғлан иткән.

[[1945 йыл]]дың 30 мартында Тәхеткә ярҙам итеү һәм Тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү ассоциациялары берләшмәһенән «Бөйөк Японияның сәйәси йәмғиәте» тип аталған яңы ойошма барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе генерал Минами Дзиро булған. Һуғышта еңелеү хурлығы шарттарында япон халҡын берләштерергә тырышыу килеп сыҡмай: халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ һәм бола көсәйгән, мәҫәлән, 1944 йылда уҡ эшселәрҙең  15 % заводтарға эшкә барыуҙан баш тартҡан{{sfn|История Востока|2006|с=636}}.
1945 йылдың 13 июнендә, Японияның Икенсе донъя һуғышында капитуляцияһы алдынан, Тәхеткә ярҙам итеү Ассоциацияһы япон хөкүмәте тарафынан тарҡатылған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |заглавие=История Востока: в 6 т |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Редкол.: [[Рыбаков, Ростислав Борисович|Р. Б. Рыбаков]], Л. Б. Алаев, В. Я. Белокреницкий и др.; [[Институт востоковедения РАН|Ин-т востоковедения РАН]] |издание= |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] |год=2006 |том=V: Восток в новейшее время |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=История Востока }}&lt;/ref&gt;.

== Фашизм һәм Коминтерн ==
[[Файл:Bandera FE JONS.svg|thumb|250px|Испан фалангаһы [[Испан фалангаһы|флагы]]]]
1920—1950-сы йылдарҙа [[Европа|Европа]] һәм [[Америка|Америка]] илдәрендә шуға оҡшаған хәрәкәттәр таралған. Фашистик партиялар Италияла һәм Испанияла власҡа килгән. [[Болгария|Болгария]]ла, [[Венгрия|Венгрия]]ла, [[Польша|Польша]]ла, [[Румыния|Румыния]]ла, [[Эстония|Эстония]]ла, [[Латвия|Латвия]]ла власта, күберәкме-аҙыраҡмы фашистик режимға тартым, уң режимдар нығынған&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.Австриялағы (австрофашизм) Дольфус-Шушниг «ҡатлам дәүләте»н дә фашистик дәүләт тип иҫәпләгәндәр&lt;ref&gt;[http://saint-juste.narod.ru/fash-tip.htm Александр ТАРАСОВ ФАШИЗМОВ МНОГО]&lt;/ref&gt;. Әйтергә кәрәк, 30-сы йылдарҙағы һул көстәр фашистик режим йәки хәрәкәт тип атаған идара ысулдарын хәҙерге заман фәне хупламай&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;/&gt;.

Шулай уҡ Рус эмиграцияһы араһында ла бик ҙур тәьҫир көсөнә эйә булмаған фашистик хәрәкәт булған&lt;ref&gt;[http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html Фашизм как болезнь общества. Лекция Александра Галкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131034430/http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html |date=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;Шулар араһында иң билдәлеһе - Бөтөн Рәсәй фашист партияһы һәм Бөтөн Рәсәй фашист ойошмаһы.

[[Ленин]] 1922 йылдың ноябрендә үк итальян фашистарын батша ваҡытындағы черносотенлылар менән сағыштырған&lt;ref&gt;Protokoll des Vierten Kongresses der Kommunistischen Internationale. Petrograd/Moskau. 5. Nov. bis 5. Dez. 1922. Hamburg, 1923, 231.&lt;/ref&gt;. Был ирекһеҙҙән фашизмды киҫкен милләтсе ағым тигән яңылыш аңлауға килтергән, сөнки фашизмда милләт тигән төшөнсәне аңлау, милли, мәҙәни һәм тел айырымлыҡтарына ҡарамай, бер ил граждандарының берләшмәһе тигәнгә ҡайтып ҡала.

Шул саҡ, бер ваҡытта тигеләй, социалистик һәм коммунистик авторҙар бөтөн конкурент хәрәкәттәрҙе һәм  режимдарҙы «фашистик» тип йөрөткәндәр&lt;ref&gt;J. Braunthal. Der Putsch der Faschisten // Der Kampf, 15, 1922, 320-23; A. Jacobsen. Der Faschismus // Die Internationale, 5, 1922, 301-04.&lt;/ref&gt;. Коммунистарҙың бер өлөшө хатта социал-демократтарҙы ла, «[[социал-фашистар]]» тип атап, фашизмда ғәйепләгәндәр.

Коммунистарҙың фашизм төшөнсәһе тураһында артабанғы дискуссияһында былай дөйөмләштереү, күрәһең, икеләндермәгән. 20-се йылдар башында Клара Цеткин, Антонио Грамши, Пальмиро Тольятти һәм башҡа итальян авторҙары, итальян фашизмының үҙенсәлекле һыҙаттары юйылғанлыҡтан, бөтөн антидемократик һәм антикоммунистик күренештәрҙе фашистик тип атауҙан тыйылырға кәрәк, тип иҫкәрткәндәр.&lt;ref&gt;[http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt ''Вольфганг Випперман'' Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдар аҙағында герман {{comment|национал-социализмы|НСДАП}}на ҡаршы тороусылар уны йыш ҡына «фашизм», тип йөрөткәндәр. Был башҡа илдәрҙәге фашист һыҙатлы режимдарҙы баһалап еткермәүгә алып килгән. Айырым алғанда, был совет сәйәси фразеологияһына хас&lt;ref&gt;''ИНСТИТУТ ВСЕОБЩЕЙ ИСТОРИИ '' [http://katynbooks.narod.ru/foreign/faschistory.htm История фашизма в Западной Европе]&lt;/ref&gt;.

1935 йылда ИККИ-ның XIII пленумы резолюцияһында әйтелгән һәм Коммунистик Интернационалдың VII Конгресында ошо мәсьәлә буйынса сығыш яһаған Георгий Димитровтың, (йәғни Димитров билдәләмәһе) фашизмға биргән классик марксистик билдәләмә&lt;ref&gt;У. З Фостер. История трех интернационалов&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt; Фашизм — ул финанс капиталының иң империалист элеметтарының, иң шовинистик, иң реакцион асыҡтан-асыҡ террористик диктатураһы... Фашизм — ул синыфтан өҫтөн власть та түгел һәм ваҡ буржуазия йәки люмпен-пролетариаттың финанс капиталы өҫтөнән власы ла түгел. Фашизм — ул финанс капиталының үҙенең власы. Был эшсе синыфын, крәҫтиәндәрҙең һәм интеллигенцияның революцион өлөшөн террорстик язалау ойошмаһы. Тышҡы сәйәсәттә фашизм — бүтән халыҡтарға ҡарата зоологик күрә алмаусанлыҡты ғәҙәтигә әйләндергән&lt;/blockquote&gt;

Ҡайһы бер авторҙарҙың фекеренсә, был билдәләмә негатив тәьҫир иткән, сөнки фашизмды дөрөҫ баһаларға ҡамасаулаған һәм һуғыш алдында торған Европаның антифашистик хәрәкәтен яңылыш юлға баҫтырған&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;/&gt;.

Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙең режимдары һәм идеологиялары өсөн «фашизм» термины, формаль билдәләре буйынса тура килһә лә, ҡулланылмаған тиерлек. Мәҫәлән, СССР-ҙа Японияның сәйәси режимын «япон милитаризмы» тип атау ҡабул ителгән. Моғайын, был 1920—1940-сы йылдарҙа Япония режимының башлыса «юғарынан», хәрби экстремистар ҡатнашлығы менән формалашыу үҙенсәлегенә бәйлелер.

Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башланған дәүерҙә «фашизм» терминын күпселек тарафынан ҡабул ителгән мәғәнәлә Антиһитлер коалицияһында ҡатнашыусы илдәрҙең демократик ҡатламы ла ҡулланған. Бына, мәҫәлән, Британ энциклопедияһы нисек яҙған:
&lt;blockquote&gt;1922 йылдан 1945 йылдар арауығында күп кенә илдәрҙәге власҡа фашистик партиялар һәм хәрәкәттәр килде: Италияла — возглавляемая Муссолини етәкләгән Милли фашист партияһы (Partito Nazionale Fascista), Германияла — Адольф Һитлер башында торған һәм уның национал-социалистик хәрәкәтен кәүҙәләндергән Национал-социалистик эшселәр партияһы (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), йәки нацист партияһы…&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Тарихнамәлә фашизм ==

XX быуаттың 1980-се йылдар аҙағынан академик тарихсыларҙа һәм социологтарҙа фашизм феноменын тикшереүгә шаҡтай ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуған. Бик күп ғилми монографиялар баҫылып сыҡҡан&lt;ref&gt;[[Пейн, Стенли|Stanley G. Payne]], [http://books.google.ru/books/about/A_History_of_Fascism.html?id=9wHNrF7nFecC&amp;redir_esc=y A History of Fascism: 1914—1945 Taylor &amp; Francis Group, 1995]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Мандель, Эрнест Эзра|Ernest Mandel]], [http://www.ernestmandel.org/de/textes/txt/theorien_uber_den_faschismus.htm Theorien uber den Faschismus / Red.: Hans-Jurgen Schulz &amp;#91;et al.&amp;#93;. — Berlin : Gruppe Avanti, &amp;#91;1993&amp;#93;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109035732/http://www.ernestmandel.org/de/textes/txt/theorien_uber_den_faschismus.htm |date=2012-11-09 }}&lt;/ref&gt;, Европала ла (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Хуан Линц, Джордж Мосс, Роджер Гриффин), Рәсәйҙә лә (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Александр Абрамович Галкин).

Социолог Майкл Манн, нацизмды фашизмға алып барып бәйләүсе ҡайһы бер ғалимдар менән бәхәсләшеп, нацизм - ул фашизм, ти, әммә фашизмды дөйөмөрәк феномен итеп ҡарарға кәрәк, тип ныҡыша&lt;ref&gt;Michael Mann, Professor of Sociology at UCLA Fascists (Cambridge University Press, 2004) p.9&lt;/ref&gt;.

Андреас Умланд фекеренсә, совет осоронан аҙаҡҡы (постсовет) рәсәй  аңлатмаһы буйынса фашизм фрагментациялауға дусар ителгән, ә «фашизм» терминын публика дискурсында файҙаланыу «гиперинфляция» менән яфалана. Умланд «фашизм» төшөнсәһен трактовкалау авторҙарының һәм тенденцияларының минимум  4 төркөмөн билдәләгән. Атап әйткәндә:
* фашизмдың стандарт совет билдәләмәһенең аҙмы-күпме үҙгәртелгән фараздарын хәҙерге көнгә саҡлы файҙаланған публицистар.
* фашизмды, асылында, экстремизмдың көнбайыш формаһы, тип күҙ алдына килтереүсе авторҙар.
* был терминды артыҡ дәрәжәлә иркен аңлатыусы һәм «фашистик» тип авторитар һәм милли йүнәлештәрҙең киң спектрын атаған публицистар.
* терминды көнбайышса аңлатыуға яҡын торғандар: Валерий Михайленко, Валентин Буханов, Александр Абрамович Галкин һ.б. 
Галкин фашизм төшөнсәһен элеккесә баһалауын үҙенең ҡыҫҡартылған «уң консерватив революционаризм» дефиницияһына берләштергән. Был, дүртенсе мәктәп, Көнбайыштың неофашизм мәсьәләләрен сағыштырмаса тикшеренеүселәре менән уртаҡ фекерҙә тора.

Хәҙерге замандың теоретик мәктәптәрендә фашизмдың дөйөм теорияһын кире ҡағыусы ҡайһы бер ғилми тикшеренеүҙәр, мәҫәлән, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты [[УрФУ]], менән хупланған һәм үҫтерелгән.

Итальян фашизмын, немец нацизмын һәм башҡаларҙы үҙ аллы сәйәси, мәҙәни һәм идеологик режим феномендары булараҡ, бер тигеҙлеккә ҡуймай, айырыу кәрәк. Шулай итеп, идеологияларҙы үҙенең ваҡыты өсөн типик, региональ, иҡтисади һәм генеалогик айырымлыҡтары булған үҫешенең бер дәүерендә ҡайһы бер ҡиммәттәр системаһы баҫымы аҫтында барлыҡҡа килгән тип ҡарар кәрәк. 

== Фашизм һәм дин ==
{{main|Фашизм и религия}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Фашист (эпитет)
* Ислам фашизмы
* Ҙур фашист советы
* Фашизм манифесы
* Фашизм доктринаһы
* {{comment|Неофашизм|Яңы фашизм}}
* Консерватив революция
* Корпоративизм
* Национал-социализм
* {{comment|Неонацизм|Яңы нацизм}}
* Иҡтисади социализация
* Фашизмдың билдәләмәһе

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

=== Сығанаҡтар ===
* ''Бенито Муссолини'', '''[[:s:Доктрина фашизма|Доктрина фашизма]]''', Перевод В. Н. Новикова, La Renaissance, Париж, 1938 год.

=== Рус телле баҫмалар ===
* [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html «История фашизма в Западной Европе»] Академия наук СССР, Институт всеобщей истории, Издательство «НАУКА», Москва, 1978 год.
* Барыгин И. Н. Социальная база современных западноевропейских крайне правых. Л.: Из-во СПбГУ.1990. 164 с.
* Крайне правые партии и организации современной Европы. Учебник для вузов. Отв. ред. Барыгин И. Н. СПб.: Изд-во «Петрополис».2011. 403 с.
* Галкин А. Российский фашизм// Социологический журнал, № 2, 1994. С.17-27.
* Ганелин Р., Bune O. и др. Национальная правая прежде и теперь. Ч. 1-7. СПб. 1991.
* Дашичев В. И., Банкротство стратегии германского фашизма. В 2-х томах. Москва, Издательство «Наука», 1973.
** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг];
** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»].
* Илюшенко В.Русский фашизм и религия// Диа-Логос. 1998—1999. Вып. II.160-172.
* Лакер У. Чёрная сотня: происхождение фашизм в России — М.: Текст, 1994.
* Лихачев В. Современная русская правая и антисемитизм: эскалация конфликта или примирение? — Тирош. Труды второй молодёжной конференции СНГ по иудаике. Вып. II. М.: 1998. С.146-153.
* Мазуров И. В. Японский фашизм. Теоретический анализ политической жизни в Японии накануне Тихоокеанской войны. М., Наука, 1996.
* Мороз Е. Ведизм и фашизм// Барьер, № 3, 1993. С. 4-8.
* [http://ec-dejavu.ru/f/Fascism.html Нестерова Т. Фашистская мистика: религиозный аспект фашистской идеологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827140234/http://ec-dejavu.ru/f/Fascism.html |date=2016-08-27 }} // Религия и политика в XX веке. Материалы второго Коллоквиума российских и итальянских историков. М., 2005, с. 17-29
* Мануэль Саркисянц. [http://scepsis.ru/library/id_2069.html Английские корни немецкого фашизма. От британской к австробаварской «расе господ»]
* {{книга
 |автор         = [[Рахшмир, Павел Юхимович|Рахшмир П. Ю.]]  
 |часть         = 
 |заглавие      = Происхождение фашизма
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Наука (издательство)|Наука]]
 |год           = 1981
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 184
 |серия         = [[История и современность (Наука)|История и современность]]
 |isbn          = 
 |тираж         = 42&amp;nbsp;000
}}
* [[Родзаевский, Константин Владимирович|Родзаевский К. В.]] [[Завещание русского фашиста (книга)|Завещание Русского фашиста]]. М., ФЭРИ-В, 2001.
* Соловей В. Фашизм в России: концептуальные подходы — Демократия и фашизм. М., 1995. С.45-54.
* Стефан Д. Русские фашисты. Трагедия и фарс в эмиграции, 1925—1945 — М.: Слово, 1992.
* Крысин Михаил. Прибалтийский фашизм. История и современность. ИЗДАТЕЛЬСТВО: Вече. 2007. СТРАНИЦ: 576. ISBN 978-5-9533-1852-5
* Умланд А. Старый вопрос, поставленный заново: что такое «фашизм»? (теория фашизм Роджера Гриффина)// Политические исследования, № 1 (31), 1996
* Умланд А. [http://www.apn.ru/publications/article19710.htm Фашизм и неофашизм в сравнении: западные публикации 2004—2006 годов]
* Умланд А. [http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/docs/3Umland06.pdf «Консервативная революция»: имя собственное или родовое понятие? // Вопросы философии. 2006. № 2. С. 116—126]
* Филатов С. Новое рождение старой идеи: православие как национальный символ// Полис (политические исследования), № 3, 1999.
* Язык мой… Проблема этнической и религиозной нетерпимости в российских СМИ — Под ред. Верховского А. М.: РОО «Панорама», 2002.
* Желев Ж. Фашизм. Тоталитарное государство. — Пер. с болг. — М.: Изд-во «Новости»,1991. — 336 с.
* [http://tvrain.ru/articles/krichat_ne_hajl_a_slava_boris_strugatskij_o_prosto-387162/ Стругацкий Б. Фашизм — это очень просто. Эпидемиологическая памятка] // Невское время, 1995.

=== Сит ил баҫмалары ===
* Олександер Мицюк. Фашизм. — Прага: Накладом автора, 1930. — 20 с.{{ref-uk}}
* Ярослав Старух. Опир фашизму. — Київ—Львів, 1947. — 24 с.{{ref-uk}}
* Agursky M. The Third Rome: National Bolshevism in the USSR — Boulder, 1987.
* Allersworth W. The Russian Question: Nationalism, Modernization, and Post-Communist Russia — Lanham, MD: Bowman and Littlefild, 1998.
* Antisemitism, Xenophobia and religious Persecution in Russia’s Regions — Washington, 1999.
* Brundy Y. Reinventing Russia. Russian Nationalism and the Soviet State, 1953—1991 — Cambridge, Massachusetts, London: Harvard university press, 1998
* Die schwarze Front: Der neue Antisemitismus in der Sowjetunion — Reinberk bei Hamburg, 1991.
* Dunlop J. The Faces of Contemporary Russian Nationalism — Princeton: Princeton university press, 1983.
* Dunlop J. Alexander Barkashov and the Rise of National Socialism in Russia// Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization, 1996, Vol. 4, № 4. P.519-530.
* Griffin R. The Nature of Fascism — London, 1993.
* Griffin R. Fascism — Oxford, 1995.
* [[Кицикис, Димитрис]] ''Pour une étude scientifique du fascisme''. Nantes, Ars Magna Editions, 2005. ISBN 2-912164-11-7
* [[Кицикис, Димитрис]]. ''Jean-Jacques Rousseau et les origines françaises du fascisme''. Nantes, Ars Magna Editions, 2006. ISBN 2-912164-46-X.
* Laquer W. Black Hundred: The Rise of the Extreme Right in Russia — New York, 1993.
* Parland T. The Rejection of Totalitarian Socialism and Liberal Democracy: A Study of the Russian New Right// Commentationes Scenarium Socialium, 46th Vol., Helsinki, 1993.
* Pribylovsky V. A Survey of Radical Right-Wing Groups in Russia// RFE/RL Research Report, № 16, 1994.
* Pribylovsky V. What Awaits Russia: Fascism or a Latin American-style Dictatorship?// Transition, vol. I, № 23. 23 June 1995.
* Shenfield S. Russian Fascism: Traditions, Tendencies, Movements — USA: M.E.Sharpe, 2000.
* Simonsen S. Alexander Barkashov and Russian National Unity: Blackshirt Friends of the Nation// Nationalities Papers, Vol.24, № 4.
* Williams Ch., Hanson S. National-Socialism, Left Patriotism, or Superimperialism? The «Radical Right» in Russia. — The Radical Right in Central and Eastern Eurpoe since 1989. Ed. by Ramet S. The Pennsylvania State University Press, University Park, Pennsilvania, 1999. P. 257—279.
* Stepanov S. Silent Lie: Soviet Fascism — Ukraine: Kievizdat, 2008.
* Ramone T. Stalinism — Eastern Fascism? — London, 1968.
* Wolfgang Wippermann — Europaischer Faschismus im Vergleich(Европейский фашизм в сравнении)(1922—1982) — Suhrkamp,1983(перевод с немецкого А. И. Федорова, «Сибирский хронограф», Новосибирск, 2000)

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = Фашизм
|Викисловарь  = Фашизм
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Фашизм
|Викитека     = Доктрина фашизма
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Фашизм
}}
* {{dmoz|World/Russian/Общество/Политика/Фашизм}}
* Собственные определения:
** ''[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]]'' [[Доктрина фашизма|«Доктрина фашизма»]]
** ''[[Эвола, Юлиус|Юлиус Эвола]]'' [http://nationalism.org/vvv/evola-fascism.htm «Фашизм с точки зрения правых»]
* ''[[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]'' [http://scepsis.ru/library/id_523.html «Фашизмов много»]
* ''[[Борис Кагарлицкий]]'' [http://www.vz.ru/columns/2006/5/22/34607.html «Фашизм для собственного пользования»]
* ''Вольфганг Випперман'' [http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]
* ''[[Райх, Вильгельм|Вильгельм Райх]]'' [http://www.bookap.info/sociopsy/reich/oglav.shtm «Психология масс и фашизм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207074348/http://bookap.info/sociopsy/reich/oglav.shtm |date=2010-12-07 }}
* ''Александр Чанцев'' [http://magazines.russ.ru/voplit/2005/6/ch1.html «Эстетический фашизм»]
* ''[[Кон, Игорь Семёнович|И. С. Кон]]'' [http://scepsis.ru/library/id_887.html «Психология предрассудка»]— подробный материал о социально-психологических корнях этнических предубеждений, как одной из основ фашизма
* ''А. Михайлов'' [http://vif2ne.ru/vstrecha/forum/5/co/4078.htm «К критике феноменологии фашизма»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (о базисе фашизма)
* [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/223.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Фашизм]
* ''Галкин А. А.'' [http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html Фашизм как болезнь общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131034430/http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html |date=2009-01-31 }}
* ''ИНСТИТУТ ВСЕОБЩЕЙ ИСТОРИИ '' [http://katynbooks.narod.ru/foreign/faschistory.htm История фашизма в Западной Европе]
* [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]
* [http://bse.sci-lib.com/article115466.html Значение слова «Фашизм» в Большой Советской Энциклопедии]
* [http://www.katyn-books.ru/library/germaniya-pod-vlastyu-fashizma.html Г. Розанов. «Германия под властью фашизма»]

[[Категория:Фашизм|*]]
[[Категория:Политология|*]]</text>
      <sha1>2f3l4vzi7yqy3e691vnlou9cygmigz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоботок (тәбиғәт ҡомартҡыһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115300</id>
    <revision>
      <id>1297809</id>
      <parentid>1271072</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T09:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="6j38mw6kl8r01frxzkzsjkwx30wz5py" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                  = «Хоботок» урманы
|Национальное название     =
 |Категория МСОП            = 
 |Изображение               = 
 |Подпись                   = 
 |Расположение              = Ростов өлкәһе 
 |Страна                    = Рәсәй
 |Ближайший город           = Каменск-Шахтинский
 |Координаты              = 
 |CoordScale                = 
 |nocat                     = 
 |Площадь                   = 31,0 гектар
 |Средняя высота            =  
 |Дата основания            = 1965 йыл
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   =  Ростов өлкәһенең Тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау комитеты
 |Всемирное наследие        =  
 |Позиционная карта     = 
 |Сайт                      =  
}}

'''«Хоботок» {{comment|урманы|урочище}}'''— Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Каменск районы территорияһында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы&lt;ref name=&quot;Урочище Хоботок//ООПТ России&quot;&gt;[http://oopt.aari.ru/oopt/Урочище-Хоботок Урочище Хоботок//ООПТ России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501112826/http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5-%D0%A5%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA |date=2017-05-01 }}&lt;/ref&gt;. Ростов өлкәһенең Тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау комитетына буйһона&lt;ref name=&quot;Урочище «Хоботок»//Бюро информационных технологий&quot;&gt;[http://www.2r.ru/objects/35279 Урочище «Хоботок»//Бюро информационных технологий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211160845/http://www.2r.ru/objects/35279 |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Урман 1965 йылда барлыҡҡа килә.

== Һүрәтләнеше ==
Тәбиғи урман Төньяҡ Донец йылғаһының һул яҡ ярында ҡала, ә уң яҡ ярҙы улар Хоботок хуторынан төньяҡтараҡ урынлашҡан Хоботок урманына инә. Урман Каменск территориаль урман хужалығы бүлегенең Калитва участка урмансылығының 70-се квадратына ҡарай. Дөйөм майҙаны 31,0 гектар&lt;ref name=&quot;Сохранение почв как незаменимого компонента биосферы: функционально-экологический подход.&quot;&gt;Сохранение почв как незаменимого компонента биосферы: функционально-экологический подход. Глеб Всеволодович Добровольский, Е. Д. Никитин Наука, /Интерпериодика&quot;, 2000 — с. 184&lt;/ref&gt;. Урман территорияһында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ике төр ҡош йәшәй: [[мәрйенгүҙ]], [[ялан һары]]. Ағастарҙан [[тирәк]], [[муйыл]], [[имән]], аҡ тал (өйәнке), [[Тёрн|терн]], ҡарағас (берест), эт муйылы киң таралған. Йәнлектәр араһында [[ҡоралай]], урман сысҡаны, [[ҡарабаш турғай]], [[туҙбаш йылан]], [[кеҫәртке]], [[алатуба]], [[Ертишкестәр|ертишкес]] терпеләр бар. Урман һыу һаҡлау, дым тотоу функцияһынан тыш, тупраҡты ла һаҡлай. Был территорияла эрозияға ҡаршы көрәш һәм ташлы ерҙәрҙе рациональ файҙаланыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Объект тәбиғәтте, һыуҙы һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Урман территорияһында мал көтөү, еләк-емеш йыйыу тыйыла. Бында, ошондай тәбиғәт һәйкәлдәренең тәбиғи һәм мәҙәни-этнографик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт алырға теләүселәр өсөн экологик туризм үҫешә&lt;ref name=&quot;Путеводитель по Ростову и Южному федеральному округу&quot;&gt;[http://www.rostovgid.ru/nature/forest/urochische-hobotok.html Путеводитель по Ростову и Южному федеральному округу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601194803/http://www.rostovgid.ru/nature/forest/urochische-hobotok.html |date=2017-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ростов өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>6j38mw6kl8r01frxzkzsjkwx30wz5py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трогонтерий мамонты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116240</id>
    <revision>
      <id>1297721</id>
      <parentid>1058153</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T16:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11249" sha1="olc5g35jkz63os1t8tdu4pnvx3s1ea4" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип = 
|Русское название = Трогонтериев мамонты 
|Оригинальное название = 
|Изображение = Здание второй городской Управы.jpg
|Подпись изображения = Аҙау тарихи-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулыҡ бинаһы
|Ширина изображения = 280px
|Статус = 
|Страна = Россия
|Название местоположения = Ҡала
|Местоположение = Аҙау 
|Координаты = 
|Конфессия =
|Епархия =
|Орденская принадлежность =
|Тип монастыря =
|Тип здания = 
|Архитектурный стиль = 
|Строитель = 
|Основатель = 
|Первое упоминание =
|Основание = 
|Основные даты = 
|Упразднён =
|Начало строительства = 1917
|Окончание строительства = 1917
|Здания = 
|Приделы =
|Известные обитатели = 
|Реликвии =
|Настоятель =
|Состояние = 
|Сайт =
|Commons =
}}

* {{External media
|image1=[http://rostov-region.ru/news/item/f00/s01/n0000132/pi.. Трогонтериевый мамонт в Азовском историко-археологическом и палеонтологическом музее-заповеднике]
}}

'''Трогонтериев мамонты''' ({{lang-la|Mammuthus trogontherii}}), йәки Дала мамонты (Степной мамонт) экспонаты — «Аҙау янының геологик үткәне» («Приазовье в геологическом прошлом») тигән экспозициялағы мамонт һөлдәһе булып тора. Экспозиция &quot;[[Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы]]&quot;нда урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://азовский-музей.рф/?ELEMENT_ID=5166 Во времена мамонтов и зубров]&lt;/ref&gt;.

Музей адресы: [[Аҙау ҡалаһы]], Московская урамы, 72.

== Тарихы ==
[[Файл:Steppe mammoth size.jpg|right|thumb|Рисунок Дала мамонты һүрәте|220 px]]
Урта плейстоцен дәүерендә даланы иңләп йәшәгән был йән эйәләре — ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙең береһе. Дала мамонты өҫкө плейстоцен дәүерендә барлыҡҡа килгән. Төр булараҡ, Көньяҡ мамонттан (''Mammuthus meridionalis'') айырылып сыҡҡан. Унан, 750 −500 мең йыл элек, урта плейстоцен дәүерендә Көньяҡ мамонты даланан ҡыҫырыҡлап сығарған.
Дала мамонтының баш һөлдәһе ҡыҫҡараҡ, һуҡҡы тештәре оҙон булған. Бейеклеге 4,7 м тирәһе һәм ауырлыҡтары 10 тоннаға тиклем булған. Томшоҡлолар отрядынан иң дәү (эре) төр.
Аҙау музейындағы мамонт һөлдәһенең яурынына тиклемге бейеклеге 4,5 м.
Ата мамонттарҙың һуҡҡы тештәре 5 м оҙонлоҡҡа еткән. Тик осондағы бөгөлөшө Йөнтәҫ мамонттыҡынан (''Mammuthus primigenius'') кәмерәк булған.
Инә мамонттарҙың һуҡҡы тештәре нәҙегерәк булған һәм осо ныҡ бөгөлөп тормаған. Был төрҙөң ареалы Көнбайыш Себерҙе,&lt;ref name=&quot;урал&quot;&gt;{{книга|автор =Косинцев П.А. и др.|заглавие = Трогонтериевый слон Нижнего Иртыша|ссылка = |издательство = Волот|место = Екатеринбург|год =2004 | страниц =260 |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;, Ҡаҙаҡстанды, Ростов өлкәһен, Ставрополь һәм һәм Краснодар крайҙарын алып торған.

Дала мамонттары үлән менән туҡланған. Шуға ла даланы киң иңләп йөрөгәндәр.
Һөлдәләре көнсығыш Англияның торф ҡатламдары араһында табыла. Был уларҙың урманлы райондарҙа ла йәшәүен күрһәтә. Дала мамонттарының ҡуйы йөнө һыуыҡ климатта бирешмәй йәшәргә мөмкинлек биргән.
[[Файл:Mammuthus Size comparison.png|thumb|Сравнение размеров разных видов мамонтов с ростом человека]]
Трогонтериев мамонты [[1964 йыл]]дың 11 декабрендә [[Аҙау]] эргәһендәге Кагальницкий ҡом карьерында табылған. Машинист экскаватор менән ҡаҙыу эштәре алып барғанда һуҡҡы тештәрҙе күреп ҡала. Ҡыш буйына ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡалған һөйәктәрен дә ҡаҙып сығаралар.

Һөлдәне [[Аҙау]] музейына алып киләләр. Әммә унда палеонтология буйынса лаборатория һәм реставраторҙар булмай сыға. Һөйәктәрҙе эшкәртергә СССР Фәндәр Академияһының Зоология Институты ярҙам итә.
Был эш менән Вадим Евгеньевич Гарутт шөғәлләнә. Бының өсөн һөлдә Ленинградҡа оҙатыла. Реставрация һәм һөйәктәрҙең етмәгән өлөшөн эшләү ун йыл тирәһе дауам итә.
Скульпторҙар һөйәктәрҙе өр-яңынан яһай. Ә һөлдәнең табылған өлөштәрен өҫтөнә көйләп ҡуя.
Һөлдәне урынлаштырыу өсөн 5 м-ҙан кәм булмаған бейеклектә бүлмә кәрәк була.

Музей ике этажлы Ҡала Хәкәмиәте (Городская Управа) бинаһына күскәс кенә, беренсе этажында һөлдә өсөн дә бүлмә табыла.
[[Файл:Mammuthus trogontherii fraasi.jpg|right|thumb|Степной мамонт в музее Штудгарта|200 px]]
1980 йылда реставрация тамалана. Һөлдәнең бөтә өлөштәрен лә музейға алып киләләр. Эштең ҡалған өлөшөн Аҙау музей хеҙмәткәрҙәре тамалап ҡуялар. Һөйәктәргә тейешле төҫ биреп, икенсе ҡатҡа реставрация үткәрәләр. Дөйөм көс менән һөлдәне монтажлап ҡуялар. Хәҙер ул, «Аҙау янының геологик үткәне» («Приазовье в геологическом прошлом») тигән экспозицияла төп экспонат булып тора.

1999 йылда Кагальницкий карьерында инә заттан булған дала мамонтының һөлдәһе табыла. Ул да ошо Аҙау музейының палеонтология коллекцияһын тулыландырып тора.

Донъяла дала мамонттарының тулы булмаған һөлдәләре:
* Францияның Лион музейында (1869),
* Мюнстер Университететының геологопалеонтология музейында (Германия, 1923),
* Заугерхаузен музейында (Германия, 1930),
* Одессаның палеонтология музейында (Украина, 1940),
* Тәбиғәт һәм Кеше музейында (Ханты-Мансийскиҙа) һаҡлана.

Улар араһында бары Аҙау музейы ғына ата һәм инә заттағы ике мамонт һөлдәһенә эйә.

== Әҙәбиәт ==
* Семенова, С. В. Азовская диковина: об экспонате музея — скелете трогонтериевого мамонта /С. В. Семенова //Донской временник. — 2009. — С. 146—148.
* Рычагова, Е. Приключение азовского элефанта: об экспонате Азовского музея-заповедника трогонтериевом мамонте /Е. Рычагова //Азовская неделя. — 2010. — 7 января. — С. 13.
* Jordi Augusti und Mauricio Anton: ''Mammoths, Sabertooths and Hominids 65 Million Years of Mammalian Evolution in Europe'', Columbia University Press, 2002. ISBN 0-231-11640-3
* Lister, Adrian und Bahn, Paul: ''Mammuts — Riesen der Eiszeit'', Thorbecke Verlag, Sigmaringen 1997. ISBN 3-7995-9050-1
* Zoran Markovic, Desa Djordjevic &amp; M. Milivojevic: ''Description of the habitat of Mammuthus trogontherii from late Middle Pleistocene, on the basis of the accompanying flora and fauna (northern rim of the Balkan Peninsula — Loc. Kikinda)''. In: Evolution of life on the earth. Proceedings of the 1st international symposium, p. 123—124, Tomsk 1997

== Һылтанмалар ==
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.. Азовская диковина: об экспонате музея — скелете трогонтериевого мамонта ].
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2.. Приключение азовского элефанта: об экспонате Азовского музея-заповедника трогонтериевом мамонте]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m16/2/art.as.. К 45-летию уникальной находки — скелета трогонтериевого мамонта]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://rostov-region.ru/news/item/f00/s01/n0000132/ В Азовском музее-заповеднике открылась экспозиция в честь 45-летия находки трогонтериевого мамонта]
* [http://arts.azov.info/new/17470 50 лет Азовскому мамонту]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Аҙау]]
Исеме — Трогонтериевый мамонт (экспонат)</text>
      <sha1>olc5g35jkz63os1t8tdu4pnvx3s1ea4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тухачевский Михаил Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123076</id>
    <revision>
      <id>1297727</id>
      <parentid>1296206</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54690" sha1="iiakgd4rtp7whsjrogccz33r9ksvf0n" xml:space="preserve">{{Военный деятель
 | имя = Михаил Николаевич Тухачевский
 | дата рождения = 16.2.1893(4.2)
 | дата смерти = 12.6.1937
 | место рождения = [[Рәсәй империяһы]], Смоленск губернаһы, Дорогобуж өйәҙе, Александровское
 | место смерти = [[СССР]], {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы
 | изображение = Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky.jpg
 | принадлежность = {{Российская империя}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы|РСФСР|1918}}&lt;br&gt;{{Флагификация|СССР|армия}}
|годы службы = {{Флаг России}} [[1912]]—[[1915]]&lt;br&gt;{{Флаг СССР}} [[1918]]—[[1937]]
|звание = {{Маршал Советского Союза|тип=1935|1935}} [[Маршал Советского Союза]]
|род войск =
|командовал = [[РККА]] Штабы начальнигы
|часть =
|сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]],&lt;br&gt;[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]],&lt;br&gt;[[Совет-поляк һуғышы]]
|награды = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;  
Рәсәй империяһы наградалары: 
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;               
{{!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени с мечами и бантом}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени с мечами}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени с мечами и бантом}}
{{!}}- 
{{!}}{{!}}{{Орден Святой Анны 4 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 3 степени с мечами и бантом}}
{{!}}}
Совет наградалары:
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}}
{{!}}}
'''&lt;small&gt;[[Почётлы революцион ҡорал]]&lt;/small&gt;'''
|связи=
}}
'''Тухачевский Михаил Николаевич''' ([[16 февраль]] [[1893]] — [[12 июнь]] [[1937]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби эшмәкәре, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осорондағы РККА-ның военачальнигы, хәрби теоретик, Советтар Союзы Маршалы ([[1935]]). [[1937 йыл]]да «хәрби эш буйынса» репрессиялана, [[1957 йыл]]да аҡлана.

== Уҡыуы һәм Беренсе донъя һуғышы ==
[[Файл:Tuhacsevszkijcsalád.JPG|мини|Йәш Тухачевский ғаиләһе менән, 1904 йыл]]
Михаил Тухачевский 1893 йылдың 16 февралендә Смоленск губернаһындағы Александровское имениеһында бөлгөнлөккә төшкән дворян нәҫеленән булған Николай Николаевич Тухачевский (1866—1914) ғаиләһендә  тыуған, әсәһе — Мавра Петровна Молохова (1869—1941), крәҫтиәндәрҙән. Фамилияларының килеп сығышы билдәһеҙ. Поляк сығышы версияһы ла документаль мәғлүмәттәр менән нығытылмаған.

Бала сағы Пенза губернаһында һәм Пензала үтә. 1904—1909 йылдарҙа 1-се Пенза гимназияһында уҡый. Императрица Екатерина II Мәскәү кадет корпусын тамамлай (1912).
рус император армияһында [[1912 йыл]]дан: кадет корпусын тамамлағас,  Мәскәүҙәге Александровский хәрби училищеһында уҡый, уҡыуҙы  алдынғылар иҫәбендә [[1914 йыл]]да тамамлай. 1914 йылда подпоручик Тухачевский  Семеновский лейб-гвардия полкында кесе офицер булып хеҙмәтен башлай.
[[Беренсе донъя һуғышы]]нда Көнбайыш фронтта 1-се гвардия дивизияһы составында ҡатнаша. Люблин, Ивангород, Ломжа операциялары ҡатнашыусыһы. Яралана, күрһәткән батырлығы өсөн төрлө дәрәжәле ордендар менән наградлана (ярты йыл эсендә 5 орден). [[1915 йыл]]дың 19 февралендә Пясечно ауылы янында пленға эләгә. Дүрт тапҡыр уңышһыҙ ҡасыуҙан һуң Ингольштадҡа, төҙәтерлек булмаған ҡасҡындар өсөн ойошторолған лагерға ебәрелә. Лагерҙа ул Шарль де Голль менән таныша. Бишенсе мәртәбә ҡасыуы уңышлы була, 18 сентябрҙә сик аша үтеп Швейцарияға эләгә. [[Франция]], [[Англия]], [[Норвегия]], [[Швеция]] аша [[Рәсәй]]гә ҡайта. Ҡабаттан Семенов полкына рота командиры итеп тәғәйенләнә.
== Граждандар һуғышы ==
[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға [[1918 йыл]]дың мартында үҙ ирке менән инә, ВЦИК-тың Хәрби бүлегендә хеҙмәт итә. РКП(б)-ға 1918 йылдың яҙында инә, Мәскәү районы оборонаһы хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә.

1918 йылдың июнендә әле генә ойошторола башлаған Көнсығыш фронтының 1-се армия командующийы итеп ҡуйыла. Августа 1-се совет армияһын етәкләй башлай, аҡтар биләгән [[Сембер]] ҡалаһын ҡайтарырға ниәтләй һәм 27 (14) — 30 (17) августа бик ҡаты алышта генераль штабы полковнигы В. О. Каппелдән еңелә һәм 1-се совет армияһы Семберҙән көнбайышҡа табан 80 саҡрымға сигенергә мөжбүр була. Сентябрҙә [[Сембер операцияһы|Семберҙе алыу буйынса уңышлы операция]] үткәрә. Был алышта Тухачевский беренсе тапҡыр үҙенең полководец сифаттарын күрһәтә. Хәрби тарихсылар «операция планы төптән уйланылған булыуын, төп көстәрҙең хәл иткес йүнәлештә ҡыйыу һәм етеҙ тупланыуын, ғәскәрҙәргә ваҡытында бурыстарын еткереүен, шулай уҡ уларҙың тәүәккәл, оҫта һәм инициативалы ғәмәлдәрен» билдәләп үтә. Граждандар һуғышында тәүге тапҡыр бер полк (Сембер дивизияһының 5-се Курск полкы) тупланыу урынына автомашиналар ярҙамында йөрөтөлә.
[[Файл:М.Н._Тухачевский.jpg|справа|мини|Командарм Тухачевский Граждандар һуғышы йылдарында]]

[[Сембер операцияһы]] 1918 −1919 йылдарҙағы Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронты дөйөм һөжүменең бер өлөшө генә була һәм 1918 йылғы Ҡаҙан операцияһынан һуң ғына башлана. Ҡаҙанды [[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Комуч]]тың иң яҡшы ғәскәрҙәре, шул иҫәптән Каппель бригадаһы, һаҡлай. Әммә Каппель Семберҙе ҡайтара алмай, 5-се армияһының Уң яр (Правобережная) төркөмөнөң һәм Волга хәрби флотилияһының килеп етеүе ҡыҙылдарға [[Волга]]ны ҡабаттан аша сығырға һәм һөжүмгә күсергә форсат бирә.

Сембер операцияһы тамамланыу менән бер рәттән Сызрань- Сембер операцияһы йәйелдерелә. Был операцияла Тухачевскийҙың 1-се армияһы ҡатнаша һәм һөҙөмтәлә [[Һамар]] ҡалаһы яулана (Ҡала Ҡыҙыл армияның 1-се Һамар пехота дивизияһы частары тарафынан алына).

1918 йылдың декабрендә Тухачевский Көньяҡ фронттың (ЮФ) командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 4 ғинуарға тиклем 1-се армияның командующийы булып иҫәпләнә, [[1919 йыл]]дың 24 ғинуарынан — Көньяҡ фронттың 8-се армияһының командующийы. 8-се армия командующийы вазифаһында Тухачевский 1919 йылдың 15 мартына тиклем була.

1919 йылдың мартында адмирал [[Колчак Александр Васильевич|Колчакты]]ң армиялары көнсығышта һөжүмгә күсәләр. Генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһы 5-се армияны ҡыйрата һәм Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтының үҙәген йырып үтә.

[[5 апрель|5 апрелдә]] Тухачевский 5-се армияға етәкселек итә башлай. Армияла уҡсылар дивизиялары начальниктары Чапаев (25-се УД) һәм Эйхе (26-сы УД) булалар. Көнсығыш фронттың дөйөм контрһөжүм сиктәрендә 5-се армия сигенеүҙән һөжүмгә күсә, 28 апрелдә — 13 майҙа [[Төркөстан армияһы (РККА)|Төркөстан армияһы]] менән берлектә [[Боғорослан операцияһы]]н үткәрә һәм генерал Войцеховскийҙың төркөмөн ҡыйрата. Артабан 5-се армия Төркөстан армияһына [[Бәләбәй операцияһы]]н, ә 2-се армияға [[Сарапул-Воткинск операцияһы]]н үткәрергә ярҙам итә. Июндә 5-се армияһы Бөрө операцияһын үткәрә һәм Ҡыҙыл армияһына Көньяҡ Уралға юл аса.

[[1920 йыл]]дың 4 февралендә Тухачевский Кавказ фронтына командующий итеп тәғәйенләнә. Был фронт генерал Деникиндың Ирекле армияһын ҡыйратыу һәм Төньяҡ Кавказды баҫып алыу өсөн булдырыла.

Главком С. С. Каменев [[1920 йыл]]дың 20 мартында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]ға Көнбайыш фронтына командующий итеп аҙаҡҡы операцияларҙы оҫта һәм ҡыйыу үткәргән М. Н. Тухачевскийҙы тәғәйенләнеүен белдерә, Тухачевскийға генерал Деникиндың армияларын ҡыйратыу бурысы йөкмәтелә, ә 26 мартта Республика Реввоенсоветы «Көнбайыш фронты хәҙерге ваҡытта Республиканың иң мөһим фронты булып тора» тип билдәләп үтә.

== Совет-поляк һуғышы (1920) ==
{{Main|Совет-поляк һуғышы}}
1920 йылдың 25 апрелендә Көньяҡ-Көнсығыш фронты Украинала совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтына (ЮЗФ) ҡаршы һөжүмгә күсә (командующийы А. И. Егоров, РВС ағзаһы И. В. Сталин). 6 майҙа поляктар Киевты яулайҙар. 28 апрелдә Ҡыҙыл армияһының Баш командованиеһы Көнбайыш фронтының һөжүмен 14 майға билдәләй. Тухачевский Көнбайыш фронтына етәкселеккә 29 апрелдә тәғәйенләнә. Поляк Көнбайыш фронты үҙенең ҡаршы һөжүмен әҙерләү өсөн эре көстәрен туплай. Поляк командованиеһы ике ярым дивизияһын Көньяҡ-Көнсығыш фронтынан күсерергә мәжбүр була.

Совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 26 майҙа башланған һөжүме һөҙөмтәһендә поляк Көньяҡ-Көнсығыш фронты армиялары элекке урындарына сигенәләр, Украинаға Белоруссиянан көстәрҙең бер өлөшө ташлана. Ошоларҙы иҫәптә тотоп, Тухачевский максималь көстәре менән беренсе булып һөжүм итергә була. Уң флангта 4-се армия поляк оборонаһын йырып үтә, йырылған урынға [[Гай Гая Дмитриевич|Г. Д. Гай]]ҙың 3-сө атлы корпусы индерелә (военком А. М. Постнов). 11 июлдә ҡыҙылдар [[Минск]]иҙы ала, 12 июлдә — Вильно, Гродно, Барановичи, Пинск ҡалалары алына.
Һөжүм тураһында ҡарар 8 августа ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта Тухачевский 1-се һәм 12-се армиялар менән идаралыҡ итеү өсөн ваҡытлыса оператив пункт булдырырға тәҡдим яһай. Был ғәскәрҙәр, һәм шулай уҡ 14 армия, насар тәьмин ителгән Мозырь төркөмө һәм 16-сы армияны нығытыу өсөн тәғәйенләнгән була. Артабан был ғәскәрҙәр поляк баш ҡалаһын ҡамауға алырға тейеш булалар. 11 августа был армияларҙы Львов йүнәлешенән Люблин йүнәлешенә борорға итәләр. Әммә төрлө ҡытыршыҡтар арҡаһында директива менән 13 августа ғына танышалар. 14 августа Главком Каменев ғәскәрҙәрҙе ашығыс рәүештә кире ҡайтарырға бойора, әммә улар Львов аҫтында алыштарға ингән була һәм төньяҡҡа уларҙы борорлоҡ м2мкинлек табылмай. Будәнныйҙың 1-се Атлы армияһы 21 августа ғына бойороҡҡа буйһона, ә 12-се армия бөтөнләй буйһонмай. Был ваҡытта 16 августа һөжүмен башлаған Пилсудский Осроленка — Ломжа — Белосток һыҙығына сыға.

Маршал Й. Пилсудский поляк һөжүмен Вепш йылғаһы рубежынан әҙерләй, бында ул Урта фронттың төп көстәрен туплай. Контрһөжүм тураһында ҡарар 6 августа ҡабул ителә. 8 августа Львов аҫтынан тупланыу районына 3-сө поляк армияһы сығарыла. 14 августа генерал В. Сикорскийҙың (буласаҡ премьер) 5-се армияһы Көнбайыш фронттың 4-се армияһына (А. Д. Шуваев) ҡаршы контрудар яһай. 16 августа Урта фронт Көнбайыш фронттың һул флангына контрһөжүмгә күсә һәм беренсе көндә үк уны яҡлап торған Мозырь төркөмөн ҡыйрата. Төркөм хатта фронт штабына поляк һөжүме тураһында хәбәр итеп өлгөрмәй. 17 августа Тухачевский төньяҡ армияларына сигенергә ҡуша, әммә сигенеү тәртипһеҙ характер ала. Көнбайыш фронттың бер өлөшө ҡамалып ҡала һәм пленға эләгә, Көнсығыш Пруссияла тотҡонлана. Көнбайыш фронты бик етди еңелеүгә дусар ителә һәм октябрь айына Минскиға сигенә. 1920 йылдың 12 октябрендә совет-поляк ваҡытлыса тыныслығы көскә инә, 1921 йылдың мартында солох төҙөлә. Килешеүгә ярашлы Польшаға Украина һәм Белоруссияның Көнбайыш өлкәләре ҡала. Сик буйҙарында, шул иҫәптән, Минскиҙа, РККА-ның хәрәкәттәре сикләнә.

Ленин, Сталин һәм Каменев һымаҡ, Тухачевский ҙа Керзон һыҙығында туҡтауға ҡаршы һәм Варшаваға табан поход яҡлы була, сөнки Ҡыҙыл армияһының Польшаға инеүе революцион күтәрелешкә сәбәп булыуына ышана. Хәрби күҙлектән, фронталь Варшава операцияһы баштан уҡ уңышһыҙлыҡҡа дусар ителгән була. 27 йәшлек командующийҙың хаталары Главкомдың стратегик хатаһын көсәйтәләр генә. Фронт разведкаһы Тухачевскийға кәрәкле мәғлүмәт бирмәй. Бынан тыш Варшава операцияһында Тухачевскийҙың ғәскәрҙәренә күпкә тотороҡлораҡ һәм рухи яҡтан көслөрәк дошман ҡаршы тора. Совет ғәскәрҙәре, киреһенсә, август айында тотороҡһоҙ була.

Күп кенә тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, Варшава оперцияһындағы Көнбайыш фронттың еңелеүе 1937 йылда Тухачевскийҙың яҙмышына йоғонто яһай.
== Советтарға ҡаршы ихтилалдарҙы баҫтырыу ==
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Тухачевский Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре менән Польшанан Белоруссия территорияһына килеп ингән генерал Булак-Балаховичтың Халыҡ-ирекле отрядтарын ҡыйратыу буйынса операцияла етәкселек итә.

[[1921 йыл]]дың 5 мартында Тухачевский 7-се армияға командующий итеп тәғәйенләнә һәм Кронштадт гарнизоны ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 18 мартта ихтилал баҫтырыла.

1921 йылда [[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР]]-ҙа бик күп ихтилалдар була, уларҙың иң эреһе — Тамбов губернаһындағы крәҫтиәндәр ихтилалы һанала. Үҙәк комитетының Политбюроһы Тухачевскийҙы Тамбов округы ғәскәрҙәренә командующий итеп тәғәйенләй, уның алдында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ихтилалды баҫтырыу бурысы ҡуйыла. Отрядтарға ҡаршы Тухачевский химик ҡорал, артиллерия һәм авиацияны ҡуллана. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең туғандарынан аманатсыларҙы тотоп алыу һәм уларҙы атып үлтереү һымаҡ саралар киң ҡулланыла.

1921 йылда химик ҡоралды ҡулланыу енәйәт тип һаналмай: уны тыйыу тураһында Женева протоколы (1925) [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа 1928 йылда ратификациялана. Архив документтары буйынса, химик ҡоралдың ҡулланыуы әҙерлекле шәхси составтың булмауы арҡаһында үткәрелмәй йәки бер нисә атыу менән сикләнгән, газдан ағыуланыусылар булмаған.

== РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре ==
1921 ылдың 25 июленән Тухачевский — РККА-ның Хәрби академияһы начальнигы, 1922 йылдың 24 ғинуарынан алып 1924 йылдың 26 мартына тиклем — ҡабаттан Көнбайыш фронты командующийы. Тухачевский һәм Көнбайыш фронты парткомы араһындағы килеп сыҡҡан конфликттан һуң, Көнбайыш фронтының РККА Штабы начальнигы [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] уны үҙенең урынбаҫары итеп тәғәйенләй, 1925 йылдың ноябрендә, Фрунзе вафат булғандан һуң, Тухачевский РККА Штабы начальнигы булып китә.

1926 йылдың 26 декабрендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары Тухачевский «Совет Социалистик Республикалар Союзы оборонаһы» исемле докладында илдә армия һәм тылдың булмауын, Ҡыҙыл армияһының һәм илдең һуғышҡа әҙер булмауын раҫлай.
Наркомвоенмор К. Е. Ворошилов менән конфликттар һөҙөмтәһендә вазифаһынан бушатылыуы тураһында ғариза яҙ. 1928 йылдың майынан 1931 йылдың июненә тиклем — Ленинград хәрби округы командующийы. 1931 йылда РККА-ның ҡоралдары начальнигы, һуңынан СССР Реввоенсоветы рәйесе урынбаҫары, хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары (15.03.1934 — оборона наркомы) итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдың февралендә Ленин ордены менән наградлана. 1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съезында ВКП(б)Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат итеп һайлана. 1935 йылдың ноябрендә Тухачевскийға юғары хәрби званиеһы — Советтар Союзы Маршалы -званиеһы бирелә (тәүге биш маршал араһында — Блюхер, Буденный, Ворошилов, Егоров), а 1936 йылдың апрелендә ул оборона наркомының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

[[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Тәүге биш маршал (һулдан уңға): Тухачевский, Ворошилов, Егоров (ултыралар), Буденный һәм Блюхер (торалар)]].

Тухачевский Ҡыҙыл армияның буласаҡ һуғышҡа әҙерлеген үҙенең төп бурысы итеп һанаған. 1930 йылдың ғинуарында ул Ворошиловҡа Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртелеп ҡоролоуы тураһында докладын тапшыра. Тухачевский дивизияларҙың һанын 250 тиклем арттырырға, артиллерия, авиация, танк ғәскәрҙәрен һәм уларҙы ҡулланыу нигеҙҙәрен тәҡдим итә. Мәҫәлән, докладта килтерелгән Беренсе донъя һуғышындағы Германия һәм Франция тәжрибәһенә нигеҙләнгән иҫәп-хисап буйынса танктарҙың етештереүе йылына 100 меңгә етергә тейеш була. Сталин Тухачевскийҙың тәҡдимдәре менән ризалашмай, сәнәғәтте үҫтереүҙе өҫтөн күрә.
Тухачевский күп ваҡытын хәрби-ғилми эшкә бүлә. Уның ҡул аҫтынан стратегия, оператив сәнғәт, тактика, ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү һәм өйрәтеү буйынса 120 ашыу эштәре сыға&lt;ref name=tuhachevski&gt;{{книга|автор=Тухачевский М. Н.|заглавие=Избранные произведения в 2-х томах|место={{comment|М.|Москва}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1964|том=1|ответственный=предисловие Маршала Советского Союза [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзова]]|страницы=24}}&lt;/ref&gt;.
Тухачевский — һөжүмлек стратегияһы яғында тороусы, бер башлыҡлылыҡ принцибы, иң ваҡ подразделениеларының үҙаллылығы һәм инициативалылығы яҡлы, химик ҡоралды һуғыштың тулы хоҡуҡлы сараһы тип һанай. Линкорҙарҙың ролен буласаҡ һуғышта ул тәнҡит күҙлегенән баһалай һәм авыаносецтар роленә — ыңғай ҡарашта була.
Тухачевский «1932 йылдың ноябрендә уҡ ракета двигателдәренең шыйыҡ яғыулыҡта  ҡоролоуына, ә 1933 йылдың сентябрендә СССР-ҙа ракета ҡоралының эшкәртеүе менән шөғөлләнгән Реактив Фәнни- тикшеренеү институтының булдырылыуына ирешә»&lt;ref name=&quot;sokolov&quot;&gt;{{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Михаил Тухачевский: Жизнь и смерть «Красного маршала»|место=Смоленск|издательство=[[Русич (издательство)|Русич]]|год=1999|страниц=318|isbn=5-88590-956-3}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ ул Англия, Франция, Германиялағы хәрби уй-фекерҙәрҙең үҫешенә ҙур иғтибар бүлә; Фуллер, Лиддел Гарт и де Голля эштәрен юғары баһалай. Тухачевский 1922-1933 йылдарҙа СССР менән Германия араһындағы хәрби хеҙмәттәшлектә ҡатнаша; 1932 йылда Германияла ҙур маневрҙарҙы барып күрә.

Шул уҡ ваҡытта артиллерияла ҡайһы бер башланғыстары уңышһыҙ була, ҡоралдың перспективаһыҙ өлгөләренә күп аҡса түгелә.

== РККА командованиеһындағы ҡара-ҡаршы тороу ==
[[Файл:Tuhacsevszkij1936.JPG|мини|1936 йыл]]
Тухачевскийҙың Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртеп ҡороуы буйынса эшмәкәрлеген һәм буласаҡ һуғышҡа армияны әҙерләү буйынса ҡараштары оборона наркоматында ҡаршылыҡ һәм оппозиция тыуҙыра. Төрлө сәбәптәр буйынса Тухачевскийға маршалдар [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]], [[Егоров Александр Ильич|Егоров]], командармдар [[Шапошников Борис Михайлович|Шапошников]], [[Дыбенк, Павел Ефимович|Дыбенко]], [[Белов Иван Панфилович|Белов]] йәшерен хаслыҡ менән ҡарайҙар. Үҙ сиратында, Тухачевский, [[Гамарник Ян Борисович|Гамарник]], [[Уборевич Иероним Петрович|Уборевич]], [[Якир Иона Эммануилович|Якир]] кеүек военачальниктар оборона наркомы посындағы Ворошиловтың эшмәкәрлегенә ҡырҡа тәнҡитсел ҡарашта була.
Ике төркөм араһындағы мөнәсәбәттәр 1936 йылдың май айында ныҡ көсәйә, Ворошиловтың ҡаршылаштары Сталин алдында нарком посында алыштырыу мәсьәләһен ҡуялар&lt;ref&gt;Минаков С. Заговор «красных маршалов». Тухачевский против Сталина. М., 2016.&lt;/ref&gt;.

Версияларҙың береһенә ярашлы, Тухачевский исеменә ғәйепләүҙәр өлөшләтә нацист службаларының уйҙырмаларында һәм Чехословакия президенты Бенеш аша Сталинға тапшырылған уның Германия Генштабы менән конспиратив бәйләнештәрен дәлилләгән «ҡыҙыл папкаға» нигеҙләнә.

Үҙенең мемуарҙарында Вальтер Шелленберг Тухачевский өҫтөнә тапшырылған компромат тураһында телгә ала, ундағы документтар 4 көн эсендә әҙерләнә һәм бик күп булмай, башлыса Германия Генштабын уңайһыҙ хәлгә ҡалдырыу өсөн генә&lt;ref&gt;«Шелленберг В. Мемуары»: Издательство «Родиола плюс»; Минск; 1998 ISBN 985-448-006-2&lt;/ref&gt;. Әммә Сталин үҙе барыһын да ике маҡсатта эшләгән — Германия Генштабын көсһөҙләндереү һәм Тухачевский менән көрәшкә сәбәпте «ситтән» алыу өсөн — тигән версия бар&lt;ref&gt;.[http://militera.lib.ru/research/hohne_h01/09.html Хайнц Хене. Чёрный орден СС. История охранных отрядов. Глава 9. Главное управление имперской безопасности]&lt;/ref&gt;.
{{цитата|автор=П. А. Судоплатов|Уголовное дело против Тухачевского целиком основывалось на его собственных признаниях, и какие бы то ни было ссылки на конкретные инкриминирующие факты, полученные из-за рубежа, начисто отсутствуют. Если бы такие документы существовали, то я как заместитель начальника разведки, курировавший накануне войны и немецкое направление, наверняка видел бы их или знал об их существовании&lt;ref name=sudoplatov2&gt;Судоплатов П. А. Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы.—М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1997, с. 138&lt;/ref&gt;}}.
== Ҡулға алыныуы һәм үлеме ==
Сталин үҙенә тулыһынса тоғро булған Ворошилов яҡлы була һәм 1936 йылдың авгусында военачальниктарҙың РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар сиктәрендә беренсе ҡулға алыуҙары башлана: были арестованы комкорҙар В. М. Примаков һәм В. К. Путна ҡулға алыналар. 1937 йылдың 11 майында Тухачевский оборона наркомы урынбаҫары посынан Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы вазифаһына күсерелә. 22 майҙа ул Куйбышевта булған сағында ҡулға алына, 24 майҙа Мәскәүгә килтерелә, 26 майҙа Примаков, Путна һәм Фельдмандар менән күҙгә-күҙ осраштырғандан һуң беренсе таныу мәғлүмәттәрен бирә&lt;ref name=ReferenceA&gt;[http://istmat.info/node/28944 Показания М. Н. Тухачевского от 26 мая 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531083041/http://istmat.info/node/28944 |date=2013-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

Алдан тикшереү барышында Тухачевский үҙен власты мәжбүри саралар аша ҡолатыу һәм СССР-ҙа хәрби диктатура урынлаштырыуы маҡсатында РККА-ла хәрби заговор әҙерләүҙә ғәйепле итеп таный. Уңышҡа етешеү өсөн Германия менән (бәлки, Япония менән дә) буласаҡ һуғышҡа РККА-ның еңелеүен әҙерләү планлаштырыла. Маршал М. Н. Тухачевскийҙың 1937 йылдың 26 майында&lt;ref name=ReferenceA /&gt; һәм 1 июндә биргән мәғлүмәттәренән&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/28950 Показания М. Н. Тухачевского от 1 июня 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022114703/http://istmat.info/node/28950 |date=2019-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Тухачевский, уның һәм заговорҙың башҡа ҡатнашыусылары тарафынан Германия разведкаһына сиктәш райондарҙа дәүләт серенә ингән РККА-ның тупланыу урындары һәм һандары тураһында мәғлүмәттәрен тапшырыуын таный.
Суд хөкөмөнә ярашлы ғәйепләнеүселәр РСФСР-ҙың Енәйәт кодексында ҡаралған 58-1&quot;б&quot; 58-3 58-4 58-6 һәм 59-9 статьялары буйынса енәйәттәрҙе башҡарыуҙа ғәйепле тип танылалар.
1937 йылдың 11 июнендә Советтар Союзы Маршалы Тухачевский, 1-се ранглы командармдар Уборевич һәм Якир, 1-се ранглы командармдар Корк, Фельдман, Эйдеман, Примаков һәм Путналарҙы шпионаж, Ватанға хыянат итеү һәм террористик актар әҙерләү буйынса ғәйепләнеү эше СССР-ҙың Юғары судының махсус суд присутствиеһы ябыҡ ултырышында ҡарала.
{{цитата|автор=И. М. Зарянов, секретарь суда|О ходе судебного процесса Ульрих информировал И. В. Сталина. Об этом мне говорил Ульрих. Он говорил, что имеются указания Сталина о применении ко всем подсудимым высшей меры наказания — расстрела.&lt;ref name=page44&gt;Там же, с. 44&lt;/ref&gt;}}
23 сәғәт 35 минутта хөкөм иғлан ителә — һигеҙе лә кисекмәҫтән үлем язаһына тарттыралалар. Хөкөм иғлан итеүҙән һуң Тухачевский һәм ҡалған ғәйепләнеүселәр СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы бинаһы подвалында атып үлтерелә&lt;ref&gt;''Рейфилд Д.'' [http://krotov.info/libr_min/17_r/ey/field_8.htm Сталин и его подручные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020349/http://krotov.info/libr_min/17_r/ey/field_8.htm |date=2013-12-03 }} / Пер. с английского автора. — М.: Новое литературное обозрение, 2008. — 576 с.&lt;/ref&gt;. Шаһиттарҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, Тухачевский үлем алдынан «Ҡыҙыл Армия йәшәһен!» тип ҡысҡырған.

Тухачевский эше буйынса процесс РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессияларға юл һалды.

== Реабилитацияһы ==
1956 йылда Баш хәрби прокуратураһы һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Тухачевский һәм уның менән бергә хөкөм ителгәндәрҙең енәйәт эшен тикшерҙеләр һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙәр яһалма рәүештә булғанын раҫлайҙар. Юстиция генерал-лейтенанты А. А. Чепцов рәйеслеге аҫтында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы СССР-ҙың Генеральный прокурорының 1957 йылдың 31 ғинуарындағы һығымтаһын ҡарағандан һуң билдәләне:1937 йылдың 11 июнендәге  Тухачевский, Якир, Уборевич, Корк, Эйдеман, Примаков, Путналарға ҡарата СССР-ҙың Юғары суды Махсус суд присутствиеһының хөкөмөн юҡҡа сығарырға һәм уларҙың ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауы сәбәпле эште ябырға &lt;ref name=&quot;ЦК КПСС&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/y1937/1937.htm Справка комиссии Президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене Родины, терроре и военном заговоре» // опубл.: Военные архивы России. 1993. Вып. 1. С. 4-113; Военно-исторический архив. 1998. Вып. 2. С. 3-81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211034227/http://www.memo.ru/history/y1937/1937.htm |date=2008-12-11 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ 1957 йылда КПСС Үҙәк комитеты янындағы Партия Контроле Комитеты уларҙың барыһын да партия яғынан аҡланы&lt;ref name=&quot;ЦК КПСС&quot; /&gt;.

== Наградалары&lt;ref&gt;Информация по дореволюционным наградам приведена в статье: Шабанов В. М. «В свой полк из плена через шесть границ»//Военно-исторический журнал, 1996, № 5. — Стр.90-92. Там же приведены ссылки на документы Российского государственного военно-исторического архива.&lt;/ref&gt; ==
* Ҡылыс һәм таҫма тотҡан IV дәрәжә [[Изге Владимир ордены]] (ВП 28.10.1914)
* Ҡылыс һәм таҫма тотҡан III дәрәжә [[Изге Анна ордены]]   (1914 йылдың 20 декабрендәге 77 һанлы бойороҡ)
* Ҡылыс һәм таҫма тотҡан III дәрәжә [[Изге Станислав ордены (Рәсәй империяһы)  (1914 йылдың 20 декабрендәге 77 һанлы бойороҡ)
* IV дәрәжә [[Изге Анна ордены]] (1915 йылдың 2 мартындағы 75 һанлы бойороҡ)
* Ҡылыс тотҡан II дәрәжә [[Изге Анна ордены]]  (1915 йылдағы бойороҡ)
* ''Ҡылыс тотҡан II дәрәжә Изге Станислав орденына  тәҡдим ителә''
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[7 август]], [[1919]])
* [[Почётлы революцион ҡорал]] ([[17 декабрь]], [[1919]])
* [[Ленин ордены]] ([[21 февраль]], [[1933]])

== Тухачевскийҙың ғаиләһе һәм ғаиләһенә ҡаршы репрессиялар ==
* беренсе ҡатыны — Игнатьева Мария Владимировна, Пенза депоһы машинисы ҡыҙы. Граждандар һуғышы осоронда ирен фронттарҙа оҙатып йөрөй. 1920 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала.
* Икенсе ҡатыны (1921 йылдан) — Нина Евгеньевна Гриневич. Дворян тоҡомонан.Һөргөнгә ебәрелә, 1941 йылда атып үлтерелә. 1922 йылда уларҙың Светлана исемле ҡыҙҙары тыуа.
* Өсөнсө ҡатыны — Юлия Кузьмина,секретарь, был никахҡа тиклем Балтфлот комиссары Н. Н. Кузьминдың ҡатыны була. Уларҙың да светлана исемле ҡыҙҙары була (1922  - 1982).
'''М. Н. Тухачевскийҙың ғаиләһе ағзалары барыһы ла тиерлек ҡулға алына һәм хөкөм ителә:'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100426160228/http://andruha6666.narod.ru/sssr/tuhachev/mihail.html Биография и Фото Михаила Тухачевского]&lt;/ref&gt;
* Әсәһе Мавра Петровна — һөргөндә үлә.
* Ҡатыны Нина Евгеньевна — һөргөн, лагерь, атып үлтереү&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/15-06-2000/7498_sekret_dela_tuxachevskogo.html «Секрет» дела Тухачевского]&lt;/ref&gt;.
* Ҡыҙы Светлана — лагерь.
* Ағаһы Николай — атып үлтереү.
* Ағаһы Николайҙың ҡатыны — лагерь, һөргөн.
* Ағаһы Александр — атып үлтереү.
* Ағаһы Алексндрҙың ҡатыны — лагерь, һөргөн.
* Апаһы Елизавета — лагерь, һөргөн.&lt;ref name=&quot;Сёстры&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2005/05/12/rodstvo.html Плата за родство. Сестра маршала Тухачевского 16 лет провела в неволе]&lt;/ref&gt;
* Апаһы Елизаветаның ире, Арватов, Юрий Игнатьевич — атып үлтереү.
* Апаһы Ольга — лагерь, һөргөн&lt;ref name=&quot;Сёстры&quot; /&gt;.
* Апаһы Ольганың ире — лагерь.
* Апаһы Мария — лагерь, һөргөн&lt;ref name=&quot;Сёстры&quot; /&gt;.
* Апаһы Марияның ире — атып үлтереү.
* Апаһы Марияның ҡыҙы — һөргөн.&lt;ref&gt;Там же, с. 526&lt;/ref&gt;
* Апаһы Софья — һөргөн.
* Апаһы Наталья — Ростова фамилияһын алып, репрессияларға эләкмәгән берҙән-бер туғаны&lt;ref&gt;Ю. В. Примаков. Их водила молодость в сабельный поход // Киевские ведомости 27.03.2002.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         = Ларин М. Ю., Хватов А. В.
 | часть         = 
 | заглавие      = Неизвестные войны России
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = Дом Славянской книги
 | год           = 2012
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | isbn          = 978-5-91503-199-8
}}
* {{книга|автор=Грызун В.|заглавие=Как Виктор Суворов сочинял историю|место=М.|ссылка=http://books.google.com/books?id=biO4K0lFOLoC&amp;lpg=PP1&amp;hl=ru&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=[[Олма медиа групп]]|год=2003|страниц=606|isbn=5-224-04373-5|ref=Грызун}}
* {{книга|автор= [[Иванов Валентин Михайлович|Иванов В. М.]]|заглавие= Маршал М. Н. Тухачевский |серия= Советские полководцы и военачальники|издание =2 |место= М.|издательство=[[Воениздат]] |год= 1990|страниц= 320|isbn= 5-203-00571-0}}
* {{книга
|автор = [[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. З.]]
|заглавие = Война и мир Михаила Тухачевского 
|серия = Диалог
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = Огонёк; [[Время (издательство)|Время]]
|год = 2005
|страниц = 576
|isbn = 5-89947-007-0
|тираж = 3000
|ref = Кантор
}}
* ''[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]'' «В Красной армии не изжит крестьянский уклон». Реакция военных на коллективизацию // История в подробностях, 2011, № 10(16). — С. 78-85.
* {{Книга:Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья}}
* ''[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]'' «Заговор маршалов» был выдуман в Париже? (Точки зрения. Суждения. Версии) // [[Военно-исторический журнал]], 2013, № 5. — С. 51-54.
* {{книга
|автор = [[Минаков, Сергей Тимофеевич|Минаков С. Т.]]
|заглавие = Сталин и его маршал
|серия = Русские тайны
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = [[Яуза (издательство)|Яуза]], [[Эксмо]]
|год = 2004
|страниц = 640
|isbn  = 5-699-05916-4
|тираж = 5000
|ref = Минаков
}}
* {{книга|автор=Помогайбо А. А.|заглавие=Вырванный меч империи 1925—1940 гг|место=М.|издательство=Вече|год=2006|страниц=574|isbn=5-9533-1336-5|ref=Помогайбо}}
* ''[[Соколов, Борис Вадимович|Соколов Б. В.]]'' Михаил Тухачевский: жизнь и смерть «Красного маршала». — [[Смоленск]]: Русич, 1999. — 512 с. — (Мир в войнах) — ISBN 5-88590-956-3
* ''Соколов Б. В.'' Тухачевский. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2008. — 448 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]. Вып. № 1304 (1104)) — ISBN 978-5-235-03057-2
* {{Книга:Трагедия полководцев|98—132}}

== Һылтанмалар ==
{{Викицитатник|Михаил Николаевич Тухачевский}}
{{Викитека-текст|ru|Справка комиссии президиума ЦК КПСС|Справка комиссии Президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому…»}}
{{викитека|Подавление Тамбовского восстания}}
* ''Соколов Б. В.'' [http://militera.lib.ru/bio/sokolov/index.html Тухачевский: Жизнь и смерть красного маршала]
* ''Арзаканян М. Ц.'' [http://august-1914.ru/arzakanyan.html Шарль де Голль и Михаил Тухачевский // Вопросы истории. 2008. № 3. — «Август 1914-го…» Сайт Юрия Бахурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504142117/http://august-1914.ru/arzakanyan.html |date=2011-05-04 }}
* ''Краснояров В. А.'' [http://www.kronshtadt.org/tabl/likvidator5.doc Ликвидатор Тухачевский М. Н. Бумеранг возвращается.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031230136/http://www.kronshtadt.org/tabl/likvidator5.doc |date=2014-10-31 }}
* [http://tukhachevsky.ru/ М. Н. Тухачевский. Персональный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401163347/http://tukhachevsky.ru/ |date=2017-04-01 }}
* ''[[Самуэльсон, Леннарт|Самуэльсон Л]]''. [http://militera.lib.ru/research/samuelson_l/index.html Красный колосс. Становление военно-промышленного комплекса СССР. 1921—1941]. — {{М.}}: АИРО-ХХ, 2001. — 296 с.
* [http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=58368 «Советская Россия» — ВЕТЕР ИСТОРИИ ВСЕ РАЗВЕЕТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203423/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=58368 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61079 Записка Л. З. Мехлиса И. В. Сталину с приложением проекта передовой о суде над группой М. Н. Тухачевского]
* [http://www.penzainform.ru/news/social/2013/02/16/za_pamyatnikom_tuhachevskomu_v_sele_vrazhskom_sledyat_lish_istoriki.html За памятником Тухачевскому в селе Вражском следят лишь историки]
* {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/tukhachevskiy-mikhail-nikolaevich/|title=Тухачевский Михаил Николаевич|author=Ганин А.В|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HQNieaYU|archivedate=2013-06-16}}
{{Начальники Генштаба России}}
{{Командующие в Гражданской войне в России}}
{{Маршалы Советского Союза}}

{{Командующие Ленинградским военным округом}}
{{нормативный контроль}}

[[Категория:Выпускники Первой Пензенской гимназии]]
[[Категория:Выпускники Первого Московского кадетского корпуса]]
[[Категория:Участники Первой мировой войны]]
[[Категория:Командующие фронтами РККА в Гражданской войне]]
[[Категория:Семёновсылар]]
[[Категория:Царские офицеры на службе в РККА]]
[[Категория:Начальники Генерального штаба Советской армии]]
[[Категория:Военнопленные Российской империи]]
[[Категория:Бежавшие из плена]]
[[Категория:СССР мемуарсылары]]
[[Категория:Хәрби теоретиктар]]
[[Категория:Награждённые почётным революционным оружием]]
[[Категория:Командующие Ленинградским военным округом]]
[[Категория:Командующие Белорусским военным округом]]
[[Категория:Члены Военного совета при народном комиссаре обороны СССР]]
[[Категория:Участники Советско-польской войны]]
[[Категория:Кандидаты в члены ЦК КПСС]]
[[Категория:Начальники Военной академии имени М. В. Фрунзе]]
[[Категория:Репрессированные военачальники]]
[[Категория:Казнённые военные]]
[[Категория:Расстрелянные в РСФСР]]
[[Категория:Посмертно реабилитированные]]
[[Категория:Реабилитированные в СССР]]</text>
      <sha1>iiakgd4rtp7whsjrogccz33r9ksvf0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәшһәд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127193</id>
    <revision>
      <id>1297728</id>
      <parentid>1275652</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32817" sha1="qyeccrzlcwmqtp3nodkvvfffsm6zsb2" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 май 2026}}
{{Ук}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Мешхед
 |оригинальное название   = &lt;big&gt;مشهد&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;
 |изображение             = Mashhad City in the morning.jpg
 |страна                  = Иран
 |герб                    = Логотип Мешхеда.png
 |флаг                    =
 |ширина герба            = 150   
 |ширина флага            = 
 |lat_deg= 36|lat_min= 18|lat_sec=25
 |lon_deg= 59|lon_min= 36|lon_sec=15
 |CoordAddon              =
 |CoordScale              = 
 |размер карты страны     = 250
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Остан
 |регион                  = Хөрәсән-Резәүи
 |регион в таблице        = Хөрәсән-Резәүи
 |вид района              = шахрестан
 |район                   = Мәшһәд
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      =
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Сейед Савлат Мортазави
 |дата основания          = 818
 |первое упоминание       =
 |прежние имена           = 
 |статус с                =
 |площадь                 = 327
 |вид высоты              = диңгеҙ кимәленән бейеклеге
 |высота центра НП        = 995
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 2 749 374
 |год переписи            = 2011
 |плотность               = 8 400
 |агломерация             = 4 455 000
 |национальный состав     = [[фарсылар]], [[төркмәндәр]], [[курдтар]] һ. б.
 |конфессиональный состав = мосолмандар
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +3:30
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +98 51
 |почтовый индекс         =
 |почтовые индексы        =
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Mashhad
 |сайт                    = http://www.e-mashhad.ir/
 |язык сайта              = fa
 |язык сайта 2            = 
}}
[[Файл:RezaShrine.jpg|thumb|250px|Имам Реза косене]]
'''Мәшһәд''' {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|произношение}} ({{lang-fa|مشهد}} — ''машһа́д'') — [[Иран]]дың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала; Хөрәсән-Резави провинцияһының административ үҙәге, Ирандың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы ([[Тәһран]]дан ҡала). Халҡы — 2749 мең кеше ([[2011 йыл|2011]]).


'''Мешхе́д'''&lt;ref&gt;{{словарь собственных имён русского языка|и=Мешхед}}&lt;/ref&gt; ({{lang-fa|مشهد}} {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|[mæʃˈhæd]}}) — второй по величине и численности населения (после [[Тегеран]]а) город [[Иран]]а, административный центр [[Провинции Ирана|остана]] (провинции) [[Хорасан-Резави]], один из главных священных городов для [[Мусульманин|мусульман]]-[[Шииты|шиитов]]&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;&gt;{{Книга|автор=Исмагил Гибадуллин|заглавие=Муртаза Мутаххари и Исламская революция в Иране|ссылка=https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC|издательство=Litres|год=2017|страниц=472|isbn=9785040534746|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115082822/https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC#v=onepage&amp;q=священный%20город%20шиитов%20мешхед&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;.

== История ==
{{main|История Мешхеда}}
На протяжении всей своей истории Мешхед имел значение важного политического, культурного и религиозного центра. В [[818 год]]у в деревне Санабад, возле [[Тус]]а, внезапно скончался 8-й шиитский имам [[Али ар-Рида|Али бен Муса ар-Рида]] (персидское — Имам Реза), зять халифа ал-Мамуна. По преданию, его отравил сын самого популярного из багдадских халифов [[Харун ар-Рашид|Харуна ар-Рашида]]. Место мученической гибели (по-арабски — машхад) Резы у мусульман весьма почитаемо, особенно у шиитов. На месте гробницы был позднее сооружён [[Мавзолей Имама Резы]]. Позднее деревушка Синабад, в период разрушения города Тус, стала расти и развиваться, превращаясь в [[город]] Машхад. Впервые слово «машхад» как название города было употреблено в [[X век]]е географом ал-Мукаддаси. А арабский путешественник Ибн Баттута в [[XIV век]]е писал о «городе Машхад ар-Рида».

Машхад является священным городом шиитов&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;/&gt;. В нём расположен [[Мавзолей Имама Резы]], особо почитаемого в Иране. Ежегодно Мешхед посещают около 20 миллионов паломников и туристов.

=== Монгольское вторжение: Ильханаты ===
[[Файл:Terken-Khatun-Captive-Initi.gif|left|[[Теркен-хатун|Туркан-хатун]], де-факто соправитель [[хорезмшах]]а [[Ала ад-Дин Мухаммед II|Мухаммеда II]], известная, как «королева турок», была захвачена монгольской армией.|thumb]]
Хотя некоторые считают, что именно после смерти ар-Рида город назывался Мешхад аль-Ридха (место мученичества аль-Ридхи), кажется, что Мешхед, как название места, впервые появляется у [[ал-Макдиси]], то есть, в последней трети [[X век]]а. Примерно в середине [[XIV век]]а, путешественник [[Ибн Баттута]] использует выражение «город Мешхед-аль-Рида». К концу [[Средневековье|средневековья]], название Нукан, которое всё ещё встречается на монетах [[Государство Хулагуидов|Ильханата]] первой половине XIV века, по-видимому, постепенно вытесняется аль-Машхадом или Мешхадом.

Уже в IX веке начинается [[паломничество]] к месту захоронения ар-Рида и к концу IX века на его могиле был построен купол, вокруг которого возникло множество зданий и базаров. В течение более чем тысячелетия своей истории город был несколько раз опустошен и восстановлен. В 1161 году Мешхед заняли турки-[[огузы]], но они пощадили священное место. Мешхед не считался великим городом, пока [[Армия Монгольской империи|монгольское нашествие]] в 1220 году, которое привело к разрушению многих крупных городов Хорасана, оставило Мешхед относительно нетронутым из-за могил имама Резы и Харуна аль-Рашида (останки последнего позже были вывезены и украдены)&lt;ref&gt;موسوي 1370, p. 40&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Игорь Семенов |заглавие=История и достопримечательности провинций Ирана |ссылка=https://books.google.ru/books?id=hQC7CwAAQBAJ&amp;pg=PT248&amp;lpg=PT248&amp;dq=харун+аль+рашид+мешхед+похоронен&amp;source=bl&amp;ots=sizNQ_rZI7&amp;sig=7O-8KhPgHe_ln48IBiSLKMLKVL4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHxJLjj6jbAhUBuywKHcqpAMcQ6AEIYTAI#v=onepage&amp;q=харун%20аль%20рашид%20мешхед%20похоронен&amp;f=false |место=М. |издательство=[[Litres]] |год=2016 |страниц=320 |серия= |isbn=9785447457785}}&lt;/ref&gt;. Таким образом, оставшиеся в живых после монгольской резни мигрировали в Мешхед.

Единственное известное блюдо из Мешхеда, «Шолех Машхади» (شله مشهدی) или «Шолех», восходит к эпохе монгольского вторжения, считается, что его готовят с любой доступной пищей (основными ингредиентами являются мясо, зерно и обильные специи) и называется, по-видимому, монгольским словом&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |title=Archived copy |access-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511182451/http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |archive-date=2017-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|title=زبان و ادبیات ترکان خراسان - غذاهای سنتی گریوان|website=salariyan.blogfa.com|access-date=2018-05-28|archive-date=2018-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215413/http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Когда путешественник [[Ибн Баттута]] посетил город в 1333 году, он сообщил, что это большой город с обильными фруктовыми садами, с потоками и мельницами. Великолепный купол украшает  мавзолей, стены которого украшены цветными плитками.

=== [[Тимуридская империя]] ===
Похоже, что значение Санабад-Мешхеда постоянно возрастало с ростом славы его святилища и упадка Туса, который получил смертельный удар в 1389 году от [[Миран-шах|Миран Шаха]], сына [[Тамерлан]]а и наместника Хорасана. Когда монгольский правитель, который управлял этим местом, восстал и попытался добиться независимости, Миран Шах был отправлен против него его отцом. Тус взяли штурмом после осады, растянувшейся на несколько месяцев, разграбили и разрушили до основания; при этом были убиты 10 000 жителей. Те, кто избежал уничтожения, поселились в приюте святилища Алида. Тус отныне был оставлен, и Мешхед стал столицей региона.

Позже, во время правления [[Тимуриды|тимурида]] [[Шахрух|Шахруха Мирзы]], Мешхед стал одним из главных городов царства. В 1418 году его жена [[Гаухаршад бегим]] финансировала строительство рядом со святыней [[Мечеть|мечети]], которая известна теперь как [[Мечеть Гохаршад]]. Мечеть XV века остается относительно неповрежденной до наших дней.

== Транспорт ==
=== Авиация ===
Мешхед является одним из крупнейших транспортных узлов Ирана. В юго-восточной части города находится один из крупнейших и самых загруженных аэропортов Ирана — [[Мешхед (аэропорт)|международный аэропорт «Мешхед»]], годовой пассажиропоток которого составляет более 10 миллионов человек (2017). Наряду с другими аэропортами Ирана, принимает как внутренние так и международные рейсы.

=== Железные дороги ===
Через Мешхед проходит также [[железная дорога]], в городе расположена [[Железнодорожная станция Мешхеда|железнодорожная станция]]. Мешхедский железнодорожный узел является крупнейшим железнодорожным узлом на северо-востоке Ирана. Железными дорогами Мешхед связан со столицей — [[Тегеран]]ом на западе, [[Серахс]]ом ([[Туркменистан]]) на востоке и [[Бафк]]ом ([[Йезд (остан)|остан Йезд]]) на юге. Все железнодорожные составы, следующие из стран [[Средняя Азия|Средней Азии]] в Иран и обратно, проходят через Мешхед.

=== Автомобильное сообщение ===
Помимо линий обычного автобуса работают также линии [[Скоростной автобусный транспорт|скоростного автобуса]] (BRT).

=== Общественный городской транспорт ===
По Мешхеду из видов городского общественного транспорта курсируют автобусы, частные и государственные службы такси, а также [[Мешхедский метрополитен]], открытый в 2011 году и имеющий две линии с 32 станциями, протяженностью 34 км.
&lt;gallery&gt;

BRT line - Mashhad 01.jpg|Линия скоростного автобуса
Imam Reza Bus Station (2).jpg|Автобусная станция «Имам Реза»
Mashhad Metro (Basij Station).jpg|Мешхедский метрополитен
Mashhad entrance at the end of Nouroz holidays 05.jpg|Платные шоссе в Мешхеде
Cable Intersection - Imam Hossein sq - Mashhad.jpg|Автомобильные развязки
&lt;/gallery&gt;

== География и климат ==
[[Файл:Kang, Razavi Khorasan Iran (1).jpg|thumb|right|Пригороды Мешхеда]]
Площадь города и его окрестностей превышает 270 км². Он расположен приблизительно в 900 км от [[Тегеран]]а. Находится недалеко от горных местностей Хезер-Дарре и Гаре-Даг на высоте приблизительно 980 метров. Самая высокая температура — 50,2&amp;nbsp;°C.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 80%
 | Положение = center
 | Место_род = Мешхеда
 | Источник  = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40745.php World Climate]

 | Янв_ср = -0.0            | Янв_ср_осад = 32.6
 | Фев_ср = 2.3            | Фев_ср_осад = 34.5
 | Мар_ср = 7.7            | Мар_ср_осад = 55.5
 | Апр_ср = 23.2            | Апр_ср_осад = 45.4
 | Май_ср = 28.6            | Май_ср_осад = 27.2
 | Июн_ср = 33.5            | Июн_ср_осад = 4
 | Июл_ср = 37.2            | Июл_ср_осад = 1.1
 | Авг_ср = 34.8            | Авг_ср_осад = 0.7
 | Сен_ср = 23.8            | Сен_ср_осад = 2.1
 | Окт_ср = 13.4            | Окт_ср_осад = 8
 | Ноя_ср = 7.7            | Ноя_ср_осад = 16.1
 | Дек_ср = 2.6            | Дек_ср_осад = 24.3
 | Год_ср = 20.5            | Год_ср_осад = 251.5

 | Янв_ср_мин = -5.1        | Янв_ср_макс = 6.7
 | Фев_ср_мин = -2.9        | Фев_ср_макс = 8.6
 | Мар_ср_мин = 2.3        | Мар_ср_макс = 14.1
 | Апр_ср_мин = 13.4        | Апр_ср_макс = 32.1
 | Май_ср_мин = 18.9        | Май_ср_макс = 38.6
 | Июн_ср_мин = 24.2        | Июн_ср_макс = 40.6
 | Июл_ср_мин = 27.2        | Июл_ср_макс = 41.2
 | Авг_ср_мин = 26.2        | Авг_ср_макс = 40.7
 | Сен_ср_мин = 17.4        | Сен_ср_макс = 39.3
 | Окт_ср_мин = 5.4        | Окт_ср_макс = 22.0
 | Ноя_ср_мин = 1.3        | Ноя_ср_макс = 15.8
 | Дек_ср_мин = -2.7        | Дек_ср_макс = 9.6
 | Год_ср_мин = 6.4        | Год_ср_макс = 25.8

 | Янв_а_мин =          | Янв_а_макс = 
 | Фев_а_мин =          | Фев_а_макс = 
 | Мар_а_мин =          | Мар_а_макс = 
 | Апр_а_мин =          | Апр_а_макс = 
 | Май_а_мин =          | Май_а_макс = 
 | Июн_а_мин =          | Июн_а_макс = 
 | Июл_а_мин =          | Июл_а_макс = 
 | Авг_а_мин =          | Авг_а_макс = 
 | Сен_а_мин =          | Сен_а_макс = 
 | Окт_а_мин =          | Окт_а_макс = 
 | Ноя_а_мин =          | Ноя_а_макс = 
 | Дек_а_мин =          | Дек_а_макс = 
 | Год_а_мин =          | Год_а_макс =

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
|Янв_влажн=75|Фев_влажн=73|Мар_влажн=69|Апр_влажн=62|Май_влажн=50|Июн_влажн=37|Июл_влажн=34|Авг_влажн=33|Сен_влажн=37|Окт_влажн=49|Ноя_влажн=63|Дек_влажн=73|Год_осад=|Год_влажн=54}}
&lt;/div&gt;

== Население ==
=== Численность населения ===
Мешхед является вторым по численности населения городом [[Иран]]а после столицы — [[Тегеран]]а. По состоянию на 2018 год в Мешхеде проживает более 3 миллионов человек, а в так называемой мешхедской агломерации более 3 миллионов 400 тысяч человек. Мешхед является одним из самых быстро растущих городов Ирана, и одним из самых привлекательных городов для переезда для граждан из других частей этой страны. Ежегодно город посещают более 20 миллионов паломников и туристов.

=== Национальный состав ===
В национальном составе города преобладают [[персы]]. В городе также имеются значительные диаспоры [[Туркмены|туркмен]], [[Курды|курдов]] и [[Хорасанские тюрки|хорасанских тюрков]]. Также в городе проживают [[азербайджанцы]], [[арабы]], [[чараймаки]]. Мешхед является одним из главных центров афганской диаспоры в Иране. В Мешхед переезжают в поисках работы и лучшей жизни мигранты и иммигранты из [[Афганистан]]а. Из-за этого, в городе также имеются достаточно многочисленные диаспоры афганских [[Таджики|таджиков]], [[Узбеки|узбеков]], [[Туркмены|туркмен]], [[Хазарейцы|хазарейцев]] и [[Пуштуны|пуштун]]. В городе также имеется небольшое количество мигрантов и иммигрантов из [[Пакистан]]а и [[Ирак]]а.

=== Языки ===
Официальным и самым распространенным языком в Мешхеде является [[Персидский язык|персидский]]. В Мешхеде среди коренных жителей города распространен так называемый мешхедский го́вор, который некоторыми лингвистами считается одним из диалектов персидского языка, называемый ''машади́''. ''Машади́'' немного отличается от литературного персидского языка, а также от тегеранского диалекта или го́вора, и больше схож с [[герат]]ским диалектом или го́вором языка [[дари]], который распространен на северо-западе [[Афганистан]]а&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|title=Overlooking dialect associated with forgetting identity: academic|date=2008-08-23|publisher=|access-date=2018-09-23|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714180706/https://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а также схож в произношении с [[Таджикский язык|таджикским языком]]. Из-за своего архаичного произношения по сравнению с литературным персидским или тегеранским говором, ''машади́'' в последние годы выходит из употребления среди мешхедской молодежи, так как в остальном Иране, и особенно в Тегеране люди с насмешкой относятся к говору ''машади́'', считая его деревенщиной, а также языком афганцев. Этому во многом способствуют также иранские СМИ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|url-status=dead|title=روزنامه مردم مشهد ، شهرآرا|website=shahrara.com|access-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185923/http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|archive-date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;
. В диалекте ''машади́'', название города Мешхед произносится как ''Маша́д'', а не ''Машха́д'' как в остальном Иране.

В Мешхеде помимо персидского языка также распространены [[Туркменский язык|туркменский]], [[Курдский язык|курдский]], [[Хорасанско-тюркский язык|хорасанско-тюркский]], [[дари]], [[Хорасанский диалект арабского языка|хорасанский диалект арабского]], [[Азербайджанский язык|азербайджанский]], [[Узбекский язык|узбекский]], [[Хазара|хазарейский]], [[пушту]] и другие. Из европейских языков наибольшей популярностью пользуется [[английский язык]], и им владеет значительное количество мешхедской молодежи, а также работники в сфере [[туризм]]а. Также некоторую популярность имеет [[французский язык]].

== Образование ==
[[Файл:OLOOM1.JPG|thumb|Один из корпусов Мешхедского университета]]
Мешхед является одним из главных образовательных центров Ирана. В городе функционируют множество крупных и престижных высших образовательных учреждений, как светских, так и религиозных. Крупнейшим высшим образовательным учреждением Мешхеда является [[Мешхедский университет имени Фирдоуси]] — один из крупнейших и престижнейших университетов Ирана. Другие университеты города: [[Мешхедский университет медицинских наук]], [[Саджадский университет технологий]], Мешхедский университет науки и новых технологий имени Гульбахара, Мешхедский международный университет имени Имама Резы.

== Туризм ==
В Мешхеде находится могила [[Фирдоуси]]. Она расположена в саду в 20 км от Мешхеда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|title=جاهای دیدنی مشهد به همراه تصاویر|date=۱۳۹۵-۰۵-۳۱T۰۹:۰۰:۱۶+۰۴:۳۰|publisher=سیر و گشت|lang=fa|access-date=2019-01-01|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101102209/http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
Мешхед — один из самых спортивных городов Ирана. В городе базируются ряд [[футбол]]ьных, [[мини-футбол]]ьных, [[баскетбол]]ьных, [[волейбол]]ьных и других общеспортивных клубов.

=== Футбол ===
В городе существует несколько футбольных клубов. Самые сильные и известные среди них «[[Падиде (футбольный клуб)|Падидех]]» и «[[Сиях Джамеган (футбольный клуб)|Сиях Джамеган]]», которые играют в высшем футбольном дивизионе Ирана — [[Про-лига Персидского залива|Про-лиге Персидского залива]]. В городе также базируются ещё два футбольных клуба — «[[Абумуслим (футбольный клуб)|Абумуслим]]» и «[[Паям (футбольный клуб)|Паям]]», которые выступат в {{iw|Лига 3 (Иран)|четвёртом футбольном дивизионе Ирана|en|League 3 (Iran)}}. Несмотря на участие двух последних упомянутых клубов в столь низком дивизионе, именно противостояние между этими двумя клубами имеет статус «{{iw|Мешхедское дерби|Мешхедского дерби|en|Mashhad derby}}», история которого начинается с начала [[1980-е годы|1980-х]] годов, когда «Абумуслим» и «Паям» были сильнейшими клубами Мешхеда и входили в число сильнейших в Иране. Противостояние между «Падидех» и «Сиях Джамеган» имеет название «Нового мешхедского дерби». В городе также базируются ещё несколько футбольных клубов, которые участвуют в региональном чемпионате остана Хорасан-Резави.

== География ==

== Тарихы ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Мәшһәд (ерләү урыны)]]

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* {{cite web |title = Официальная страница |url = http://www.mashhad.ir/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |archive-date = 2007-06-09 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Коллективная молитва и проповедь в мавзолее Имама Ризы, Мешхед |url = http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-url = 
* [http://www.mashhad.ir Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |date=2007-06-09 }}
* https://web.archive.org/web/20110722015019/http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-date = 2011-07-22 |url-status = dead }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Исфахан]]|after=[[Шираз]]|years=1736-1747}}
{{end box}}
{{Иран остандарының административ үҙәктәре}}

[[Категория:Мәшһәд|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Иран ҡалалары]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Шығыйҙарҙың изге ҡалалары]]
[[Категория:Искәндәр Зөлҡәрнәй нигеҙ һалған ҡалалар]]
[[Категория:Исламдың изге ҡалалары]]
[[Категория:Города Хөрәсән-Резәүи ҡалалары]]</text>
      <sha1>qyeccrzlcwmqtp3nodkvvfffsm6zsb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297729</id>
      <parentid>1297728</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29609" sha1="8l9v393vvt5aks5863042iieddd48wd" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 май 2026}}
[[Файл:RezaShrine.jpg|thumb|250px|Имам Реза кәшәнәһе]]
'''Мәшһәд'''&lt;ref&gt;{{словарь собственных имён русского языка|и=Мешхед}}&lt;/ref&gt; ({{lang-fa|مشهد}} {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|[mæʃˈhæd]}})  {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|произношение}} ({{lang-fa|مشهد}} — ''машһа́д'') — [[Иран]]дың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала; 
[[Хөрәсән-Резәүи]] провинцияһының административ үҙәге, Ирандың ҙурлығы һәм халыҡ һаны буйынса ([[Тәһран]]дан ҡала) икенсе ҡалаһы, шиғый мосолмандарының төп изге ҡалаларының береһе. Халҡы — 2749 мең кеше ([[2011 йыл|2011]])&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;&gt;{{Книга|автор=Исмагил Гибадуллин|заглавие=Муртаза Мутаххари и Исламская революция в Иране|ссылка=https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC|издательство=Litres|год=2017|страниц=472|isbn=9785040534746|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115082822/https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC#v=onepage&amp;q=священный%20город%20шиитов%20мешхед&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{main|История Мешхеда}}
На протяжении всей своей истории Мешхед имел значение важного политического, культурного и религиозного центра. В [[818 год]]у в деревне Санабад, возле [[Тус]]а, внезапно скончался 8-й шиитский имам [[Али ар-Рида|Али бен Муса ар-Рида]] (персидское — Имам Реза), зять халифа ал-Мамуна. По преданию, его отравил сын самого популярного из багдадских халифов [[Харун ар-Рашид|Харуна ар-Рашида]]. Место мученической гибели (по-арабски — машхад) Резы у мусульман весьма почитаемо, особенно у шиитов. На месте гробницы был позднее сооружён [[Мавзолей Имама Резы]]. Позднее деревушка Синабад, в период разрушения города Тус, стала расти и развиваться, превращаясь в [[город]] Машхад. Впервые слово «машхад» как название города было употреблено в [[X век]]е географом ал-Мукаддаси. А арабский путешественник Ибн Баттута в [[XIV век]]е писал о «городе Машхад ар-Рида».

Машхад является священным городом шиитов&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;/&gt;. В нём расположен [[Мавзолей Имама Резы]], особо почитаемого в Иране. Ежегодно Мешхед посещают около 20 миллионов паломников и туристов.

=== Монголдарҙың баҫып инеүе: Ильханаттар ===
[[Файл:Terken-Khatun-Captive-Initi.gif|left|[[Теркен-хатун|Туркан-хатун]], де-факто соправитель [[хорезмшах]]а [[Ала ад-Дин Мухаммед II|Мухаммеда II]], известная, как «королева турок», была захвачена монгольской армией.|thumb]]
Хотя некоторые считают, что именно после смерти ар-Рида город назывался Мешхад аль-Ридха (место мученичества аль-Ридхи), кажется, что Мешхед, как название места, впервые появляется у [[ал-Макдиси]], то есть, в последней трети [[X век]]а. Примерно в середине [[XIV век]]а, путешественник [[Ибн Баттута]] использует выражение «город Мешхед-аль-Рида». К концу [[Средневековье|средневековья]], название Нукан, которое всё ещё встречается на монетах [[Государство Хулагуидов|Ильханата]] первой половине XIV века, по-видимому, постепенно вытесняется аль-Машхадом или Мешхадом.

Уже в IX веке начинается [[паломничество]] к месту захоронения ар-Рида и к концу IX века на его могиле был построен купол, вокруг которого возникло множество зданий и базаров. В течение более чем тысячелетия своей истории город был несколько раз опустошен и восстановлен. В 1161 году Мешхед заняли турки-[[огузы]], но они пощадили священное место. Мешхед не считался великим городом, пока [[Армия Монгольской империи|монгольское нашествие]] в 1220 году, которое привело к разрушению многих крупных городов Хорасана, оставило Мешхед относительно нетронутым из-за могил имама Резы и Харуна аль-Рашида (останки последнего позже были вывезены и украдены)&lt;ref&gt;موسوي 1370, p. 40&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Игорь Семенов |заглавие=История и достопримечательности провинций Ирана |ссылка=https://books.google.ru/books?id=hQC7CwAAQBAJ&amp;pg=PT248&amp;lpg=PT248&amp;dq=харун+аль+рашид+мешхед+похоронен&amp;source=bl&amp;ots=sizNQ_rZI7&amp;sig=7O-8KhPgHe_ln48IBiSLKMLKVL4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHxJLjj6jbAhUBuywKHcqpAMcQ6AEIYTAI#v=onepage&amp;q=харун%20аль%20рашид%20мешхед%20похоронен&amp;f=false |место=М. |издательство=[[Litres]] |год=2016 |страниц=320 |серия= |isbn=9785447457785}}&lt;/ref&gt;. Таким образом, оставшиеся в живых после монгольской резни мигрировали в Мешхед.

Единственное известное блюдо из Мешхеда, «Шолех Машхади» (شله مشهدی) или «Шолех», восходит к эпохе монгольского вторжения, считается, что его готовят с любой доступной пищей (основными ингредиентами являются мясо, зерно и обильные специи) и называется, по-видимому, монгольским словом&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |title=Archived copy |access-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511182451/http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |archive-date=2017-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|title=زبان و ادبیات ترکان خراسان - غذاهای سنتی گریوان|website=salariyan.blogfa.com|access-date=2018-05-28|archive-date=2018-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215413/http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Когда путешественник [[Ибн Баттута]] посетил город в 1333 году, он сообщил, что это большой город с обильными фруктовыми садами, с потоками и мельницами. Великолепный купол украшает  мавзолей, стены которого украшены цветными плитками.

=== [[Тимуриҙар империяһы]] ===
Похоже, что значение Санабад-Мешхеда постоянно возрастало с ростом славы его святилища и упадка Туса, который получил смертельный удар в 1389 году от [[Миран-шах|Миран Шаха]], сына [[Тамерлан]]а и наместника Хорасана. Когда монгольский правитель, который управлял этим местом, восстал и попытался добиться независимости, Миран Шах был отправлен против него его отцом. Тус взяли штурмом после осады, растянувшейся на несколько месяцев, разграбили и разрушили до основания; при этом были убиты 10 000 жителей. Те, кто избежал уничтожения, поселились в приюте святилища Алида. Тус отныне был оставлен, и Мешхед стал столицей региона.

Позже, во время правления [[Тимуриды|тимурида]] [[Шахрух|Шахруха Мирзы]], Мешхед стал одним из главных городов царства. В 1418 году его жена [[Гаухаршад бегим]] финансировала строительство рядом со святыней [[Мечеть|мечети]], которая известна теперь как [[Мечеть Гохаршад]]. Мечеть XV века остается относительно неповрежденной до наших дней.

== Транспорт ==
=== Авиация ===
Мешхед является одним из крупнейших транспортных узлов Ирана. В юго-восточной части города находится один из крупнейших и самых загруженных аэропортов Ирана — [[Мешхед (аэропорт)|международный аэропорт «Мешхед»]], годовой пассажиропоток которого составляет более 10 миллионов человек (2017). Наряду с другими аэропортами Ирана, принимает как внутренние так и международные рейсы.

=== Тимер юлдар ===
Через Мешхед проходит также [[железная дорога]], в городе расположена [[Железнодорожная станция Мешхеда|железнодорожная станция]]. Мешхедский железнодорожный узел является крупнейшим железнодорожным узлом на северо-востоке Ирана. Железными дорогами Мешхед связан со столицей — [[Тегеран]]ом на западе, [[Серахс]]ом ([[Туркменистан]]) на востоке и [[Бафк]]ом ([[Йезд (остан)|остан Йезд]]) на юге. Все железнодорожные составы, следующие из стран [[Средняя Азия|Средней Азии]] в Иран и обратно, проходят через Мешхед.

=== Автомобиль бәйләнеше ===
Помимо линий обычного автобуса работают также линии [[Скоростной автобусный транспорт|скоростного автобуса]] (BRT).

=== Йәмәғәт ҡала транспорты ===
По Мешхеду из видов городского общественного транспорта курсируют автобусы, частные и государственные службы такси, а также [[Мешхедский метрополитен]], открытый в 2011 году и имеющий две линии с 32 станциями, протяженностью 34 км.
&lt;gallery&gt;

BRT line - Mashhad 01.jpg|Линия скоростного автобуса
Imam Reza Bus Station (2).jpg|Автобусная станция «Имам Реза»
Mashhad Metro (Basij Station).jpg|Мешхедский метрополитен
Mashhad entrance at the end of Nouroz holidays 05.jpg|Платные шоссе в Мешхеде
Cable Intersection - Imam Hossein sq - Mashhad.jpg|Автомобильные развязки
&lt;/gallery&gt;

== Географияһы һәм климаты ==
[[Файл:Kang, Razavi Khorasan Iran (1).jpg|thumb|right|Пригороды Мешхеда]]
Площадь города и его окрестностей превышает 270 км². Он расположен приблизительно в 900 км от [[Тегеран]]а. Находится недалеко от горных местностей Хезер-Дарре и Гаре-Даг на высоте приблизительно 980 метров. Самая высокая температура — 50,2&amp;nbsp;°C.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 80%
 | Положение = center
 | Место_род = Мешхеда
 | Источник  = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40745.php World Climate]

 | Янв_ср = -0.0            | Янв_ср_осад = 32.6
 | Фев_ср = 2.3            | Фев_ср_осад = 34.5
 | Мар_ср = 7.7            | Мар_ср_осад = 55.5
 | Апр_ср = 23.2            | Апр_ср_осад = 45.4
 | Май_ср = 28.6            | Май_ср_осад = 27.2
 | Июн_ср = 33.5            | Июн_ср_осад = 4
 | Июл_ср = 37.2            | Июл_ср_осад = 1.1
 | Авг_ср = 34.8            | Авг_ср_осад = 0.7
 | Сен_ср = 23.8            | Сен_ср_осад = 2.1
 | Окт_ср = 13.4            | Окт_ср_осад = 8
 | Ноя_ср = 7.7            | Ноя_ср_осад = 16.1
 | Дек_ср = 2.6            | Дек_ср_осад = 24.3
 | Год_ср = 20.5            | Год_ср_осад = 251.5

 | Янв_ср_мин = -5.1        | Янв_ср_макс = 6.7
 | Фев_ср_мин = -2.9        | Фев_ср_макс = 8.6
 | Мар_ср_мин = 2.3        | Мар_ср_макс = 14.1
 | Апр_ср_мин = 13.4        | Апр_ср_макс = 32.1
 | Май_ср_мин = 18.9        | Май_ср_макс = 38.6
 | Июн_ср_мин = 24.2        | Июн_ср_макс = 40.6
 | Июл_ср_мин = 27.2        | Июл_ср_макс = 41.2
 | Авг_ср_мин = 26.2        | Авг_ср_макс = 40.7
 | Сен_ср_мин = 17.4        | Сен_ср_макс = 39.3
 | Окт_ср_мин = 5.4        | Окт_ср_макс = 22.0
 | Ноя_ср_мин = 1.3        | Ноя_ср_макс = 15.8
 | Дек_ср_мин = -2.7        | Дек_ср_макс = 9.6
 | Год_ср_мин = 6.4        | Год_ср_макс = 25.8

 | Янв_а_мин =          | Янв_а_макс = 
 | Фев_а_мин =          | Фев_а_макс = 
 | Мар_а_мин =          | Мар_а_макс = 
 | Апр_а_мин =          | Апр_а_макс = 
 | Май_а_мин =          | Май_а_макс = 
 | Июн_а_мин =          | Июн_а_макс = 
 | Июл_а_мин =          | Июл_а_макс = 
 | Авг_а_мин =          | Авг_а_макс = 
 | Сен_а_мин =          | Сен_а_макс = 
 | Окт_а_мин =          | Окт_а_макс = 
 | Ноя_а_мин =          | Ноя_а_макс = 
 | Дек_а_мин =          | Дек_а_макс = 
 | Год_а_мин =          | Год_а_макс =

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
|Янв_влажн=75|Фев_влажн=73|Мар_влажн=69|Апр_влажн=62|Май_влажн=50|Июн_влажн=37|Июл_влажн=34|Авг_влажн=33|Сен_влажн=37|Окт_влажн=49|Ноя_влажн=63|Дек_влажн=73|Год_осад=|Год_влажн=54}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
=== Халыҡ һаны ===
Мешхед является вторым по численности населения городом [[Иран]]а после столицы — [[Тегеран]]а. По состоянию на 2018 год в Мешхеде проживает более 3 миллионов человек, а в так называемой мешхедской агломерации более 3 миллионов 400 тысяч человек. Мешхед является одним из самых быстро растущих городов Ирана, и одним из самых привлекательных городов для переезда для граждан из других частей этой страны. Ежегодно город посещают более 20 миллионов паломников и туристов.

=== Милли составы ===
В национальном составе города преобладают [[персы]]. В городе также имеются значительные диаспоры [[Туркмены|туркмен]], [[Курды|курдов]] и [[Хорасанские тюрки|хорасанских тюрков]]. Также в городе проживают [[азербайджанцы]], [[арабы]], [[чараймаки]]. Мешхед является одним из главных центров афганской диаспоры в Иране. В Мешхед переезжают в поисках работы и лучшей жизни мигранты и иммигранты из [[Афганистан]]а. Из-за этого, в городе также имеются достаточно многочисленные диаспоры афганских [[Таджики|таджиков]], [[Узбеки|узбеков]], [[Туркмены|туркмен]], [[Хазарейцы|хазарейцев]] и [[Пуштуны|пуштун]]. В городе также имеется небольшое количество мигрантов и иммигрантов из [[Пакистан]]а и [[Ирак]]а.

=== Телдәре ===
Официальным и самым распространенным языком в Мешхеде является [[Персидский язык|персидский]]. В Мешхеде среди коренных жителей города распространен так называемый мешхедский го́вор, который некоторыми лингвистами считается одним из диалектов персидского языка, называемый ''машади́''. ''Машади́'' немного отличается от литературного персидского языка, а также от тегеранского диалекта или го́вора, и больше схож с [[герат]]ским диалектом или го́вором языка [[дари]], который распространен на северо-западе [[Афганистан]]а&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|title=Overlooking dialect associated with forgetting identity: academic|date=2008-08-23|publisher=|access-date=2018-09-23|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714180706/https://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а также схож в произношении с [[Таджикский язык|таджикским языком]]. Из-за своего архаичного произношения по сравнению с литературным персидским или тегеранским говором, ''машади́'' в последние годы выходит из употребления среди мешхедской молодежи, так как в остальном Иране, и особенно в Тегеране люди с насмешкой относятся к говору ''машади́'', считая его деревенщиной, а также языком афганцев. Этому во многом способствуют также иранские СМИ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|url-status=dead|title=روزنامه مردم مشهد ، شهرآرا|website=shahrara.com|access-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185923/http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|archive-date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;
. В диалекте ''машади́'', название города Мешхед произносится как ''Маша́д'', а не ''Машха́д'' как в остальном Иране.

В Мешхеде помимо персидского языка также распространены [[Туркменский язык|туркменский]], [[Курдский язык|курдский]], [[Хорасанско-тюркский язык|хорасанско-тюркский]], [[дари]], [[Хорасанский диалект арабского языка|хорасанский диалект арабского]], [[Азербайджанский язык|азербайджанский]], [[Узбекский язык|узбекский]], [[Хазара|хазарейский]], [[пушту]] и другие. Из европейских языков наибольшей популярностью пользуется [[английский язык]], и им владеет значительное количество мешхедской молодежи, а также работники в сфере [[туризм]]а. Также некоторую популярность имеет [[французский язык]].

== Мәғариф ==
[[Файл:OLOOM1.JPG|thumb|Один из корпусов Мешхедского университета]]
Мешхед является одним из главных образовательных центров Ирана. В городе функционируют множество крупных и престижных высших образовательных учреждений, как светских, так и религиозных. Крупнейшим высшим образовательным учреждением Мешхеда является [[Мешхедский университет имени Фирдоуси]] — один из крупнейших и престижнейших университетов Ирана. Другие университеты города: [[Мешхедский университет медицинских наук]], [[Саджадский университет технологий]], Мешхедский университет науки и новых технологий имени Гульбахара, Мешхедский международный университет имени Имама Резы.

== Туризм ==
В Мешхеде находится могила [[Фирдоуси]]. Она расположена в саду в 20 км от Мешхеда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|title=جاهای دیدنی مشهد به همراه تصاویر|date=۱۳۹۵-۰۵-۳۱T۰۹:۰۰:۱۶+۰۴:۳۰|publisher=سیر و گشت|lang=fa|access-date=2019-01-01|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101102209/http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
Мешхед — один из самых спортивных городов Ирана. В городе базируются ряд [[футбол]]ьных, [[мини-футбол]]ьных, [[баскетбол]]ьных, [[волейбол]]ьных и других общеспортивных клубов.

=== Футбол ===
В городе существует несколько футбольных клубов. Самые сильные и известные среди них «[[Падиде (футбольный клуб)|Падидех]]» и «[[Сиях Джамеган (футбольный клуб)|Сиях Джамеган]]», которые играют в высшем футбольном дивизионе Ирана — [[Про-лига Персидского залива|Про-лиге Персидского залива]]. В городе также базируются ещё два футбольных клуба — «[[Абумуслим (футбольный клуб)|Абумуслим]]» и «[[Паям (футбольный клуб)|Паям]]», которые выступат в {{iw|Лига 3 (Иран)|четвёртом футбольном дивизионе Ирана|en|League 3 (Iran)}}. Несмотря на участие двух последних упомянутых клубов в столь низком дивизионе, именно противостояние между этими двумя клубами имеет статус «{{iw|Мешхедское дерби|Мешхедского дерби|en|Mashhad derby}}», история которого начинается с начала [[1980-е годы|1980-х]] годов, когда «Абумуслим» и «Паям» были сильнейшими клубами Мешхеда и входили в число сильнейших в Иране. Противостояние между «Падидех» и «Сиях Джамеган» имеет название «Нового мешхедского дерби». В городе также базируются ещё несколько футбольных клубов, которые участвуют в региональном чемпионате остана Хорасан-Резави.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Мәшһәд (ерләү урыны)]]

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* {{cite web |title = Официальная страница |url = http://www.mashhad.ir/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |archive-date = 2007-06-09 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Коллективная молитва и проповедь в мавзолее Имама Ризы, Мешхед |url = http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-url = 
* [http://www.mashhad.ir Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |date=2007-06-09 }}
* https://web.archive.org/web/20110722015019/http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-date = 2011-07-22 |url-status = dead }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Исфахан]]|after=[[Шираз]]|years=1736-1747}}
{{end box}}
{{Иран остандарының административ үҙәктәре}}

[[Категория:Мәшһәд|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Иран ҡалалары]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Шығыйҙарҙың изге ҡалалары]]
[[Категория:Искәндәр Зөлҡәрнәй нигеҙ һалған ҡалалар]]
[[Категория:Исламдың изге ҡалалары]]
[[Категория:Города Хөрәсән-Резәүи ҡалалары]]</text>
      <sha1>8l9v393vvt5aks5863042iieddd48wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297734</id>
      <parentid>1297729</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29454" sha1="ke6kffmk7fifaqgtyvlik8ms7d0pfr8" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 май 2026}}
[[Файл:RezaShrine.jpg|thumb|250px|Имам Реза кәшәнәһе]]
'''Мәшһәд'''&lt;ref&gt;{{словарь собственных имён русского языка|и=Мешхед}}&lt;/ref&gt; ({{lang-fa|مشهد}} {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|[mæʃˈhæd]}})  {{audio|Fa-ir-mashhad_(1).ogg|произношение}} ({{lang-fa|مشهد}} — ''машһа́д'') — [[Иран]]дың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала; 
[[Хөрәсән-Резәүи]] провинцияһының административ үҙәге, Ирандың ҙурлығы һәм халыҡ һаны буйынса ([[Тәһран]]дан ҡала) икенсе ҡалаһы, шиғый мосолмандарының төп изге ҡалаларының береһе. Халҡы — 2749 мең кеше ([[2011 йыл|2011]])&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;&gt;{{Книга|автор=Исмагил Гибадуллин|заглавие=Муртаза Мутаххари и Исламская революция в Иране|ссылка=https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC|издательство=Litres|год=2017|страниц=472|isbn=9785040534746|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115082822/https://books.google.ru/books?id=6jW-DgAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;dq=%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D1%88%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%85%D0%B5%D0%B4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZ6piQi6jbAhUlJ5oKHVEYAxsQ6AEINDAC#v=onepage&amp;q=священный%20город%20шиитов%20мешхед&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{main|История Мешхеда}}
Үҙенең бөтә тарихы дауамында Мәшһәд мөһим сәйәси, мәҙәни һәм дини үҙәк әһәмиәтенә эйә була. [[818 йыл]]да [[Тус]] янындағы Санабад ауылында 8-се шиғый имамы [[Али ар-Рида|Әли бен Муса әр-Рида]] (фарсы исеме — Имам Реза), хәлифә Әл-Мәмүндең кейәүе ҡапыл вафат була. Риүәйәт буйынса, уны Бағдад хәлифәләренең иң популяр улы Һарун әр-Рәшит ағыулаған. Резаның  ғазаплы үлем урыны (ғәрәпсә машхад) мосолмандарҙа, бигерәк тә шиғыйҙарҙа, бик хөрмәтле. Һуңыраҡ ҡәбер урынында [[Имам Реза Мавзолейы]] төҙөлә. Һуңыраҡ, Тус ҡалаһы емерелгән осорҙа, Синабад ауылы үҫә һәм үҫешә башлап, Мәшхәд [[ҡала]]һына әүерелә. «Мәшхәд» һүҙен ҡала исеме булараҡ беренсе тапҡыр [[X быуат]]та географ әл-Мөҡәддәси ҡуллана. Ә ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута [[XIV быуат]]та «Мәшхәд әр-рида ҡалаһы» тураһында яҙа.

Мәшхәд шиғыйҙарҙың изге ҡалаһы һанала&lt;ref name=&quot;Гибадуллин&quot;/&gt;. Унда Иранда айырыуса хөрмәт ителгән [[Имам Реза Мавзолейы]] урынлашҡан. Йыл һайын Мәшһәдкә 20 миллионға яҡын хажи һәм турист килә.

=== Монголдарҙың баҫып инеүе: Илханаттар ===
[[Файл:Terken-Khatun-Captive-Initi.gif|left|[[Теркен-хатун|Туркан-хатун]], де-факто соправитель [[хорезмшах]]а [[Ала ад-Дин Мухаммед II|Мухаммеда II]], известная, как «королева турок», была захвачена монгольской армией.|thumb]]
Хотя некоторые считают, что именно после смерти ар-Рида город назывался Мешхад аль-Ридха (место мученичества аль-Ридхи), кажется, что Мешхед, как название места, впервые появляется у [[ал-Макдиси]], то есть, в последней трети [[X век]]а. Примерно в середине [[XIV век]]а, путешественник [[Ибн Баттута]] использует выражение «город Мешхед-аль-Рида». К концу [[Средневековье|средневековья]], название Нукан, которое всё ещё встречается на монетах [[Государство Хулагуидов|Ильханата]] первой половине XIV века, по-видимому, постепенно вытесняется аль-Машхадом или Мешхадом.

Уже в IX веке начинается [[паломничество]] к месту захоронения ар-Рида и к концу IX века на его могиле был построен купол, вокруг которого возникло множество зданий и базаров. В течение более чем тысячелетия своей истории город был несколько раз опустошен и восстановлен. В 1161 году Мешхед заняли турки-[[огузы]], но они пощадили священное место. Мешхед не считался великим городом, пока [[Армия Монгольской империи|монгольское нашествие]] в 1220 году, которое привело к разрушению многих крупных городов Хорасана, оставило Мешхед относительно нетронутым из-за могил имама Резы и Харуна аль-Рашида (останки последнего позже были вывезены и украдены)&lt;ref&gt;موسوي 1370, p. 40&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Игорь Семенов |заглавие=История и достопримечательности провинций Ирана |ссылка=https://books.google.ru/books?id=hQC7CwAAQBAJ&amp;pg=PT248&amp;lpg=PT248&amp;dq=харун+аль+рашид+мешхед+похоронен&amp;source=bl&amp;ots=sizNQ_rZI7&amp;sig=7O-8KhPgHe_ln48IBiSLKMLKVL4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHxJLjj6jbAhUBuywKHcqpAMcQ6AEIYTAI#v=onepage&amp;q=харун%20аль%20рашид%20мешхед%20похоронен&amp;f=false |место=М. |издательство=[[Litres]] |год=2016 |страниц=320 |серия= |isbn=9785447457785}}&lt;/ref&gt;. Таким образом, оставшиеся в живых после монгольской резни мигрировали в Мешхед.

Единственное известное блюдо из Мешхеда, «Шолех Машхади» (شله مشهدی) или «Шолех», восходит к эпохе монгольского вторжения, считается, что его готовят с любой доступной пищей (основными ингредиентами являются мясо, зерно и обильные специи) и называется, по-видимому, монгольским словом&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |title=Archived copy |access-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511182451/http://www.greentravelpioneers.com/tabid/261/Default.aspx |archive-date=2017-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|title=زبان و ادبیات ترکان خراسان - غذاهای سنتی گریوان|website=salariyan.blogfa.com|access-date=2018-05-28|archive-date=2018-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215413/http://salariyan.blogfa.com/post-95.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Когда путешественник [[Ибн Баттута]] посетил город в 1333 году, он сообщил, что это большой город с обильными фруктовыми садами, с потоками и мельницами. Великолепный купол украшает  мавзолей, стены которого украшены цветными плитками.

=== [[Тимуриҙар империяһы]] ===
Похоже, что значение Санабад-Мешхеда постоянно возрастало с ростом славы его святилища и упадка Туса, который получил смертельный удар в 1389 году от [[Миран-шах|Миран Шаха]], сына [[Тамерлан]]а и наместника Хорасана. Когда монгольский правитель, который управлял этим местом, восстал и попытался добиться независимости, Миран Шах был отправлен против него его отцом. Тус взяли штурмом после осады, растянувшейся на несколько месяцев, разграбили и разрушили до основания; при этом были убиты 10 000 жителей. Те, кто избежал уничтожения, поселились в приюте святилища Алида. Тус отныне был оставлен, и Мешхед стал столицей региона.

Позже, во время правления [[Тимуриды|тимурида]] [[Шахрух|Шахруха Мирзы]], Мешхед стал одним из главных городов царства. В 1418 году его жена [[Гаухаршад бегим]] финансировала строительство рядом со святыней [[Мечеть|мечети]], которая известна теперь как [[Мечеть Гохаршад]]. Мечеть XV века остается относительно неповрежденной до наших дней.

== Транспорт ==
=== Авиация ===
Мешхед является одним из крупнейших транспортных узлов Ирана. В юго-восточной части города находится один из крупнейших и самых загруженных аэропортов Ирана — [[Мешхед (аэропорт)|международный аэропорт «Мешхед»]], годовой пассажиропоток которого составляет более 10 миллионов человек (2017). Наряду с другими аэропортами Ирана, принимает как внутренние так и международные рейсы.

=== Тимер юлдар ===
Через Мешхед проходит также [[железная дорога]], в городе расположена [[Железнодорожная станция Мешхеда|железнодорожная станция]]. Мешхедский железнодорожный узел является крупнейшим железнодорожным узлом на северо-востоке Ирана. Железными дорогами Мешхед связан со столицей — [[Тегеран]]ом на западе, [[Серахс]]ом ([[Туркменистан]]) на востоке и [[Бафк]]ом ([[Йезд (остан)|остан Йезд]]) на юге. Все железнодорожные составы, следующие из стран [[Средняя Азия|Средней Азии]] в Иран и обратно, проходят через Мешхед.

=== Автомобиль бәйләнеше ===
Помимо линий обычного автобуса работают также линии [[Скоростной автобусный транспорт|скоростного автобуса]] (BRT).

=== Йәмәғәт ҡала транспорты ===
По Мешхеду из видов городского общественного транспорта курсируют автобусы, частные и государственные службы такси, а также [[Мешхедский метрополитен]], открытый в 2011 году и имеющий две линии с 32 станциями, протяженностью 34 км.
&lt;gallery&gt;

BRT line - Mashhad 01.jpg|Линия скоростного автобуса
Imam Reza Bus Station (2).jpg|Автобусная станция «Имам Реза»
Mashhad Metro (Basij Station).jpg|Мешхедский метрополитен
Mashhad entrance at the end of Nouroz holidays 05.jpg|Платные шоссе в Мешхеде
Cable Intersection - Imam Hossein sq - Mashhad.jpg|Автомобильные развязки
&lt;/gallery&gt;

== Географияһы һәм климаты ==
[[Файл:Kang, Razavi Khorasan Iran (1).jpg|thumb|right|Пригороды Мешхеда]]
Площадь города и его окрестностей превышает 270 км². Он расположен приблизительно в 900 км от [[Тегеран]]а. Находится недалеко от горных местностей Хезер-Дарре и Гаре-Даг на высоте приблизительно 980 метров. Самая высокая температура — 50,2&amp;nbsp;°C.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 80%
 | Положение = center
 | Место_род = Мешхеда
 | Источник  = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40745.php World Climate]

 | Янв_ср = -0.0            | Янв_ср_осад = 32.6
 | Фев_ср = 2.3            | Фев_ср_осад = 34.5
 | Мар_ср = 7.7            | Мар_ср_осад = 55.5
 | Апр_ср = 23.2            | Апр_ср_осад = 45.4
 | Май_ср = 28.6            | Май_ср_осад = 27.2
 | Июн_ср = 33.5            | Июн_ср_осад = 4
 | Июл_ср = 37.2            | Июл_ср_осад = 1.1
 | Авг_ср = 34.8            | Авг_ср_осад = 0.7
 | Сен_ср = 23.8            | Сен_ср_осад = 2.1
 | Окт_ср = 13.4            | Окт_ср_осад = 8
 | Ноя_ср = 7.7            | Ноя_ср_осад = 16.1
 | Дек_ср = 2.6            | Дек_ср_осад = 24.3
 | Год_ср = 20.5            | Год_ср_осад = 251.5

 | Янв_ср_мин = -5.1        | Янв_ср_макс = 6.7
 | Фев_ср_мин = -2.9        | Фев_ср_макс = 8.6
 | Мар_ср_мин = 2.3        | Мар_ср_макс = 14.1
 | Апр_ср_мин = 13.4        | Апр_ср_макс = 32.1
 | Май_ср_мин = 18.9        | Май_ср_макс = 38.6
 | Июн_ср_мин = 24.2        | Июн_ср_макс = 40.6
 | Июл_ср_мин = 27.2        | Июл_ср_макс = 41.2
 | Авг_ср_мин = 26.2        | Авг_ср_макс = 40.7
 | Сен_ср_мин = 17.4        | Сен_ср_макс = 39.3
 | Окт_ср_мин = 5.4        | Окт_ср_макс = 22.0
 | Ноя_ср_мин = 1.3        | Ноя_ср_макс = 15.8
 | Дек_ср_мин = -2.7        | Дек_ср_макс = 9.6
 | Год_ср_мин = 6.4        | Год_ср_макс = 25.8

 | Янв_а_мин =          | Янв_а_макс = 
 | Фев_а_мин =          | Фев_а_макс = 
 | Мар_а_мин =          | Мар_а_макс = 
 | Апр_а_мин =          | Апр_а_макс = 
 | Май_а_мин =          | Май_а_макс = 
 | Июн_а_мин =          | Июн_а_макс = 
 | Июл_а_мин =          | Июл_а_макс = 
 | Авг_а_мин =          | Авг_а_макс = 
 | Сен_а_мин =          | Сен_а_макс = 
 | Окт_а_мин =          | Окт_а_макс = 
 | Ноя_а_мин =          | Ноя_а_макс = 
 | Дек_а_мин =          | Дек_а_макс = 
 | Год_а_мин =          | Год_а_макс =

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
|Янв_влажн=75|Фев_влажн=73|Мар_влажн=69|Апр_влажн=62|Май_влажн=50|Июн_влажн=37|Июл_влажн=34|Авг_влажн=33|Сен_влажн=37|Окт_влажн=49|Ноя_влажн=63|Дек_влажн=73|Год_осад=|Год_влажн=54}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
=== Халыҡ һаны ===
Мешхед является вторым по численности населения городом [[Иран]]а после столицы — [[Тегеран]]а. По состоянию на 2018 год в Мешхеде проживает более 3 миллионов человек, а в так называемой мешхедской агломерации более 3 миллионов 400 тысяч человек. Мешхед является одним из самых быстро растущих городов Ирана, и одним из самых привлекательных городов для переезда для граждан из других частей этой страны. Ежегодно город посещают более 20 миллионов паломников и туристов.

=== Милли составы ===
В национальном составе города преобладают [[персы]]. В городе также имеются значительные диаспоры [[Туркмены|туркмен]], [[Курды|курдов]] и [[Хорасанские тюрки|хорасанских тюрков]]. Также в городе проживают [[азербайджанцы]], [[арабы]], [[чараймаки]]. Мешхед является одним из главных центров афганской диаспоры в Иране. В Мешхед переезжают в поисках работы и лучшей жизни мигранты и иммигранты из [[Афганистан]]а. Из-за этого, в городе также имеются достаточно многочисленные диаспоры афганских [[Таджики|таджиков]], [[Узбеки|узбеков]], [[Туркмены|туркмен]], [[Хазарейцы|хазарейцев]] и [[Пуштуны|пуштун]]. В городе также имеется небольшое количество мигрантов и иммигрантов из [[Пакистан]]а и [[Ирак]]а.

=== Телдәре ===
Официальным и самым распространенным языком в Мешхеде является [[Персидский язык|персидский]]. В Мешхеде среди коренных жителей города распространен так называемый мешхедский го́вор, который некоторыми лингвистами считается одним из диалектов персидского языка, называемый ''машади́''. ''Машади́'' немного отличается от литературного персидского языка, а также от тегеранского диалекта или го́вора, и больше схож с [[герат]]ским диалектом или го́вором языка [[дари]], который распространен на северо-западе [[Афганистан]]а&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|title=Overlooking dialect associated with forgetting identity: academic|date=2008-08-23|publisher=|access-date=2018-09-23|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714180706/https://en.mehrnews.com/news/29523/Overlooking-dialect-associated-with-forgetting-identity-academic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а также схож в произношении с [[Таджикский язык|таджикским языком]]. Из-за своего архаичного произношения по сравнению с литературным персидским или тегеранским говором, ''машади́'' в последние годы выходит из употребления среди мешхедской молодежи, так как в остальном Иране, и особенно в Тегеране люди с насмешкой относятся к говору ''машади́'', считая его деревенщиной, а также языком афганцев. Этому во многом способствуют также иранские СМИ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|url-status=dead|title=روزنامه مردم مشهد ، شهرآرا|website=shahrara.com|access-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185923/http://shahrara.com/page,1391,9,11,11,06.html|archive-date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;
. В диалекте ''машади́'', название города Мешхед произносится как ''Маша́д'', а не ''Машха́д'' как в остальном Иране.

В Мешхеде помимо персидского языка также распространены [[Туркменский язык|туркменский]], [[Курдский язык|курдский]], [[Хорасанско-тюркский язык|хорасанско-тюркский]], [[дари]], [[Хорасанский диалект арабского языка|хорасанский диалект арабского]], [[Азербайджанский язык|азербайджанский]], [[Узбекский язык|узбекский]], [[Хазара|хазарейский]], [[пушту]] и другие. Из европейских языков наибольшей популярностью пользуется [[английский язык]], и им владеет значительное количество мешхедской молодежи, а также работники в сфере [[туризм]]а. Также некоторую популярность имеет [[французский язык]].

== Мәғариф ==
[[Файл:OLOOM1.JPG|thumb|Один из корпусов Мешхедского университета]]
Мешхед является одним из главных образовательных центров Ирана. В городе функционируют множество крупных и престижных высших образовательных учреждений, как светских, так и религиозных. Крупнейшим высшим образовательным учреждением Мешхеда является [[Мешхедский университет имени Фирдоуси]] — один из крупнейших и престижнейших университетов Ирана. Другие университеты города: [[Мешхедский университет медицинских наук]], [[Саджадский университет технологий]], Мешхедский университет науки и новых технологий имени Гульбахара, Мешхедский международный университет имени Имама Резы.

== Туризм ==
В Мешхеде находится могила [[Фирдоуси]]. Она расположена в саду в 20 км от Мешхеда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|title=جاهای دیدنی مشهد به همراه تصاویر|date=۱۳۹۵-۰۵-۳۱T۰۹:۰۰:۱۶+۰۴:۳۰|publisher=سیر و گشت|lang=fa|access-date=2019-01-01|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101102209/http://seirogasht.com/2909/%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d9%87%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
Мешхед — один из самых спортивных городов Ирана. В городе базируются ряд [[футбол]]ьных, [[мини-футбол]]ьных, [[баскетбол]]ьных, [[волейбол]]ьных и других общеспортивных клубов.

=== Футбол ===
В городе существует несколько футбольных клубов. Самые сильные и известные среди них «[[Падиде (футбольный клуб)|Падидех]]» и «[[Сиях Джамеган (футбольный клуб)|Сиях Джамеган]]», которые играют в высшем футбольном дивизионе Ирана — [[Про-лига Персидского залива|Про-лиге Персидского залива]]. В городе также базируются ещё два футбольных клуба — «[[Абумуслим (футбольный клуб)|Абумуслим]]» и «[[Паям (футбольный клуб)|Паям]]», которые выступат в {{iw|Лига 3 (Иран)|четвёртом футбольном дивизионе Ирана|en|League 3 (Iran)}}. Несмотря на участие двух последних упомянутых клубов в столь низком дивизионе, именно противостояние между этими двумя клубами имеет статус «{{iw|Мешхедское дерби|Мешхедского дерби|en|Mashhad derby}}», история которого начинается с начала [[1980-е годы|1980-х]] годов, когда «Абумуслим» и «Паям» были сильнейшими клубами Мешхеда и входили в число сильнейших в Иране. Противостояние между «Падидех» и «Сиях Джамеган» имеет название «Нового мешхедского дерби». В городе также базируются ещё несколько футбольных клубов, которые участвуют в региональном чемпионате остана Хорасан-Резави.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Мәшһәд (ерләү урыны)]]

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* {{cite web |title = Официальная страница |url = http://www.mashhad.ir/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |archive-date = 2007-06-09 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Коллективная молитва и проповедь в мавзолее Имама Ризы, Мешхед |url = http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-url = 
* [http://www.mashhad.ir Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/ |date=2007-06-09 }}
* https://web.archive.org/web/20110722015019/http://makarem.ir/russian/news/?nid=47 |archive-date = 2011-07-22 |url-status = dead }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Исфахан]]|after=[[Шираз]]|years=1736-1747}}
{{end box}}
{{Иран остандарының административ үҙәктәре}}

[[Категория:Мәшһәд|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Иран ҡалалары]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Шығыйҙарҙың изге ҡалалары]]
[[Категория:Искәндәр Зөлҡәрнәй нигеҙ һалған ҡалалар]]
[[Категория:Исламдың изге ҡалалары]]
[[Категория:Города Хөрәсән-Резәүи ҡалалары]]</text>
      <sha1>ke6kffmk7fifaqgtyvlik8ms7d0pfr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәләстин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128124</id>
    <revision>
      <id>1297759</id>
      <parentid>1292460</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T05:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67360" sha1="jmvh04f1sha3clva31rv0o2djnlrzgo" xml:space="preserve">[[Файл:Historical_boundaries_of_Palestine_(plain).svg|мини|520x520пкс|[[Рим]], [[Византия империяһы|Византия]] һәм Ислам Фәләстиненең тарихи сиктәре. Боронғо сиктәре йәшел төҫтә, 1922 йылғы сиктәре ҡыҙыл төҫтә.]]
'''Тәрихи төбәге Фәләстин''' ('''Фәләстан''') ({{Lang-grc|Παλαιστίνη [Palaistinê]}}&lt;ref name=&quot;namehist&quot; /&gt;; {{Lang-arc|פלשת [Pelešet]}}; פלשת — ''Pelešet'', {{Lang-he|ארץ פלשת}}, {{lang-la|Palaestina}}&lt;ref name=&quot;namehist&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/palname.html Origins of the Name «Palestine»]&lt;/ref&gt;, [[Ғәрәп теле|ғәр.]] فلسطين‎ — ''фәләстыйн''&lt;ref&gt;Ғәрәп илдәренең географик атамаларын картаға күсереү буйынса инструкция. — М.: Наука, 1966. — 26 бит.&lt;/ref&gt;) — [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштағы]] тарихи өлкә. Сиктәре яҡынса хәҙерге [[Ғәззә секторы]], [[Израиль]], [[Голан бейеклектәре]], [[Көнбайыш яр|Иордан йылғаһының Көнбайыш яры]], [[Иордания]], өлөшләтә [[Ливан]], өлөшләтә [[Сүриә]] территорияларын үҙ эсенә алған. [[Синай ярымутрауы]], ҡағиҙә булараҡ, айырым географик зона һанала&lt;ref&gt;[http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm Palestine Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805180851/http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm |date=2017-08-05 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

«Фәләстин», йәғни «Филистия» ({{Lang-he|ארץ פלשת}}, [''Э́рец-П(е)ле́шет'']) атамаһы хәҙерге [[Израиль|Израилдең]] [[Урта диңгеҙ]] яры буйы территорияһында борон замандарҙа йәшәгән пелештиҙәр&lt;ref&gt;Ханаанға баҫып ингән семит булмаған халыҡ, моғайын, [[Крит|Крит утрауынан]] булғандыр.&lt;/ref&gt; ({{Lang-he|פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «баҫҡынсылар») һәм [[филистиҙәр]] менән бәйле&lt;ref&gt;{{Lang-he|14278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KE_Isr&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Тарихи яҡтан Фәләстин түбәндәге географик өлкәләргә бүленә: Яр буйы тигеҙлеге ([[Урта диңгеҙ]] буйы), Галилея (төньяғы), Шомрон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Самария; Ҡотдостан төньяҡтараҡ ятҡан урта өлөшө) һәм Йәһүҙиә (Йәрүсәлимде лә индереп, көньяғы), Иордан йылғаһының көнсығыш яры. [[Библия]] ла ошо географик төшөнсәләр менән эш итә. Хәҙерге заманда Йәһүҙиә менән Шомрон территорияһын урыҫ телле сығанаҡтарҙа «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры» тип атау ҡабул ителгән. Галилея, Шомрон һәм Йәһүҙиә ерҙәре [[Тау|тауҙарҙан]], үҙәндәрҙән һәм [[Сүл|сүллектәрҙән]] тора.

Илдең көньяғындағы тауҙар — Йәһүҙиә платоһы, урта төшөндә — Шомрон тауҙары (Гризим, Эйвал), артабан Тавор; диңгеҙ кимәленән 562 м юғары), Кесе Хермон (515 м), Кармәл (551 м), төньяҡта — Хермон (2224 м). Диңгеҙ кимәленән ныҡ түбән булған тәрән уйпаттарҙа Кинерет күле (Тивериада күле; диңгеҙ кимәленән 212 м түбән) һәм [[Үле диңгеҙ]] йәйелгән. Үле диңгеҙҙең яр буйы Ер шарындағы иң түбән ҡоро ер булып тора — 2015 йыл аҙағына диңгеҙҙең йөҙө диңгеҙ кимәленән 430 м түбән була һәм йыл һайын яҡынса бер метрға түбәнәйәүен дауам итә. 

== Тарихы ==

=== Боронғо тарих ===
Фәләстин ере - бөтә диндәр өсөн дә ([[ислам]], [[Христианлыҡ|насраниәт]] һәм [[йәһүдилек]]) изге ер. Был ергә [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим пәйғәмбәр]] килә. Ибраһим заманында [[Ҡотдос]] менән [[иевустар]] идара итә. [[Аллаһ]] [[Рәсүл|рәсүле]] Ибраһим [[Ер]] йөҙөндә сәйәхәт итә. Фәләстиндән һуң ул [[Мысыр|Мысырға]] китә. Һуңынан ул Фәләстингә ҡайта һәм [[Хеврон]] ҡалаһында вафат була. Хәҙер был ҡалала [[Ибраһим мәсете]] аҫтында уның ҡәбере урынлашҡан.

Фәләстиндең урыны уникаль, ул яҡынса [[Африка берләшмәһе|Африка]] менән [[Азия]] араһында урынлашҡан. Был территория [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] көнсығышында урынлашҡан. Ҡайһы берәүҙәр әйтеүенсә, ул цивилизациялар сатында урынлашҡан. Шуға күрә тарих дауамында уның өсөн аяуһыҙ көрәш алып барыла. Көнсығышҡа юл һалырға теләүселәр Фәләстин һәм дөйөм алғанда [[Левант|Шәм]] аша үтергә тейеш була. Ибраһим ғәләйһис-сәләмдән һуң Фирғәүендең ҡасып, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] шунда үҙ дине менән күсеп киткән. Ул шул ергә аяҡ баҫырға ныҡ теләй, әммә [[бәнү Исраил]] унда аяҡ баҫырға теләмәй. Аллаһы Тәғәлә [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндә]] ошо хаҡта әйтә:{{Ҡөрьән/Цитата|Әй, Муса, улар шунда сағында беҙ нисек ке­рәйек? Раббың менән икегеҙ кереп һуғышығыҙ, беҙ бында көтөп торасаҡбыҙ, - (йәһүдтәр) тинеләр.|5|24|тәржемә=башҡортса}}Шунан һуң 40 йыл дауамында йәһүдтәр [[Синай ярымутрауы|Синай сүллеге]] буйлап йөрөй. Артабан был мөбәрәк ерҙәргә [[Йүша үбн Нун|Йүшә ибн Нун]] (христиан традицияларында Йошуа Навин) баҫа. Унда мәжүсиҙәр булған, уларҙы хәҙер фәләстандар тип атайҙар. Йәһүдтәр уларҙан ҡурҡа. Улар был ерҙең төп халҡы булған. Ибраһим &quot;Хәлил&quot; пәйғәмбәр Фәләстиндың был боронғо [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ерҙәренә килгәс, ул иевус ҡатын-ҡыҙға өйләнә. Был ҡатын менән биш бала таба. Иевустар һәм [[ҡынаандар]] был ерҙәрҙә йәшәгән ғәрәптәр булған. Мәҫәлән, [[Танах|Танахта]] ҡынаандар тураһында былай тиелә:{{Цитата|Әммә Раббығыҙ һеҙгә мираҫ итеп биргән был халыҡтарҙың ҡалаларында бер кемде лә тере ҡалдырмағыҙ. Раббың һиңә ҡушҡанса, хеттарҙы, амориҙарҙы, ҡынаандарҙы, ферезейҙарҙы, хивейҙарҙы һәм иевустарҙы ҡырып бөтөр.|[[Второзаконие]], 20:16-18|||}}Дәүләткә килгәндә, ул йәһүдтәрҙә булған, әлбиттә. Дөрөҫөрәге, уны кенәзлек (ҡар. [[Израиль батшалығы]]) тип атарға була. Ә [[Сөләймән ибн Дауыт|Сөләймән пәйғәмбәр]] ғәләйһиссәләм осоронда йәһүдтәрҙең хакимлығы иң ҙур була. Әммә һуңынан улар үҙ-ара һуғыштарға ҡыҫыла. Был осор [[Хөкөмсөләр дәүере]] тип атала.

=== Антиклыҡ ===
Артабан төбәкте боронғо Әһәмәниҙәр фарсы дәүләте баҫып ала, шунан ул Птолемейҙарҙың һәм Селевкиҙарҙың эллинистик дәүләттәренә инә (беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттарҙа).

Маккавиҙар ихтилалы еңгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 167—140 йылдар) унда Хасмони батшалығы (Йәһүҙиә) барлыҡҡа килә, ә Йәрүсәлим Помпей тарафынан баҫып алынғас (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл), Йәһүҙиә территорияһы [[Рим|Римдың]] вассалына әйләнә, идумиҙар династияһынан Ирод I батшалыҡ иткәндә ул шул уҡ атама менән йөрөй. Беҙҙең эраның 6 йылында Йәһүҙиә провинцияһы булараҡ Римдың туранан-тура хакимлығы аҫтына индерелә. 
Римлыларға ҡаршы беҙҙең эраның 132 йылында булған Бар-Кохба ихтилалын баҫтырғандан һуң, римлылар бик күп йәһүдте илдән ҡыуа һәм Йәһүҙиә провинцияһына Фәләстин Сүриәһе тигән исем бирә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist2&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө ошо ваҡытта Йәһүҙиәнән Галилеяға күсә&lt;ref name=&quot;history2&quot;&gt;{{Cite web|title=Palestine: History|url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000621154528/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archivedate=2000-06-21|lang=en|work=The Online Encyclopedia of the Roman Provinces|publisher=The University of South Dakota|date=22-02-2007|datepublished=22-02-2007|accessdate=5 июля 2007}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAek&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''The Online Encyclopedia of the Roman Provinces''&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; The University of South Dakota&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(22-02-2007).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 июнь 2000.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 июля 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

395-614 йылдарҙа Фәләстин [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһы була.

614 йылда Фәләстин Фарсия тарафынан баҫып алына һәм Сәсәниҙәр империяһы составына индерелә.

629 йылда Фарсияны еңгәндән һуң византий императоры Ираклий Ҡотдосға инә — Фәләстин ҡабат Византия провинцияһы ителә.

=== Ғәрәп хакимиәте аҫтында (638—1099) ===
636 йыл тирәһендә Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ancient Palestine|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|lang=en|publisher=[[Майкрософт]]|year=2007|accessdate=30 сентября 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|date=2008-04-05}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAf4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[Майкрософт]]&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2007).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;30 сентября 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Артабанғы алты быуатта был территория Өмәйәләрҙән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Palestine: The Rise of Islam|url=http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAgc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2007).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;19 сентября 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Ғәббәсиҙәргә,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Palestine: 'Abbasid rule|url=http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAg4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2007).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;19 сентября 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; шунан [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәргә]] һәм ҡабат мосолмандарға күсә.

Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:

# Илде яулап алыу һәм үҙләштереү (638—660);
# Өмәйәләр династияһы (661—750);
# Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969);
# Фатимиҙар династияһы (969—1099).

=== Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291) ===
1099 йылда [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]] бында Ҡотдос короллеген нигеҙләй. Ләкин 1187 йылда уҡ [[Сәләх әд-Дин|Сәләх әд-Дин ибн Әйүп]] Ҡотдосты яулай. Әммә Өсөнсө Тәре яуы ваҡытында тәре йөрөтөүселәр Аккон (Акко), Ашкелон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Аскалон) һәм башҡа ҡалаларҙы ҡабат үҙенә ҡайтара. Ҡотдос үҙе мосолмандар ҡулында булһа ла, Ҡотдос короллеге тергеҙелә. Аккон баш ҡала ителә.

1260 йылдың йәйендә Фәләстингә монголдар бәреп инә. 1260 йылдың 3 сентябрендә Айн-Ялут эргәһендә алышта уларҙы мысыр мосолмандары — Ҡутуз менән Бейбарс етәкселеге аҫтындағы мәмлүктәр ҡыйрата. Был еңелеү монголдар алдында Төньяҡ Африкаға юлды ябы, ә Мысыр төбәктең иң ҡеүәтле державаһы була. Шунан мәмлүктәр Фәләстиндә тәре йөрөтөүселәр менән һуғыша башлай. 1291 йылдың 18 майында — Аккон, 19 майҙа Тир ҡолай. Сидон — июндә, [[Бәйрүт]] 31 июлдә баш һала. [[Ғосман империяһы|Ғосман империя]]&lt;nowiki/&gt;һы дәүеренә тиклем Фәләстин Мысыр хакимлығы аҫтында була.

=== Ғосман империяһы хакимлығы һәм йәһүд дәүләте булдырыу идеяһы (1516—1917) ===
1517 йылда Фәләстин территорияһын [[Сәлим I]] солтан (1512—1520) етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул бик ҙур [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] бер өлөшө булып тора.

Европалыларҙы йәһүдтәрҙең йәшәү мәсьәләһе борсой, сөнки улар йәмғиәттән изоляциялана һәм үҙ общиналарында ([[Гетто|геттоларҙа]]) йәшәй. Шуға күрә йәһүдтәр һәм улар йәшәгән илдәр араһында конфликттар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 414 йылда [[Кирилл Александрийский|патриарх Кирилл]] йәһүдтәрҙе [[Искәндәриә|Искәндәриәнән]] ҡыуып сығара, 613 йылда король [[Сисебут]] бойороғо буйынса уларҙы [[Испания|Испаниянан]] ҡыуып сығарылалар, 1113 йылда - [[Русь|Рустән]] [[Владимир Мономах]]&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8 Йәһүдтәрҙе Киев Русынан ҡыуыу] - cyclowiki{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 1171 йылда - Римдан һәм [[Болонья|Болоньянан]]&lt;ref&gt;[https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/360251 Тиберий ваҡытында йәһүдтәрҙе Римдан ҡыуыу] - Elmer Tr&lt;u&gt;uesdell&lt;/u&gt; Merrill{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.italian-family-history.com/jewish/historypage.html Италия йәһүдтәренең ҡыҫҡаса тарихы]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;, 1182, 1306, 1394 һәм 1615 йылдарҙа - [[Франция|Франциянан]]&lt;ref&gt;[https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches |date=2024-06-19 }} - Eng wiki{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/history/expulsionfromfrance.shtml#:~:text=On%2022%20July%2C%201306%20King,its%20own%20history%20of%20persecution Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү (1306)] - BBC News{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louisdeg Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] - Encyclopedia.com{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;, 1552 йылда - [[Польша|Польшаның]] баш ҡалаһынан, шул уҡ быуатта [[Иван Грозный]] йәһүдтәрҙең илдә йәшәүен тыйған указ сығара&lt;ref&gt;[https://www.marefa.org/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF_%D9%81%D9%8A_%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7 Рус йәһүдтәрҙең тарихы]{{Ref-ar}}&lt;/ref&gt;, 1570 йылда - [[Германия|Германиянан]], 1290 һәм 1647 йылдарҙа - [[Англия|Англиянан]], 1727 һәм 1742 йылдарҙа - [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһынан]]&lt;ref&gt;[https://www.refworld.org/reference/countryrep/irbc/1994/en/22048 Йәһүдтәр Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа: ваҡиғалар хронологияһы: 1727 - 1 ғинуар 1992] - Research Directorate, Immigration and REfugee Board{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://newamericangovernment.org/re-how-jews-were-evicted-from-the-russian-empire/ Йәһүдтәр нисек Рәсәй империяһынан ҡыуыла]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Йәһүдтәрҙә &quot;вәғәҙә ителгән ергә&quot; күсеп китеү теләге барлыҡҡа килә. Тәүҙә был идея ғына була, әммә сәйәси йәһәттән дәртләндерелә. Ул ике йөҙ йылдан ашыу элек барлыҡҡа килә: [[Наполеон I|Наполеон]] 1798 йылдың йәйендә Мысырҙы баҫып алғандан һуң, ә киләһе йылдың февралендә үк Фәләстиндә хәрби кампания башлай. 1799 йылдың 22 мартында француз революцияһының төп хәбәрсеһе [[Париж|Париждың]] Le Moniteur Universel гәзите ҙур мәҡәлә баҫтыра, унда Наполеондың Фәләстиндәге кампанияһы йәһүд дәүләтселеген тергеҙеүгә йүнәлтелгән, йәһүдтәрҙе уның билдәһеҙ авторы &quot;Эрец Исраэльдың законлы вариҫтары&quot; тип атай&lt;ref&gt;[https://stmegi.com/posts/93387/kak-napoleon-chut-ne-sozdal-evreyskoe-gosudarstvo/?ysclid=lxm7yrt61k387037615 Наполеон йәһүд дәүләтен нисек тиерлек булдырған] - Леонид Мәрмүр{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm 1799 йыл: Наполеон ғибәҙәтхананы һәм Израилде тергеҙеүҙе вәғәҙә итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205142757/http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm |date=2019-12-05 }} - Йәков Кротов{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Һәм бер айҙан һуң Фәләстин һәм Сүриәләге йәһүд общиналарында Наполеон Бонапарт яҙған &quot;Африка һәм Азия йәһүдтәренә мөрәжәғәт&quot; тип аталған листовкалар таратыла. Әммә йәһүд [[Раввин|раввиндары]] был саҡырыуҙы ҡабул итмәй, сөнки уларҙың китаптарында йәһүдтәрҙең Фәләстингә ҡайтыуы уларҙың һәләкәтенә башланғыс һала. Әйткәндәй, йәһүдтәрҙең шундай уҡ фекерҙә булған төркөмдәре лә һаман бар, мәҫәлән, [[Ортодоксаль йәһүдилек|ортодоксаль йәһүдтәре]]. 

1800 йылда Фәләстин халҡы 300 мең кеше тәшкил итә, шуның 5 меңе йәһүд була. Христиандар һаны 25 мең самаһы, ә ҡалғандары мосолман була.

1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле [[Мөхәммәт Али паша|Мөхәммәт Алиҙың]] улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840). Был хакимдар үҙҙәренең ерҙәрен европеизацияларға теләй, был урындағы халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия|Англияға]] Ҡотдоста консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем [[Европа дәүләттәре исемлеге|Европа дәүләттәренең]] [[Консуллыҡ|консуллыҡтары]] [[Акка (Израиль)|Акка]], [[Хайфа]], [[Яффа]] кеүек портлы ҡалаларҙа һәм [[Рамла|Рамлала]] ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән [[АҠШ]]-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була. Был консуллыҡтарҙа вазифаларҙың күпселеген йәһүдтәр биләй. XIX быуатта Ҡотдос ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. 

1841 йылда Фәләстин менән Сүриә яңынан [[Төркиә]] контроллеге аҫтына алына&lt;ref&gt;[https://drevlit.ru/docs/turky/XIX/1800-1820/Bazili/pred.php?ysclid=lxm8ta0tax152754032 Сүриә һәм Фәләстыйн - тарихи һәм сәйәси яҡтан төрөк хөкүмәте аҫтында] - К. М. Базили{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.

XIX быуат аҙағында [[Европа]] илдәре араһында бик күп һуғыштар бара. Был ваҡытта йәһүдтәр әүҙем эш итә башлай һәм илдең лидерҙары араһында сионист проектты алға һөрә. [[Бөйөк Британия|Британия]] &quot;Фәләстинде өйрәнеү фонды&quot;н ойоштора, уның маҡсаты - төбәктәрҙең исемдәрен үҙгәртеү һәм уларҙы [[Тора|Торала]] телгә алынғандарына ярашлы өйрәнеү. Улар яңы йәһүд мәҙәниәтен төбәктең исемен үҙгәртеп булдырырға теләй, сөнки шул тиклем оҙаҡ ваҡыт эсендә йәһүдтәр үткән һәм бөгөнгө араһында бәйләнеште юғалтҡан. Бынан һуң Европала [[Сионизм|сионизмға]] ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Мәҫәлән, 1897 йылда [[Теодор Герцль]] етәкселегендә беренсе [[Бөтә донъя сионист конгресы]] ойошторола. Йәһүдтәрҙең Фәләстин ерен бирергә тигән тәҡдименә төрөк солтаны [[Әбделхәмит II]] былай тип яуап бирә: &quot;Мин Фәләстин еренең бер ҡарыш өлөшөн дә бирә алмайым. Фәләстин минең түгел, ә бөтә [[Өммәт|Ислам өммәтҡә]] ҡарай. Йәһүдтәр үҙҙәренең миллиондарын һаҡлап ҡала алһын&quot;.

1908—1909 йылдарҙа сионистар [[йәш төрөктәр]] ярҙамында солтанды ҡолатыуҙы ойоштора. Әммә улар уңышҡа өлгәшә алмай. Әбделхәмит II йәһүдтәрҙең Ҡотдосға [[Халыҡтың иммиграцияһы|иммиграцияһын]] тыйған&lt;ref&gt;[https://sefercenter.org/rus/publications/09_%D0%94%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf Палестинаны йәһүд колонизацияһы мәсьәләһе Ғосман империяһы сәйәсәтендә XIX быуат аҙағында – XX быуат башында] – Дәдәева Софья Александр ҡыҙы{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, ләкин йәш төрөктәр власҡа килгәс, улар был тыйыуҙы юҡҡа сығарған. Йәш төрөктәр йәһүдтәрҙең Европа дәүләттәренә бәйләнеше барлығын һәм айырым статус алырға теләүҙәрен аңлай. Үҙенең [[Йәһүд дәүләте (китап)|&quot;Йәһүд дәүләте&quot;]] китабында Герцль, был дәүләтте урынлаштырыу варианттарын тикшергәндә, өҫтәмә исемдә: &quot;[[Аргентина]] йәки Фәләстин&quot; тип яҙа&lt;ref&gt;[https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 Теодор Герцль. Йәһүд дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 |date=2024-06-19 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Фәләстинде телгә алып, ул ғәрәп ерҙәрендә дәүләт булдырыу сәбәптәре араһында йәһүд дәүләте Көнбайыш менән мосолман илдәрен тоташтырыусы күпер буласағын телгә ала. Тимәк, Көнбайыш был төбәктә йоғонто яһай, мосолман илдәренең эшенә ҡыҫыла һәм төбәктә тотороҡһоҙлоҡ тыуҙыра. Әлеге ваҡытта был Израилдең төбәктә роле.

XIX быуат аҙағынан Фәләстингә йәһүдтәрҙе төпләндереү буйынса ҙур күләмле сара башлана.

[[Беренсе алия]] тип аталған тәүге йәһүд тулҡыны ({{Lang-he|עלייה}}) 1881 йылда башлана, ул саҡта йәһүдтәр Көнсығыш Европалағы ҡыйралыштарҙан ҡаса&lt;ref name=&quot;aliyot2&quot;&gt;40 тысяч The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].&lt;/ref&gt;.

XX быуат башына илдә яҡынса 450 мең ғәрәп һәм 50 мең йәһүд була&lt;ref&gt;[http://files.history.spbu.ru/Gbooks%20Полная%20версия/Gbooks-2/Книги/l/Lyubarskij_G_A_Palestina_ee_nastoyashchee_i_budushchee_1900.pdf ''Любарский Г. А.'' 1900. Палестина: Её настоящее и будущие]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;.

[[Икенсе алия|Икенсе алияға]] (1904—1914) Кишинев ҡыйралышы сәбәпсе була. 40 меңләп йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә.

[[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, был ерҙәрҙәге кешеләр Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында сағыштырмаса тыныс йәшәй. Ғосман империяһы был һуғышта еңелә. Британия ғәрәптәргә дәүләт төҙөргә вәғәҙә итә, уларҙың һүҙҙәре буйынса, &quot;төрөк оккупацияһынан азат итеү өсөн&quot;. Һуңынан Хөсәйен ибн Али (Мәккә шерифы) менән [[Артур Генри Макмагон|Генри Макмагон]] (британ офицеры) араһында хат алышыуҙар була.
[[Файл:Allenby enters Jerusalem 1917.jpg|мини|Ҡотдосға [[Эдмунд Алленби|Алленбиҙың]] инеүе]]
Артабан Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы араһында ғосман мираҫын бүлеү тураһында [[Сайкс — Пико килешеүе]] була&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 Сайкс – Пико килешеүе 1916] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 |date=2024-06-19 }} - Ҙур рус энциклопедияһы{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/opinion/sykes-picot-one-hundred-years Сәйкс-Пико: йөҙ йылдан һуң] - Middle East Eye{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. Ләкин 1917 йылғы революциянан һуң, Рәсәй был килешеүҙән сыға&lt;ref&gt;[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/nuzhno-li-prisoedinyat-rossiyu-k-soglasheniyu-sayksa-piko/?ysclid=lxm7qc1n39145808203 Рәсәйҙе Сайкс-Пико килешеүенә ҡушырға кәрәкме?] - РСМД{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Британия һәм ғосман ғәскәрҙәре араһындағы һуғыштар һөҙөмтәһендә Британия еңеү яулай. Британия өсөн [[инглиздәр]], ғәрәптәр, [[һиндтар]], [[австралийҙар]] һәм йәһүдтәр һуғыша. Ғосман дәүләте тарҡала&lt;ref&gt;[https://bookzip.club/b/56997-padenie-osmanskoy-imperii-pervaya-mirovaya-voyna-na-blizhnem-vostoke-1/ Ғосман империяһының ҡолауы: Яҡын Көнсығыштағы Беренсе донъя һуғышы, 1914 – 1920] - ЮДЖИН РОГАН&lt;/ref&gt;.

=== Британия мандаты ===
[[Файл:BritishMandatePalestine1920.png|справа|мини|270x270пкс|Фәләстиндә Британия мандаты территорияһы]]
1917 йылдың 2 ноябрендә, британ ғәскәрҙәре [[Ғәззә|Ғәззәне]] алырға маташҡанда, [[Бальфур декларацияһы]] була. Был декларация буйынса, Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры йәһүдтәргә Фәләстиндә милли усаҡ булдырырға вәғәҙә бирә.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/read-the-balfour-declaration/ Бальфур декларацияһының тулы тексы - ISRAEL HISTORY]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; 1922 йылда, ике йыл элек [[Санремо|Санремола]] үткән [[Санремола конференция|конференциянан]] һуң, Беренсе донъя һуғышында еңеүсе илдәрҙе үҙ эсенә алған [[Милләттәр Лигаһы]] Фәләстин һәм Иордания ерҙәрен Британия мандаты аҫтына тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.&lt;ref&gt;[https://books.google.ca/books?id=sY27UmuT6-4C&amp;pg=PA127&amp;dq=%22jaffa+riots%22#v=onepage&amp;q=%22jaffa%20riots%22&amp;f=false A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; [[Мосолмандар]] һәм [[христиандар]] берләп йәһүд иммигранттарына һәм британ колонизаторҙарына ҡаршы көрәш башлай. Шулай итеп, 1920 йылдан башлап, Фәләстиндә халыҡ ихтилалдары башлана, уларҙың ҡайһы берҙәре: Пәйғәмбәр Муса байрамы ихтилалы (1920), Яффалағы тәртипһеҙлектәр (1921), Әл-Бураҡ ихтилалы.

1919—1923 йылдарҙа [[Өсөнсө алия]] ваҡытында Фәләстингә [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европанан]] 40 мең йәһүд килә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://eleven.co.il/state-of-israel/history-of-state/11732/ Израиль дәүләте. Алия. Электрон йәһүд энциклопедияһы]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Фәләстин ихтилалдары аҙ уңыш килтерә һәм Яффалағы болалар арҡаһында Британия йәһүдтәрҙең миграцияһын сикләй. Сионисттарға бирелергә тейешле ерҙәр Трансиорданияға күсә&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Liebreich|2005|p=34}}&lt;/ref&gt;, унда йәһүдтәргә урынлашыу тыйыла&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема|p=40–1}}&lt;/ref&gt;.

1924—1929 йылдарҙа Польша һәм Венгрияла антисемитсыл хәрәкәт көсәйеү арҡаһында [[Дүртенсе алия]] Фәләстингә 82 мең йәһүд күсеп килә. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1930-сы йылдарҙа [[Өсөнсө рейх|Германияла]] көсәйгән [[нацизм]] [[Бишенсе алия|Бишенсе алияға]] сәбәп була&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-fifth-aliyah-1929-1939 Исраилгә иммиграция: Бишенсе алия (1929 - 1939)] - Йәһүд виртуаль китапханаһы{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. Был алия һәм [[Ғизз әд-Дин әл-Ҡәссәм|шәйех әл-Ҡассамдың]] үлеме 1935 йылда [[Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)|Бөйөк Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)]] башланыуға килтерә. Ул саҡта халыҡ хәрәкәте менән [[Юғары ғәрәп комитеты]] етәкселек итә мөфтөй [[Әмин әл-Хөсәйни]]. Был Фәләстиндең ҙур өлөшөн биләгән дини төҫтәге ихтилал була. Ихтилал алты айға һуҙылған [[Фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһы|фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһына]] әйләнә. [[Икенсе донъя һуғышы]] яҡынлаша һәм Британия был төбәкте тотороҡландырыу өсөн ғәрәптәргә вәғәҙәләр бирә башлай. 1939 йылда Британия &quot;[[1939 йылғы Аҡ китап|Аҡ китап]]&quot; сығара, ул йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын ғәмәлдә туҡтата.&lt;ref&gt;[https://esoterics.wikireading.ru/132628 Инглиз &quot;Аҡ китабы&quot; (17 май, 1939 йыл)] - Телушкин Джозеф.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt; Фәләстиндең Британияға ҡаршы ихтилалы баҫтырылғандан һуң, уның күп кенә ҡатнашыусылары [[Ираҡ|Ираҡта]] һыйыныу урыны таба, һуңынан бында ихтилалсыларҙың лидеры, [[Ҡотдос|Бәйт әл-Мәҡдистың]] элекке [[Мөфтөй|мөфтөйө]] Әмин әл-Хөсәйни күсә, уны британдар ҡулға алырға маташа. 

Икенсе донъя һуғышы башлана. [[Өсөнсө рейх|Нацистик Германия]] Францияны һәм Британияны баҫып ала&lt;ref&gt;[https://djvu.online/file/R6mNsmmpP3SAq?ysclid=lxkppuakn3691485035 &quot;Француз фронтиерҙары һәм партизандары немец-фашист оккупанттарына ҡаршы көрәштә&quot;] китабы. Автор: Тийон Шарль{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Әл-Хөсәйни ғәрәп массаларын күтәрергә тырыша&lt;ref&gt;[https://history.wikireading.ru/269046 Бөйөк мөфтөй мираҫы - Млечин Леонид Михайлович]: &quot;1941 йылдың 9 майында бөйөк мөфтөй фетва сығара, Ирактағы ихтилалды инглиздәргә һәм йәһүдтәргә ҡаршы джихад башланыуы тип иғлан итә. Ул немецтарҙан ярҙам алырға иҫәп тота&quot;.&lt;/ref&gt;. 1941 йылда [[Ираҡта хәрби түңкәрелеш (1941)|Ираҡта хәрби түңкәрелеш]] була, ул барыбер уңышһыҙ тамамлана&lt;ref&gt;[https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2-1-%D0%90%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9B%D0%AF-1941-%D0%B3-%D0%92-%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%95-%D0%98-%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%94%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%90%D0%AF-%D0%92%D0%9E%D0%99%D0%9D%D0%90?ysclid=lxkpalqvy8205400963 1941 йылдың 1 апрелендә Ирактағы түңкәрелеш һәм утыҙ көнлөк һуғыш] - Либмонстр{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында йәһүдтәр менән Британия араһында ҡаршылыҡ башлана. Бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, белеүебеҙсә, АҠШ һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] етәкселегендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] булдырыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/spec/un?ysclid=lxkolpbg9j571397287 Бөтә илдәрҙең һөйләшеүселәре. БМО тарихы факттарҙа һәм легендаларҙа] — [[ТАСС|рәсәй дәүләт федераль мәғлүмәт агентлығы ТАСС]].&lt;/ref&gt;. Бөйөк державалар алмашына, Британия көсһөҙләнә&lt;ref&gt;[https://history.wikireading.ru/hlFL0cDtXw?ysclid=lxktrh94hg659593670 Бөйөк Британия Икенсе донъя һуғышынан һуң. Европа һәм Америка илдәренең яңы тарихы. XX быуат]&lt;/ref&gt;.

Инглиздәр менән һуғышта [[Иргун|Эцель]] (Иргун) мөһим роль уйнай. Башта Эцель үҙенең командиры [[Давид Разиэль]] һәм унан айырылған [[Авраам Штерн (сионист)|Авраам (Яир) Штерн]] төркөмө менән ғәрәптәр менән һуғыша. Әммә 1944 йылдың башында ул инглиздәр менән һуғыш башлай. Штерндың фекерҙәше Арье Коцер, Авраамдың һүҙҙәрен килтереп, былай тип яҙа: «Миңә ап-асыҡ: әгәр беҙ [[Өсөнсө рейх|Германия]] менән килешеүгә килмәһәк, Европа йәһүдтәре юҡ ителәсәк. Һәм бер тапҡыр һәм мәңгегә үҙебеҙ өсөн асыҡларға тейешбеҙ: беҙҙең дошманыбыҙ кем? Йәки кем беҙҙең дошмандарыбыҙ? Һуғыштан үҙебеҙгә ниндәй файҙа алабыҙ, һәм беҙҙең ил өсөн бойондороҡһоҙлоҡ яулау һәм халҡыбыҙҙы ҡотҡарыу өсөн, беҙҙең дошмандарыбыҙҙың ҡайһыһына ҡаршы көрәшергә кәрәк, хәҙер Европала булған бөтә миллион йәһүдтәрҙе? Минең өсөн беҙҙең дошманыбыҙ Бөйөк Британия булыуы асыҡ. Британия миллионлаған ҡәрҙәштәрен ҡотҡара алыр ине! Әммә шул уҡ ваҡытта ул уларҙы ҡотҡара алмауы ла асыҡ! Киреһенсә, ул уларҙы юҡ итеү менән ҡыҙыҡһына. Ул уны ғәрәптәрҙең илендә хакимлыҡ урынлаштырыу өсөн, уның ҡулында тыңлаусан ҡорал булыр өсөн кәрәк. Союздаш державаларға ярҙам итеүебеҙҙең файҙаһы бик аҙ. Ә беҙҙең өсөн ул ябай нулгә тиң. Шуға күрә бер генә нәмә ҡала: [[немецтар]] менән Европа йәһүдтәрен ҡотҡарыу тураһында килешеү. Немецтар Европаны йәһүдтәрҙән таҙарта ала, уларҙы бында, [[Израиль ере|Эрец-Исраэльгә]], оҙата ала. Һәм Германия, әгәр беҙ инглиздәргә ҡаршы һуғыш башлаһаҡ, шундай вариантты ҡабул итә ала»&lt;ref&gt;[https://proza.ru/2010/01/08/297?ysclid=lxjhemk34s49711896 1938-1948 йылдарҙағы инглиз-йәһүд һуғышы - Андрей Зелев]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.unz.com/lromanoff/the-jewish-betrayal-of-germany-and-the-cause-of-world-war-ii/ Йәһүдтәрҙең Германияға хыянат итеүе һәм Икенсе донъя һуғышының сәбәбе] - The Unz Review{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Британия мандаты тамамланғас, йәһүдтәрҙең ерҙәренең бик аҙ өлөшө була (10 проценттан кәм)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, йәһүдтәрҙең инглиздәр идараһы осорондағы бөтә өҫтөнлөктәргә ҡарамаҫтан, территорияларҙың күпселеге һаман да ғәрәптәрҙеке була.

=== Артабанғы ваҡиғалар ===
[[Файл:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|мини|302x302пкс|Фәләстинде бүлеү буйынса БМО планы картаһы, Ҡыҙғылт һары - ғәрәп ере, фирүзә - йәһүд ере.]]
1947 йылда Британия хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта. Быны йәһүдтәр һәм ғәрәптәр мәсьәләһен хәл итеү юлын таба алмауы менән аңлата&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&amp;dq=Abba+Eban++Khartoum&amp;q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}&lt;/ref&gt;. 

Мандат тамамланыуға тиклем бер аҙ ваҡыт ҡалғас ойошторолған Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 1947 йылдың 29 ноябрендә үҙенең Генераль Ассамблеяһының Икенсе сессияһында Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеү планы тураһында 181-се Резолюцияны ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf БМО Генераль Ассамблеяһының 181/ІІ-се резолюцияһы. 2003 йылдың 17 декабрҙә архивланған]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Донъя илдәре. Ҡыҫҡаса сәйәси-иҡтисади белешмәлек — М.: Политиздат. — 1989. — 496 бит.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;БМО-ның Генераль Ассамблеяһының A/RES/181 (II) Резолюцияһы ([https://ar.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A9_181_/_%D9%86%D9%88%D9%81%D9%85%D8%A8%D8%B1_1947 ғәрәпсә], [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B8_%D0%9E%D0%9E%D0%9D_%E2%84%96_A/RES/181_(II) русса], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%81%AF%E5%90%88%E5%9C%8B%E5%A4%A7%E6%9C%83%E6%B1%BA%E8%AD%B0%E6%A1%88%E4%B8%80%E5%85%AB%E4%B8%80%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89 ҡытайса] һәм [[wikisource:United_Nations_General_Assembly_Resolution_181|инглизса]]){{Ref-ar}}{{Ref-ru}}{{Ref-zh}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. Был план Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеүҙе күҙҙә тота.  Резолюцияға ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын ала&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://rg.ru/2022/11/29/izrailskij-iubilej-povod-dlia-razdumij.html?ysclid=lxkunfl4x6511690096 75 йыл элек БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Израилде булдырыу тураһында резолюция ҡабул итә. Фәләстин-израиль конфликтын тамамларға ваҡыт түгелме?]: &quot;''Әммә ғәрәп донъяһының асыуын аңлау еңел: БМО резолюцияһы фәләстиндәргә ҡарата ғәҙелһеҙ була. Мәҫәлән, БМО планына ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын (55 проценттан ашыуын) ала - бынан алда йәһүдтәр был территорияларҙың бик бәләкәй өлөшөн (10 проценттан кәмерәк) контролдә тотһа ла. Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: йәһүд дәүләте фәләстиндәргә ҡарағанда күпкә уңдырышлыраҡ ергә эйә була&quot;''.&lt;/ref&gt;. Ҡотдос БМО идараһы аҫтындағы халыҡ-ара ҡала тип иғлан ителә. 

«Ишув» (Израилдә йәшәгән йәһүдтәр) был план менән ризалаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History: Foreign Domination|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|date=2006-10-01|accessdate=2007-07-06}}&lt;/ref&gt;, ә [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм мандат аҫтындағы Фәләстиндең Юғарғы ғәрәп комитеты уны инҡар итә&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bregman|2002|p=40–1}}&lt;/ref&gt;.
==== Израилде төҙөү ====
1948 йылдың 14 майында Фәләстин территорияһында [[Израиль]] дәүләте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{Cite web|title=Part 3: Partition, War and Independence|url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|work=The Mideast: A Century of Conflict|publisher=National Public Radio|date=2002-10-02|accessdate=2007-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Был хәл икенсе көнөнә 7 ғәрәп дәүләте ([[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Ливан]], [[Иордания|Трансиордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Ираҡ]] һәм [[Йәмән]]) Израилгә һөжүм итеүенә килтерә. Шулай итеп, беренсе [[Фәләстин һуғышы (1947–1949)|ғәрәп-израиль һуғышы]] башлана&lt;ref name=&quot;KE_war&quot;&gt;Все параметры шаблона &amp;#x7B;{[[Ҡалып:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}} должны иметь имя.&lt;/nowiki&gt;&amp;#x20;
[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]]
[http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203012346/http://www.cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ |date=2012-12-03 }}&lt;span id=&quot;cxmwAps&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAps&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; cursorinfo.co.il&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAps&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(29 ноября 2012).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAps&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 декабрь 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Фәләстин сиктәрен кәметеү (1947-2005).png|мини|222x222пкс|Йәһүд (аҡ төҫ) һәм ғәрәп (йәшел) дәүләттәренең сиктәренең күләме 58 йыл дауамында нисек үҙгәрә.]]
Бер йыл дауам иткән хәрби хәрәкәттәрҙән һуң солох иғлан ителә һәм «Йәшел һыҙыҡ» тип аталған ваҡытлы сик билдәләнә. Трансиордания һуңынан Көнбайыш яр буйы һәм Көнсығыш Йәрүсәлим тип аталасаҡ территорияларҙы аннексиялай, ә Ғәззә секторы Мысыр контроле аҫтында ҡала. 

Элекке мандат аҫты территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөлмәй. 

==== 1960—2010-сы йылдарҙа ғәрәп дәүләтен төҙөү өсөн көрәш ====
1964 йылда беренсе фәләстин ойошмаһы, Фәләстин милли азатлыҡ хәрәкәте, [[ФАТХ]] барлыҡҡа килә, уны [[Ясир Арафат]] етәкләй. Ғәрәп илдәре 1967 йылдың авгусында Хартумдағы саммитта «өс „юҡ“» тип йөрөтөлгән ҡарарҙы ҡабул итә: Израиль менән тыныслыҡҡа — юҡ, Израилде таныуға — юҡ, уның менән һөйләшеүҙәр үткәреүгә — юҡ&lt;ref name=&quot;Eban1992&quot;&gt;{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&amp;dq=Abba+Eban++Khartoum&amp;q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}&lt;/ref&gt;. 

1967 йылда [[Алты көнлөк һуғыш]] һөҙөмтәһендә ғәрәп илдәре Израилдән еңелә. Йәһүдтәр ни бары алты көн эсендә [[Синай ярымутрауы|Синайҙы]], [[Көнбайыш яр|Көнбайыш ярҙы]] һәм [[Голан бейеклектәре|Голлан бейеклектәрҙе]] оккупациялай&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/article/396817-shestidnevnaya-voyna-50-let Бәләкәй һәм яҙмышлы: Алты көнлөк һуғыш Яҡын Көнсығыш картаһын нисек үҙгәртә — RT урыҫса]&lt;/ref&gt;. 

Бер йылдан һуң [[Караме өсөн алыш]] була. ФАТХ йәһүд көстәрен еңә. [[Фәләстинде азат итеү ойошмаһы]] Иорданиялағы [[Караме]] ҡасабаһына йәһүдтәргә инергә рөхсәт бирмәгән ополчение отрядынан тора. БМО Именлек советы Израилде Иорданияға һөжүм итеүе өсөн ғәйепләй. 

1973 йылда [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналын]] азат итеү һуғышы була. Һөҙөмтәлә, Мысыр президенты [[Әнүәр Саҙат]] Израиль менән союз килешеүенә ҡул ҡуя, һәм Мысыр ғәрәп-йәһүд һуғышынан сыға. 

1987 йылда [[Беренсе фәләстин интифада|беренсе интифада]] башлана. Был [[Интифада|фәләстин ихтилалы]] ХӘМӘС ислам хәрәкәтәне тыуҙыра. Бер нисә көндән һуң ХӘМӘС Ғәззә һәм Көнбайыш Яр буйында Израилдең оккупацион көстәренә ҡаршы көрәшергә саҡырып листовкалар тарата&lt;ref&gt;[https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&amp;i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html ХӘМӘС туҡтатылған. Фәләстин ҡаршылығын күтәреү һәм тынысландырыу] - Тариҡ Бәйкони [https://web.archive.org/web/20240116174526/https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&amp;i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html Архивланған] 16.01.2024{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зек Бошамп. [https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second Был ниндәй интифадалар булған?]. Vox (2018 йылдың 14 майы) 2024 йылдың 10 ғинуарында [https://web.archive.org/web/20240110215245/https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second архивланған]{{Ref-en}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/10/09/how-hamas-became-israel-s-sworn-enemy_6158400_4.html ХАМАС нисек Исраилдең төп дошманы булып китә] - Le Monde.&lt;/ref&gt;. Был интифада биш йылдан һуң Осло килешеүе менән тамамлана. ХӘМӘС был килешеүҙе ҡабул итмәй, сөнки интифаданы дауам итергә теләй.

1993 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы БМО Именлек советының 242-се һәм 338-се резолюцияларын рәсми таный һәм Израилгә ҡаршы көрәште туҡтатыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 История арабо-израильского конфликта. Справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712181910/http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 |date=2014-07-12 }}. jewish.in.ua.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kim Murphy.'' [http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition]. // [//ru.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]. — September 10, 1993.&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә 1994 йылда Фәләстин милли хакимиәте ойошторола.

Исраиллылар Ясир Арафатты, уның [[Рамаллаһ|Рамаллаһтағы]] резиденцияһына танкынан снаряд ебәреп, юҡ итергә маташа. Уның һүҙҙәренсә, ул был ваҡытта түбәндә булған һәм осраҡлы ғына ҡотолған. Ясир, мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү мөмкин түгеллеген аңлап, тағы ла бер интифаданы ҡуҙғата. Һөҙөмтәлә, 2004 йылда Ясир полоний-210 менән ағыуланып вафат булған. 

2006 йылдың 25 ғинуарында Фәләстан закондар сығарыу советына Ғәззә секторы территорияһындағы тәүге демократик һайлауҙарҙа ХӘМӘС хәрәкәте еңеү яулай, 133 урындың 73-өн ала. 2006 йылдың мартында ХӘМӘС тарафынан ойошторолған [[Исмәғил Хәниә]] етәкселегендәге хөкүмәт ант итә. Демократик һайлау булыуға ҡарамаҫтан, Израиль Фәләстин дәүләтен иҡтисади блокадаға дусар итә&lt;ref&gt;http://www.kremlin.ru/news/7714 [https://web.archive.org/web/20100514142754/http://www.kremlin.ru/news/7714 Архивланған версиһы] Рәсәй Президентының Сүриәгә сәфәре тамамланғандан һуң Дмитрий Медведев һәм Сүриә Президенты Бәшәр Әсәд ХӘМӘС политбюроһы башлығы Халед Машаал менән осрашты. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ БМО-ның Генераль секретары Израилде Газа секторын блокаданан сығарырға саҡырҙы (архивланған)]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Был блокада бөгөнгө көнгә лә тиклем өҙлөкһөҙ дауам итә&lt;ref&gt;[https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-vynudili-oslabit-blokadu-gazy-17655956 Израиль Ғәззә блокадаһын йомшартырға мәжбүр булды]. ТРТ Рәшен&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza Израиль Ғаззаны тулыһынса блокадалауын иғлан итә] — Al Jazeera{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/news/gaza-palestine-israel-fifteen-years-blockade-benefits-noone Ғәзза: бер кемгә лә файҙа килтермәгән 15 йыллыҡ емереүсе блокада] — Middle East Eye{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Фәләстин 2023 йылдың апрелендә.jpg|мини|205x205пкс|Израиль полицияһы [[Әл-Аҡса мәсете|Әл-Аҡса]] мәсетендә [[намаҙ]] уҡыған мосолмандарҙы [[Әл-Аҡса мәсетендә бәрелеш (2023)|бәйләне]] (2023 йылдың апреле).]]
2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль ассамблеяһындағы тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса (138 «ыңғай», 9 «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып тора) Ассамблея «Фәләстингә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эргәһендә уның ағзаһы булмаған күҙәтеүсе дәүләт статусын бирә»&lt;ref name=&quot;un121129&quot;&gt;{{Cite web|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|publisher=ООН|date=29.11.2012|accessdate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }}. Euronews, 29.11.2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Палестина признана государством-наблюдателем ООН|url=http://ria.ru/world/20121130/912849822.html#13542531852682&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration|publisher=[[РИА Новости]]|date=30 ноября 2012 года}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 5 апрелендә Израиль полицияһы Әл-Акса мәсетендә рейд үткәрә һәм 100-ҙән ашыу кешене яралай. ХӘМӘС етәкселеге һөжүмде Израилдең Ҡотдосдағы [[Храм тауы|Храм тауында]] урынлашҡан Исламдың изге урыны - Әл-Аҡса мәсетендә &quot;ҡыҙыл һыҙаттарҙы&quot; күп тапҡыр боҙоуына яуап тип белдерә&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27565.5/4834275/?ysclid=lxm6fgwqk8175524033 Израилдәге һуғыштың өс ысын сәбәбе: ХӘМАС ғәрәп донъяһын уятырға ҡарар итә] — Комсомольская правда{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың 7 октябрендә ХӘМӘС «[[«Әл-Аҡса туфаны» операцияһы|Туфан Әл-Аҡса]]&lt;nowiki/&gt;» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/07/10/2023/652100a39a794704b96b133c?ysclid=lxm3u99ztf105964280 ХАМӘС Израилгә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' РБК Яңылыҡтар{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/6265493?ysclid=lxm3ud5u1c331238625 &quot;Һәмәс&quot; Израильға ҡаршы операция башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' Коммерсантъ{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/toofan-al-aqsa-jolts-west-asian-geostrategic-architecture/article67396201.ece Туфан Әль-Аҡса Көнбайыш Азия геостратегик архитектураһын тетрәндерҙе] — Махеш Сачдев, Ҙе Һиндү (9 октябрь 2023){{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шулай, 2024 йылда Фәләстинде таныған 138 илгә тағы ла 8 ил өҫтәлә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/infographics/10151?ysclid=lxm6uub057706120331 Фәләстинде таныған илдәр] — ТАСС{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1700624/2024-05-22/priznanie-gosudarstva-palestina-infografika?ysclid=lxm6uykzpm860635516 Фәләстин дәүләтен таныу. Инфографика]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фәләстин Дәүләте]] 

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Густерин П. В.'': Города Арабского Востока, 2007 йыл
* ''Густерин П.'' Н. А. Медников и его роль в истории арабистики // ''Православный Палестинский сборник.'' — Вып. 107. — М., 2011
* ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 бит — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* ''Надежда Кеворкова:'' Палестина. Сопротивление // Издательство &quot;Садра&quot;, 2013 йыл{{Ref-ru}}
* ''Циркин Ю. Б.:'' История библейских стран // ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003, Серия «Классическая мысль», 576-сы бит{{Ref-en}}
* ''E. W. G. Masterman'' Dress and Personal Adornment in Modern Palestine // The Biblical World, Vol. 18, No. 3 (Sep., 1901), pp. 167—175{{Ref-en}}
* ''Ten Myths about Israel'' // Ilan Pappe / Verso Books, 2017 year

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Палестина}}(рус.) (рус.)
* [https://ru.wikisource.org/wiki/БЭАН/Палестина Палестина] в БЭАН
* [https://www.youtube.com/watch?v=tc6QulIf228 Израиль менән Фәләстин араһындағы ҡаршылыҡтың сығанағы]. Шәйех Мунзир, [[Әбү Ғүмәр Саситлинский]]
{{Dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Палестина/}}
* Фәләстин тарихы тураһында мәҡәләләр: [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml б. э. т. II мең йыллығы] и [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml][http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st065.shtml б. э. т. II мең йыллығы]. Бөтә донъя тарихы. Энциклопедия. 1-се том. (1956 йыл)
* [http://www.ottomanpalestine.com Фәләстин Ғосман империяһында]
* [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=Hp_NdE8rx2o Израиль-Фәләстин низағының асылы нимәлә?]

[[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]]
[[Категория:Иордания географияһы]]
[[Категория:Израиль географияһы]]
[[Категория:Фәләстин географияһы]]
[[Категория:Тарихи өлкәләр]]
[[Категория:Азия региондары]]
[[Категория:Фәләстин (регион)]]</text>
      <sha1>jmvh04f1sha3clva31rv0o2djnlrzgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡ-ара олимпия комитеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130010</id>
    <revision>
      <id>1297781</id>
      <parentid>1209473</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33993" sha1="ln1qwdtmnebvdaqqqdfhxgymyc2lasw" xml:space="preserve">{{Ук}} 
[[Файл:Siege_cio.jpg|справа|мини|230x230пкс|Лозаннала Халыҡ-ара олимпия комитетының штаб-фатиры]]
'''Халыҡ-ара олимпия комитеты''' ( {{lang-ru|Международный олимпийский комитет}}, ҡыҫҡ. '''''МОК''''', {{Lang-fr|Comité international olympique}}, {{lang-en|International Olympic Committee}}) — [[Олимпия уйындары]]н тергеҙеү һәм олимпия хәрәкәтен пропагандалау өсөн ойошторолған халыҡ-ара ойошма. Комитеттың штаб-фатиры  Лозаннала ([[Швейцария]]) урынлашҡан.

Халыҡ-ара олимпия комитеты  [[1894 йыл]]дың [[23 июнь|23 июнендә]] [[Париж]]да  барон [[Пьер де Кубертен]] башланғысы менән ойошторола. Грек Деметриус Викелас Халыҡ-ара олимпия комитетының беренсе президенты була&lt;ref name=&quot;вед_02_10&quot;&gt;''Александр Губский''. «Учтен каждый доллар», — Жак Рогге, президент Международного олимпийского комитета // Ведомости, 03.02.2010, 18 (2536)&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 23 июндә Халыҡ-ара Олимпия көнө билдәләнә.   

== Халыҡ-ара олимпия комитетының  бурыстары ==
Халыҡ-ара олимпия комитеты, Олимпия хартияһына ярашлы, олимпия хәрәкәтенә  һәм Олимпия уйындарының үҫешенә етәкселек итә. Халыҡ-ара олимпия комитеты спортты үҫтереүҙе, спорт ярыштары үткәреүҙе дәртләндерә,  Олимпия уйындарының даими үтеп тороуын тәьмин итә.

Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарына бөтә хоҡуҡтарға эйә.  Шул уҡ ваҡытта Олимпия уйындарын үткәреү буйынса эшмәкәрлекте Халыҡ-ара олимпия комитеты түгел, ә уйындар үтә торған илдә булдырылған Ойоштороу комитеты атҡара.  

== Халыҡ-ара олимпия комитетын финанслау ==
Халыҡ-ара олимпия комитеты һәр төрлө шәхси сығанаҡтарҙан финанслана.  Средстволарҙың күп өлөшө телевизион  компанияларҙан һәм бағыусыларҙан килә. Ошо  партнерҙар арҡаһында Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарын үткәреүгә, милли олимпия комитеттарының  һәм халыҡ-ара спорт делегацияларының эшмәкәрлегенә тос ҡына ярҙам күрһәтә ала. 

2010 йыл башына ҡарата Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарын трансляциялауға хоҡуҡтарҙы һатыуҙан  (бөтә күләмдең 53 проценты), бағыусыларҙан (34 процент),  билеттар һатыуҙан (11 процент) һәм лицензиялар биреүҙән (2 процент) килем ала.  Халыҡ-ара олимпия комитетының кереме   2008 йылда  $2,4 млрд тәшкил итә.

== Халыҡ-ара олимпия комитетында ҡарарҙар ҡабул итеү барышы ==
Халыҡ-ара олимпия комитеты вәкәләттәре уның органдары тарафынан атҡарыла, был органдар:
# Сессия  (йылына 1 тапҡыр үткәрелә)
# Халыҡ-ара олимпия комитетының башҡарма комитеты  
# Президент. 
Сессия   Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының дөйөм йыйылышы рәүешендә үткәрелә.  Сессия —   Халыҡ-ара олимпия комитетының юғары органы, уның ҡарарҙары  ҡайтанан ҡаралмай.

Халыҡ-ара олимпия комитетының сираттан тыш сессияһы  Президент тарафынан йә Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының кәм тигәндә өстән бер өлөшөнөң яҙма талабы буйынса үткәрелә ала.   

Сессия түбәндәге вәкәләттәргә эйә: 
* Олимпия хартияһына төҙәтеүҙәр тәҡдим итеү һәм индереү
* Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларын, Почётлы президентты, Почётлы ағзаларын һайлау
* Президентты, вице-президентты һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты Башҡарма комитетының башҡа ағзаларын һайлау
* Олимпия уйындарын ойоштороусы ҡаланы һайлау  
* Халыҡ-ара олимпия комитетының йыллыҡ отчетын һәм бюджетын раҫлау.
Сессияла Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының яртыһы плюс бер тауыш кәрәкле кворумды булдыра. Сессияның ҡарарҙары тауыштарҙың ябай күпселеге менән ҡабул ителә; ләкин Олимпизмдың нигеҙ принциптарына, Олимпия хартияһының ҡағиҙәләренә йәки Олимпия хартияһына ингән башҡа положениеларға  үҙгәрештәр индереү өсөн  тауыштарҙың өстән ике өлөшө кәрәк.  Халыҡ-ара олимпия комитетының һәр ағзаһы бер тауышҡа эйә. Тауыштарҙы һанағанда тауыш биреүҙән тотҡарланып тороусыларҙың тауышы, шулай уҡ буш йә боҙолған бюллетендәр иҫәпкә алынмай. Ышаныс ҡағыҙы буйынса тауыш биреү рөхсәт ителмәй.  Йәшерен тауыш биреү был Олимпия хартияһында ҡаралған осраҡтарҙа, йә рәйестең ҡарары буйынса, йә Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының  сессияла ҡатнашҡан ағзаларының кәм тигәндә сирегенең үтенесе буйынса үткәрелә. Тауыштар һаны тигеҙ булғанда хәл иткес ҡарарҙы рәйес сығара. 

== Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзалары ==
Халыҡ-ара олимпия комитетында  физик шәхестәр ағза булып тора, уларҙың һаны 115-тән артмай, шуларҙың 70-е ниндәй ҙә булһа вазифа йә эшмәкәрлеккә бәйле түгел, 15 ағза — ғәмәлдәге спортсы,  15 ағза — халыҡ-ара спорт федерациялары йә уларҙың ассоциациялары вәкиле, тағы 15 ағза милли олимпия  комитеттарының йә уларҙың ассоциацияларының вәкиле булып тора. Оҙаҡ ваҡыт Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзалары итеп гел  ирҙәр һайлана,  ҡатын-ҡыҙҙар Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп тәүге тапҡыр тик [[1981 йыл]]да ғына һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=FACTSHEET THE OLYMPIC MOVEMENT|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Movement.pdf|lang=en|publisher=olympic.org|date=октябрь 2013|quote=In 1981, Pirjo Häggman and Flor Isava Fonseca were the first women to be elected as IOC members.|accessdate=2014-10-05}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; olympic.org&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(октябрь 2013).&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;— «In 1981, Pirjo Häggman and Flor Isava Fonseca were the first women to be elected as IOC members.»&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 октябрь 2014 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Милли олимпия комитеттары Халыҡ-ара олимпия комитеты таныуы нигеҙендә эш итә.

2016 йыл башына ҡарата Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылған 206 милли олимпия комитеты бар.

Уларҙың 193-ө Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булған дәүләттәрҙеке, ә тағы 13-ө ([[Америка  Самоаһы]], [[Аруба]], [[Бермуд утрауҙары]], [[Британия  Виргин утрауҙары]], [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары|Виргин Утрауҙары (АҠШ)]], [[Гонконг]], [[Гуам]], [[Кайман  Утрауҙары]], [[Кук утрауҙары]], [[Фәләстин Дәүләте]], [[Пуэрто-Рико]], [[Косово Республикаһы]], Ҡытай Тайбэйы) төрлө  статуслы  территорияларҙан вәкиллекте тормошҡа ашыра. 

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан танылған бөтә дәүләттәрҙең милли олимпия комитеттары Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан да танылған.  Милли олимпия комитеттарының һәр береһе үҙ ҡитғаһындағы  континенталь олимпия ассоциацияһына буйһона:
* [[Африка]] — ANOCA ({{lang-en|Association of National Olympic Committees of Africa}}Association of National Olympic Committees of Africa — Африка милли олимпия комитеттары ассоциацияһы)
* [[Америка]] — PASO ({{lang-en|Pan American Sports Organisation}}Pan American Sports Organisation — Панамерика спорт ойошмаһы)
* [[Азия]] — OCA ({{lang-en|Olympic Council of Asia}}Olympic Council of Asia — Азия олимпия советы)
* [[Европа]] — EOC ({{lang-en|European Olympic Committees}}European Olympic Committees — Европа олимпия комитеттары)
* [[Океания]] — ONOC ({{lang-en|Oceania National Olympic Committees}}Oceania National Olympic Committees — Океанияның милли олимпия комитеттары)

== Халыҡ-ара олимпия комитетының башҡарма комитеты ==
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 270px;&quot;
!Вазифа
!Исем-шәрифе
!Ил
|-
|'''Президент'''
| Томас Бах 
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Германия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Вице-президент
| Нәүәл әл-Мөтәүәкил
| [[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Марокко|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Марокко&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Вице-президент
| Крейг Риди 
| [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=Великобритания|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=Великобритания|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Бөйөк Британия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Бөйөк Британия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Вице-президент
| Джон Коутс  
| [[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Австралия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Австралия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Вице-президент
| Цайцин Ю
| [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская Народная Республика|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская Народная Республика|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;КНР&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|'''Генераль директор''' 
| Кристоф де Кеппер 
| [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Бельгия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Бельгия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Ву Чин-куо 
| [[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская Республика|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская Республика|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Республикаһы]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Рене Фазель  
| [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|граница|20x20пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|20x20пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Швейцария|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Швейцария&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Хики Патрик
| [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|ссылка=Ирландия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|ссылка=Ирландия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Ирландия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Ирландия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Бокель Клаудиа
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Германия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Самаранч Хуан Антонио (кесе) 
| [[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Испания|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Испания&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| [[Бубка Сергей Назарович]] 
| [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Украина|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Украина&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Лухан Вили Калтшмитт 
| [[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|ссылка=Гватемала|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|ссылка=Гватемала|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Гватемала|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Гватемала&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Дефранц Анита 
| [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые Штаты Америки|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые Штаты Америки|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Америка Ҡушма Штаттары|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;АҠШ&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Эрденер Угур 
| [[Файл:Flag_of_Turkey.svg|ссылка=Турция|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|ссылка=Турция|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Төркиә|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Төркиә&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|-
|Ағза 
| Линдберг Гунилла 
| [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Швеция|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Швеция&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|}
== Халыҡ-ара олимпия комитеты комиссиялары, комитеттары һәм структуралары ==
''2015 йылдың 23 июненә ҡарата ''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Комиссия/комитет 
! Инглизсә атамаһы 
!Ойошторолоу йылы
! Рәйесе
|-
|Башҡарма комитет
| ''IOC Executive Board'' 
| align=&quot;center&quot; | 1921 
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]]] Томас Бах
|-
|Спортсылар комиссияһы
| ''Athletes’ Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 1981 
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]]] Клаудия Бокель
|-
|Спортсыларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — Комиссия по взаимоотношениям&lt;/ref&gt; 
| ''Athletes’ Entourage Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]]] [[Бубка Сергей Назарович|Сергей Бубка]]
|-
|Аудит комитеты
| ''Audit Committee'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Belgium.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Belgium.svg|граница|22x22пкс|Бельгия]]]] Пьер-Оливье Бекерс-Вьёжан
|-
| Коммуникациялар буйынса комиссия
| ''Communications Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|граница|22x22пкс|Нидерланд]]]] Камил Эйрлингс
|-
|Пхёнчхан-2018-ҙең координация комиссияһы
| ''Coordination Commission For PyeongChang 2018'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|22x22пкс|Швеция]]]] Гунилла Линдберг
|-
|Токио-2020-нең координация комиссияһы
| ''Coordination Commission For Tokyo 2020'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Australia.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Australia.svg|граница|22x22пкс|Австралия]]]] Джон Коатс
|-
|Буэнос-Айрес-2018-ҙең координация комиссияһы
| ''Coordination Commission YOG Buenos Aires 2018'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Namibia.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Namibia.svg|граница|22x22пкс|Намибия]]]] Фрэнк Фредерикс
|-
|Мәҙәниәт һәм олимпия мираҫы буйынса комиссия&lt;ref&gt;Ранее — Комиссия по культуре и олимпийскому образованию&lt;/ref&gt; 
| ''Culture and Olympic Heritage Commission''
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|22x22пкс|Греция]]]] Ламбис Николау
|-
| Delegate Members 
| ''Delegate Members'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|Ирландия]]]] Патрик Хики
|-
|Этика комиссияһы
| ''Ethics Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 1999 
| [[Файл:Flag_of_Senegal.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Senegal.svg|граница|22x22пкс|Сенегал]]]] Юссуфа Ндиай
|-
|ЮОИ-2020-нең баһалау комиссияһы
| ''Evaluation Commission YOG 2020'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|граница|22x22пкс|Ҡытай]]]] Ян Ян (A)
|-
|ЗОИ-2022-нең баһалау комиссияһы
| ''Evaluation Commission Olympic Winter Games 2022'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Рәсәй]]]] Александр Жуков
|-
| Финанс комиссияһы
| ''Finance Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Singapore.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Singapore.svg|граница|22x22пкс|Сингапур]]]] Ын Сер Мианг
|-
| Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларын һайлау комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — Комиссия по номинациям&lt;/ref&gt; 
| ''IOC Members Election Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|Бөйөк Британия]]]] Принцесса Анна
|-
| ВАДА башҡарма комитетында һәм Ойоштороусылар советында Халыҡ-ара олимпия комитеты вәкилдәре
| ''IOC Representatives on the WADA Executive Committee and Foundation Board'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|Бөйөк Британия]]]] Крэйг Риди
|-
|Хоҡуҡ эштәре буйынса комиссия&lt;ref&gt;Ранее — Юридическая комиссия и комиссия «Спорт и право»&lt;/ref&gt; 
| ''Legal Affairs'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Australia.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Australia.svg|граница|22x22пкс|Австралия]]]] Джон Коатс
|-
|Маркетинг буйынса комиссия  
| ''Marketing Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Japan.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Japan.svg|граница|22x22пкс|Япония]]]] Цунэкадзу Такэда
|-
|Медицина һәм фән буйынса комиссия&lt;ref&gt;Ранее — Медицинская комиссия&lt;/ref&gt; 
| ''Medical And Scientific Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Төркиә]]]] Угур Эрденер
|-
|Олимпия белеме биреү буйынса комиссия&lt;ref&gt;Ранее — часть комиссии по культуре и олимпийскому образованию&lt;/ref&gt; 
| ''Olympic Education Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|Бөйөк Британия]]]] Филип Крэйвен
|-
|Олимпия программаһы буйынса комиссия
| ''Olympic Programme Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|22x22пкс|Италия]]]] Франко Карраро
|-
|Олимпия теләктәшлеге буйынса комиссия
| ''Olympic Solidarity Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 1981 
| [[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|граница|22x22пкс|Кувейт]]]] Ахмед аль-Фахад ас-Сабах
|-
|Йәмәғәтселек менән бәйләнештәр һәм спорт аша социаль үҫеш комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — Комиссия по международным отношениям&lt;/ref&gt; 
| ''Public Affairs And Social Social Development Through Sport'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|22x22пкс|Италия]]]] Марио Песканте
|-
|«Спорт һәм әүҙем йәмғиәт» комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — Комиссия «Спорт для всех»&lt;/ref&gt; 
| ''Sport And Active Society Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 1983 
| [[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|граница|22x22пкс|Көньяҡ Африка Республикаһы]]]] Сэм Рамсами
|-
|«Үҫеш һәм мираҫ» комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — комиссия «Спорт и окружающая среда»&lt;/ref&gt; 
| ''Sustainability and Legacy Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 1995 
| [[Файл:Flag_of_Monaco.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|граница|22x22пкс|Монако]]]] Альбер II
|-
|«Ҡатын-ҡыҙҙар спортта» комиссияһы&lt;ref&gt;Ранее — комиссия «Женщины и спорт»&lt;/ref&gt; 
| ''Women In Sport Commission'' 
| align=&quot;center&quot; | 2004 
| [[Файл:Flag_of_Burundi.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|граница|22x22пкс|Бурунди]]]] Лидия Нсекера
|-
| Олимпия каналы
| ''Olympic Channel''
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|граница|22x22пкс|Америка Ҡушма Штаттары]]]] Лэрри Пробст
|-
| Olympic Channel Services S.A. (Швейцария) 
| ''Olympic Channel Services S.A.'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]]] Томас Бах
|-
| Olympic Broadcasting Services S.A. (Швейцария) 
| ''Olympic Broadcasting Services S.A.'' 
| align=&quot;center&quot; | 
| [[Файл:Flag_of_Canada.svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Canada.svg|граница|22x22пкс|Канада]]]] Ричард Паунд
|}

== Халыҡ-ара олимпия комитеты президенттары ==
Халыҡ-ара олимпия комитетының бөтә  президенттары,  Брендедждан башҡалары, европалы була.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 33px;&quot;
! Президенттар
! Ил
!Президентлыҡ йылдары
! Иҫкәрмәләр
|-
| Деметриус Викелас
| [[Файл:Flag_of_Greece_(1822-1978).svg|граница|22x22пкс|[[Файл:Flag_of_Greece_(1822-1978).svg|граница|22x22пкс|Греция]]]] [[Греция]]
| [[1894]]—[[1896]]
|-
| Барон Пьер де Кубертен
| [[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Франция|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Франция&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1896]]—[[1916]] һәм [[1919]]—[[1925]]
| 1925—1937 йылдарҙа Халыҡ-ара олимпия комитетының Почётлы Президенты
|-
| Барон Годфруа де Блоне
| [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|граница|20x20пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|20x20пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Швейцария|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Швейцария&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1916]]—[[1919]] (вазифа башҡ.)
|-
| Граф Анри де Байе-Латур
| [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Бельгия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Бельгия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1925]]—[[1942]]
|-
| Зигфрид Эдстрём
| [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Швеция|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Швеция&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1946]]—[[1952]] (вазифа башҡ. [[1942]]—[[1946]])
|-
| Эвери Брендедж
| [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые Штаты Америки|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые Штаты Америки|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Америка Ҡушма Штаттары|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;АҠШ&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1952]]—[[1972]]
| Халыҡ-ара олимпия комитетының элек Олимпия уйындарында спортсы булараҡ ҡатнашҡан тәүге президенты  
|-
| Лорд Майкл Моррис, 3-сө барон Килланин
| [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|ссылка=Ирландия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|ссылка=Ирландия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Ирландия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Ирландия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1972]]—[[1980]]
|-
| Маркиз Хуан Антонио Самаранч
| [[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Испания|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Испания&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[1980]]—[[2001]]
| 2001—2010 йылдарҙа Халыҡ-ара олимпия комитетының Почётлы Президенты
|-
| Граф Жак Рогге
| [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Бельгия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Бельгия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[2001]]—[[2013]]
| Халыҡ-ара олимпия комитетының элек Олимпия уйындарында спортсы булараҡ бер нисә тапҡыр ҡатнашҡан тәүге президенты  (1968, 1972 һәм 1976). 2013 йылдан Почётлы Президент
|-
| Томас Бах&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/other/news-1626994-tomas-bakh-stan-novym-prezidentom-mezhdunarodnogo-olimpijskogo-komiteta.html Томас Бах стал новым президентом Международного олимпийского комитета.]&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]&lt;/span&gt;]]&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Германия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
| [[2013 йыл]]дан
|  Халыҡ-ара олимпия комитетының элек Олимпия чемпионы булған тәүге президенты  (1976, фехтование)
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Олимпия уйындары]] 
* [[Йәйге Олимпия уйындары]] 
* [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]
* [[Паралимпия уйындары]]  
* [[Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ]]  (ВАДА)
* [[Спорт  арбитраж  суды]]  

== Иҫкәрмәләр ==
{{https://www.nflreddit.net/ 2024 Olympics}}
[https://www.nflreddit.net/ 2024 Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012043401/https://www.nflreddit.net/ |date=2020-10-12 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.olympic.org/ Официальный сайт Международного олимпийского комитета] {{Ref-en}}(инг.) {{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.olympic-history.ru/olimpijjskoe_dvizhenie/mok.html МОК на сайте olympic-history.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409235626/http://www.olympic-history.ru/olimpijjskoe_dvizhenie/mok.html |date=2015-04-09 }}

[[Категория:Алфавит буйынса йәмәғәт ойошмалары]]</text>
      <sha1>ln1qwdtmnebvdaqqqdfhxgymyc2lasw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уоррен Баффетт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131369</id>
    <revision>
      <id>1297748</id>
      <parentid>1186152</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T23:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18578" sha1="qp1ug2wypz5fudb54lh5e7dlwl1l9vg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:President_Barack_Obama_and_Warren_Buffett_in_the_Oval_Office,_July_14,_2010.jpg|мини|300x300пкс|Баффет менән [[Барак Обама|президент Обама]] Аҡ йорттоң Овал кабинетында, 2010 йылдың 14 июле.]]
'''Уоррен Эдвард Баффетт''' ({{lang-en|Warren Edward Buffett}} {{Ipa|[ˈbʌfɨt]}}; [[30 август]] [[1930 йыл]], Омаха, [[Небраска]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14167953/|title=Баффет, Уоррен — американский бизнесмен, генеральный директор холдинга The Berkshire Hathaway|publisher=''Лента.ру''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdKv7T0?url=http://lenta.ru/lib/14167953/|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|title=Уоррен Баффет и его империя|publisher=''РИА Новости''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdM2Jn3?url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt; — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] эшҡыуары, донъялағы иң эре һәм иң билдәле инвесторҙарҙың береһе, 2017 йылға байлығы $77.3 млрд [[доллар]] күләмендә баһалана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Уоррен Баффетт — донъялағы иң бай кешеләрҙең береһе һәм байлығының күләме буйынса АҠШ-та икенсе кеше&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The World's Billionaires|url=https://www.forbes.com/billionaires/list/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;. «Алдан күреүсе», «Омаха тылсымсыһы» ({{lang-en|Wizard of Omaha}}), «Омаха оракулы» ({{lang-en|Oracle of Omaha}}){{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=90|с=90}} тигән ҡушаматтары бар.

== Биографияһы ==
Уоррен Баффетт 1930 йылдың 31 авгусында АҠШ-тың [[Небраска]] штатындағы Омаха ҡалаһында тыуа. Сәйәсмән һәм эшҡыуар Говард Баффетт менән уның ҡатыны йәһүд Ләйлә Шталдең өс балаһының уртансыһы һәм берҙән-бер улдары. Баффетт тәүҙә Омаханың Rose Hill Elementary School мәктәбендә белем ала. 1942 йылда, атаһы АҠШ Конгресына һайлауҙа еңгәс, ғаилә [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонға]] күсә, Баффетт Alice Deal Junior High School мәктәбен, шунан 1947 йылда Woodrow Wilson High School мәктәбен тамамлай.

11 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр көсөн биржала һынап ҡарай. Апаһы Дорис менән икәүләп Cities Servic’тың өс дана өҫтөнлөклө акцияһын $38,25-әр доллар менән һатып алалар. Башта акциялар $27 тиклем арзаная, артабан күтәрелеп $40-ҡа етә. Баффетт, уларҙы һатып, 5 доллар килем ала (комиссия түләүенән ҡалғаны). Шуныһы ҡыҙыҡ: бер нисә көндән акцияның хаҡы 202 долларға етә. Баффетт көтөңкөрәп торһа, килеме $500 самаһы булыр ине. Был беренсе тәжрибә Баффетты хаҡ төшкәндә түҙемле булырға һәм ҡауғаламаҫҡа; бәләкәй генә отош өсөн тиҙерәк һатып ебәреү яғын ҡарамаҫҡа; сит кешенең аҡсаһын һалғанда ла уңышҡа ышанырға (акция арзанайғанда ул апаһының аҡсаһын юғалтыу хәүефе аҫтына ҡуйған өсөн үҙен ғәйепле тоя) өйрәтә{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

13 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр килемдәре тураһында декларация тапшыра. Декларация менән бергә велосипед менән ҡул сәғәтенең хаҡына һалым ҡайтарыу ғаризаһын да бирә, сөнки был сығымдар уның гәзит таратыусы булып эшләүенә бәйле яһалған була{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

$10 меңлек тәүге капиталын Уоррен уңышлы фекерен тормошҡа ашырыу — бөҙрәханаларға пинтбол автоматтары ҡуйыу һөҙөмтәһендә эшләп ала.

[[1965 йыл]]да Баффетт Berkshire Hathaway текстиль компанияһы акцияларының контроль пакетын һатып ала, был уның артабанғы бөтә йылдарға төп инвестициялау компанияһы була. 1976 йылда Баффетт «National Indemnity Co», шунан GEICO-ны һатып ала ($8,6 миллионға һәм $17 миллионға). 1973 йылғы биржа кризисы ваҡытында $11 миллионға «Вашингтон Пост» гәзите акцияларын ала.

Баффетт Колумбия университетында Бенджамин Грэм етәкселеге аҫтында уҡый. Баффеттың һүҙҙәре буйынса, нәҡ Грэм уны фундаменталь анализ ярҙамында һөҙөмтәле инвестициялауға өйрәтә һәм атаһынан ҡала тормошона бик ҙур йоғонто яһай. Уоррен Баффетт оҙайлы мөҙҙәткә инвестициялау стратегияһы менән эш итә — ул акцияларҙы үҙендә уртаса 10 йыл тота.

2004 йылдың 14 декабрендә Berkshire Hathaway компанияһы советына бойондороҡһоҙ директор булараҡ Билл Гейтс инә.

2009 йылда Баффет $26 миллиардҡа Burlington Northern Santa Fe тимер юлын һатып ала.

2011 йылда тәүге тапҡыр [[Мәғлүмәт технологиялары|ИТ]]-компанияға инвестиция һала — $10,7 миллиардҡа IBM акцияларының 5,5 процентын ала.

2015 йылдың 16 июлендә Уоррен Баффет менән итальян миллиардеры Алессандро Прото €15 миллионға Сароникос боғаҙындағы Изге Фома утрауын һатып ала. Был грек утрауының майҙаны 1,2 км² тәшкил итә, ул Эгина утрауы эргәһендә урынлашҡан. Миллиардерҙар утрауҙа күсемһеҙ милек төҙөү менән шөғөлләнергә ниәтләй.

== Инвестициялау принциптары ==
Баффет фекеренсә, баҙарҙың нисек булыры тураһында фараз ҡороуҙың мәғәнәһе юҡ. Оҙайлы уңышҡа, Баффет әйтеүенсә, билдәле бер принциптарҙы тотоп, сабырлыҡ һәм һаҡсыллыҡ күрһәтеп кенә өлгәшергә була{{Sfn|Миллер|2017|страницы=4|с=4}}.

== Хәйриәлек ==
[[2010 йыл]]дың июнендә Баффетт байлығының 50 проценттан ашыуын ($37 миллиард самаһы) биш хәйриә фондына тапшырыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/06/17/share/ Баффет и Гейтс призвали миллиардеров отдать половину состояния на благотворительность] Лента. Ру, 2010&lt;/ref&gt;. Байлыҡтың ҙур өлөшө [[Билл менән Мелинда Гейтстар фонды]]на тапшырыла. Был ғәмәл кешелек тарихында иң йомарт хәйриәлек акты булып тора.

== Сәләмәтлеге ==
2012 йылдың апрелендә Баффеттҡа икенсе стадия простата яман шеше диагнозы ҡуйыла&lt;ref&gt;http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.bfm.ru%2Fnews%2F2012%2F04%2F18%2Fu-milliardera-uorrena-baffeta-obnaruzhen-rak-prostaty.html&amp;cat=0&amp;lang=ru У миллиардера Уоррена Баффета обнаружен рак простаты&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 15 сентябрендә Баффетт 100 көнлөк радиотерапия курсы алыуы һәм тулыһынса һауығыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffett-cancer-treatment-2012-9|title=Warren Buffett Completes Cancer Treatments|work=Business Insider|author=Sam Ro|date=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[Файл:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|справа|мини|Омахала Баффеттың йорто]]
* 2008 йылда Уоррен Баффетт донъяның иң бай кешеләре исемлегенең башында була (Forbes журналы версияһы буйынса).
* Баффеттың төп капиталын Berkshire Hathaway'ҙың акциялар пакеты тәшкил итә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Баффет владеет 321 000 акциями Berkshire Hathaway, рыночная цена которых составляет около 200 тыс. долл. США за штуку ([http://finance.yahoo.com/q?s=BRK-A Berkshire Hathaway Inc. (BRK-A)]).&lt;/ref&gt;.
* Баффетт тормошта талымһыҙ, затлы әйберҙәргә битараф (шәхси реактив самолёттарҙан башҡа)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Со свойственым Баффетту юмором первый купленный им подержанный самолёт был назван «Беззащитный» ({{lang-en|Indefensible}}) ([http://www.economist.com/business/management/PrinterFriendly.cfm?story_id=12677005])&lt;/ref&gt;. Тиҙ туҡланыу селтәрендә ашай, ундағы ризыҡтарҙы бик яратҡанлыҡтан хатта бындай селтәрҙе һатып ала. Баффет Омаха үҙәгендәге иҫке районда биш йоҡо бүлмәле ике ҡатлы йортта йәшәй, уны 1957 йылда уҡ һатып алған.
* Баффетт укулеле тигән музыка ҡоралында уйнарға ярата. [[Бридж]] менән мауыға, был уйынды йыш ҡына Билл Гейтс менән уйнай.
* Йылына бер тапҡыр Баффетт [[аукцион]]да уның менән иртәнге аш ашау хоҡуғын отҡан кешене иргәнге ашҡа саҡыра. 2007 йылда Баффетт менән иртәнге аш өсөн еңеүсе $600 000 сығарып һала&lt;ref name=&quot;Smith_Wollenski&quot;&gt;[http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm Lunch with Warren Buffett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011095129/http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm |date=2008-10-11 }} '' (CNN, May 9 2007)''&lt;/ref&gt;. [[2008 йыл]]да, кризис булыуға ҡарамаҫтан, сумма $2,11 миллионға етә. 2009 йылда — $1,68 миллион&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/finance/28jun2009/buffet_lunch_604.html Ланч с Уорреном Баффеттом продан на аукционе за 1,68 миллиона долларов] ''(NEWSru.co.il, 28 июня 2009 г.)''&lt;/ref&gt;, 2011 йылда — $2,63 миллион, 2012 йылда $3,5 миллион тәшкил итә. Йыйылған аҡса хәйриә маҡсаттарына тапшырыла.
* Оҙон ғүмерле булыуының серен Баффет көн һайын биш банка кока-кола эсеүе менән аңлата, шунлыҡтан үҙен көслө һәм дәртле итеп тойоуын белдерә. Өс банка ғәҙәти кока-коланы эш көнө дауамында, сейә тәме әйткән икеһен кис өйҙә эсә икән&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/02/26/baffet/ Уоррен Баффет назвал кока-колу источником долголетия] ''(Lenta.ru, 26 февраля 2015 г.)''&lt;/ref&gt;.
* Баффет пресвитер динендәге ғаиләлә үҫә, әммә үҙен агностик тип атай&lt;ref&gt;[https://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html Wired 14.11: Faces of the New Atheism: The Scribe]&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылда «Офис» тигән Америка сериалының 7-се миҙгеленең 25/26 серияларында бер компанияның төбәк менеджеры вазифаһына көрәшкән кандидат ролен башҡара&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/buffett/ Оракул из Омахи снялся в сериале «Офис»] ''(Lenta.ru, 10 мая 2011 г.)''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/name/1444422/] ''(Kinopoisk.ru)''&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Уоррен Баффетт'' Эссе об инвестициях, корпоративных финансах и управлении компаниями. — Альпина Паблишер, 2005.
* ''Уоррен Баффетт'' «Назад в школу! Бесценные уроки великого бизнесмена и инвестора». — М.: «АСТ», 2010.

== Иҫкәрмәләр ==
; Иҫкәрмәләр
{{примечания|group=&quot;прим.&quot;}}
; Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Глен Арнольд|заглавие=Великие инвесторы: Практические уроки от Джорджа Сороса, Уоррена Баффета, Джона Темплтона, Бенджамина Грэхема, Энтони Болтона, Чарльза Мангера, Питера Линча, Филипа Фишера, Джона Неффа|оригинал=Investing From Master Traders the Great Investors. Lessons on Investing From Master Traders|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2014|страниц=320|isbn=978-5-9614-1923-8|ref=Арнольд, Глен}}
* {{Китап|автор=Риттенхаус Л.|заглавие=Письма Баффета: полный путеводитель|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/BuffetBites/|место=М.|издательство= издательство «Манн, Иванов и Фербер»|год=2012|страницы=208|isbn=978-5-91657-418-0}}
* {{Китап|автор=Шрёдер Э.|заглавие=Уоррен Баффет. Лучший инвестор мира (первая авторизованная биография)|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/special/warlife2/|место=М.|издательство= «Манн, Иванов и Фербер»|год=2011|страницы=800|isbn=978-5-91657-302-2}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. Войтюк|заглавие=Сам себе инвестор-6. Успешные стратегии от известных инвесторов|издание=Время жить|издательство=Альфа-банк|год=2010|выпуск=№ 6(23)|страницы=24—26}}
* ''Роберт Хагстром'' [http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ Уоррен Баффет. Как 5 долларов превратить в 50 миллиардов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429215429/http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ |date=2015-04-29 }}— М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — 352 с. — ISBN 978-5-91657-870-6
* {{Китап|автор=Джереми Миллер|заглавие=Правила инвестирования Уоррена Баффетта|оригинал=Warren Buffett's Ground Rules: Words of Wisdom from the Partnership Letters of the World's Greatest Investor|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2017|allpages=374|isbn=978-5-9614-6212-8|ref=Миллер}}

== Һылтанмалар ==
{{Викицитатник|Уоррен Баффетт}}
{{Внешние ссылки нежелательны}}
* [http://www.berkshirehathaway.com Официальный сайт Berkshire Hathaway]
* {{ВТ-ЛП|Баффет, Уоррен}}
* {{cite web |url=http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |title=Воробей в руке |author=Голубицкий Сергей Михайлович |publisher=Бизнес-журнал |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |archivedate=2008-05-03 |accessdate=2010-11-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |date=2008-05-03 }}
* [https://politnews.net/9327 Уоррен Баффетт. Как стать миллиардером]

[[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Менеджерҙар]]
[[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:30 августа тыуғандар]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>qp1ug2wypz5fudb54lh5e7dlwl1l9vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132955</id>
    <revision>
      <id>1297699</id>
      <parentid>1283969</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1297699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4745" sha1="d5m3cvq1c9f007hak05h44u8kxndyyg" xml:space="preserve">{{УК}}
{{фамилиялаш|Абдуллина}}
'''Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы''' ({{ВД-Преамбула}}) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Нурия Насибулла ҡыҙы Абдуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылында тыуған. 1973 йылда [[Өфө]] ҡалаһының [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәбен]] тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=2012-05-29|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=«Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә»|lang=|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ейәнсура районы]]нда башлай.

1994 йылдан Башҡортостан мәғариф хеҙмәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында музыка кабинеты методисы булып эшләй.

1996 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]]на радио дикторы итеп ҡабул ителә.

Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡара.

2024 йылдың 31 октябрендә [[Өфө|Өфөлә]] ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 Башҡортостан радиоһы ветераны Нурия Абдуллина вафат булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241111232948/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 |date=2024-11-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге йәш башҡарыусылар конкурстары лауреаты
* [[Нефтекама]] ҡалаһында үткәрелгән «Дуҫлыҡ йыры» конкурсы дипломанты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=|datepublished= 29-11-2013|url=http://www.ye02.ru/kl/8814-bee-kumirar.html|title=Беҙҙең кумирҙар|lang=ba|publisher=«Йәшлек» газета сайты|accessdate=2018-03-16}}
* {{cite web|author=Сәриә РАМАЗАНОВА|datepublished=29-05-2012|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=“Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә”|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» гәзите сайты|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}

== Видеояҙмалары ==
* {{YouTube|eaGKirNxOVY|logo=1}}  Ағиҙелгә ай төшкән
* {{YouTube|azu0G7FY3JE|logo=1}} Ғүмер үтә
* {{YouTube|UuALoG_AToc|logo=1}} Ҡайтайым ауылыма
* {{YouTube|2hXBRoTNvOM|logo=1}} Тыуған көнөң менән
* https://ok.ru/video/3417901113 Әүлиә шишмәһе
* https://ok.ru/video/3414100025 Һин минең үкенесем

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>d5m3cvq1c9f007hak05h44u8kxndyyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297702</id>
      <parentid>1297699</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1297702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4811" sha1="i36feo04zbs2jjbnuld8i15kjhnge6y" xml:space="preserve">{{УК}}
{{фамилиялаш|Абдуллина}}
'''Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы''' ({{ВД-Преамбула}}) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Нурия Насибулла ҡыҙы Абдуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылында тыуған. 1973 йылда [[Өфө]] ҡалаһының [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәбен]] тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=2012-05-29|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=«Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә»|lang=|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ейәнсура районы]]нда башлай.

1994 йылдан Башҡортостан мәғариф хеҙмәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында (хәҙер Мәғарифты үҫтереү институты) музыка кабинеты методисы булып эшләй.

1996 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]]на радио дикторы итеп ҡабул ителә.

Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡара.

2024 йылдың 31 октябрендә [[Өфө|Өфөлә]] ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 Башҡортостан радиоһы ветераны Нурия Абдуллина вафат булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241111232948/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 |date=2024-11-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге йәш башҡарыусылар конкурстары лауреаты
* [[Нефтекама]] ҡалаһында үткәрелгән «Дуҫлыҡ йыры» конкурсы дипломанты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=|datepublished= 29-11-2013|url=http://www.ye02.ru/kl/8814-bee-kumirar.html|title=Беҙҙең кумирҙар|lang=ba|publisher=«Йәшлек» газета сайты|accessdate=2018-03-16}}
* {{cite web|author=Сәриә РАМАЗАНОВА|datepublished=29-05-2012|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=“Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә”|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» гәзите сайты|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}

== Видеояҙмалары ==
* {{YouTube|eaGKirNxOVY|logo=1}}  Ағиҙелгә ай төшкән
* {{YouTube|azu0G7FY3JE|logo=1}} Ғүмер үтә
* {{YouTube|UuALoG_AToc|logo=1}} Ҡайтайым ауылыма
* {{YouTube|2hXBRoTNvOM|logo=1}} Тыуған көнөң менән
* https://ok.ru/video/3417901113 Әүлиә шишмәһе
* https://ok.ru/video/3414100025 Һин минең үкенесем

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>i36feo04zbs2jjbnuld8i15kjhnge6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297704</id>
      <parentid>1297702</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1297704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="fg28ibn6m8sp28143u8deskmswk1v3f" xml:space="preserve">{{УК}}
{{фамилиялаш|Абдуллина}}
'''Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы''' ({{ВД-Преамбула}}) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Нурия Насибулла ҡыҙы Абдуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылында тыуған. 1973 йылда [[Өфө]] ҡалаһының [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәбен]] тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=2012-05-29|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=«Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә»|lang=|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ейәнсура районы]]нда башлай.

1994 йылдан Башҡортостан мәғариф хеҙмәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында (хәҙер Мәғарифты үҫтереү институты)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85013}}&lt;/ref&gt; музыка кабинеты методисы булып эшләй.

1996 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]]на радио дикторы итеп ҡабул ителә.

Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡара.

2024 йылдың 31 октябрендә [[Өфө|Өфөлә]] ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 Башҡортостан радиоһы ветераны Нурия Абдуллина вафат булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241111232948/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 |date=2024-11-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге йәш башҡарыусылар конкурстары лауреаты
* [[Нефтекама]] ҡалаһында үткәрелгән «Дуҫлыҡ йыры» конкурсы дипломанты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=|datepublished= 29-11-2013|url=http://www.ye02.ru/kl/8814-bee-kumirar.html|title=Беҙҙең кумирҙар|lang=ba|publisher=«Йәшлек» газета сайты|accessdate=2018-03-16}}
* {{cite web|author=Сәриә РАМАЗАНОВА|datepublished=29-05-2012|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=“Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә”|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» гәзите сайты|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}

== Видеояҙмалары ==
* {{YouTube|eaGKirNxOVY|logo=1}}  Ағиҙелгә ай төшкән
* {{YouTube|azu0G7FY3JE|logo=1}} Ғүмер үтә
* {{YouTube|UuALoG_AToc|logo=1}} Ҡайтайым ауылыма
* {{YouTube|2hXBRoTNvOM|logo=1}} Тыуған көнөң менән
* https://ok.ru/video/3417901113 Әүлиә шишмәһе
* https://ok.ru/video/3414100025 Һин минең үкенесем

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fg28ibn6m8sp28143u8deskmswk1v3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297707</id>
      <parentid>1297704</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1297707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4893" sha1="srjr1lf8t1ao9o07ukpl5q11e1vkn13" xml:space="preserve">{{УК}}
{{фамилиялаш|Абдуллина}}
'''Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы''' ({{ВД-Преамбула}}) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Нурия Насибулла ҡыҙы Абдуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылында тыуған. 1973 йылда [[Өфө]] ҡалаһының [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәбен]] тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=2012-05-29|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=«Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә»|lang=|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ейәнсура районы]]нда башлай.

1994 йылдан Башҡортостан мәғариф хеҙмәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында (хәҙер Мәғарифты үҫтереү институты)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85013|Мәғарифты үҫтереү институты}}&lt;/ref&gt; музыка кабинеты методисы булып эшләй.

1996 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]]на радио дикторы итеп ҡабул ителә.

Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡара.

2024 йылдың 31 октябрендә [[Өфө|Өфөлә]] ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 Башҡортостан радиоһы ветераны Нурия Абдуллина вафат булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241111232948/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-10-31/ay-yly-h-b-r-bash-ortostan-radio-y-veterany-nuriya-abdullina-vafat-bul-an-3990845 |date=2024-11-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге йәш башҡарыусылар конкурстары лауреаты
* [[Нефтекама]] ҡалаһында үткәрелгән «Дуҫлыҡ йыры» конкурсы дипломанты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=|datepublished= 29-11-2013|url=http://www.ye02.ru/kl/8814-bee-kumirar.html|title=Беҙҙең кумирҙар|lang=ba|publisher=«Йәшлек» газета сайты|accessdate=2018-03-16}}
* {{cite web|author=Сәриә РАМАЗАНОВА|datepublished=29-05-2012|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html|title=“Көҙ миҙгеле танһыҡ миңә”|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» гәзите сайты|accessdate=2018-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321155509/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3454-k-migele-tany-mi.html |date=2018-03-21 }}

== Видеояҙмалары ==
* {{YouTube|eaGKirNxOVY|logo=1}}  Ағиҙелгә ай төшкән
* {{YouTube|azu0G7FY3JE|logo=1}} Ғүмер үтә
* {{YouTube|UuALoG_AToc|logo=1}} Ҡайтайым ауылыма
* {{YouTube|2hXBRoTNvOM|logo=1}} Тыуған көнөң менән
* https://ok.ru/video/3417901113 Әүлиә шишмәһе
* https://ok.ru/video/3414100025 Һин минең үкенесем

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>srjr1lf8t1ao9o07ukpl5q11e1vkn13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фамилия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133965</id>
    <revision>
      <id>1297754</id>
      <parentid>1279190</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T03:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12289" sha1="p9hpwagzvy5cti97bhrpvkqeksxgzx8" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Фами́лия''' ({{lang-la|familia}} — ғаилә, нәҫел, ара) — бер нәҫелдән йә бер ғаиләнән икәнлекте күрһәткән, дөйөм ҡанбаба исеменән алынған атама.
[[File:Шежере(родословная) башкирского рода(ырыу) булекей-кудей.Фрагмент.jpg|thumb|Бүләкәй-көҙәй ырыуы шәжәрәһе.Фрагмент]]
[[File:ШежереГалиСокороя.png|thumb|Ғәли Соҡорой шәжәрәһе]]

== Һүҙҙең килеп сығышы ==
«Фамилия» — латин теленән килеп сыҡҡан. [[Рим империяһы]]нда ул башта бер хужаның ҡолдарына ҡарата ҡулланылған.  Шунан инде ғаиләнең һәм уның ҡолдарының ҡушаматы булараҡ әйтелгән. Артабан ғаилә башлығы, ғаилә ағзалары, туғандары бер ҡушамат менән йөрөтөлә башлаған. 

Ярайһы оҙаҡ ваҡыт Европала һәм Рәсәйҙә ул шул мәғәнәлә ҡулланылған да. XIX быуатта ла хатта крепостной крәҫтиәндәр фамилияны хужаһынан алған.  

Бары [[XIX быуат]]та ғына   «фамилия» һүҙе [[урыҫ теле]]ндә икенсе мәғәнә алған. Бөгөн ул рәсми рәүештә шәхси исемгә ҡушылған нәҫел ҡушаматы  булараҡ төп урын тота.

== Фамилия өлөштәре ==
Фамилия башлыса лексик мәғәнәгә эйә булған тамырҙан тора, шулай уҡ алдан һәм арттан ҡушыла торған өлөштәрҙән, суффикстарҙан һәм ялғауҙарҙан тора.  

=== Нигеҙе ===
Фамилияның нигеҙе йыш ҡына шәхси исемдән йәки берәй лексик мәғәнәгә эйә ҡушаматтан яһала.  

=== Приставка һәм ялғауҙар ===
Фамилия приставкиалары һәм ялғауҙары ғәҙәттә төп нөсхәлә   «ул» йәки «ҡыҙ» мәғәнәһе бирә, йәки биләмәләренә бәйләп, сифат рәүешендә ҡулланыла.  Йыш ҡына милләтте билдәләүсе һүҙ ҙә булып тора. Мәгәр, фамилиялар ваҡыт уҙыу менән ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында өлөшләтә үҙгәрештәр кисереүе лә ихтимал. 

=== Ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары ===
[[Урыҫ теле]]ндә һәм  башҡа ҡайһы бер [[славян телдәр]]ҙә, шулай уҡ  [[литва]] һәм [[латыш теле]]ндә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары телдәрендәге морфологик үҙенсәлектәр арҡаһында үҙ-ара айырыла.  

Ҡайһы бер телдәрҙә, мәҫәлән,   [[литва]] телендә, ирҙәр, ҡыҙҙар һәм кейәүҙәге ҡатындар фамилиялары бер иш йөрөтөлмәй.

[[Исландия]]ла фамилиялар, ғүмүмән, юҡ.  Унда нәҫел  «-sson»  ''улы)'', «-dottir»  ''ҡыҙы'' тигән ялғауҙар менән күрһәтелә.

== Рәсәйҙә фамилиялар барлыҡҡа килеүе ==
Борон Рустә тик Ждан, Петух, Ненаша рәүешле  исемдәр генә булған. Фамилия-ҡушаматтар Новгород ерҙәрендә XIII—XIV быуаттарҙан йәшәп килгән, тик оҙаҡ ваҡыт киң ҡулланышҡа инмәй торған. Мотлаҡ фамилиялар  XVI быуатта ғына закон нигеҙендә башта   кенәздәр һәм баярҙар өсөн, артабан инде дворяндар һәм атаҡлы сауҙагәрҙәр өсөн индерелгән.  Крәҫтиәндәр араһында фамилиялар   XVI—XVIII быуаттарҙа ҡулланыла башлаған, әммә  крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәс кенә ныҡлы көсөнә ингән.

== Төрлө халыҡ фамилиялары ==
[[File:Фамилии 685 уроженцев Башкортостана, павших в «горячих точках»..jpg|thumb|слева|Башҡортостандан &quot;ҡайнар нөктә&quot;ләрҙә һәләк булған  685 һалдат фамилиялары]]
=== Башҡорт  фамилиялары ===

Бөгөнгө барлыҡ башҡорт фамилиялары атаһы йә әсәһе яғынан берәй ҡанбабаһы исеменән алынған.Элгәре атай исеме фамилия булып йөрөгән. Мәҫәлән, Юлай улы[[ Салауат Юлаев|Салауат]].     Совет власы осоронда был күренеш яйлап бөтөрөлә, ейәндәр йыш ҡына олатаһы исемен фамилия итеп ала.Артабан ул үҙгәртелмәй быуындан-быуынға күсә килә. 

Генезис буйынса  башҡорт фамилиялары боронғо төрки, шулай уҡ ғәрәп, фарсы сығышлы исемдәрҙән яһалған. Ҡағиҙә булараҡ, башҡорт фамилиялары ике төрлө яҙылыуы мөмкин - урыҫ телендәге кеүек ялғаулап ([[Рауил Бикбаев]]) йәки милли ғәҙәттәгесә ялғауһыҙ, шулай уҡ '''''-и''''' ялғауы менән яһалыуы мөмкин. Мәҫәлән, [[Мостай Кәрим]], [[Мәжит Ғафури]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ризаитдин Фәхретдинов|Ризаитдин Фәхретдин]]. Һуңғы рәүешлеләре күберәк зыялылар араһында осрай.

=== Татар  фамилиялары ===
Татар фамилиялары ла башҡорт фамилияларына оҡшаш рәүештә яһала. Ялғауһыҙ фамилиялар күберәк яҙыусылар, фән әһелдәре һәм сәнғәт-мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре араһында осрай. Мәҫәлән, Ғабдулла Туҡай, Муса Йәлил

=== Урыҫ фамилиялары ===

Урыҫ фамилиялары нигеҙҙә сиркәү ҡушҡан исемдәрҙән йәки ҡушаматтарҙан барлыҡҡа килгән.  Мәҫәлән, ''Иван → Иванов сын → Иванов'', ''Медведь → Медведев сын → Медведев''. Һирәгерәк — йәшәгән ерҙән, мәҫәлән, ''Белозёрский'' (''Белое Озеро'').  Кешенең һөнәре, ҡиәфәте буйынса бирелгән фамилиялар ҙа бар.  (мәҫәлән, ''Кузнецов'' - ''кузнец'' тигәндән), &quot;Кривоносов&quot;.

Ҡатындар никахҡа ингәс, ғәҙәттә, иренең фамилияһына күсә. Бынан тыш, дефис аша яҙып, үҙенең фамилияһын да ҡалдыра ала. Балалар атаһының фамилияһын ала, әммә ата-әсә теләге менән әсәһенең фамилияһын алыуы ла рөхсәт ителә.

=== Төрки халыҡтар фамилиялары ===

Совет илендә йөшөгән төркиҙәр фамилияларын йыш ҡына урыҫса ялғауҙар менән йөрөтәләр ине. Үҙаллылыҡ алғандан һуң улар бындай ялғауҙарҙан баш тарта башланы.   

Әйтәйек, [[Әзербайжан]]да, фамилияларҙың ялғауҙары бөтөрөлә бара  (мәҫәлән,  элек Рәүф Искәндеров тип йөрөһә, хәҙер  — Рәүф Искәндер).

== Айырым осраҡтар ==
Фамилия кешенең тулы исеме  өсөн мотлаҡ  элемент түгел. Мәҫәлән, [[Исландия]]ла беҙҙә ҡабул ителгәнсә  фамилиялар юҡ. Ғәмәлдә, был атаһының исеме менән бирелгән ҡушамат.  Мәҫәлән, Свенссон (Свен  + сон «улы»).
Бындай система элгәре барлыҡ скандинав телдәрендә ҡулланылған.

[[Тибет тарихы|Тибет]]тарҙа, [[бирма]], амхар халыҡтарында фамилия юҡ.

1925 йылдың 27 июлендә [[Исландия]]ла фамилиялар закон менән тыйылған, был «милли йолаларҙы һаҡлау» маҡсаты менән аңлатыла. 

[[Төркиҙәр]]ҙә лә фамилия урынына атаһының исемен әйткәндәр. Мәҫәлән, Советтар Союзы Геройы, ҡаҙаҡ яҙыусыһы Бауржан Момыш-улының фамилияһы булмаған. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%83%D0%BB%D1%8B,_%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD]

Башҡортта ете быуын олатайҙы белеү - [[шәжәрә]] - фамилия төшөнсәһен бик ныҡ киңәйткән .

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm Испанские имена и фамилии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112745/https://spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm |date=2024-12-04 }}
* [http://family.hh22.ru Значение фамилии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018050509/http://family.hh22.ru/ |date=2019-10-18 }}
* [http://surname.pro/ Происхождение фамилий]
* [http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&amp;doktyp=bet&amp;rm=2006/07&amp;bet=CU16&amp;dok_id=GU01CU16 Законы Швеции{{ref-sv}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930214140/http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&amp;doktyp=bet&amp;rm=2006/07&amp;bet=CU16&amp;dok_id=GU01CU16 |date=2007-09-30 }}
* [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_104 Как склонять фамилии?]
* [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_482 Особенности склонения фамилий и личных имен]
* [http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html ЗАКОНОДАТЕЛЬ О ФАМИЛИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418040320/http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html |date=2017-04-18 }}
* [http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ Если бы я был Бомбой…(жизнь людей с необычными фамилиями)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625104645/http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ |date=2014-06-25 }}//РЭСПУБЛIКА — Новости Беларуси | Белорусские новости — № 85 (4263) — Суббота, 12 мая 2007
* [http://news.tut.by/society/219225.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031223209/http://news.tut.by/society/219225.html |date=2016-10-31 }} По страницам телефонного справочника]

== Әҙәбиәт ==
#Башкирские шежере. Уфа. 1960.
#Башкирские шежере. Исследования и публикации. Уфа. 1983.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


[[Категория:Шәжәрә]]
[[Категория:Фамилиялар| ]]</text>
      <sha1>p9hpwagzvy5cti97bhrpvkqeksxgzx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Травиата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137196</id>
    <revision>
      <id>1297719</id>
      <parentid>1062129</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T16:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23657" sha1="e2ynznwxrxvmqfp7blb45ebyky76ijp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Травиата»''' ({{Lang-it|La traviata}} — «хаталанған», «юлдан яҙған», [[ҡылым]] ''traviare'' — юлдан яҙыу) — [[Джузеппе Верди]]ҙың Александр (кесе) Дюманың «Камелиялы ханым» романы мотивтары буйынса Франческо Мария Пьяве либреттоһына яҙған [[опера]]һы ([[1848]]). Тәүге тапҡыр [[1853 йыл]]дың [[6 март]]ында Венецияла «Ла Фениче» опера театрында ҡуйыла һәм уңышһыҙлыҡҡа осрай, әммә эшкәртелгәндән һуң иң билдәле һәм популяр операларҙың береһенә әүерелә. Икенсе редакцияһының премьераһы [[1854 йыл]]дың [[6 май]]ында Венециялағы Сан-Бенедетто Театрында була (''Виолетта'' — {{Тәржемәһеҙ 5|Специя-Альдигьери, Мария|Мария Специя-Альдигьери|en|Maria Spezia-Aldighieri}}).

Ул замандағы опера постановкаһы өсөн ғәҙәти булмаған һыҙаттары:

* төп героиня — дауалап булмаған ауырыуҙан үлеп барған куртизанка;
* опералағы ваҡиғалар ул саҡтағы [[Париж]]да бара (XIX быуат уртаһы).

«Риголетто» һәм «Трубадур»ҙағы кеүек үк, Верди &quot;Травиата&quot;ла ла драманың үҙәгенә [[йәмғиәт]] тарафынан инҡар ителгән персонажды сығара. 

== Операның йөкмәткеһе ==

=== Төҙөлөшө ===
Операның партитураһы өс пәрҙәгә бүленгән: беренсеһендә ваҡиғалар — Виолеттаның салонында, икенсеһендә — уның ҡала ситендәге йортонда һәм Флора Бервуаның һарайында, өсөнсөһөндә Виолеттаның һуңғы фатирында бара. Икенсе пәрҙә үтә оҙон булғанлыҡтан уны ике пәрҙәгә бүлә башлайҙар, һәм хәҙер «Травиата» өс тәнәфесле дүрт пәрҙәле опера булараҡ ҡуйыла. 

=== Ҡатнашыусылар ===
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Персонаждар
!Тауыш
|-
|'''Виолетта Валери''', ''куртизанка''
|сопрано
|-
|'''Альфред Жермон''', ''бай ҡатламға ҡарамаған йәш ир-егет ''
|тенор
|-
|'''Жорж Жермон''', ''уның атаһы''
|баритон
|-
|'''Флора Бервуа''', ''Виолеттаның әхирәте''
|меццо-сопрано
|-
|'''Барон Дуфоль''', ''Виолеттаның һөйәре''
|баритон
|-
|'''Виконт Гастон де Леторьер'''
|тенор
|-
|'''Маркиз д’Обиньи'''
|бас
|-
|'''Доктор Гренвиль'''
|бас
|-
|'''Аннина''', ''Виолеттаның хеҙмәтсеһе''
|сопрано
|}

== Эстәлеге ==

==== I пәрҙә ====
''Октябрь, [[XIX быуат]]тың уртаһы, [[Париж]]''

Юғары ҡатламдарҙа әйләнгән еңел холоҡло ҡатын Виолетта Валери үҙенең салонында мәжлес ойоштора. Уны күптән түгел Парижға провинциянан килгән Альфред Жермон менән таныштыралар. Яңы танышы әлеге һөйәре барон Дуфолгә ҡарағанда Виолеттаға нығыраҡ оҡшай. Жермон да уға тәү ҡараштан ғашиҡ була. Табын ҡыҙған мәлдә егет мөхәббәтте данлап ялҡынлы тост әйтә («Libiamo ne' lieti calici» дуэты). Көтмәгәндә быуылып йүткерә башлаған Виолетта залдан сығырға мәжбүр була, Альфред уға эйәрә. Ул хистәрен белдерә һәм ҡатынға, был еңел-елпе тормоштан баш тартып, үҙе менән китергә тәҡдим итә. Виолетта уға ярата белмәүен әйтә («Un di, felice, eterea» дуэты) һәм егеткә иҫтәлеккә камелия сәскәһе бүләк итә, Альфред уны һулығас та кире ҡайтарырға тейеш була. Ҡунаҡтар таралыша. Куртизанканы Альфредтың һүҙҙәре хисләндерә; ул үҙенең дә уға битараф түгеллеген аңлай. Ни ҡылырға белмәй, ул музыка менән онотолорға, ауыр уйҙарын ҡыуып таратырға тырыша. 

==== II пәрҙә ====
''Ғинуар, Париж ситендәге йортта''

Виолетта Альфредтың тәҡдименә ризалаша һәм юғары ҡатлам вәкилдәренең шау-шыулы тормошонда ҡатнашыуҙан баш тарта. Хәҙер ғашиҡтар Париж ситендәге бер йортта йәшәй. Альфред һөйгәненең етеш тормошҡа түләр өсөн уға белдермәй генә мөлкәтен һатыуы тураһында белеп ҡала. Оялып, ул бер аҙ аҡса табыу ниәте менән Парижға китә. Ул юҡта Альфредтың атаһы Жорж Жермон килә. Ул, куртизанка улының ғына түгел, бөтә ғаиләнең абруйына тап төшөрә, тип иҫәпләй: Альфред Виолетта менән араһын өҙмәһә, ҡыҙының йәрәшкән егете уны ташларға йыйына. Альфредтың атаһы Виолеттанан улы менән ғишыҡ мөнәсәбәттәрен туҡтатыуҙы талап итә. Виолетта [[туберкулёз]] менән сирләгәнен һәм тиҙҙән үләсәген белә, шуға өлкән Жермондың өгөтөнә күнә. Ул Альфредҡа хушлашыу хаты яҙа ла өйҙән китә. Альфред ҡайтҡас хатты табып уҡый: ул Виолетта үҙен аҡса арҡаһында ташлаған тип уйлай. Хаттан ул ҡыҙҙың элекке йәшәү рәүешен дауам итергә йыйыныуы тураһында белә. Жорж Жермон улын өйгә ҡайтырға өгөтләй, тик теге ризалашмай. Көтмәгәндә ул Виолеттаның әхирәте Флора Бервуанан балға саҡырыу ҡағыҙын табып ала. Альфред Парижға ҡайтырға һәм хыянат өсөн үс алырға ҡарар итә.

''Флораның һарайында бал-маскарад ''

Виолетта залға барон Дуфоль менән ҡултыҡлашып килеп инә, әммә ул шат түгел: һөйгәне менән айырылышыуҙы ауыр кисерә. Ҡунаҡтар араһында Альфред та бар, ул ҡомарланып кәрт һуға һәм уйында даланлы булып сыға. Ул барон менән ыҙғышырға сыйыҡ эҙләй. Ҡунаҡтар төрлө залдар буйлап таралышҡас, Виолетта Альфредтың китеүен һорай. Альфред Виолетта менән генә китәсәген белдерә. Ҡыҙ Дуфолде яратыуы тураһында әйтеп һала. Көнсөл Альфред залға бөтә ҡунаҡтарҙы йыя ла бөтәһе алдында Виолеттаны кәмһетә, һөйөү өсөн түләү итеп, кәрттә отоп алған аҡсаһын йөҙөнә бәрә. Виолетта аңын юғалтып иҙәнгә йығыла. Альфредтың атаһы был ҡылығы өсөн улын битәрләй. Дуфоль көндәшен дуэлгә саҡыра. Виолетта хәсрәткә бата, сөнки Альфредҡа дөрөҫөн һөйләй алмай.

==== III пәрҙә ====
''Февраль. Виолеттаның бүлмәһе''

Виолеттаның хәле бик насарлана, ул түшәктән дә тормай, хеҙмәтсеһе Аннинаға аҡсаһын ярлыларға таратырға ҡуша. Уға өлкән Жермондан хат килтереп бирәләр; ул дуэлдә улының баронды яралағаны һәм ошо сәбәпле уның бер аҙға сит илгә китәсәге хаҡында яҙа. Әммә тиҙҙән кире ҡайтасаҡ, сөнки ҡарт выжданы ғазаплауға түҙмәйенсә улына дөрөҫлөктө әйтә. Асыҡ тәҙрәнән Виолеттаға музыка тауыштары һәм шау-шыу ишетелә — Парижда карнавал! Шул саҡ Альфред килеп инә, ғашиҡтар бәхетле, киләсәккә пландар ҡора, әммә Виолеттаның хәле бөтә. Альфред мөхәббәттә ант итә, ә Виолетта уға буласаҡ кәләше тағып йөрөргә тейеш буласаҡ медальонды бүләк итә. Альфред ҡаты хәсрәткә бата, Виолетта бер мәлгә генә хәлләнгәндәй тойола ла Альфредтың ҡулында донъя ҡуя. 

== Прототиптар ==
[[Файл:MarieDuplessis.jpg|мини|265x265пкс|Мари Дюплесси]]
Опера «Камелиялы ханым» тигән роман буйынса яҙылған, ә роман нигеҙенә автобиографик тарих һалынған, шунлыҡтан операның төп персонаждарының прототиптары бар. Виолеттаның прототибы — билдәле Париж куртизанкаһы Мари Дюплесси, ул һылыулығы ғына түгел, аҡылы менән дә танылған булған. Дюплесси Александр (кесе) Дюманы ла әсир итә. Дюплесси менән улының араһын атай Дюма боҙған тип һанала. Парижға әйләнеп ҡайтыуына кесе Дюманың һөйгәне [[1847 йыл]]да туберкулёздан үлгән була. Бер аҙҙан «Камелиялы ханым» тигән роман донъя күрә. [[1848 йыл]]да роман театрҙа ҡуйыу өсөн эшкәртелә, әммә әхлаҡһыҙ тип танылғанлыҡтан дүрт йылдан ғына ҡуйылыуға рөхсәт ителә. 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 56px;&quot;
!Опера персонажы
!Роман персонажы 
!Прототип
|-
|Виолетта Валери
|Маргарита Готье
|Мари Дюплесси
|-
|Альфред Жермон
|Арман Дюваль
|Александр кесе Дюма
|-
|Жорж Жермон
|Жорж Дюваль
|[[Александр Дюма (атай)]]
|-
|Барон Дуфоль
|Йыйылма образ&lt;ref&gt;В отличие от оперы, конец жизни настоящей Мари («Виолетты») скрашивали граф де Перрего и граф фон Штакельберг (коллективный «Дуфоль»), а не Александр («Альфред») — [http://content.mail.ru/arch/10448/321636.html История жизни и смерти Мари Дюплесси]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|Флора Бервуа
|мадам Дювернау
|билдәһеҙ
|}

== Дискография ==
'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Личия Альбанезе, ''Альфред'' — Жан Пирс, ''Жермон'' — Роберт Мерилл, NBC хоры һәм оркестры, дирижёр — Артуро Тосканини.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Елизавета Шумская, ''Альфред'' — Иван Козловский, ''Жермон'' — Павел Лисициан, [[Ҙур театр|СССР-ҙың Ҙур театры]] хоры һәм оркестры, дирижёр — Александр Орлов, 1947 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Елизавета Шумская, ''Альфред'' — Сергей Лемешев, ''Жермон'' — Павел Лисициан, Флора — О. Инсарова, Гастон — Б. Бобков, барон Дюфоль — М. Соловьёв, маркиз — Г. Воробьёв, доктор Гренвиль — В. Горбунов, Аннина — Т. Парфененко. [[Ҙур театр|СССР-ҙың Ҙур театры]] хоры һәм оркестры. Дирижёр С. Сахаров. 1951 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Рената Тебальди, ''Альфред'' — Гиацинт Пранделли, ''Жермон'' — Джино Орландини, ''Флора'' — Лилиана Пеллегрино, Итальян радиоһы хоры һәм оркестры, дирижёр — Карло Мария Джулини, 1952 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Мария Каллас, ''Альфред'' — Франческо Альбанезе, ''Жермон'' — Уго Саварезе, Coro Cetra, Турин радиоһы оркестры, дирижёр — Габриэле Сантини, 1953 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Г. Диомидова, ''Альфред'' — Сергей Лемешев, ''Жермон'' — Павел Лисициан. [[Ҙур театр|СССР-ҙың Ҙур театры]] хоры һәм оркестры. Дирижёр Т. А. Докшицер. 1956 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Мария Каллас, ''Альфред'' — Альфредо Краус, ''Жермон'' — Марио Серени, «Сан-Карлуш» театры (Лиссабон) хоры һәм оркестры, дирижёр — Франко Гийоне, 1959 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Тереза Стратас, ''Альфред'' — Фриц Вундерлих, ''Жермон'' — Герман Прей, ''Аннина'' — Бригитта Фассбендер. Bayerisches Staatsorchester хоры һәм оркестры, [[Мюнхен]]. Дирижёр Джузеппе Патане. 1965 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Монсеррат Кабалье, ''Альфред'' — Карло Бергонци, ''Жермон'' — Шерил Милнс, RCA-ның Италия бүлексәһе хоры һәм оркестры, дирижёр — Жорж Претр, 1967 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Галина Вишневская, ''Альфред'' — Владимир Атлантов, ''Жермон'' — Алексей Большаков, [[Ҙур театр| СССР-ҙың Ҙур театры]] хоры һәм оркестры, дирижёр — Борис Хайкин, 1968 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Беверли Силлз, ''Альфред'' — Николай Гедда, ''Жермон'' — Роландо Панераи, Король филармония оркестры, дирижёр — Альдо Чеккато, 1971 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Джоан Сазерленд, ''Альфред'' — [[Лучано Паваротти]], ''Жермон'' — Маттео Манугуерра. Дирижёр Ричард Бонинг. London Opera Chorus. National Philharmonic Orchestra. DECCA. 1980 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Рената Скотто, ''Альфред'' — Alfredo Kraus, ''Жермон'' — Renato Bruson. Дирижёр — Риккардо Мути. Ambrosian Opera Chorus. Phillharmonia Orchestra. EMI Records. 1982 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Кристина Галлардо-Домас, ''Альфред'' — Роберто Ароника, ''Жермон'' — Владимир Чернов, «Метрополитен-опера» театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Роберто Аббадо, 2000 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — [[Нетребко Анна Юрьевна|Анна Нетребко]], ''Альфред'' — Роландо Вильясон, ''Жермон'' — Томас Хэмпсон, Вена филармония оркестры, дирижёр — Carlo Rizzi, Зальцбург фестивале, 2005 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Амалия Гогешвили, ''Альфред'' — Сергей Балашов, ''Жермон'' — Евгений Поликанин, ''Флора'' — Ирина Ващенко, ''Гастон'' — Валерий Микицкий, ''Дюфоль'' — Дмитрий Ульянов, ''Маркиз'' — Денис Макаров, ''Доктор'' — Дмитрий Степанович, ''Аннина'' — Валерия Зайцева, Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыка театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Феликс Коробов, 2007 йыл.

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Диана Дамрау, ''Альфред'' — Пётр Бечала, Жермон — Желько Лучич. Ла Скала театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Даниэле Гатти, Ла Скала театрында миҙгелде асыу. 2013 йыл.

== Видеояҙмалар ==
'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — [[Нетребко Анна Юрьевна|Анна Нетребко]], ''Альфред'' — Роландо Вильясон, ''Жермон'' — Томас Хэмпсон, Вена филармония оркестры, дирижёр — Карло Рицци, реж. Вилли Деккер, Зальцбург фестивале, 2005 йыл;

'''Башҡарыусылар:''' ''Виолетта'' — Мирей Делюнш, ''Альфред'' — Мэтью Поленцани, Жермон — Желько Лучич. Париж оркестры, дирижёр — Ютака Садо, реж. Петер Муссбах, Экс-ан-Прованс опера фестивале, [[2003]].

== Кинематограф ==

* 1968 — «Травиата» — режиссёр Марио Ланфранки фильм-операһы, төп партияларҙа: ''Виолетта'' — Анна Моффо, ''Альфред'' — {{Тәржемәһеҙ 3|Бонисолли, Франко|Франко Бонисолли|it|Franco Bonisolli}} (итал.)[[Бонисолли, Франко|баш.]], ''Жермон'' — Джино Бекки. Рим операһы хоры һәм оркестры, дирижёр — {{Тәржемәһеҙ 3|Патане, Джузеппе|Джузеппе Патане|it|Giuseppe Patanè}} (итал.)[[Патане, Джузеппе|баш.]].
* 1982 (1983) — «Травиата» — режиссёр Франко Дзеффирелли ([[Италия]]) фильм-операһы. Башҡарыусылар: ''Виолетта'' — Тереза Стратас, ''Альфред'' — [[Пласидо Доминго]], ''Жермон'' — Корнелл МакНейл, Метрополитен Опера театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Джеймс Левайн, бейеү номерҙарында: Екатерина Максимова һәм Владимир Васильев.
* 2000 — «Травиата в Париже» — режиссёр Джузеппе Патрони Гриффи һәм продюсер Андреа Андерман фильм-операһы. Баш оператор — Витторио Стораро. Төп партияларҙа: ''Виолетта'' — Этери Гвазава, ''Альфред'' — Хосе Кура, ''Жермон'' — {{Тәржемәһеҙ 3|Панераи, Роландо|Роландо Панераи|it|Rolando Panerai}} (итал.)[[Панераи, Роландо|баш.]]. RAI телерадиокомпанияһының Милли симфоник оркестры ([[Турин]]), дирижёр — Зубин Мета. «I Solisti Cantori» хоры, хормейстер — Эмануэла Ди Пьетро.

== Астрономияла ==
[[Джузеппе Верди]] операһының төп героиняһының исеме 1905 йылда асылған Виолетта [[астероид]]ына бирелгән. 

== Музыкаль фрагменттар ==
{| class=&quot;&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|''Ah! fors'è lui'' и ''Sempre libera'', беренсе пәрҙә. Баршҡарыусы [[:en:Lucrezia Bori|Lucrezia Bori]], 1910
|-
|''Ah, fors e lui''. Башҡарыусы Нелли Мельба, 1907
|-
|''Sempre libera''. Нелли Мельба, 1904
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://classiclive.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=109:2011-05-05-15-22-27&amp;catid=56:2011-05-02-07-37-15&amp;Itemid=79 Синопсис оперы Травиата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134908/http://classiclive.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=109:2011-05-05-15-22-27&amp;catid=56:2011-05-02-07-37-15&amp;Itemid=79 |date=2016-03-04 }}
* [http://libretto-oper.ru/verdi/traviata Либретто оперы «Травиата»]
* Балет «Травиата» [https://www.youtube.com/watch?v=8AmUNoAKpwk Первый акт]; [https://www.youtube.com/watch?v=aHqZ8-iGagw Второй акт]

== Әҙәбиәт ==

* 1970 ''М. C. Друскин''. 100 опер. История создания, сюжет, музыка. Издательство «Музыка», Ленинград. — [http://100oper.nm.ru/030.html онлайн версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313152445/http://100oper.nm.ru/030.html |date=2008-03-13 }}
[[Категория:Алфавит буйынса опералар]]
[[Категория:Джузеппе Верди опералары]]</text>
      <sha1>e2ynznwxrxvmqfp7blb45ebyky76ijp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ведерников Николай Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140945</id>
    <revision>
      <id>1297713</id>
      <parentid>1042569</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1297713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8487" sha1="mcj8d1lfkjeqebs643s2bmx9mpcjgzc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ведерников Николай Степанович''' ([[18 июнь]] [[1925 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2011 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Николай Степанович Ведерников [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]&lt;/ref&gt; [[Үрге Тәтешле]] ауылында тыуған. Тиҙҙән уның ғаиләһе [[Пермь өлкәһе]]нең [[Чернушка районы]]на күсеп китә.

[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла [[1943 йыл]]дан, айлыҡ командирҙар курсын тамамлағандан һуң [[1943 йыл]]дың июленән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

Пулемет расчеты командиры [[өлкән сержант]] Н. С. Ведерников 1944 йылдың авгусында [[Висла]] йылғаһын аша сыҡҡанда һәм Доротин плацдармын ([[Польша]]) тотҡанда һәм киңәйткәндә батырлыҡ күрһәтә. 207,8 бейеклектә дошман атакаһы ваҡытында ул һөжүм итеүселәрҙе яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм пулемёттан 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

Штригау ([[Германия]]) ҡалаһында 1945 йылдың 14 февраленән 18 февраленә тиклем һуғыштың киҫкен минутында, расчет сафтан сыҡҡан мәлдә, пулемёт артына ята һәм дошман атакаһын кире ҡаға. Штригау ҡалаһы өсөн алыштарҙа Н. С. Ведерников тарафынан бөтәһе 8 һөжүм кире ҡағыла һәм бер роталыҡ гитлер һалдаты юҡ ителә, ике ут пулемёт нөктәһе баҫтырыла.

Бреслау (Вроцлав, [[Польша]]) ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа 1945 йылдың 10 мартында [[өлкән сержант]] Николай Ведерников штурм төркөмөнә ярҙам итеп, үҙенең пулемётынан дошмандың 3 пулемёт нөктәһен юҡ итә, һөҙөмтәлә штурмлаусы төркөм юғалтыуһыҙ кварталды яулап ала.

[[1944 йыл]]дың йәйенән Н. С. Ведерников мәргәнлек сәнғәте эшен бик яҡшы үҙләштерә. Һуғыш аҙағына пулемёт уты менән һәм мәргәнлек винтовкаһынан шәхсән 300 гитлерсыны юҡ итә.

{{начало цитаты}}СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 26 июнендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Николай Степанович Ведерниковҡа [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 8642) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.{{конец цитаты}}
 
Старшина званиеһында демобилизациялана. Пермь өлкәһендә комбайнсы, баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир, ат заводында хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй. Мул уңыш алғаны өсөн [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Пермь өлкәһенең Тауш ауылында, һуңынан [[Пермь крайы]]ның Чернушка ҡалаһында йәшәй.

2011 йылдың 29 декабрендә Пермь крайының Чернушка ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.06.1945, № 8642)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46492870|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=182/8|лист=1, 403, 404}}&lt;/ref&gt;.
* Ленин ордены (27.06.1945).
* Ленин ордены (1976)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.08.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35585079|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5857|лист=2, 16, 17}}&lt;/ref&gt;.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1521629324|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}&lt;/ref&gt;.
* 2-се Дан ордены (05.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41538991|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=2556|лист=10, 229, 230}}&lt;/ref&gt;.
* 3-сө Дан ордены (22.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|45881510|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=7339|лист=2, 70, 71}}&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.02.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|19909430|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=3353|лист=2, 65, 66}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Н. С. Ведерниковтың тыуған ауылы [[Үрге Тәтешле]]лә ([[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]) уның исеме менән урам аталған.
* Н. С. Ведерниковтың 12 [[Советтар Союзы Геройы]] һәм Дан орденының 2 тулы кавалеры — [[Чернушка районы]] кешеләре иҫәбендәге бюсы Чернушка ҡалаһында [[2010 йыл]]дың 9 майында асылған Дан Аллеяһына ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Н. А. Козлова|заглавие=История Чернушинского района: Материалы к урокам по историческому краеведению|ответственный=под общ. ред. к.и.н. Н. Д. Волошина|место=Пермь|издательство=Пермское книжное издательство|год=2006|страниц=152|тираж=1000}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82531}}{{V|15|06|2021}}  
* {{Warheroes|id=1588}}
* [http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Памяти замечательного человека].  Официальный сайт Администрации Чернушинского муниципального района. (8 февраля 2012 года). &lt;small&gt;Проверено 25 февраля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/67m17qtnM?url=http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Архивировано] 19 мая 2012 года.&lt;/small&gt;

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]</text>
      <sha1>mcj8d1lfkjeqebs643s2bmx9mpcjgzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297714</id>
      <parentid>1297713</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1297714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8573" sha1="qc1cdvdaexz6lmn2c20scjvoupyvu6c" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Ведерников, Николай Степанович (бюст).jpg|мини]]
'''Ведерников Николай Степанович''' ([[18 июнь]] [[1925 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2011 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Николай Степанович Ведерников [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]&lt;/ref&gt; [[Үрге Тәтешле]] ауылында тыуған. Тиҙҙән уның ғаиләһе [[Пермь өлкәһе]]нең [[Чернушка районы]]на күсеп китә.

[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла [[1943 йыл]]дан, айлыҡ командирҙар курсын тамамлағандан һуң [[1943 йыл]]дың июленән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

Пулемет расчеты командиры [[өлкән сержант]] Н. С. Ведерников 1944 йылдың авгусында [[Висла]] йылғаһын аша сыҡҡанда һәм Доротин плацдармын ([[Польша]]) тотҡанда һәм киңәйткәндә батырлыҡ күрһәтә. 207,8 бейеклектә дошман атакаһы ваҡытында ул һөжүм итеүселәрҙе яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм пулемёттан 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

Штригау ([[Германия]]) ҡалаһында 1945 йылдың 14 февраленән 18 февраленә тиклем һуғыштың киҫкен минутында, расчет сафтан сыҡҡан мәлдә, пулемёт артына ята һәм дошман атакаһын кире ҡаға. Штригау ҡалаһы өсөн алыштарҙа Н. С. Ведерников тарафынан бөтәһе 8 һөжүм кире ҡағыла һәм бер роталыҡ гитлер һалдаты юҡ ителә, ике ут пулемёт нөктәһе баҫтырыла.

Бреслау (Вроцлав, [[Польша]]) ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа 1945 йылдың 10 мартында [[өлкән сержант]] Николай Ведерников штурм төркөмөнә ярҙам итеп, үҙенең пулемётынан дошмандың 3 пулемёт нөктәһен юҡ итә, һөҙөмтәлә штурмлаусы төркөм юғалтыуһыҙ кварталды яулап ала.

[[1944 йыл]]дың йәйенән Н. С. Ведерников мәргәнлек сәнғәте эшен бик яҡшы үҙләштерә. Һуғыш аҙағына пулемёт уты менән һәм мәргәнлек винтовкаһынан шәхсән 300 гитлерсыны юҡ итә.

{{начало цитаты}}СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 26 июнендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Николай Степанович Ведерниковҡа [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 8642) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.{{конец цитаты}}
 
Старшина званиеһында демобилизациялана. Пермь өлкәһендә комбайнсы, баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир, ат заводында хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй. Мул уңыш алғаны өсөн [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Пермь өлкәһенең Тауш ауылында, һуңынан [[Пермь крайы]]ның Чернушка ҡалаһында йәшәй.

2011 йылдың 29 декабрендә Пермь крайының Чернушка ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.06.1945, № 8642)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46492870|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=182/8|лист=1, 403, 404}}&lt;/ref&gt;.
* Ленин ордены (27.06.1945).
* Ленин ордены (1976)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.08.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35585079|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5857|лист=2, 16, 17}}&lt;/ref&gt;.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1521629324|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}&lt;/ref&gt;.
* 2-се Дан ордены (05.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41538991|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=2556|лист=10, 229, 230}}&lt;/ref&gt;.
* 3-сө Дан ордены (22.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|45881510|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=7339|лист=2, 70, 71}}&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.02.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|19909430|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=3353|лист=2, 65, 66}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Н. С. Ведерниковтың тыуған ауылы [[Үрге Тәтешле]]лә ([[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]) уның исеме менән урам аталған.
* Н. С. Ведерниковтың 12 [[Советтар Союзы Геройы]] һәм Дан орденының 2 тулы кавалеры — [[Чернушка районы]] кешеләре иҫәбендәге бюсы Чернушка ҡалаһында [[2010 йыл]]дың 9 майында асылған Дан Аллеяһына ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Н. А. Козлова|заглавие=История Чернушинского района: Материалы к урокам по историческому краеведению|ответственный=под общ. ред. к.и.н. Н. Д. Волошина|место=Пермь|издательство=Пермское книжное издательство|год=2006|страниц=152|тираж=1000}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82531}}{{V|15|06|2021}}  
* {{Warheroes|id=1588}}
* [http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Памяти замечательного человека].  Официальный сайт Администрации Чернушинского муниципального района. (8 февраля 2012 года). &lt;small&gt;Проверено 25 февраля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/67m17qtnM?url=http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Архивировано] 19 мая 2012 года.&lt;/small&gt;

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]</text>
      <sha1>qc1cdvdaexz6lmn2c20scjvoupyvu6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297715</id>
      <parentid>1297714</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1297715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8582" sha1="lsrcg6gs5are2d29gumowe9uzee9fgb" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ведерников, Николай Степанович (бюст).jpg|мини]]
'''Ведерников Николай Степанович''' ([[18 июнь]] [[1925 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2011 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Николай Степанович Ведерников [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]&lt;/ref&gt; [[Үрге Тәтешле]] ауылында тыуған. Тиҙҙән уның ғаиләһе [[Пермь өлкәһе]]нең [[Чернушка районы]]на күсеп китә.

[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла [[1943 йыл]]дан, айлыҡ командирҙар курсын тамамлағандан һуң [[1943 йыл]]дың июленән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

Пулемет расчеты командиры [[өлкән сержант]] Н. С. Ведерников 1944 йылдың авгусында [[Висла]] йылғаһын аша сыҡҡанда һәм Доротин плацдармын ([[Польша]]) тотҡанда һәм киңәйткәндә батырлыҡ күрһәтә. 207,8 бейеклектә дошман атакаһы ваҡытында ул һөжүм итеүселәрҙе яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм пулемёттан 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

Штригау ([[Германия]]) ҡалаһында 1945 йылдың 14 февраленән 18 февраленә тиклем һуғыштың киҫкен минутында, расчет сафтан сыҡҡан мәлдә, пулемёт артына ята һәм дошман атакаһын кире ҡаға. Штригау ҡалаһы өсөн алыштарҙа Н. С. Ведерников тарафынан бөтәһе 8 һөжүм кире ҡағыла һәм бер роталыҡ гитлер һалдаты юҡ ителә, ике ут пулемёт нөктәһе баҫтырыла.

Бреслау (Вроцлав, [[Польша]]) ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа 1945 йылдың 10 мартында [[өлкән сержант]] Николай Ведерников штурм төркөмөнә ярҙам итеп, үҙенең пулемётынан дошмандың 3 пулемёт нөктәһен юҡ итә, һөҙөмтәлә штурмлаусы төркөм юғалтыуһыҙ кварталды яулап ала.

[[1944 йыл]]дың йәйенән Н. С. Ведерников мәргәнлек сәнғәте эшен бик яҡшы үҙләштерә. Һуғыш аҙағына пулемёт уты менән һәм мәргәнлек винтовкаһынан шәхсән 300 гитлерсыны юҡ итә.

{{начало цитаты}}СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 26 июнендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Николай Степанович Ведерниковҡа [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 8642) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.{{конец цитаты}}
 
Старшина званиеһында демобилизациялана. Пермь өлкәһендә комбайнсы, баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир, ат заводында хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй. Мул уңыш алғаны өсөн [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Пермь өлкәһенең Тауш ауылында, һуңынан [[Пермь крайы]]ның Чернушка ҡалаһында йәшәй.

2011 йылдың 29 декабрендә Пермь крайының Чернушка ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.06.1945, № 8642)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46492870|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=182/8|лист=1, 403, 404}}&lt;/ref&gt;.
* Ленин ордены (27.06.1945).
* Ленин ордены (1976)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.08.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35585079|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5857|лист=2, 16, 17}}&lt;/ref&gt;.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1521629324|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}&lt;/ref&gt;.
* 2-се Дан ордены (05.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41538991|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=2556|лист=10, 229, 230}}&lt;/ref&gt;.
* 3-сө Дан ордены (22.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|45881510|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=7339|лист=2, 70, 71}}&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.02.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|19909430|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=3353|лист=2, 65, 66}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Н. С. Ведерниковтың тыуған ауылы [[Үрге Тәтешле]]лә ([[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]) уның исеме менән урам аталған.
* Н. С. Ведерниковтың 12 [[Советтар Союзы Геройы]] һәм Дан орденының 2 тулы кавалеры — [[Чернушка районы]] кешеләре иҫәбендәге бюсы Чернушка ҡалаһында [[2010 йыл]]дың 9 майында асылған Дан Аллеяһына ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Н. А. Козлова|заглавие=История Чернушинского района: Материалы к урокам по историческому краеведению|ответственный=под общ. ред. к.и.н. Н. Д. Волошина|место=Пермь|издательство=Пермское книжное издательство|год=2006|страниц=152|тираж=1000}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82531}}{{V|15|06|2021}}  
* {{Warheroes|id=1588}}
* [http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Памяти замечательного человека].  Официальный сайт Администрации Чернушинского муниципального района. (8 февраля 2012 года). &lt;small&gt;Проверено 25 февраля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/67m17qtnM?url=http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Архивировано] 19 мая 2012 года.&lt;/small&gt;

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]</text>
      <sha1>lsrcg6gs5are2d29gumowe9uzee9fgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297716</id>
      <parentid>1297715</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T15:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1297716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8483" sha1="srilmsho8t2gq1d4wd8dk8ovau7ntvd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ведерников Николай Степанович''' ([[18 июнь]] [[1925 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2011 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Николай Степанович Ведерников [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]&lt;/ref&gt; [[Үрге Тәтешле]] ауылында тыуған. Тиҙҙән уның ғаиләһе [[Пермь өлкәһе]]нең [[Чернушка районы]]на күсеп китә.

[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла [[1943 йыл]]дан, айлыҡ командирҙар курсын тамамлағандан һуң [[1943 йыл]]дың июленән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

Пулемет расчеты командиры [[өлкән сержант]] Н. С. Ведерников 1944 йылдың авгусында [[Висла]] йылғаһын аша сыҡҡанда һәм Доротин плацдармын ([[Польша]]) тотҡанда һәм киңәйткәндә батырлыҡ күрһәтә. 207,8 бейеклектә дошман атакаһы ваҡытында ул һөжүм итеүселәрҙе яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм пулемёттан 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

Штригау ([[Германия]]) ҡалаһында 1945 йылдың 14 февраленән 18 февраленә тиклем һуғыштың киҫкен минутында, расчет сафтан сыҡҡан мәлдә, пулемёт артына ята һәм дошман атакаһын кире ҡаға. Штригау ҡалаһы өсөн алыштарҙа Н. С. Ведерников тарафынан бөтәһе 8 һөжүм кире ҡағыла һәм бер роталыҡ гитлер һалдаты юҡ ителә, ике ут пулемёт нөктәһе баҫтырыла.

Бреслау (Вроцлав, [[Польша]]) ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа 1945 йылдың 10 мартында [[өлкән сержант]] Николай Ведерников штурм төркөмөнә ярҙам итеп, үҙенең пулемётынан дошмандың 3 пулемёт нөктәһен юҡ итә, һөҙөмтәлә штурмлаусы төркөм юғалтыуһыҙ кварталды яулап ала.

[[1944 йыл]]дың йәйенән Н. С. Ведерников мәргәнлек сәнғәте эшен бик яҡшы үҙләштерә. Һуғыш аҙағына пулемёт уты менән һәм мәргәнлек винтовкаһынан шәхсән 300 гитлерсыны юҡ итә.

{{начало цитаты}}СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 26 июнендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Николай Степанович Ведерниковҡа [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 8642) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.{{конец цитаты}}
 
Старшина званиеһында демобилизациялана. Пермь өлкәһендә комбайнсы, баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир, ат заводында хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй. Мул уңыш алғаны өсөн [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Пермь өлкәһенең Тауш ауылында, һуңынан [[Пермь крайы]]ның Чернушка ҡалаһында йәшәй.

2011 йылдың 29 декабрендә Пермь крайының Чернушка ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.06.1945, № 8642)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46492870|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=182/8|лист=1, 403, 404}}&lt;/ref&gt;.
* Ленин ордены (27.06.1945).
* Ленин ордены (1976)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.08.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35585079|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5857|лист=2, 16, 17}}&lt;/ref&gt;.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1521629324|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}&lt;/ref&gt;.
* 2-се Дан ордены (05.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41538991|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=2556|лист=10, 229, 230}}&lt;/ref&gt;.
* 3-сө Дан ордены (22.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|45881510|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=7339|лист=2, 70, 71}}&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.02.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|19909430|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=3353|лист=2, 65, 66}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Н. С. Ведерниковтың тыуған ауылы [[Үрге Тәтешле]]лә ([[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]) уның исеме менән урам аталған.
* Н. С. Ведерниковтың 12 [[Советтар Союзы Геройы]] һәм Дан орденының 2 тулы кавалеры — [[Чернушка районы]] кешеләре иҫәбендәге бюсы Чернушка ҡалаһында [[2010 йыл]]дың 9 майында асылған Дан Аллеяһына ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Н. А. Козлова|заглавие=История Чернушинского района: Материалы к урокам по историческому краеведению|ответственный=под общ. ред. к.и.н. Н. Д. Волошина|место=Пермь|издательство=Пермское книжное издательство|год=2006|страниц=152|тираж=1000}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82531}}{{V|15|06|2021}}
* {{Warheroes|id=1588}}
* [http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Памяти замечательного человека]. Официальный сайт Администрации Чернушинского муниципального района. (8 февраля 2012 года). &lt;small&gt;Проверено 25 февраля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/67m17qtnM?url=http://www.chernadm.ru/pamyati-zamechatelnogo-cheloveka Архивировано] 19 мая 2012 года.&lt;/small&gt;

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]</text>
      <sha1>srilmsho8t2gq1d4wd8dk8ovau7ntvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143996</id>
    <revision>
      <id>1297795</id>
      <parentid>1193670</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46368" sha1="eexjuo27ukubzqh44eokkm4p0tpca85" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}
[[Файл:Karta_pereseleniya.jpg|мини|Халыҡтарҙың күсенеү картаһы.]]

'''Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе''' — IV—VII быуаттарҙа Европала, иң элек Рим империяһы сигенән, этник күсеп йөрөүҙәрҙең шартлы атамаһы. Уға беҙҙең эраның IV быуат уртаһында көнсығыштан һундарҙың үтеп инеүе сәбәпсе була.

Беҙҙең эраның 535 йылында башланған [[урта быуаттар]]ҙың климатик пессимумы төп ваҡиғаларҙың береһе була, әммә миграция этәргесе булып был ваҡиғаға тиклем 160 йыл элек һундарҙың Европаны яулап алыуы тора. Бөйөк күсенеү ете — һигеҙ быуат бара. Уны глобаль миграцион процестарҙың төп өлөшө булараҡ ҡарарға мөмкин. Яңы дәүерҙең V быуат башына Көнбайыш Рим империяһының үҙәгендә (шул иҫәптән Италия, Галлия, Испания һәм өлөшләтә Дакияны индереп) римлеләр үҙҙәре һәм романлашҡан кельт халыҡтары тығыҙ урынлашҡан була. Унда Германия күскенселәре лә йүнәлә. Һундар һөжүме аҫтында Рим империяһы көсһөҙләнә һәм ике өлөшкә бүленә. Римлеләр элек яулап алынған колонияларҙан, шул иҫәптән Британия утрауҙарынан китергә мәжбүр була. Бер үк ваҡытта һундар баҫымы аҫтында инглиз һәм сакс ҡәбиләләре көнбайышҡа ҡасырға мәжбүр була һәм, кельттарҙың төп халҡын ҡыҫырыҡлап, Британия утрауҙарында урынлаша. Шулай итеп, һундарҙың Европаны баҫып алыуы Бөйөк Британияның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе герман ҡәбиләләре менән романлашҡан ултыраҡ халыҡ араһында мәҙәни, тел, һуңынан дини конфликттар тыуҙырған. Бөйөк күсенеүҙәр [[Урта быуат]]тар осоронда Европа континентында яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә нигеҙ һала.

== Ваҡиғалар хронологияһы (IV—VII быуаттар) ==
* '''354 йыл'''. Сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр болғарҙар телгә алынған. Европаға көнсығыштан [[һундар]]ҙың — «һыбайлы халыҡтар»ҙың баҫып инеүе. Башында Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе башланыуы. Һуңыраҡ «һундар аландарҙы йыш бәрелештәре менән ялҡытҡан», уларҙы буйһондорған.
* '''375 йыл'''. Һундар Германарихтың Балтика һәм Ҡара диңгеҙ араһындағы остготтар дәүләтен юҡҡа сығарған.
* '''400 йыл'''. Ул саҡта [[Рим империяһы|Рим]]гә ҡараған хәҙерге Нидерланд (батавтар һәм фриздар йәшәгән) территорияларына түбәнге франктарҙың күсеп ултыра башлауы.
* '''402 йыл''' [[Италия]]ға баҫып ингән вестготтар короле Аларихтың алдынғы отрядтары рим ғәскәренән еңелеүгә дусар ителгән.
* '''406 йыл'''.[[Рейн]]дан франктарҙы вандалдар, алеманндар һәм аландар ҡыҫырыҡлап сығарған. Франктар Рейндың һул төньяҡ ярын, алеманндар — көньяғын биләгән.
* '''409 йыл'''. [[Испания]]ға аландар һәм свевтар менән бергә вандалдарҙың үтеп инеүе
* '''410 йыл'''. Король Аларих етәкселегендә вестготтарҙың Римде баҫып алыуы һәм талауы.
* '''415 йыл'''. 409 йылда үтеп ингән аландар, вандал һәм свевтарҙы Испаниянан вестготтарҙың ҡыҫырыҡап сығарыуы.
* '''434 йыл'''. [[Аттила]] һундар державаһының берҙән-бер хакимы (короле) булып киткән.
* '''449 йыл'''. Англдар, сакстар, юттар һәм фриздарҙың Британияны баҫып алыуы.
* '''450 йыл'''. Халыҡтарҙың Дакия (хәҙерге Румыния) аша: [[һундар]] һәм гепидтар (450), аварҙар (455), славян һәм болғарҙар (680), венгрҙар (830), бәшнәктәр (900), ҡомандарҙың (1050) хәрәкәт итеүе.
* '''451 йыл'''. Бер яҡтан һундар һәм франк союзы, икенсе яҡтан готтар һәм римлеләр араһында Каталаун ҡаты алышы. Һундар Атилла етәкселегендә, римлеләр — Флавий Аэций етәкселегендә алышҡан.
* '''452 йыл'''. [[Һундар]] Италияның төньяғын бөлгөнлөккә төшөрә.
* '''453 йыл'''. Паннонияла (хәҙерге Венгрия) остготтар йәшәй.
* '''454 йыл'''. Вандалдарҙың Мальтаны (494 йылдан утрау остготтар хакимлығы аҫтында була) баҫып алыуы.
* '''458 йыл'''. Вандалдарҙың Сардинияны (533 йыл) баҫып алыуы.
* '''476 йыл'''. Хәрби етәксе-германлы Одоакрҙың һуңғы көнбайыш рим императоры — сабый Ромул Августулды ҡолатыуы. Одоакр император регалияларын [[Константинополь|Константинополгә]] ебәргән. Көнбайыш Рим империяһын ҡолатыу традицион датаһы.
* '''486 йыл'''. Франк короле Хлодвиг I Галлиялағы һуңғы рим хакимы Сиагрийҙы ҡолатҡан. Франк дәүләтенә (508 йылда Хлодвиг[[Париж]]ды үҙенең баш ҡалаһы итә) нигеҙ һалған.
* '''500 йыл'''. Хәҙерге заман [[Чехия]]һы биләмәһенән баварҙар (баюварҙар, маркомандар) хәҙерге Бавария территорияһына үтеп инәләр. [[Чехия|Чехтар]] хәҙерге Чехия территорияһын биләгән. Славян ҡәбиләләре [[Восточная Римская империя|Көнсығыш Рим империяһының (Византия)]] Дунай провинцияларына үтеп ингән. Дунайҙың (яҡынса 490)түбәнге ағымын биләп, лангобардтар Тиса һәм Дунай араһындағы тигеҙлекте баҫып алған һәм герул тигән ҡеүәтле көнсығыш герман (505) дәүләтен юҡ иткән. Англосакстар [[Англия]]нан ҡыуып ебәргән бретондар, Бретанға күскән. [[Шотландия]]ға Төньяҡ Ирландиянан скоттар (844 йылда унда үҙ короллектәрен төҙөгәндәр) үтеп ингән.
* VI быуат. Славян ҡәбиләләре Мекленбургта йәшәй башлаған.
* '''541 йыл''' Остготтарҙың короле булып киткән Тотила 550 йылға саҡлы византиялылар менән һуғыш алып барған, уның барышында бөтә Италияны тиерлек яулап алған.
* '''570 йыл''' Аварҙарҙың азия күсмә ҡәбиләләре хәҙерге [[Венгрия]] һәм Түбәнге [[Австрия]] территорияларында дәүләт барлыҡҡа килтергән.
* '''585 йыл''' Вестготтар үҙҙәренә бөтә Испанияны буйһондора.
* '''600 йыл''' Аварҙар бойондороҡлоғонда булған чехтар һәм словактар хәҙерге [[Чехия]] һәм Моравия территорияларын үҙләштергән.
* '''VII быуат''' Герман халҡын&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]|заглавие=Славяне: Историко-археологическое исследование|ссылка=http://sbiblio.com/biblio/archive/sedov_stu/10.aspx|место={{М.}}|издательство=Языки славянской культуры|год=2002|isbn=5-94457-065-2}} (Проверено 17 апреля 2012)&lt;/ref&gt; өлөшләтә ассимиляциялаған славяндар Эльбанан көнсығышҡа табан ятҡан ерҙәрҙе биләй. Сербтар һәм хорваттар хәҙерге заман Босния һәм Далмация территорияһына үтеп ингән. Византияның күп төбәктәрен үҙләштергән.

== Сәбәптәре ==
Тикшеренеүселәрҙең күбеһе бөйөк күсенеүҙең сәбәптәре сифатында ярлыланған һәм уңайһыҙ төбәктәрҙән йәшәү өсөн уңайлыраҡ булған ерҙәргә күсенеү тора ти. Иң төп сәбәптәрҙең береһе булып һауа торошоноң климат дөйөм һалҡынлана барыуы, шуға бәйле континенталь климатлы территорияларҙа йәшәгән халыҡ йомшағыраҡ климатлы райондарға ынтылған. Күсенеүҙең иң бейек нөктәһе киҫкен һыуытҡан 535—536 йй. тура килгән тип иҫәпләнә.
Уңыш булмауы, сирҙәр артыуы, балалар һәм ҡарттарҙың үлем осраҡтары йыш күҙәтелгән. Һыу баҫыуҙар һәм дауылдар Төньяҡ диңгеҙ яр буйҙарында һәм Көньяҡ Англияла ҡоро ерҙең юғалыуына килтергән. Б. э. VI быуатында Италияла ла һыу баҫыуҙар йыш күҙәтелгән.

Епископ Григорий Турский 580-се йылдарҙа Францияла көслө ҡойма ямғырҙар, насар һауа торошо, һыу баҫыуҙар, күмәк кешенең асығыуы, ашлыҡ уңмауы, һуңлаған ҡырауҙар ҡорбаны булған ҡоштар хаҡында хәбәр иткән. Б. э. VI быуатында Норвегияла крәҫтиән хужалыҡтарының 40 % ташландыҡ хәлдә булған&lt;ref&gt;Behringer, 2007, S. 138&lt;/ref&gt;.

Француз тарихсыһы Пьер Рише 793 йылдан 880 йылға саҡлы тормош, 13 йыл дауамында, аслыҡ һәм һыу баҫыуҙарға, ә тотош 9 йыл — сиктән тыш һыуыҡ ҡыштар һәм эпидемиялар менән бәйле булған, тип күрһәткән. Был ваҡытта Үҙәк Европала {{comment|ала тән йәғни махау|проказа}} сире таралған.

Пессимум осоронда Көнбайыш Рим империяһы һәләкәт кисергән һәм демографик емерелеү барған. Көньяҡ Европа халҡының һаны 37 миллиондан 10 миллионға саҡлы кәмегән. Б. э. VI быуатында элек Көнбайыш Рим империяһына ингән өлкәләрҙә йәшәгән халыҡ һаны һиҙелерлек түбән кимәлгә төшкән. Бындай кәмеүҙең сәбәбе булып һуғыштар ғына түгел, ашлыҡ уңмауы һәм {{comment|кешәрәт йәғни һалыу киҙеү|эпидемия}} торған. Бигерәк тә Альптан төньяҡта урынлашҡан ауылдар бушап ҡалған, тарҡалған һәм уларҙы урман ҡаплаған. Палинология йәғни үҫемлек һеркәһен анализлау игенселектең дөйөм бөлгөнлөккә төшөүен күрһәтә.

Б. э. VII быуатында нигеҙ һалынған яңы тораҡ урындар яңы структуралы тораҡтар менән характерлана һәм элекке традиция менән мәҙәни өҙөлөшөн күрһәтә.
 

=== Һундарҙың Ҡытайҙа еңелеүе ===
{{main|Хунно-китайские войны}}
Һундарҙың (гунны) Жунгарияға күсеп китеүенә килтерә, шулай уҡ күсенеү барышында домино эффектын уйнаған, сөнки һундарҙың күсенеүе уларҙың юлында осраған башҡа халыҡтарҙың да күсеүенә алып килгән.

=== Рим империяһының тарҡалышы ===
{{main|Распад Римской империи}}
Урта быуаттарҙа халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең төп сәбәптәренең береһе булып, әлбиттә, этник, географик, климатик һәм иҡтисади факторҙарҙың дөйөм комплексы арҡаһында Рим империяһының көсһөҙләнеүе лә тора.

Сәйәси тормошта император власының тәхеткә дәғүә итеүселәр өсөн ҡанһыҙлығы һәм күренекле хәрби етәкселәр араһынан дәғүәселәрҙең власть өсөн көрәше б. э. III быуатында бик масштаблы «һалдат императорҙары» тип тарихҡа ингән замана низағына алып килгән. Граждандарҙың {{comment|ирекле йыйылған армияһы|ополчение}}нан армия, {{comment|боронғо гректар ҡырағай тип йөрөткән|варвар}} халыҡтарҙың вәкилдәре ҡушылыуы арҡаһында, һаман да арта барған профессиональ {{comment|берләшмә|объединение}}гә әүерелгән.

Империяның Урта диңгеҙ үҙәгендә халҡы артыуы урман биләмәләренең кәмеүенә, яйлап сүллек барлыҡҡа килеүенә, эрозия үҫешенә, хужалыҡтың ваҡ малсылыҡҡа (кәзәләр, һарыҡтар) йүнәлеш алыуына, көнкүрештең {{comment|артыҡ ябайлашыуына, камиллашмауы|примитивизация}}на килтергән. Ҡайһы бер элегерәк уңдырышлы ерҙәрҙең халыҡһыҙ ҡалыуы Иртә урта быуаттар дәүеренең климатик пессимумы менән аңлатыла.

Римлеләрҙең тормош нигеҙе һәм ҡиммәттәре үҙгәргән. Һуңғы дәүерҙәге Рим империяһы — ул байтаҡ дәрәжәлә көсһөҙ армиялы һәм йәмәғәт тормошо үҙәге тышҡы сәйәсәттән (һуғыш, сауҙа, экспансия) күңел-сафа, һыйланыуға, табын ҡороуға, йәғни тормош рәхәтлеген кисереп кенә йәшәүгә ориенталләшкән типик урта диңгеҙ дәүләте.

=== Рим империяһы сиктәрендә көсөргәнешлектең үҫеүе ===
Империя эсендә йоғонто үҙәгенең Италия һәм Испаниянан иҡтисади әүҙем булған (һәм типик роман да булмаған) яуым-төшөмө күп һәм сауҙаһы интенсив ойошторолған Галлияға яйлап күсә барыуы күҙәтелгән. Үҙ сиратында, сик буйында йәшәгән герман халыҡтары Империяның иҡтисади һәм сәйәси тормошона нығыраҡ йәлеп ителә барған. Б. э. III быуат низағтары арҡаһында сиктәрҙең йомшарыуы менән, тотош халыҡтар ваҡыты үтеү менән үҙҙәренең бында урынлашыуын феод институты, йәғни биләп алынған территорияларҙағы ысынбарлыҡҡа хас ике власлылыҡтан файҙаланып, аша раҫлатыуҙы ныҡышып сик буйы райондарына күсеп йәшәй башлаған. Ысынбарлыҡтағы рим администрацияһы фәҡәт егуляр рим ғәскәре булған ерҙә генә һаҡланып ҡала алған. Шулай итеп, рим ҡануниәте оҙағыраҡ ваҡыт Төньяҡ Галлиялағы Сиагрияла (486 йылда Хлодвиг ҡыйратҡан Суассон өлкәһе йәғни дәүләте), Төньяҡ Италиялағы Далмацияла (480 йылға саҡлы Одоакр) һаҡланып ҡалған.

== Халыҡтар һанын баһалау ==
Борис Цезаревич Урланис антиклыҡ дәүерендәге герман ҡәбиләләренең һанын 3 миллион кеше тип баһалай&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/urlanis/urlanis.pdf Б. Ц. Урланис рост населения в Европе (опыт исчисления). ОГИЗ Госполитиздат 1941. Часть 1. 3. краткий очерк населенности древнего мира. страницы 21]&lt;/ref&gt;: халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе башланыу мәленә франктарҙың һаны 80 мең кеше, бургундтар 100 мең кеше, вандалдар һаны 20 мең кеше (ә [[Гибралтар боғаҙы]]н кисеү осоронда 80 сең кеше) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;krotov.info&quot;&gt;[http://krotov.info/libr_min/02_b/ro/del_14.htm Фернан Бродель ЧТО ТАКОЕ ФРАНЦИЯ? КНИГА ВТОРАЯ. Люди и вещи. Часть 1. Численность народонаселения и ее колебания на протяжении веков К оглавлению ГЛАВА ПЕРВАЯ НАСЕЛЕНИЕ ФРАНЦИИ ОТ ДОИСТОРИЧЕСКОГО ПЕРИОДА ДО 1000 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127144827/http://krotov.info/libr_min/02_b/ro/del_14.htm |date=2018-01-27 }}&lt;/ref&gt;. Иң күп һанлы герман халыҡтарының һаны 80 меңдән 120 мең кешегә саҡлы, ә аҙ һанлы халыҡтарҙың һаны 25 меңдән 50 мең кешегә еткән&lt;ref name=&quot;books.google.ru&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=nUpkAAAAQBAJ&amp;pg=PA364&amp;dq=%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B+%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B8+%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjcsJ6FwvXYAhWDjiwKHdXACCAQuwUIKjAA#v=onepage&amp;q=%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8B%20%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2&amp;f=false Варвары и Рим. Крушение империи Авторы: Джон Бьюри Силы империи и варваров]&lt;/ref&gt;. Требеллий Поллион 267 йылда император Аврелиан Рим империяһына баҫып ингән 320 мең гот һәм ютунгтарҙың 40 000 һыбайлыһы һәм 80 000 йәйәүле ғәскәре хаҡында пехота яҙған, император Проб 277 йылғы походта 400 мең германды юҡ итеүе тураһында белдергән, Евнапий әйткәнсә, 376 йылда Дунайҙы кисеп сыҡҡанда, вестготтарҙың 200 мең яугиры булған, Иордан 539 йылда Италияла 200 мең франк армияһы булғанын яҙған, ләкин Ханс Дельбрюк боронғо сығанаҡтарҙың герман халыҡтары һаны тураһындағы мәғлүмәттәрендә икеләнгәнен белдерә һәм Страсбург янында торған алеманндар армияһы бары тик 6 000 кешенән (иң күбеһе 10 мең кеше), Адрианополь янында 12 мең, иң күбеһе 15 мең, кешелек вестготтар армияһы тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;roman-glory.com&quot;&gt;[http://www.roman-glory.com/delbruck-chislennost-vojsk-germancev Дельбрюк Г. История военного искусства в рамках политической истории. «Директмедиа Паблишинг». Москва, 2005. Численность войск германцев (Delbruck H.)]&lt;/ref&gt;. Һундарҙың һаны буйынса ҡапма-ҡаршы мәғлүмәт бар. Шулай, ҡытай йылъяҙмалары хроники һун армияһында 100—400 мең кеше булған тип яҙа. V быуат рим сығанаҡтары 409 йылда Аларих I-гә ҡаршы Гонорий 10 мең һунды файҙаланған. Эдвард Палмер Томпсон һундар 10 мең кешенән кәмерәк булыуы мөмкин тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Эдвард Томпсон
 | часть         = Глава 3. Гуннское общество до Аттилы. Часть 3
 | заглавие      = Гунны. Грозные воины степей
 | оригинал      = 
 | ссылка        = https://books.google.ru/books?id=xsS_Ha-yXlUC&amp;pg=PT49&amp;dq=%D0%97%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C+%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2:+%D0%B2%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5+%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B5,+%D1%87%D0%B5%D0%BC+10+%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA.&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiW5u2-xZ_YAhUmYpoKHZUIBf4QuwUIKTAA#v=onepage&amp;q=%D0%97%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C%20%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%82%D1%8C%20%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%3A%20%D0%B2%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%2C%20%D1%87%D1%82%D0%BE%20%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B5%2C%20%D1%87%D0%B5%D0%BC%2010%20%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA.&amp;f=false
 | издание       =
 | ответственный = 
 | место         = 
 | издательство  = 
 | год           = 2017
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 548
 | isbn          = 
}} и [http://admw.ru/books/Gunny--Groznye-voiny-stepey/17 Э. А. ТОМПСОН. ГУННЫ. ГРОЗНЫЕ ВОИНЫ СТЕПЕЙ Глава 3. Гуннское общество до Аттилы. Часть 3]&lt;/ref&gt;.

Икенсе яҡтан, рим империяһы халҡының һәм рим армияһының иҫәбе варварҙар һанынан күпкә артығыраҡ булған. Мәҫәлән, Х. Дельбрюк варвар армияһын максимум 15 мең кеше тип иҫәпләү менән бер рәттән III быуат уртаһында йәшәгән Рим империяһы халҡы һаны минимум 90 миллион кеше булған ти&lt;ref name=&quot;roman-glory.com&quot;/&gt;. Инглиз тарихсыһы Эдуард Гиббон Антониндар династия осорондағы Рим империяһында 120 миллион кеше: Рим граждандары 20 миллион, провинция халҡы 40 миллион, ә ҡолдар 60 миллион булған ти. Карл Юлиус Белох [[Октавиан Август]]ың вафаты мәленә халыҡ иҫәбе 54 миллион кеше булған тип иҫәпләй. Әйтер кәрәк, хәҙерге тарихсылар Рим империяһында 54 миллион кеше булған тигән баһа менән риза түгел&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=nUpkAAAAQBAJ&amp;pg=PA361&amp;lpg=PA361&amp;dq=%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2+%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8&amp;source=bl&amp;ots=tfU8d7f8vZ&amp;sig=xRXCQJvbSrr4HFCLPoOcfpjq5f4&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiDnoLM08TXAhWHMhoKHUN5A0oQ6AEIPTAD#v=onepage&amp;q=%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%20%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8&amp;f=false Варвары и Рим. Крушение империи Авторы: Джон Бьюри. Население империи]&lt;/ref&gt;. Инглиз тарихсыһы Форд 395 йылда Рим империяһының ике өлөшөндә 120 миллион кеше йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/urlanis/urlanis.pdf Б. Ц. Урланис рост населения в Европе (опыт исчисления). ОГИЗ Госполитиздат 1941. Часть 1. 3. краткий очерк населенности древнего мира. страницы 19-22]&lt;/ref&gt;. Фернан Бродель Рим Галлияһының ғына халҡын 10 миллион кеше тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;krotov.info&quot;/&gt;. Гонорий заманында рим империяһының ике өлөшөндәге халыҡтың дөйөм һаны 900 000-1 000 000 һалдат тәшкил иткән ти&lt;ref&gt;[http://www.roman-glory.com/delbruck-chislennost-vojsk-germancev Дельбрюк Г. История военного искусства в рамках политической истории. «Директмедиа Паблишинг». Москва, 2005. «Расписание должностей» и цифровые данные о численности войск]&lt;/ref&gt;. Диоклетиан һәм Бөйөк Константин реформаларынан һуң рим армияһы һаны 600—650 кеше, шуның 200 меңе мобиль армия, ә ҡалғаны — гарнизон тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;books.google.ru&quot;/&gt;.

== Күсенеүсе төркөмдәр эсендә барған процестар ==
Күсенеүсе берәмектәрҙәге эске процестар уларҙың һаны артыу менән дә, һауа торошоноң насарайыуы шарттарында тере ҡалыу мәнфәғәте менән дә бәйле&lt;ref&gt;Е. П. Борисенко, В. М. Пасецкий [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/dating/climat.htm '' «Тысячелетняя летопись необычных явлений природы»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220162548/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/dating/climat.htm |date=2018-12-20 }} М.: «Мысль», 1988&lt;/ref&gt; и др.

Быны билдәле «болан тураһындағы легенда»&lt;ref&gt;''Наиболее полно содержание легенды отражено у Созомена (Hist. Eccl., VI, 37),1 Приска (у Иордана) (Get., 123—124),2 Прокопия Кесарийского (Bell. Goth., IV, 5-10)3 и Агафия Миренейского (Agath., V, 11)4.''&lt;/ref&gt; — һундарҙың (һәм уларҙың элгәреләренең) хозур был ергә мөғжизәле рәүештә килеп сыҡҡан ошо үткәреүсе йәнлеккә эйәреп Меотида ([[Аҙау диңгеҙе]]) аша сығыуын сағылдыра.

Һаҡланғандарҙан Созомен баҫмаһы редакцияһы иң иртә һәм тулы булмаған: «Бер ваҡыт күгәүен эҙәрлекләгән үгеҙ күлде кисеп сыҡҡан саҡта уның артынан көтөүсе лә эйәргән; алғы яҡта ерҙе шәйләгән көтөүсе был турала ырыуҙаштарына хәбәр итә. Бәғзеләр юлды аша йүгереп сыҡҡан лань һунансы һундарға өҫтән аҙ ғына һыу менән ҡапланған юлды күрһәткән, имеш, ти. Һәм шул саҡ улар, таң ҡалып сағыштырмаса уртаса климатҡа һәм игенселек өсөн уңайлы был илде ҡарап сыҡҡандар ҙа, әйләнеп ҡайтып, үҙҙәренең хакимына күргәндәрен хәбәр иткәндәр»&lt;ref&gt;(Soz., VI, 37)&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, легенда күсенеүсе халыҡтар климат буйынса ыңғай һәм игенселек өсөн ҡулай ерҙәр эҙләгәнен һыҙыҡ өҫтөнә алған. Был уңайҙан хәтер төпкөлө «бөйөк күсенеүҙәргә» бай булған антик меңйыллыҡтарға алып китә.

А. А. Васильев «Зевс ғашиҡ булған, һәм Гера уны һыйырға әйләндергән Ио тураһындағы» легенданы антик иҫкелек ҡалдығы тип аңлатҡан. Ул шулай уҡ Эсхил Ионы ҡылыҡһырлағанда ҡулланған ''oijstroplhvx'' — «һуҡыр себен, күгәүен саҡҡан» ҡатмарлы сифат төрлө аралашсы быуындар аша һуңғы антик авторҙарға эләккән.

Иордан, Прискыға һылтанып, легенданан миҫал килтерә: «Был ҡәбиләнең (һундар) һунарсылары, ғәҙәттәгесә, эске Меотида ярында кейек эҙләп йөрөгәндә, алдарында болан күреп ҡала, йәнлек һыуға инә, һәм бер алға атлап, бер туҡтап ҡалып, юл күрһәтеүсегә әйләнгән. Һунарсылар, уның артынан эйәреп, элегерәк (быға тиклем) диңгеҙ кеүек үтеп сыҡҡыһыҙ тойолған Мэотий күлен йәйәү кисеп сыҡҡан. Бер ни аңламаған һунарсыларға скиф ерҙәре күренеү менән, болан күҙҙән юғалған»&lt;ref&gt;(Get., 123—124)&lt;/ref&gt;.

«Готтар менән һуғыш» хеҙмәтендә Прокопий Кесарийский тексты тағы ла йәйелдергән: «Уларҙың (аҙау янында йәшәүселәренең, киммерийлыларҙың) һөйләгәненсә,әгәр был риүәйәт дөрөҫ булһа, бер мәл бер нисә киммерий егете, һунар эттәре менән һунарға бирелеп, ланде күреп ҡала; ул, ҡасҡан ыңғайы, һыуға ташланған. Егеттәр, намыҫланып китепме, ҡомар тәьҫиренәнме, йә хоҙай тылсымы менәнме, ҡаршы яҡтағы ярға еткәнсе, ошо лань артынан эйәргән. Шунда был йәнлек юҡ булған (минең ҡарауымса, ул йән эйәһе бында йәшәгән ҡырағайҙарға бәхетһеҙлек кенә көҫәү маҡсатында килеп сыҡҡан кеүек); әммә һунарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған егеттәр яңы ҡаты көрәш һәм табыш өсөн көтөлмәгән мөмкинлек тапҡан. Атайсалдарына ҡайтыу менән, улар бөтә киммерийлыларға, ошо һыуҙы кисеп сығыу мөмкинлеге бар, тигән хәбәр еткергән. Шундуҡ, барыһы ла ҡоралланып, „һаҙ“ аша тоҡарлыҡһыҙ кисеп, ҡаршы яҡтағы ҡитғаға сыҡҡан»&lt;ref&gt;(Procop., Bell. Goth., IV (VIII), 5, 7-11)&lt;/ref&gt;. Здесь гунны выступают как продолжатели киммерийцев.

«Готтар менән һуғыш» әҫәрендә Прокопий этнонимды 4 тапҡыр файҙаланған.

Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүен тасуирлағанда «киммерийлылар» утигурҙарҙың боронғо атамаһы булараҡ&lt;ref&gt;(IV (VIII), 4, 8)&lt;/ref&gt;, ә һуңғараҡ бөтә һундарҙың боронғо атамаһы булараҡ билдәләнгән&lt;ref&gt;(IV (VIII), 5, 1-4)&lt;/ref&gt;, аҙағыраҡ улар ике хаким исеменән сығып, утигурҙар һәм кутригурҙар тип аталып йөрөтөлгән. «Киммерийлылар» легенда тексында өсөнсө тапҡыр&lt;ref&gt;(IV (VIII), 7-10)&lt;/ref&gt; һәм һуңғы тапҡыр последний раз при цитировании рассказа Геродоттың донъяны өс өлөшкә бүленеүе тураһындағы хикәйәнән өҙөмтә килтергәндә&lt;ref&gt;(IV (VIII), 6, 15)&lt;/ref&gt; Европа һәм Азия араһында сиктәрҙе билдәләү маҡсатында осрай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр быны Геродот йоғонтоһо тип һанай, ә ҡалғандар Прокопийҙың ҡарашынан сығып, барлыҡ «бөйөк күсенеүҙәр»ҙе масштаблыраҡ, башта Киммерия, аҙаҡ Скифия ерҙәренән башлап, уҡып аңлаған.

А. В. Гадло фекеренсә, юл күрһәтеүсе йәнлек образындағы айырма (болан (инә болан) — үгеҙ (һыйыр) «был риүәйәт тормош образы һәм көнкүреше буйынса бөтөнләй айырмалы — урман һунарсылары һәм дала малсылары кеүек — ике төркөмдә тыуған һәм йәшәгән».

Е. Ч. Скржинская буйынса, «болан тураһындағы легенданың тарихи ҡиммәте һундарҙың (дөрөҫөрәге, ҡайһы бер өлөшөнөң) Скифияға күскән урынын күрһәтеүҙәлер». Башҡа ғалимдар былай аңлатыуҙы кире ҡаға. Мең йылдар традицияһы буйынса быға оҡшаш легендалар (Ио тураһындағы легендалар тибындағы) төрлө «бөйөк күсенеүҙәр» тарихында башлыса тәбиғәт-климат һәм тығыҙ урынлашыуҙан ер етмәү сәбәптәре, шулай уҡ дошмандар баҫымы арҡаһында тап Скифия (Сарматия) халыҡтарының әүҙемлеген раҫлай.&lt;ref&gt;[http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2003/kuzn.htm З. С. Кузнецова (Легенда об олене: фольклорный характер источника c) 2003 г. Центр антиковедения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810034252/http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2003/kuzn.htm |date=2007-08-10 }}&lt;/ref&gt;

== Күсенеүҙәрҙең демографик аспекттары ==
Үҫешкән үҙойошоу арҡаһында һәм Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы илдәре менән сауҙа һөҙөмтәһендә, готтарҙы ла (готтар үҙҙәрен германдарҙан айырғандар) индереп, Скифияла һәм Сарматияла йәшәгән халыҡтарҙың тормош кимәле яҡшырыуына һәм {{comment|кеше һаны артыуына|демографический взрыв}} килтергән. Төньяҡ Евразия, үҙенең һыуыҡ климаты һәм ауыл хужалығы яғынан үҙләштерелмәгән ерҙәре менән, арта барған халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итерлек булмаған. Көньяҡҡа, Рим империяһы сиктәрендәге кеше аҙыраҡ йәшәгән территорияларҙы (был тәү сиратта Рейн йылғаһы бассейны, [[Швейцария]] (рим Рецияһы), Паннония һәм Балҡан) үҙләштереү ҡотолғоһоҙ һәм дәүере етеүгә бәйле булған. Рим хөкөмдарҙары, ялланған ғәскәр (аландар, готтар, һундар һ. б.) йәлеп итеп һәм империя сиктәрендә уларҙың ғаиләләренә ер бүлеп биреп, был процесты тиҙләткәндәр. Был территорияларға күрше халыҡтарҙы йомшағыраҡ климат, ауыл хужалығы продукцияһының мул булыуы йәлеп иткән һәм шулай уҡ империя идара итеү аппаратының көсһөҙләнеүе һәм уның Скифия һәм Германиянан сыҡҡандарҙың әүҙем һәм азатлыҡ һөйөүенә буйһоноуы менән дә бәйле булған.

== Көнкүреш бәйләнештәре ==
Роман халыҡтары һәм күсеп килгән халыҡтарҙың көнкүреш аралашыуҙарының көсәйеүе хәҙерге заман Европаһында халыҡтарҙың был ике төркөмө араһында бер-береһе тураһында йәшәп кигән стереотиптарҙы тулыһынса нығытҡан. Көрсөккә килеп төртөлгән рим дәүләте үткер төньяҡ һәм көнсығыш {{comment|ялланған|наёмный}}дары иҫәбенә империяның эске тормошон йәнләндерергә маташҡан. Әммә рим һәм «ҡырағайҙар» юғары ҡатламы араһындағы мөнәсәбәттәр ҡатмарлы булған. Процесс беҙҙең эраға саҡлы уҡ, төрлө илдәрҙән килгән халыҡтарҙың тырышлығы менән Рим төҙөлгәндән бирле, башланған. Луций Корнелий Сулла б. э. т. 78 йылда 5 меңгә яҡын юғары ҡатлам рим граждандарын һәм самниттар, этрусктар кеүек дошман этностарҙы юҡ иткән. Иң тәүҙә ялланғандарға таянып, ул үҙенә кәрәкле кешеләрҙе сенатҡа индергән.

Режимдың төп терәген — хеҙмәт тамамлаған һалдаттарҙы (27 легион, йөҙ меңдән артыҡ кеше, йышыраҡ элекке «ҡырағайҙар»), бөтә Италия буйынса һибелгән колонияларҙа (атап әйткәндә, ҡаршылыҡ күрһәткән ҡалаларҙың) конфискацияланған ерҙәрендә таратып ултыртҡандар. Йәбергә дусар булған 10 меңгә яҡын ҡол римле иреккә сығарылған, шуның менән бергә был ҡолдар яйлап рим йәмғиәтенең юғары баҫҡыстарына күтәрелгән. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында империя биләмәләренә Скифия (Сарматия) һәм шулай уҡ рим империяһы үҫешендә һиҙелерлек роль уйнаған агафирстар һәм бастарндар тулыһынса тиерлек күсерелгән. Мең йылдан артыҡҡа һуҙылған Рим — «ҡырағай донъя» бәйләнештәре, һуңғы осорҙағы &quot;көнкүреш контакттары&quot;на ғына ҡайтып ҡалмайса, ҡатмарлы һәм күп төрлө булған.

== Һөҙөмтәләре ==
Күсенеү Европала Көньбайыш Европаның күп телдәре («{{comment|тупаҫ|вульгарная}} латынь») нигеҙендә берҙәм латин тел системаһы формалашыуға үҙ өлөшөн индергән.
Был процестың һөҙөмтәләрен бер төрлө генә баһалап булмай. Бер яҡтан, һуғыштар барышында бик күп халыҡтар һәм ҡәбиләләр юҡҡа сыҡҡан — миҫал өсөн, һундар тарихы өҙөлөп ҡалған. Икенсе яҡтан, халыҡтаҙың бөйөк күсенеүе арҡаһында күп кенә халыҡтар «культуралашҡан», уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге европа дәүләттәрен башлап ебәреүселәре булған, яңы мәҙәниәттәр барлыҡҡа килгән — төрлө ҡәбиләләр, бергә ҡушылып, бер-беренән белем туплаған һәм оҫталыҡ отҡан.
Әммә был күсенеү төньяҡ ҡәбиләләр һәм күскенсе халыҡарҙың башланғыс мәҙәниәтенә етди зыян килтергән. Шулай, Төньяҡ Европаның күп аҫаба ҡәбиләләре халыҡтары ҡыҙғанмай ҡырылған, был халыҡтарҙың боронғо ҡомартҡылары — обелисктары, ҡорғандары һ.б. таланған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Төрөктәрҙең миграцияһы
* Славяндарҙың Балҡанға күсенеүе

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт һәм сығанаҡтар ==
* [http://gumilevica.kulichki.net/ ''Гумилевика. Гипотезы, теории, мировоззрение. Сайт с массой сведений о великих переселениях.'']
* Мэн Д. [[Аттила]], [[Москва]], «Эксмо», [[2007]].
&lt;!-- {{Актуальность|(используются устаревшие теории рассматривающие Рим в отрыве от Китая)}} не очень удачное применение шаблона--&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050503072046/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=426 Статья в журнале «Вокруг света»]
{{ВС}}
* [https://vk.com/al_feed.php?z=video-120455865_456240095%2F78c34f3bceb984533e%2Fpl_post_223673672_71820 Посреби европейца: обнаружишь башкира. Руководитель проекта Александр Гринин. Озвучивает Валерий Кубарев ]

{{Средние века|state=collapsed}}
{{История Европы|state=collapsed}}
{{нет источников|дата=2013-12-24}}

[[Категория:Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеше]]</text>
      <sha1>eexjuo27ukubzqh44eokkm4p0tpca85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хиуа ханлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146290</id>
    <revision>
      <id>1297808</id>
      <parentid>1269997</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T09:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54307" sha1="fl3x1sndxtjdkgberwtywufc7qjlqjr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хиуа ханлығы''' ({{Lang-uz|Xorazm, حارذم , Xiva Xonligi}}) — Хәрәзм дәүләтенең (1512—[[1920 йыл|1920]]) урыҫ тарихи традицияларында ҡабул ителгән атамаһы. Дәүләт үҙен һәр саҡ Хәрәзм тип исемләгән, ә Рәсәй тарихсылары Хиуа ханлығы тип [[Хиуа]] баш ҡалаһы хөрмәтенә исемләгән&lt;ref&gt;Брегель Ю. Э. Хорезмские туркмены в XIX веке. АН СССР, Ин-т народов Азии. М. : Издательство восточной литературы:1961&lt;/ref&gt; Хиуа ханлығы, [[Бохара ханлығы]] ([[Бохара әмирлеге]]) һәм [[Коканд ханлығы]] менән бер рәттән, өс [[Үзбәктәр|үзбәк]] ханлыҡтарҙың береһе була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/621041/Uzbek-khanate|title=Uzbek khanate|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gu2cXsh?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/621041/Uzbek-khanate|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|мини|Хиуа ханлығы флагы[[1917 йыл]]дан]]
1512 йылда Шибанидтарҙан айырылған үзбәктәрҙең яңы династияһы үҙаллы ханлыҡ булдыра&lt;ref&gt;История Хорезма. Ташкент, 1976, с. 82.&lt;/ref&gt;. Башта дәүләтенең баш ҡалаһы Үргәнес (элек Гурганж) була, ул хәҙерге [[Төркмәнстан|Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан була.]]1598 йылда [[Амударъя]] йылғаһы Үргәнес ҡалаһынан ситтәрәк аға башлай һәм баш ҡала башҡа урынға — Хиуаға күсерелә. Амударъя, ханлыҡ биләмәһенән аға һәм һыуҙарын [[Каспий диңгеҙе]]нә ҡойоп, халыҡты эсер һыу менән, шулай уҡ Европаға һыу юлын тәьмин итә. Быуаттар дауамында йылға бер нисә тапҡыр үҙ йүнәлешен үҙгәртә. Уның XVI быуат аҙағындағы аҙаҡҡы тапҡыр үҙәнен бороуы Үргенес ҡалаһын һәләк итә. Хәҙерге Хиуанан 150 километр алыҫлыҡта (төркмән Көнөүргенес ҡалаһына яҡын) боронғо баш ҡаланың ҡалдыҡтары ята.

1598 йылда [[Хиуа]] ханлытың баш ҡалаһына әүерелә. Хиуа — ун быуатлыҡ тарихы булған бәләкәй генә нығытылған ҡала. Уның килеп сығышы тураһында риүәйәттә ҡала иҫ киткес тәмле һыуы менән дан алған Хәйүәк ҡоҙоғо янында үҫеп сыға. Ҡоҙоҡ [[Нух]] бәйғәмбәрҙең улы Сим бойороғо буйынса ҡаҙыла. Иҫән-Ҡалала (Хиуаның эске ҡалаһы) хәҙерге ваҡытта ла был ҡоҙоҡто күрергә мөмкин.

Баш ҡаланы инкесе урынға күсергәндән һуң, һис шикһеҙ, Хәрәзм тарихында иң алама осор башлана. Әммә тора-бара ханлыҡ ҡабаттан сәскә ата һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Хиуа ислам донъяһының рухи үҙәктәренең береһе булып китә.

=== Ғәрәпшаһиттәр династияһы ===
[[Файл:Anavsha (Anusha) Khan of Khiva (1663 - 1687).png|мини|«Юрген» ханы. Батша титулярнигы портреты (1672)]]
Элек-электән был илдең исеме Хәрәзм булған. XХ быуатҡа тиклем ғәмәлдә булған Хәрәзм дәүләте менән Яҙгәр хан вариҫтары Илбарс һәм балбарс солтандар етәкселегендәге күсмә үзбәк ҡәбиләләре идара иткән. Улар 9-сы быуында Шибан вариҫы булған Ғәрәп-шаһ-ибн-Пилад тармағына ҡарағандар, шәға күрә уларҙы Ғәрәпшаһиттәр, тип исемләгәндәр. Шибан, үҙ сиратында, Джучиның бишенсе улы булған. Әммә тегеләре лә, былары ла дәүләтте Хиуа тимәгәндәр, тик Хәрәзм тип атағандар.

Ғәрәпшаһиттар, ғәҙәттә, Шәйбанидтар менән үҙ-ара дошман булалар, улар Шәйбани хандың баҫып алыуҙарынан һуң Мәүәрәннәһерҙә урынлашҡан була; 1511 йылда Хәрәзмде баҫып алған үзбәктәр Шәйбани хандың походтарында ҡатнашалар.

Ғәрәпшаһиттар дала традициялары тоғро ҡалалар, улар ханлыҡты биләмәләргә династияларҙағы ир-ат (солтандар) һаны буйынса бүләләр. Юғары хаким, хан ғаиләлә өлкән була һәм уны солтандар советы һайлап ҡуйған. XVI быуат дауамында тиерлек Үргенес баш ҡала булып тора. Хиуа 1557—1558 йылдарҙа тәүге тапҡыр хан резиденцияһы була (бер йыл) һәм тик Ғәрәп Мөхәммәт хандың идаралығы осоронда ғына (1603—1622) баш ҡалаһына әүерелә. XVI быуатта ханлыҡ, Хәрәзмдән тыш, [[Хөрәсән]] төньяғындағы оазистарҙы һәм [[Ҡараҡом]] ҡомдарындағы төркмән ҡәбиләләрен үҙ эсенә ала. Солтандарҙың биләмәләре йыш ҡына үҙ эсенә Хәрәзмдәге һәм Хөрәсәндәге райондарҙы индерә. XVII башына тиклем ханлыҡ ысынында хандың номиналь хакимлығы аҫтындағы үҙ-ара бойондороҡһоҙ солтанаттар конфедерацияһы булып тора.

Шибаниттар хакимлыҡҡа килгәнгә тиклем үк Хәрәзм Сыңғыҙхандың ҡыйратылыуҙарынан һуң үҙенең мәҙәни әһәмиәтен юғалта. Һуңғараҡ , 1380-се йылдарҙа, [[Аҡһаҡ Тимер]] менән һуғыш башлана. Ултыраҡ тормош алып барған халыҡ күпселегендә илдең көньяҡ өлөшөндә йәшәй. Элек һуғарылған ерҙәр, айырыуса төньяҡта, ташландыҡ хәлгә әйләнә, ҡала мәҙәниәте ҡаҡшай. Ханлыҡтың иҡтисади яҡтан көсһөҙлөгөн ханлыҡтың үҙ аҡсаһы булмауы һәм XVIII быуат аҙағына тиклем [[Бохара ханлығы|Бохара]] тәңкәтәңкәләре файҙаланыуы асыҡ күрһәтә. Ошондай шарттарҙа үзбәктәр көньяҡ күршеләренә ҡарағанда күсмә торомш рәүешен оҙағыраҡ һаҡлап ҡала алған. ханлыҡта улар хәрби ҡатлам булалар, ә ултыраҡ [[һарттар]] һалым түләүсе булып иҫәплән. Хандың һәм солтандарҙың абруйы үзбәк ҡәбиләләренең хәрби ярҙамына бәйле була; әлеге бәйләнгелекте кәметеү маҡсатында хандар йыш ҡына [[төркмәндәр]]ҙе яллайҙар, һөҙөмтәлә ханлыҡтың сәйәси тормошонда төркмәндәрҙең роле бик ныҡ арта. Ханлыҡ һәм Бохаралағы Шәйбанидтар араһындағы мөнәсәбәттәр, ғәҙәттәгесә, дошмандарса була. Ғәрәпшаһиттар йыш ҡына [[сәфәүиҙәр]] Ираны менән үзбәк күршеләренәҡаршы союзға инәләр һәм өс тапҡыр (1538, 1595—1598 һәм 1593йылдар) ханлыҡ ты Шәйбанидтар баҫып алалар. XVI быуат аҙағында, бер нисә эске һуғыштан һуң, Ғәрәпшаһиттарҙың күбеһе һәләк була һәм солтандар араһында ханлыҡты бүлеү системаһы бөтөрөлә. XVII быуат башында, Иран Хөрәсәндәге ханлыҡ ерҙәрен баҫып ала.

Билдәле тарихсы-хан [[Әбү әл-Ғази|Әбү-әл-Ғазиҙың]], уның улы һәм вариҫы Ануша-хандың хакимлығы (1643—1663) сағыштырмаса сәйәси тотороҡлоҡ һәм иҡтисади прогресс осоро була. Киң күләмле ирригацион эштәр ойошторола, яңы һуғарылған ерҙәр ултыраҡ тормошҡа күсә башлаған үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленә. Әммә шул уҡ ваҡытта ил бик ярлы булып ҡала, хандар буш ҡаҙнаһын күршәләргә ҡаршы ойошторолған барымталарҙан тултыралар. Шул ваҡыттан алып XIX быуат уртаһына тиклем, тарихсылар билдәләүенсә, «талау дәүләте» булып һанала.

=== Ҡуңғырат үзбәк династияһы ===
XVIII быуат уртаһына Ғәрәпшаһиттәр династияһы юҡҡа сыға. Һуңғы абруйлы хан Шәһәрғази хан була (1714—1728), ул Бекович-Черкасскийҙың хәрби экспедицияһын ҡыйратыуға өлгәшә. Был осорға ҡәбилә башлыҡтары хакимлығы ныҡ үҫешә һәм улар сынғыҙиҙарҙы (Сыңғыҙхандың вариҫтарын) ҡаҙаҡ далаларынан хан тәхетенә саҡыра башлай. Реаль хакимлыҡ аталыҡ һәм инәк титуллы ҡәбилә башлыҡтары ҡулында туплана. Ике төп үзбәк ҡәбиләһе — ғҡуңғырат һәм маңғыт, ханлыҡтағы хакимлыҡ өсөн көрәшәләр һәм уларҙың көрәше барышында Хәрәзмдең төньяҡ өлөшө, Арал ([[Амударъя]] дельтаһы) бүленеп сығыуы менән оҙатыла килә. Аралдың күсмә үзбәктәре хан итеп үҙҙәренең сынғыҙиҙарын иғлан итәләр, улар ҙа ҡурсаҡ ҡына була. XVIII быуаттың күпселек өлөшөн дә хәрәзмдә бола хөкөм һөрә, ә 1740 йылда илде Ирандағы Нәҙир шаһ баҫып ала, әммә уның хакимлығы номиналь була һәм 1747 йылда уның вафатынан һуң юҡҡа сыға. Артабанғы көрәштә ҡуңғыраттар еңә. Әммә Хиуа һәм Арал араһындағы оҙайлы һуғыштар Хәрәзмде тулыһынса анархияға килтерә, төркмәндәр әүҙем ҡатшаҡан үзбәк ҡәбиләләре араһындағы ығы-зығы шулай уҡ хәлде насарайта, бигерәк тә 1767 йылда Хиуаны йомуд төркмән ҡәбиләһе яулап алғандан һуң хәлдәр киҫкенләшә. 1770 йылда ҡуңғырат үзбәк ҡәбиләһе башлығы Мөхәммәт Әмин-бей йомудтарҙы еңә һәм ханлыҡта үҙ хакимлығын урынлаштыра. ,Әммә бынан һуң да ҡуңғырат инәктәре тиҫтәләгән йылдар дауамында ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылығын баҫтырыу өсөн көрәш алып бара һәм ул осорҙа сыңғыҙиҙәр һаман тәхет биләүен дауам итәләр.

1804 йылда Мөхәммәт Әмин-бейҙең ейәне, Эльтузар хан тип иғлан ителә, һәм ға сыңғыҙиҙәрҙең ҡурсаҡтары башҡа кәрәкмәне. Уның ҡустыһы, Мөхәммәт Рәхим хан I (1806—1825 йылдарҙа хакимлыҡ итә) 1811 йылда аралдарҙы еңеп, илде берләштерә, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙы буйһондора (Амударъя дельтаһының төньяҡ-көнбайышында) һәм төркәмәндәрҙе — көньяҡта һәм ҡаҙаҡтарҙы төньяҡта үҙенә буйһондорорға тырыша. Ошо уҡ сәйәсәтте уның вариҫтары ла алып бара. Элтузар һәм Мөхәммәт Рәхим хан I ахырҙа ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылашыуын һарттар ярҙамында еңеүгә өлгәшәләр һәм төркмәндәрҙең хәрби көсөн ауыҙлыҡлай ала. Төркмәндәрҙе улар Хәрәзмдә йәшәүгә инандыралар, хәрби хеҙмәт өсөн һуғарылған ерҙәр тараталар йәки уларҙы көс менән ризалашырға күндерәләр. Улар сағыштырмаса үҙәклештерелгән дәүләт төҙөйҙәр, сөнки провинциаль губернаторҙар сикләнгән хакимлыҡҡа эйә булалар. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡуңғыраттар ирригацион системаһын күпкә киңәйтәләр; шулай итеп, үзбәктәр ултыраҡ милләт булып китәләр һәм бының һөҙөмтәһендә яңы ҡалалар барлыҡҡа килә. Мөхәммәт Рәхим хан I хакимлығының осоронда ханлыҡта «Хәрәзмдә эшләнгән» яҙыулы үҙ тәңкәләрен һуға башлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, ханлыҡҡа кеше ресурстары, шулай уҡ финанс ресурстары етешмәй һәм Бохараға һәм Хөрәсәнгә, шулай уҡ ҡаҙаҡтарға һәм бойондороҡһоҙ төркмән ҡәбиләләренә ҡаршы Хиуа рейдтары йыл һайын үткәрелә башлай. шул уҡ ваҡытта Ҡуңғырат осоро мәҙәни ҡаҙаныштар менән билдәләнә, нәҡ ошо ваҡытта Хәрәзм Урат Азияла төрки әҙәбиәте үҫешенең төп үҙәге булып китә.

== Хиуа ханлығы Рәсәй бойондороҡлоғонда ==
1855 йылда ханлыҡ армияһы Серахс тирәһендә (Хөрәсәндә) төркмән-тәкәләр тарафынан ҡыйратыла һәм Мөхәммәт Әмин хан әлеге алышта һәләк була. Яңы хакимдар, Сәйед Мөхәммәт хан һәм Мөхәммәт Рәхим хан II, хәлде тотороҡландырыуға өлгәшә. Әммә 1870 йылда Ханлыҡ Рәсәй менән конфронтацияға яҡынлаша. [[Пётр I|Петр I]] беренсе тапҡыр Хәрәзмгә үтеп инергә тырыша, ул Бекович-Черкасский етәкселегендә 1717 йылда ҙур булмаған экспедиция ебәрә. Экспедиция уңышһыҙ була, һәм уның ағзалары барыһы ла тиерлек һәләк була.
[[Файл:KarazinNN_HivinskiyPohodGRM.jpg|мини|1873 йылғы Аҙау походы. Үле ҡомдар аша Әҙәм ҡырылған ҡоҙоҡтарына. Н. Н. Каразин һүрәте. 1888. Рус Дәүләт музейы.]]
XIX быуатта Рәсәйҙең Урта Азиялағы экспансияһы һәм башҡа сәбәптәр арҡаһында Рәсәй империяһы һәм Урта Азия араһында көсөргәнеш арта. Хиуаға хәрби һөжүм 1873 йылдың яҙында Төркөстан генерал-губернаторы К. П. Кауфман етәкселегендә башлана, февраль аҙағында һәм март башында Ташкенттан, Ырымбурҙан, Маңғышлаҡтан һәм Красноводскиҙән (һәр ҡаланан 2-5 меңешәр кеше) дөйөм һаны 12-13 мең кешенән, 56 орудиенан, 4600 аттан һәм 20 мең дөйәнән торған дүрт отряд сыға. Хиуа тирәһендә 27-28 майҙа ҡалала һуғыш бара. Рахим Хива һәм 29 майҙағы алыштарҙа хан ғәскәрҙәре еңеләләр. Хиуа 29 майҙа баҫып алына һәм Мөхәммәт Рәхим хан II бирелә. Гендемиан солох килешеүенә 1873 йылдың 12 авгусында ҡул ҡуйыла, килешеүгә ярашлы ханлыҡ Рәсәй протектораты статусын ала. Хан үҙен Рәсәй императорының «тоғро ҡоло» тип иғлан итә һәм Амударъяның уң яғындағы ханлыҡтың бөтә ерҙәре Рәсәйгә күсә. Бойондороҡһоҙлоҡто юҡалтыу ханлыҡтың эске тормошонда бер ниндәй ҙә сағылыш тапмай. Был ерҙәр Төркөстан крайының Амударъя бүлеге составына инә. Төбәктә [[ҡоллоҡ]] бөтөрөлә.

1910 йылдан алып 1918 йылға тиклем ханлыҡ менән Әсфәндийәр хан идара итә.

== Хиуала революция ==
[[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|мини|1917-1920 йылдарҙағы Хиуа ханлығы флагы]]
[[Файл:Flag_of_Khiva_1920-1923.svg|мини|Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы флагы 1920—1923 йылдарҙа.]]
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң Әсфәндийәр хандың консерватив ҡараштары либераль реформалар үткәреүгә ҡамасаулай.

1918 йылдың яҙында Әсфәндийәр хан дәүләт түңкәрелеше барышында йомуд-төркмәндәр башлығы Жунаид хан кешеләре тарафынан Нурулла бай һарайында үлтерелә һәм тәхеткә уның ҡустыһы Сәйет Абдулла хан ултыртыла. Ысынбарлыҡта хакимлыҡ Жунаид хан ҡулында була.

Ғәмәлдә Жунаид хандың диктатураһы һәм уның агрессив тышҡы сәйәсте илде ҡот осҡос хәрби еңелеүҙәргә дусар итә (Петр-Александровскиҙы ҡамау (1918)), был ханлыҡта болғанышты тағы ла нығыраҡ көсәйтә, халыҡ күпләп эмиграциялай башлай. 1919 йылдың ноябрендә коммунистар етәкселегендә ихтилал башлана. Ләкин ихтилалсыларҙың көсө етерлек булмай, шуға күрә уларға ярҙамға Рәсәйҙән [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре ебәрелә. 1920 йылдың февраль башына Жунаид ханды армияһы тулыһынса ҡыйратыла. 2 февралдә Сәйет Абдулла хан тәхеттән баш тарта (артабан ул СССР-ҙа ябай эшсе булып йәшәй һәм Кривой Рог ҡалаһында ерләнә), ә 1920 йылдың 26 апрелендә [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] составында Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы иғлан ителә.

922 йылда РСФСР составындағы Хәрәзм ХСР-ы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] составына инә һәм Хәрәзм ССР-ы тип үҙгәртелә. 1924 йылдың көҙөндә Урта Азияла милли-территориаль ыҙанлау барышында уның территорияһы РСФСР-ҙың Үзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм Ҡарағалпаҡ АО араһында бүленә.

== Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо ==
[[XVI быуат]]та Хиуа ханлығы әле үҙәкләштерелгән дәүләт булмай, ҡәбилә системаһының йоғонтоһо көслө була; хакимлыҡ иткән ҡәбилә башлығы хан тип иғлан ителә.

[[Мәүәрәннәһер]]ҙәге шәйбанидтарҙыҡы кеүек, Хиуа ханлығы ваҡ биләмәләргә бүленә. Виләйәттәр менән хан ғаиләһе ағзалары идара иткән. Улар үҙәк власҡа буйһонорға теләмәй, был, үҙ сиратында, эске низағтарҙа килтерә.

Ханлыҡ халҡы этник, мәҙәни һәм тел билдәләре буйынса өс төркөмгә бүленә:

* башҡа этник төркөмдәргә ҡушылған боронғо хәрәмлыларҙың туранан-тура вариҫтары;
* төркмән ҡәбиләләре;
* [[Дәште Ҡыпсаҡ]]тан Хәрәзмгә күсеп килгән үзбәк ҡәбиләләре.

Ҡуңғырат ҡәбиләһе династияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк эре үзбәк ҡәбилә башлыҡтары үҙ биләмәләрендә үҙаллы хакимдар булалар һәм ханлыҡтағы социаль-иҡтисади торошона хәл иткес йоғонто яһай башлайҙар.

[[XVI быуат]] менән бәйле; 1573 йылдан башлап ул Каспий диңгеҙенә һыуҙарын ҡоймай һәм 15 йыл дауамында Арал йылғаһына табан аға. Элекке үҙәндәр һыуһыҙ далаға әүерелә һәм халыҡ башҡа төбәктәргә күсергә мәжбүр була.

Бынан тыш, [[XVI быуат]]та Хиуа ханлығы ике тапҡыр Бохара ханлығы тарафынан баҫып алына. Эске низағтар, ауыр һалымдар һәм йөкләмәләр халыҡ хәлен ауырлаштыра һәм, үҙ сиратында, сауҙаға кире йоғонто яһай.

[[XVII быуат]]та Хиуа ханлығының сәйәси тормошонда ике үҙенсәлек күҙәтелә: хакимлыҡ иткән династияның абруйы төшөүе һәм ҡәбилә башлыҡтарының йоғонтоһо көсәйеүе. Дөрөҫөн әйткәндә, рәсми рәүештә бәктәр һәм бейҙәр элеккесә үҙәк властарға буйһона. Ысынбарлыҡта үҙҙәренең бәклектәре сиктәрендә улар абсолют власҡа эйә була. Хатта улар үҙ талаптарын юғары хакимғә ҡуя ала башлай. Хан дәүләт эштәрен үҙаллы, уларҙың ҡатнашлығынан тыш, башҡара алмай, киреһенсә, улар һайлауҙарҙа хандың яҙмышын хәл итә алалар. Сәйәси тарҡаулыҡ дәүләттә айырыуса саҡыу Ғәрәп Мөхәммәт хан дәүерендә күҙәтелә (1602—1621). Амударъя йүнәлешен үҙгәртеү сәбәпле ул баш ҡаланы [[Гүргәнж]]дән Хиуаға күсерә.

Иҡтисади кризис ханлыҡтағы сәйәси хәлгә ҙур йоғонто яһай. Ғәрәп Мөхәммәт хан осоронда быға тиклем рус сиктәрен һаҡлаған [[Урал казак ғәскәре|атаман Нечай етәкселегендә Яйыҡ казактары]] Гүргенж ҡалаһына һөжүм итәләр һәм 1000 егет һәм ҡыҙҙы әсирлеккә төшөрәләр. Әммә кире юлда уларҙы хан үҙенең ғәскәре менән ҡыуып етә. Казактар еңелеүгә дусар ителә. Бер аҙҙан Гүргенжкә үҙенең отряды менән атаман Шамай һөжүм итә, әммә улар уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм әсирлеккә эләгә.

Ханлыҡта низағтар йышая. 1616 йылда Ғәрәп Мөхәммәд хандың улдары Хабаш-солтан һәм Илбарс-солтан найман һәм уйғыр ҡәбиләләре ярҙамында атаһына ҡаршы фетнә ҡуптаралар. Хан улдарына ҡаршы килмәй һәм уларҙың ерҙәренә өҫтәп Вәзир ҡалаһын бирә. Әммә 1621 йылда улар тағы баш күтәрә. Был юлы улар яғында болала хандың башҡа улдары ла — Исфәндийәр хан һәм Әбелғази хан — ҡатнаша. Алышта Һабаш солтандың һәм Илбарс хандың ғәскәрҙәре еңеүгә өлгәшә. Улдарының бойороғо буйынса уларға әсирлеккә эләккән аталары ҡыҙҙырылған тимер менән һуҡырайтыла һәм зинданға ябыла. Күпмелер ваҡыт үткәс, хан үлтерелә. Әбелғази хан Бохара ханы Имамкули һарайында һыйына. Исфәндийәр хан Хазараспта йәшенә. Һуңынан уға еңеүсе ағалары [[хаж]] ҡылырға рөхсәт итәләр. Әммә Әсфәндийәр хан Иран шаһы [[Ғәббәс I]] юллана һәм уның ярҙамында 1623 йылда Хиуа тәхетенә ултыра. Был хаҡта белеп ҡалғас, Әбелғази солтан Хиуаға ашыға. Исфәндийәр хан (1623—1642) уны Гүргенж ҡалаһы хакимы итеп тәғәйенләй, әммә тиҙҙән уларҙың аралары боҙола һәм Әбелғази Төркөстан хакимы Есим ханға ҡаса. Ул вафат булғас, Әбелғази [[Ташкент]] хакимы Торсон ханға күсенә, артабан — Бохара ханы Имамкулиға.

Исфәндийәр хандың сәйәсәте менән ҡәнәғәт булмаған [[төркмәндәр]] Әбелғазиның Хиуаға килеүен үтенәләр. Уның ағаһы Хиуа тәхетен бушатырға мәжбүр була. Әммә ярты йылдан Әбелғазины Иран биләмәләре Нисо һәм Дарунға һөжүм итеүҙә ғәйепләп, уны тотоп алалар һәм Иран шаһы Сафи I (1629—1642) оҙаталар. Әбелғази солтан ун йылға иректән мәхрүм ителә (1630—1639). 1639 йылда ул ҡаса һәм 1642 йылда Арал алды [[үзбәктәр]]енә килә. Исфәндийәр хандың вафатынан һуң (1643—1663) Хиуа тәхетен биләй. Уның 20-ыллыҡ хакимлыҡ осоро хәрби походтарҙа үтә. Бер нисә тапҡыр уға Бохара ханлығы менән һуғышырға тура килә. Әбелғази ханлыҡ биләмәһендә көн күргән ҡәбиләләрҙе дүрт төркөмгә бүлә: ҡыят-ҡуңғырат, уйғыр-наман, ҡаңҡы-ҡыпсаҡ һәм ныкыс-маңғыт. Шул уҡ ваҡытта уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү рәүеше, ҡәбиләләр араһындағы туғандаш мөнәсәбәттәр иҫәпкә алына. Был төркөмдәргә тағы ла 14 ваҡ ҡәбилә һәм ырыу ҡушыла. Һәр төркөмдә аҡһаҡалдар — инәктәр тәғәйенләнә. Улар аша хан ҡәбиләлә тыуған мәсьәләләрҙе хәл итә. Инәктәр хандың иң яҡын кәңәшселәре булараҡ һарайҙа йәшәй. Үҙенең яҡындары араһында Әбелғази Баһадыр хан 32 ҡәбилә башлыҡтары — инәктәрҙе тотҡан.

Әбелғази туғандары Әбделғәзиз хан һәм Собханғол хан араһындағы низағарына ла ҡыҫылған. Собханғол хан Әбелғазиның ҡыҙ туғанына өйләнгән була. Әбделғәзиз хан менән килешеү төҙөq. Шуға ҡарамаҫтан, 1663 йылда Әбелғази Бохара ханлығына ете тапҡыр һөжүм итә, Ҡаракүл, Саржуй, Вәрдәнзи төмәндәрен талай.

Шуның менән бергә Әбелғази хан бик уҡымышлы хаким була. Ул үзбәк телендә «Шәжәрә-и-төрки» (төркиҙәр шәжәрәһе) һәм «Шәжәрә-и-төркмән» (төркмәндәр шәжәрәһе) тарихи хеҙмәттәрен яҙа.

Әбелғазиның вафатынан һуң тәхеткә уның улы Ануша хан ултыра (1663—1687). Уның дәүерендә Бохара ханлығы менән мөнәсәбәттәр нығыраҡ киҫкенләшә. Ул бер нисә тапҡыр уға ҡаршы хәрби походтар ойоштора, хатта Бохараға тиклем барып етә, [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһын баҫып ала. Ахырҙа, Бохара ханы Собханғол уға ҡаршы фетнә ойоштора һәм Ануша хан һуҡрайтыла.

Собханғол хан Хиуала үҙенең яҡлыларынан фетнә ойоштора. 1688 йылда улар Бохараға Хиуа ханлығын үҙ подданлығына алыуҙы үтенеп вәкилен ебәрәләр. Ошо хәлдән файҙаланып, Собханғол хан инәк Шаһниязды Хиуа ханлығының ханы итеп тәғәйенләй. Әммә Шаһнияздың идара итеү һәләттәре булмай. Кеше көнөнә ҡалған Шаһнияз Собханғол ханға хыянат итә һәм көслөрәк бағыусыны эҙләй башлай. Рәсәй бындай ролгә тура килә. Урыҫ батшаһы [[Пётр I]] ярҙамында ул үҙенең вазифаһын һаҡларға теләй. Собханғол хандан йәшерен рәүештә [[1710 йыл]]да ул Пётр I үҙенең илсеһен ебәрә һәм Хиуа ханлығын урыҫ подданлыйғына алыуын һорай. Электән [[Урта Азия]]ның алтыны һәм сеймал запастарына күҙ һалған Пётр I был хәлде уңайлы осраҡ тип һанай һәм [[1710 йыл]]дың 30 июнендә Шаһнияздың үтенесен ҡәнәғәтләндергән указ сығара. Был ваҡиғаларҙан һуң Хиуа ханлығында сәйәси тормош тағы ла ҡатмарлаша.

Хиуа ханлығында социаль хәл, Урта Азияның башҡа дәүләттәрендә кеүек, торғонлоҡ менән айырыла, сөнки ханлыҡ үсеше донъя кимәленән бик ҡалыша. Сәйәси тарҡаулыҡ, натураль хужалыҡтың өҫтөнлөгө, эске низағтарҙың дауам итеүе, ситтәрҙең һөжүмдәре илдең иҡтисадың ныҡ ҡаҡшата. Хакимдар дәүләт һәм халыҡ мәнфәғәтенә ҡарағанда башлыса үҙҙәренең мәнфәғәттәрен ҡайғырталар.

Хиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, бик күп һалымдар һәм йөкләмәләр һалына. Улар араһында төп һалым булып ер һалымы тора, бынан тыш халыҡ яҡынса 20 төр һалым түләй.

Бынан тыш, халыҡ мотлаҡ йәмәғәт эштәренә йәлеп ителә:

* «бегар» — һәр ғаиләнән бер кеше йылына 12 көн (ҡайһы берҙә 30 көнгә тиклем) төрлө төҙөлөштәрҙә, һуғарыу каналдарын таҙартыу эштәрендә эшләргә тейеш;
* «ҡаҙыу» — каналдар төҙөү;
* «ички ва обхура казув» — һуғарыу системаларын һәм шлюз менән дамбаларҙы таҙартыу;
* «качи» — оборона диуарҙарын һәм плотиналарҙы төҙөү;
* «атланыу» — ат менән хан һунарында ҡатнашыу.

Башлыса һуғарыу системалары менән бәйле булған әлеге йөкләмәләр хеҙмәтсән халыҡ өсөн бик ауыр йөк була, сөнки уларҙың күпселеге ер эштәренә күнеккән. Ҡайһы бер ҙә төҙөлгән дамбалар һыу баҫымы аҫтында емерелә һәм ер эштәре сроктары 3 айға тиклем оҙайтыла, шуға күрә ханлыҡта уңышһыҙ йылдар күп була, аслыҡ халыҡты тыуған яҡтарын ташлап китергә мәжбүр итә. Хиуала ҡуңғыраттарҙың хакимлыҡҡа килеүенә тиклем 40 ғаилә тирәһе йәшәй.

Был ваҡытҡа ханлыҡ халҡы яҡынса 800 мең кеше тәшкил итә, уларҙың 65 % — үзбәктәр, 26 % — төркмән, ҡалған өлөшө — [[ҡарағалпаҡтар]] һәм [[ҡаҙаҡтар]]. Үзбәк ҡәбиләләре һәм ырыуҙары башлыса ханлыҡтың төньяғында, [[Амударъя]]ның түбәнге ағымында йәшәйҙәр.

Ханлыҡ 15 вилайәттән — Питнак, Хазарасп, Ханка, [[Гүргәнж]], Кашкупыр, Ғазауат, Кият, Ша-һаббаз (Шаһбаз), Ходжейли, Амбар-Манок, Гурлен, Кунь-Гүргәнж, Чуманай, Кушрат, [[Ташуғыҙ]] — һәм ике наместниклыҡтан — Бишарыҡ һәм Ҡыят-Ҡуңғырат, шулай уҡ хандың үҙенең төмәндәренән тора.

Юғары хакимлыҡ — хан ҡулында. Ҙур йоғонто менән юғары дәрәжәле чиновниктар инәк, аталыҡ һәм [[бей]]ҙәр файҙалана. Дәүләт кимәлендәге мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Мөхәммәт Рәхим I янында абруйлы чиновниктарҙан ''диван'' булдыра, йәғни дәүләт советы. Суд [[шәриғәт]] ҡанундарына таяна. Дәүләт теле булып [[үзбәк теле]] иҫәпләнә.

Ханлыҡтың төп байлығы булып ер һанала. Ул һуғарылған (ахъя) һәм һуғарылмаған (ядра) ерҙәрҙән тора. Хиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, киләһе ер хужалыҡтары төрҙәре ғәмәлдә була: дәүләт (әмләк), шәхси (мулк) һәм дини ([[Ваҡыф|ваҡыф)]].

Шуның менән бергә Хиуа ханлығында ер хужалығының үҙенсәлектәре була. Хан һәм уның туған-тумасалары ерҙәрҙең яртыһына хужа була, ҡалған ерҙәр дәүләт ерҙәре тип һанала (ваҡыфтан тыш). Дәүләт ерҙәрендә ҡуртымға алыусылар эшләй.

Хан һәм шәхси ерҙәрҙә эшләгән игенселәр ярымсы тип исемленәләр (ярым — ярты): улар ҡуртым өсөн уңыштын яртыһын бирергә тейеш була.

Хандың туғандары дәүләткә һалым түләмәйҙәр. Руханиҙар, эре чиновниктар, тархан грамоталарына эйә булғандар шулай уҡ һалым түләүҙән азат ителгән, ә ваҡ ер хужалары һалымдарҙы түләй алмайынса, бөлгөнлөккә төшә һәм, ахыр сиктә, ерһеҙ ҡала.

Халыҡтың төп шөғөлө — ауыл хужалығы, уның нигеҙен [[игенселек]] һәм [[малсылыҡ]] тәшкил иткән.

Игенселек бик ауыр шарттарҙа алып барылған. Ер Амударъянан һуғарылған һыу менән туйындырылған, күп кенә урындарҙа — екке мал көсө менән. [[XVI быуат|XVI]] — [[XVII быуат]]тың башында Амударъя йылғаһының элекке үҙәне кибеүе сәбәпле хакимдар етди рәүештә һуғарыу эштәре менән шөғөлләнергә мәжбүр була. Ғәрәп Мөхәммәт хан (1602—1621) Туҡ ҡәлғәһе эргәһендә канал ҡаҙырға ҡуша. Әли солтан хакимлығы осоронда (1558—1567) Яңы арыҡ, Таити, Ярмыш каналдары төҙөлә. 1681 йылда Шаһабад каналы ғәмәлгә индерелә.

[[XVII быуат]]тың 70-се йылдарында Даукар күленә һыуҙарын ҡойған йылға ҡушылдығында быуа төҙөлә. [[XIX быуат]]тың башында Амударъянан Лаузан арығы (һуңынан каналға әүерелә) сығарыла. Ул Парса, Ходжейли һәм Кунь-Гүргәж араларындағы ерҙәрҙе туҡландыра. [[1815 йыл]]да Килич-Ниязбай исемле ҙур канал ҡаҙыла. Ул Даръялыҡтың уң ярындағы ерҙәрҙе һыу менән тәьмин итә. [[1831 йыл]]да Лаузан күленән сығарылған арыҡ ярҙамында Күн-Гүргәнж ерҙәрен һуғара башлайҙар.[[1846 йыл]]да Амударъя йылғаһының элекке үҙәнендә быуа ҡорола һәм уның һыуы менән Күн-Гүргәнж көньяғы ерҙәре туҡландырыла.

== Хиуа ханлығы ҡалалары ==
Ханлыҡтың иң эре ҡалаһы — [[Хиуа]] — [[XVII быуат]]тың башынан [[1920 йыл]]ға тиклем — уның баш ҡалаһы. Боронғо заманда ҡала Хийвак тип аталған. Хиуа һәр саҡ Көнсығыш һәм Көнбайыш араһында сауҙа юлын бәйләүсе сынйыр булып тора. [[XVII быуат]]тың башында, Амударъя йылға йүнәлешен үҙгәрткәндән һуң, элекке ханлыҡ баш ҡалаһы [[Гүргәнж]] халҡы өсөн уңайһыҙ шарттар барлыҡҡа килә һәм баш ҡаланы Хиуаға күсерәләр.

[[XVIII быуат]]тың уртаһында [[Нәдир шаһ]] һөжүме ваҡытында Хиуа емерелә. Мөхәммәт Әмин хан дәүерендә (1770—1790) ҡала ҡабаттан тергеҙелә.

Аллакүл хан осоронда (1825—1842) Хиуа диуар менән уратыла, уның оҙонлоғо 6 километр тәшкил итә. Хиуаның бөгөнгө архитектура күренеше [[XVIII быуат]]тан алып [[XX быуат]]ҡа тиклем барлыҡҡа килә. Архитектура ансамбле берҙәмлеге менән айырылып тора. Башта уның эсендә Иҫән-Ҡала (эске ҡәлғә) төҙөлә, унда хан һарайы, хандың ғаиләһе өсөн торлаҡ, кәшәнә, [[мәҙрәсә]], мәсеттәр булған. Иҫән-Ҡаланың дөйөм майҙаны 26 гектар тәшкил итә, уның диуарының оҙонлоғо — 2200 метр. Уны ике урам киҫеп үтә, дүрт ҡапҡаһы Дишан ҡалаһына сыға, унда һөнәрселәр, сауҙасылар йәшәгән. Дишан ҡаланың оҙонлоғо 6250 метр тәшкил итә, уның 10 ҡапҡаһы бар.

Хиуаның һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларының береһе — Сәйет Аллаутдин кәшәнәһе— [[XIV быуат]]а төҙөлгән. Шулай уҡ башҡа архитектура һәйкәлдәре бар: Йәмиғ мәсете, Аҡ Мәсет, Өс әүлиә кәшәнәһе, Шәһәрғази хандың кәшәнәһе, Аллакүл хандың каруан-һарайы, инәк Ҡотлог-Морат инәк мәҙрәсәһе, 163 бүлмәнән торған таш Хаули һарайы. Ҡомартҡылар Хиуа төҙөүселәре, ташташ юныусылары, ағас буйынса һырлаусылары оҫталығы хаҡында һөйләй. Был йәһәттән Хиуа ханлыҡтың ғорурлығы булып торған.

Күн-Гүргәнж 2000 йыл элек төҙөлгән булған. Ул сауҙа каруан юлында урынлашҡан (хәҙерге [[Төркмәнстан]] территорияһы). X—XIII быуаттарҙа ул Хәрәзм шаһтар дәүләтенең баш ҡалаһы була.

Яңы Гүргәнж [[XVII быуат]]та Әбелғази хан дәүерендә төҙөлгән. Боронғо Гүргәнж ҡалаһын Күн-Гүргәнж тип атай башлайҙар. Унда XII—XIV быуаттарҙағы Фахрилдин-Рази кәшәнәһе, Солтан- Текеш, Нажмитдин-Кубро кәшәнәләре, йәмиғ мәсет, манара һәм каруан-һарайҙарҙың ҡалдыҡтары урынлашҡан. Яңы Гүргәнж — хәҙерге Хәрәзм виләйәтенең үҙәге.

[[1874 йыл]]да Хәрәзмдә Атаджан Абдалов китап нәшриәте булдыра, ә Хоҙайбиргән Деванов беренсе үзбәк фотографы һәм кинооператоры була.

== Хәрәзм хандары ==
[[Файл:BE-Russian-Turkestan-map.jpg|мини|Урҙа ханлығының сиктәре картаһы күрһәтелә 1873—1919 хивинский йылда төркөстан территорияһындағы xix быуат аҙағында амударъя йылғаһының уң яҡ ярында, 1873 йылда юғалтҡан ханлығы составына инә , Амударъя бүлеге төркөстан крайының]]

=== Ҡуңғырат династияһы (1359—1388) ===
* Хөсәйен Суфый, 1359—1373
* Йософ Суфый, 1373—?
* Сөләймән Суфый, ?—1388

=== Шәйбанидтар династияһы (1511—1728) ===
* Әбү-л-Мансур Ильбарс хан, Бүреке солтандың улы, Күк Урҙа ханы —1511, Хәрәзм ханы 1511—1518
* Хажи Солтан хан, Билбарс Паландж солтан, улы, Хәрәзм ханы 1518—1519
* Хәсәнкүл хан, Әбүлек хандың улы, Хәрәзм ханы 1519
* Суфиян хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1519—1522
* Буджуга хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1522—1526
* Аванеш хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1526—1538
* Кал хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1541—1547
* Агатай хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1547—1557
* Дост хан, улының Буджуга-хан, хан Хорезм 1557—1558
* Хажи Мөхәммәт хан, Агатай хандың улы, Хәрәзм ханы 1558—1602&lt;ref&gt;История Хорезма. Ташкент, 1976, с. 83.&lt;/ref&gt;
* Ғәрәп Мөхәммәт хан, Хажи Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1603—1621
* Хабаш солтан һәм Ильбарс солтан, Ғәрәп Мөхәммәт хандың улдары 1621—1623
* Исфәндийәр хан, Ғәрәп Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1623—1643
* [[Әбү әл-Ғази|Әбү-л-Ғази хан]], Ғәрәп Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1643—1663
* Әбү-л-Мозаффар Мөхәммәт Ануша хан, Әбү-л-Ғази хандың улы, хан Хорезм 1663—1686
* Хоҙайдад хан, Мөхәммәт Ануша хандың улы, хан Хорезм 1686—1689
* Эренга хан, Мөхәммәт Ануша хандың улы, хан Хорезм 1689—1694
* Джочи хан, Хәрәзм ханы 1694—1697
* Вәлихан хан, Хәрәзм ханы 1697—1698
* Шаһнияз хан, улының Джочи хандың улы, Хәрәзм ханы 1698—[[1703 йыл|1703]]
* Шаһбәхет хан, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы [[1703 йыл|1703]]
* Сәйет Әли хан, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы [[1703 йыл|1703]]
* Мусахан хан, Джучи хандың улы, Хәрәзм ханы [[1703 йыл|1703]]—[[1704 йыл|1704]]
* йәҙегәр хан, Хажи Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы [[1704 йыл|1704]]—[[1714 йыл|1714]]
* Шәһәрғази хан, Исем хандың улы, Хәрәзм ханы [[1714 йыл|1714]]—[[1728 йыл|1728]]
* Илбарс хан II, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы [[1728 йыл|1728]]—[[1740 йыл|1740]]
* Әбү-л-Ғази Мөхәммәт-хан, Илбарс хандың улы, Хәрәзм ханы [[1740 йыл|1740]]—[[1745 йыл|1745]]
* Шаһ Тимурхан (Аралда 1721-36).

=== Туҡатимөриттәр династияһы (ҡаҙаҡ солтандары) ===
* Баһадур хан (ҡаҙаҡ, 1728).
* Таһир хан (ҡаҙаҡ, 1740-41).
* Нурали хан (ҡаҙаҡ,1741-42).
* Әбу-ль-Ғази хан II (ҡаҙаҡ, 1742-46).
* Ғәйеп хан (1746-57).
* Абдулла Ҡарабай, ағаһы (1757)*
* Тимур Ғази хан (1757-63)*
* Тәүке хан (1763-64).
* Шаһ Ғази хан (1764-67).
* Әбу-ль-Ғази хан III (1767; формаль рәүештә 1770—1804; 1806).
* Нурали хан (1767-69).
* Яңгир хан (1769-70).
* Бүләҡатуй хан (1770).

1804 йылда (ысынында 1763) хакимлыҡ ҡуңғыраттарға күсә.

=== Ҡуңғыраттар династияһы (1763—1920) ===
[[Файл:Isfandiyar_Jurji_Bahadur_(Gorskii_20154u).jpg|мини|Әсфәндийәр хан. [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. Прокудин-Горский фотоһы]]. (1905—1912)]]

* Мөхәммәт Әмин бей, Ишмөхәмәт Йәр бей, [[Үзбәктәр|үзбәк]] Ҡуңғыраты ҡәбиләһе бейе, Хәрәзм инәке [[1763 йыл|1763]]—[[1790 йыл|1790]]
* Ауаз инәк,Мөхәммәт Әмин бейҙең улы, [[Үзбәктәр|үзбәк]] Кунграт ҡәбиләһе бейе, Хәрәзм инәке [[1790 йыл|1790]]—[[1804 йыл|1804]]
* Эльтузар, Ауаз инәктең улы, Ҡуңғырат ҡәбиләһе бейенең улы, Хәрәзм инәке [[1804 йыл|1804]], Хәрәзм ханы [[1804 йыл|1804]]—[[1806 йыл|1806]]
* Мөхәммәт Рәхим хан I, Ауаз инәктең улы, Хәрәзм ханы [[1806 йыл|1806]]—[[1825 йыл|1825]]
* Аллакул, Мөхәммәт Рәхим хан I-нең улы , Хәрәзм ханы [[1825 йыл|1825]]—[[1842 йыл|1842]]
* Рахимғол, Аллаҡол хандың улы, Хәрәзм ханы[[1842 йыл|1842]]—[[1845 йыл|1845]]
* Мөхәммәт Әмин хан, Аллаҡол хандың улы, Хәрәзм ханы [[1845 йыл|1845]]—[[1855 йыл|1855]]
* Абдулла хан, Ибадулла бәктең улы, Хәрәзм ханы [[1855 йыл|1855]]
* Ҡотлоғ Морат хан,, Ибадулла бәктең улы,Хәрәзм ханы [[1855 йыл|1855]]—[[1856 йыл|1856]]
* Сәйет Мөхәммәт хан, Мөхәммәт Рәхим хан I-нең улы. Хәрәзм ханы [[1856 йыл|1856]]—[[1864 йыл|1864]]
* Мөхәммәт Рәхим хан II, [[1845 йыл|1845]] тыуған, Сәйет Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы [[1864 йыл|1864]]—[[1910 йыл|1910]],
* [[1873 йыл|1873]] Хәрәзм хандарына бөтә рәсәй императоры тарафынан ғәли йәнәптәре дөйөм титулы бирелгән
* Әсфәндийәр хан, [[1871 йыл|1871]] тыуған, Мөхәммәт Рәхим хан II-нең улы, [[1891 йыл|1891]]—[[1910 йыл|1910]], Хәрәзм ханы [[1910 йыл|1910]]—[[1918 йыл|1918]], генерал-майор [[1910 йыл|1910]]
* Сәйет Абдулла хан [[1870 йыл|1870]]-[[1933 йыл|1933]], Мөхәммәт Рәхим хан II-нең улы, Хәрәзм ханы [[1918 йыл|1918]]—[[1920 йыл|1920]].

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Хиуа походы (1839—1840)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' Титулы и звания в социальной структуре Хивинского ханства // Советская тюркология, № 1. Баку, 1989.
* {{Китап|автор=[[Султанов, Турсун Икрамович|Султанов Т. И.]]|заглавие=Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть|место=М.|издательство=АСТ|год=2006|страницы=310—320|страниц=445|серия=Историческая библиотека|isbn=5-17-035804-0|тираж=5&amp;nbsp;000}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Хивинское ханство}}
* ''Михайлов.'' [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t148.html Голос хивинских пленных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191728/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t148.html |date=2016-03-04 }} («[[Нива (журнал)|Нива]]», 1873, номер 30, страницы: 465—470)
* [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?f=173&amp;t=628 Карта Хивинского ханства и низовьев Амударьи 1873 года]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Навигация}}

[[Категория:Хиуа]]
[[Категория:Ҡаҙағстан тарихындағы дәүләттәр]]
[[Категория:Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр]]
[[Категория:Хиуа ханлығы]]
[[Категория:Алфавит буйынса ханлыҡтар]]</text>
      <sha1>fl3x1sndxtjdkgberwtywufc7qjlqjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төньяҡ Двина каналы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148634</id>
    <revision>
      <id>1297746</id>
      <parentid>1277887</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T21:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4008" sha1="jwnb0czold8duqdfxw0rt5t5xzget32" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Төньяҡ Двина канал''' — Рәсәйҙең [[Вологда өлкәһе|Вологда өлкәһендәге]] канал, ул Төньяҡ Двина һыу системаһының өлөшө булып тора. Каналдың ҙур өлөшө «Рус Төньяғы» милли паркы аша үтә.

Канал Волга-Балтик һыу юлының өлөшө булған Шексна йылғаһын һәм Төньяҡ двина ҡушылдығы булған Сухона йылғаһын тоташтырып тора. Канал Шексна йылғаһы ярындағы Топорня тораҡ пунктынан башланып (664—665 км Волга-Балтик һыу юлы) [[Порозовица]], йылғаһы, Кубен күле һәм Сухона йылғаһынан алып № 7&quot;Знаменитый&quot; шлюзына тиклем (Шера ауылы) һуҙылған.

Канал XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем [[Волга]] менән Аҡ диңгеҙҙе тоташтырып торған берҙән-бер һыу юлы булған.

Каналдың дөйөм оҙонлоғо 127 километр тәшкил итә. Канал киңлеге 26 метрҙан 30 метр тиклем етә, тәрәнлеге 1,8 метр. .
Канал составына инә:

* Топорнин каналы
** Шлюз № 2
** Шлюз № 3
** Топрнин ҡапҡаһы
* Сиверский күле
* Кузьминский каналы
* Покровка күле (Бабье)
* Поздышко йылғаһы
* Зауломский күле
** Зауломский быуаһы
* 1-се Вазерин каналы
* Пигасово күле
* 2-се Вазерин каналы
* Кишем күле
* Кишем каналы
** Кишем ҡапҡаһы
* Иткла йылғаһы
** Шлюз № 4
* Благовещен күле
* [[Порозовица|Порозовица йылғаһы]]
** Шлюз № 5
** Шлюз № 6
* Кубен күле
** «Данлыҡлы» быуаһы
** Шлюз № 7 «Данлыҡлы»

Каналда алты шлюз һәм һигеҙ быуа бар. Камераларҙа һыу ауышлығы 1- 4 метрға тиклем, камералары ағастан., .

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Справочная книжка Вытегорского округа путей сообщения. 1910 г. Вытегра. 1910 г.
* Справочная книжка Вытегорского Округа путей сообщения. Мариинский и Тихвинский водные пути. 1916 г. Вытегра. 1916 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.locman.net/page_625.htm Отсканированная статья И. А. Смирнова «Канал Герцога Вюртембергского»]
* [http://www.locman.net/page_6308.htm Фотографии западной части канала]
* [http://www.kirmuseum.ru/issue/article.php?ID=2150 История Северо-Двинской системы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://waterways.ru/wp-content/uploads/2010/08/%D0%A1%D0%94%D0%A8%D0%A1-2007.pdf Северо-Двинский водный путь и его роль в изменении экологической обстановки в регионе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314021014/http://waterways.ru/wp-content/uploads/2010/08/%D0%A1%D0%94%D0%A8%D0%A1-2007.pdf |date=2022-03-14 }}
[[Категория:Рәсәй каналдары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>jwnb0czold8duqdfxw0rt5t5xzget32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урыҫтар Ҡаҙағстанда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148952</id>
    <revision>
      <id>1297752</id>
      <parentid>1291619</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T01:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48901" sha1="l62j7ki46lqdvfuyevfha84cjvqg2bo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Prokudin-Gorskii_Russians_in_Central_Asia.jpg|мини|250x250пкс|&lt;center&gt;Петропавловск янында урыҫ күскенселәре утары, 1911 йыл ([[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горский]] фотоһы)&lt;/center&gt;]]
[[Урыҫтар]] — [[Ҡаҙағстан]]да һаны буйынса икенсе урынды биләгән милли төркөм, 2018 йылдың башына ҡарата ил халҡының 19,76 % тәшкил итә (3 588 686 кеше)&lt;ref name=&quot;KZ2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 Численность населения РК по отдельным этносам 2018г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327172430/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;. Башлыса — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көнсығыш Ҡаҙағстанда, бер аҙ Семиречьела һәм [[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш райондарҙа йәшәйҙәр. Был райондарҙан тыш ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр.1940-1980-се йылдарҙа урыҫтар республика халҡының 40 процентын тәшкил итә, ә башҡа европа илдәре халыҡтары менән бергә — яҡынса 60-70 процентын.

== Тарихы ==
Ҡаҙағстандағы урыҫтар — башлыса XIX—XX быуаттарҙағы күскенселәр вариҫтары. Әлеге ваҡытта урыҫтар Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡ булмаған халыҡтар араһында иң күп һанлы төркөмө.

XVI быуаттан башлап беренсе хәрби ауылдар һәм ҡәлғәләр барлыҡҡа килә, уларҙы Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында башта — Рәсәй батшалығы, һуңынан [[Рәсәй империяһы]] һала. Башта казактар хәрби гарнизонлы ҡәлғә төҙәләр, һуңынан ғаиләләрен алып киләләр, һәм ҡәлғә янында ауыл барлыҡҡа килә. Ҡаҙағстан территорияһында өс казак ғәскәре ғәмәлдә була — [[Урал казак ғәскәре|Урал]], Себер һәм Семиреченск (Ете һыу). Күп кенә казактарҙа ҡаҙаҡ тамырҙары бар, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ яғынан.

Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында иң боронғо ауыл — 1520 йылда нигеҙләнгән Яйыҡ ҡаласығы (һуңынан [[Уральск]] ҡалаһы). Һуңыраҡ [[Атырау|Гурьев]] (1645), Семипалатинск (1718), Усть-Каменогорск (1720), Павлодар (1720), Петропавловск (1752), Ҡоҡшытау (1824), [[Астана]] (1824), Ҡаҙалы (1848), Верный (1854), [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] (1868), [[Ҡостанай]] (1879) һәм башҡа ваҡ ҡала ултыраҡтары барлыҡҡа килә.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ Хәҙерге замандағы Ҡаҙағстан территорияһында тулыһынса йәки өлөшләтә урынлашҡан Рәсәй империяһы өлкәләренең халҡы
|-
! Өлкә !! Урыҫтар&lt;br&gt;һаны !!Өлөшө !! Ҡаҙаҡтарҙың&lt;br&gt;һаны !! Өлөшө !! Дөйөм&lt;br&gt;һаны
|-
| Аҡмулла || 174292 || 25,5 % || 427389 || 62,6 % || 682608
|-
| Семипалатинск|| 65062 || 9,5 % || 604564 || 88,3 % || 684590
|-
| Ете һыу|| 76839 || 7,8 % || 794815 || 80,5 % || 987863
|-
| Турғай || 30438 || 6,7 % || 410904 || 90,6 % || 453416
|-
| Урал || 160894 || 24,9 % || 460173 || 71,2 % || 645121
|}

1897 йылғы иҫәп алыу буйынса Ҡаҙағстанда 4,3 миллион кеше йәшәй — ҡаҙаҡтар 4/5 өлөшөн тәшкил (80 % халыҡ, йәғни 3,44 млн кеше). Урыҫтарға һәм украиндарға яҡынса 12 %тура килә&lt;ref&gt;Демографический Энциклопедический словарь. -М.: Советская энциклопедия, 1985 г. Гл.ред. Д. И. Валентей — 608с. с.168. «Каз. ССР»&lt;/ref&gt;.

XIX быуат аҙағында урыҫ һәм украин күскенсе халҡының һан яғынан үҫеше күҙәтелә. 1917 йылға ҡарата урыҫтар һәм украиндар хәҙерге Ҡаҙағстандың 30-40 % тәшкил итә (аныҡ мәғлүмәт юҡ). Башлыса күскенселәр Төньяҡ Ҡаҙағстанда, Семиречьела һәм Мәғдәнле Алтайҙа төпләнеүҙе хуп күрә.

1926 йылда урыҫтар (украин, белорустарҙан тыш) Ҡаҙаҡ АССР-ының дөйөм халҡының 19,7 процентын тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1476 Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР]&lt;/ref&gt;.

1920-се һәм 1930-сы йылдарҙағы аслыҡтан һуң, Ҡаҙағстандың халыҡ һаны 30 процентҡа кәмей, шул уҡ ваҡытта урыҫтарҙың өлөшө арта, сөнки улар аслыҡтан ныҡ зыян күрмәй, өҫтәүенә, урыҫтарҙың һаны репрессияланған һәм һөрөлгәндәр иҫәбенә арта. Ошо уҡ ваҡытта урыҫ крәҫтиәнлеге юҡҡа сыға башлай, ҡаҙаҡтар иһә аслыҡтан һуң аяҡҡа баҫҡас, һан буйынса арта башлай. 1940-сы йылдарҙа Ҡаҙағстан бик күп һуғыш йылдарында эвакуацияланған кешеләрҙе ҡабул итә. Күскенселәрҙең Ҡаҙағстанға аҙаҡҡы эре тулҡыны целина үҙләштереү осорона тап килә, шулай уҡ йыһанды үҙләштереү һәм тау сәнәғәте үҫеше лә үҙ ролен уйнай. 1960-се йылдарға урыҫтар Ҡаҙағстанда ла һәм, дөйөм алғанда, СССР-ҙа ла башлыса ҡала халҡы булып китә. Шулай уҡ 1960-сы йылдарҙа урыҫтарҙа тәбиғи артым ҡырҡа кәмей, төп сәбәбе — тыуымдың кәмеүе. Урыҫтар (яҡынса 5 ‰) һәм ҡаҙаҡтар(яҡынса 30 ‰) араһында араһында тәбиғи үҫеш кимәлендә айырма барлыҡҡа килә.

1960-сы йылдарҙа уҡ урыҫтар РСФСР-ға һәм башҡа республикаларға күсә башлауына ҡарамаҫтан, 1980-се йылдарҙың аҙағына тиклем урыҫтарҙың абсолют һаны яй темп менән булһа ла арта бара. 1989 йылдан уларҙың һаны ныҡ кәмей һәм артабан да кәмей бара. 1990-сы йылдарҙа йыл һайын йөҙҙәрсә мең кеше күсеп китә. Йәштәрҙең күсеп китеүе менән ҡатмарлаштырылған түбән тыуым һәм юғары үлем кимәле ҙур проблема тыуҙыра.

Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫтарҙың уртаса йәше — 35-40, шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡтарҙың уртаса йәше — 26&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/271803-srednij-vozrast-kazahov-sostavil-26-let.html Средний возраст казахов составил 26 лет | NUR.KZ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
Шулай итеп, әлеге ваҡытта урыҫтар үҙ һаны буйынса ҡаҙаҡтарҙан күпкә ҡалыша башлай һәм 2018 йыл башына ҡарата илдәге дөйөм халыҡтың 19,76 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;KZ2018&quot;/&gt;. Шул уҡ ваҡытта улар бөтә пенсионерҙарҙың 50-55 проценты тәшкил итәләр.

== Һаны һәм географик таралыуы ==
[[Файл:Russians_ethnic_94.jpg|справа|мини|400x400пкс|&lt;center&gt;Урыҫтарҙың элекке СССР илдәрендә таралыуы. 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса этностар өлөштәре. Илдәр буйынса халыҡ һаны 1994 йылға ҡарата бирелгән.&lt;/center&gt;]]
1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса иң күп һанлы урыҫ берләшмәләре киләһе төбәктәрҙә күрһәтелә: Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе — 64,9 %, Төньяҡ-Ҡаҙағстан — 64,9 %, Ҡараганда — 61,1 %,Алматы — 43,6 %, Ҡостанай — 45,2 %, Павлодар — 42,4 %, Целиноград — 42,7 % һәм Ҡоҡсатау — 38,5 %.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] тарҡалғандан Ҡаҙағстанда 6 миллион урыҫ ҡала. Был ваҡытҡа урыҫ теле илдең барлыҡ халҡы өсөн аралашыу теле була; ҡала ҡаҙаҡтар өсөн дә урыҫ теле йәнле аралашыу теле була&lt;ref name=&quot;beate&quot;&gt;''Эшмент Б.'' [http://www.archipelag.ru/ru_mir/rm-diaspor/russ/russkie-kazahstana/ Проблемы русских Казахстана — этничность или политика?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304090258/http://www.archipelag.ru/ru_mir/rm-diaspor/russ/russkie-kazahstana/ |date=2007-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса дөйөм республика халҡының 6906,5 мең кеше (46,2 %) бер телдә генә һөйләшә, 8046,6 мең кеше (53,8 %) — ике һәм унан да күберәк телде белә. Урыҫ телендә — 12673,4 мең кеше, йәки республика халҡының 84,8 проценты һөйләшә, улар араһынан 4479,5 мең кеше (30 %) — урыҫтар һәм тағы 8193,9 кеше (54,8 %) — башҡа милләт вәкилдәре. Ҡаҙаҡ телен дөйөм халыҡ һанынан 9631,3 мең кеше, йәғни 64,4 процент белгән.

Дөйөм Ҡаҙағстан фонында Урыҫ халҡының һаны һәм уның динамикаһы буйынса дөйөм мәғлүмәттәр (Ҡаҙағстан статистикаһында 1989 йылға ҡарата мәғлүмәттәр башҡа төрлө&lt;ref name=&quot;alexeenko&quot;&gt;''Алексеенко А.'' [http://demoscope.ru/weekly/2002/057/analit04.php О некоторых итогах переписи населения Казахстана]&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|+Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һәм хәҙерге һандар (1897—2018)
! Йыл || Халыҡ иҫәбен алыу, кеше||%||йыл|| Баһа, кеше ||%
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 454 402|| н/д ||2011&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200015099 Численность населения РК по отдельным этносам 2011г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410075239/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200015099 |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; |3 752 935||22,83 %
|-									
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 2 458 687||  39,97 % ||2012&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200015801 Численность населения РК по отдельным этносам 2012г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418000826/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200015801 |date=2019-04-18 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; |3 726 722 || 22,35 %
|-	
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 3 974 229||  42,69 % ||2013|| || |
|-	
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 5 449 826||  42,42 % ||2014&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 Численность населения РК по отдельным этносам 2014г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |date=2015-04-28 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; |3 685 009||21,47 %
|-	
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 5 991 205||  40,80 % ||2015&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 Численность населения РК по отдельным этносам 2015г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127053213/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 |date=2016-01-27 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; |3 666 081|| 21,05 %
 
|-	
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 6 227 549||  37,82 % ||2016&lt;ref name=&quot;KZ2016&quot;&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625045800/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 |date=2016-06-25 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; | 3 644 529|| 20,61 %
|-	
| 1999 || align=&quot;right&quot; | 4 479 620||  29,96 % ||2017&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242525 Численность населения РК по отдельным этносам 2017г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626192409/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242525 |date=2018-06-26 }}&lt;/ref&gt;||align=&quot;right&quot; | 3 619 002||20,20 %
|-	
| 2009&lt;ref name=&quot;per2009&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot; | 3 793 764|| | 23,70 % ||2018&lt;ref name=&quot;KZ2018&quot; /&gt;||align=&quot;right&quot; | 3 588 686||19,76 %
|}

=== Халыҡ иҫәбен алыу ===
Халыҡ иҫәбен алыу буйынса урыҫтарҙың өлөшө республика әһәмиәтендәге өлкәләрҙә һәм ҡалаларҙа:&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org, 1970&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1970reg-census.htm |title=Ethnic composition: 1970 census (data for regions) |publisher= pop-stat.mashke.org |accessdate=2018-07-3 |lang= en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org, 1979&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1979reg-census.htm |title=Ethnic composition: 1979 census (data for regions) |publisher= pop-stat.mashke.org |accessdate=2018-07-3 |lang= en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org, 1989&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |title=Ethnic composition: 1989 census (data for regions) |publisher= pop-stat.mashke.org |accessdate=2018-07-3 |lang= en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org, 1999&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |title=Ethnic composition: 1999 census (data for regions) |publisher= pop-stat.mashke.org |accessdate=2018-07-3 |lang= en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org, 2009 census&quot;&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |title=„Ethnic composition: 2009 census“ |publisher= pop-stat.mashke.org |accessdate=2018-07-3 |lang= ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot; valign=top
! rowspan=&quot;2&quot;| !! colspan=&quot;5&quot;|Һаны !! rowspan=&quot;2&quot;| !! colspan=&quot;5&quot;|Өлөшө (в %)
|- valign=top
! [[Перепись населения СССР (1970)|1970]] !! [[Перепись населения СССР (1979)|1979]] !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989]] !! [[Перепись населения Казахстана (1999)|1999]] !! [[Перепись населения Казахстана (2009)|2009]] !! [[Перепись населения СССР (1970)|1970]] !! [[Перепись населения СССР (1979)|1979]] !! [[Перепись населения СССР (1989)|1989]] !! [[Перепись населения Казахстана (1999)|1999]] !! [[Перепись населения Казахстана (2009)|2009]]
|- valign=top
! align=&quot;center&quot;|[[Ҡаҙағстан]] !! 5 521 917 !! 5 991 205 !! 6 062 019 !! 4 479 620 !! 3 793 764 !! align=&quot;center&quot;|[[Казахстан]] !! 42.43 !! 40.78 !! 37.42 !! 29.95 !! 23.69
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Аҡмулла өлкәһе]] || 424 421 || 442 506 || 459 348 || 329 454 || 264 011 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Аҡмулла өлкәһе]] || 44.22 || 44.47 || 43.15 || 39.39 || 35.79
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Аҡтүбә өлкәһе]] || 145 218 || 158 298 || 173 281 || 114 416 || 103 069 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Аҡтүбә өлкәһе]] || 26.37 || 25.11 || 23.65 || 16.76 || 13.60
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Алматы]] || 530 931 || 612 783 || 615 365 || 510 366 || 452 947 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Алматы]] || 68.28 || 64.04 || 57.40 || 45.19 || 33.16
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Алматы өлкәһе]] || 481 944 || 514 011 || 518 315 || 339 984 || 306 383 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Алматы өлкәһе]] || 37.87 || 35.36 || 31.54 || 21.81 || 16.94
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Астана]] || 104 010 || 133 432 || 152 147 || 129 480 || 122 215 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Астана]] || 57.36 || 67.93 || 54.09 || 40.54 || 19.93
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Атырау өлкәһе]] || 76 316 || 67 957 || 63 673 || 38 013 || 33 617 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Атырау өлкәһе]] || 22.42 || 18.18 || 14.99 || 8.63 || 6.58
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 881 608 || 899 047 || 914 424 || 694 705 || 561 183 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 56.37 || 54.24 || 50.87 || 45.37 || 40.18
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Жамбыл өлкәһе]] || 256 267 || 282 403 || 275 424 || 179 258 || 122 612 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Жамбыл өлкәһе]] || 32.34 || 30.36 || 26.51 || 18.12 || 11.99
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 197 171 || 217 743 || 216 514 || 174 018 || 135 813 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 38.42 || 37.18 || 34.39 || 28.21 || 22.67
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡарағанда өлкәһе]] || 788 777 || 859 363 || 817 900 || 614 416 || 529 961 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡарағанда өлкәһе]] || 50.54 || 50.16 || 46.85 || 43.56 || 39.49
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡостанай өлкәһе]] || 432 109 || 483 260 || 535 100 || 430 242 || 380 599 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡостанай өлкәһе]] || 42.93 || 44.37 || 43.72 || 42.27 || 42.97
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе]] || 91 797 || 86 084 || 37 960 || 17 155 || 16 146 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе]] || 18.56 || 15.31 || 6.60 || 2.87 || 2.37
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Манғыстау өлкәһе]] || 60 008 || 99 923 || 106 801 || 46 630 || 39 851 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Манғыстау өлкәһе]] || 37.68 || 40.15 || 32.93 || 14.81 || 8.21
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Павлодар өлкәһе]] || 310 004 || 370 916 || 427 658 || 337 924 || 287 970 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Павлодар өлкәһе]] || 44.41 || 45.94 || 45.38 || 41.87 || 38.78
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 458 783 || 463 114 || 469 636 || 361 461 || 300 849 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе]] || 52.43 || 52.36 || 51.49 || 49.78 || 50.43
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Төркөстан өлкәһе]] || 282 553 || 300 365 || 278 473 || 162 098 || 136 538 || align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;|[[Төркөстан өлкәһе]] || 21.91 || 19.14 || 15.27 || 8.19 || 5.52
|}

== Өлкәләр буйынса урыҫтарҙың һаны ==
[[Файл:Russians in Kazakhstan Rus.png|thumb|500px|Урыҫтар Ҡаҙағстанда 2019]]
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата&lt;ref name=&quot;KZ2018&quot;/&gt;
{| class=&quot;standard sortable&quot;
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!ҡалаһы һәм өлкәһе
!өлөшө (%)
!һаны
|-				
|Акмолинский өлкәһе
|33,13
|244786
|-				
|Аҡтүбә өлкәһе
|11,61
|99589
|-				
|[[Алматы өлкәһе]]
|13,58
|274027
|-				
|Атырау өлкәһе
|5,40
|33521
|-				
|Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе
|19,65
|127102
|-				
|Жамбыл өлкәһе
|9,95
|111203
|-				
|Ҡараганда өлкәһе
|35,83
|494663
|-				
|Ҡурған өлкәһе
|41,28
|361435
|-				
|Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе
|1,89
|14783
|-				
|Манғыстау өлкәһе
|5,66
|37355
|-				
|Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе
|4,40
|128895
|-				
|Павлодар өлкәһе
|35,86
|270721
|-				
|Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе
|49,73
|277807
|-				
|Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе
|36,50
|505010
|-				
|[[Астана]]
|13,41
|138175
|-				
|[[Алматы]]
|26,06
|469614
|-				
|'''Ҡаҙағстан'''
|'''19,76'''
|'''3588686'''
&lt;br&gt;
|}

== Демографик характеристикалар ==
Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн түбән тыуым, юғары үлүсәнлек һәм түбән тәбиғи үҫеше темптары хас&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;(был элекке СССР-ҙың башҡа илдәрендә, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында, йәшәгән урыҫтарға ла хас проблема). Урыҫ этносының дөйөм тыуым коэффициенты 8,6 ‰ (уртаса республика күрһәткесенән 65,1 %-ҡа түбән йәки 1,7 тапҡыр&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;, шул уҡ ваҡытта үлем осраҡтары кимәле байтаҡҡа юғары — 1,4 тапҡырға&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;. 1999 йылда урыҫтарҙың тәбиғи артымының дөйөм коэффициенты 5,1 ‰ тәшкил итә&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;. 1999 йылда урыҫтарҙың ҡала халҡы тотҡан урыны 73,9 %. тәшкил итә&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;. 60 йәштән өлкән йәштәге урыҫтарҙың тотҡан урыны — 17,0 %, урыҫтарҙа был күрһәткес ҡаҙаҡтарға ҡарағанда, 3,2 тапҡырға юғарыраҡ&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;. 1990—1999 йылдар арауығында урыҫтарҙа тыуым кәмей, ә үлеүсәнлек кимәле арта бара&lt;ref name=&quot;auba&quot; /&gt;.

== Телдәр ==

=== Яраҡлашыу һәм дәүләт (ҡаҙаҡ) телен белеү ===
Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫ халҡы өсөн ҡаҙаҡ телен белеү кимәле түбән булыуы менән айырылып тора. Ил халҡының бөтә этник төркөмдәре араһында ҡаҙаҡ телен белгән урыҫтарҙың өлөшө иң түбән (төньяҡ, үҙәк, көнсығыш төбәктәренең һәм . Алматы ҡалаһы урыҫ һәм урыҫ телле халҡына хас күренеш).

Шулай итеп, 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫтарҙан барлығы 6,3 % ҡаҙаҡса яҙа һәм уҡый белеүе тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;per2009&quot;&gt;[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf АГЕНТСТВО РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ПО СТАТИСТИКЕ. ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН 2009 ГОДА. Краткие итоги. Астана 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723084204/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf |date=2011-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

=== Урыҫ телендә белем биреү ===
Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса, 1994 йылда [[урыҫ теле]] белем өлкәһендә өҫтөнлөклө була: республика мәктәпкәсә балалар учреждениеларында — 478 490 бала, урта уҡыу йорттарында — 1033, 9 мең уҡыусы, юғары уҡыу йорттарында — 189 416 студент урыҫ телендәтәрбиәләнә һәм белем ала. Президент [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәғлүмәттәренә ярашлы, 2006 йылдың апрелендә уҡыусыларҙың 40 проценты тик урыҫ телендә урта белем ала. 120-нән ашыу шәхси мәктәптәр араһында тик ике мәктәптә уҡытыу ҡаҙаҡ телендә алып барыла&lt;ref name=&quot;loban&quot;&gt;''Лобанов А.'' [http://www.russians.kz/2007/11/16/ja_russkijj_by_vyuchil_tolko_za_to_a_za_chto_sobstvenno.html «Я русский бы выучил только за то…!» А за что, собственно?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118032653/http://www.russians.kz/2007/11/16/ja_russkijj_by_vyuchil_tolko_za_to_a_za_chto_sobstvenno.html |date=2007-11-18 }}&lt;/ref&gt;.

Юғары уҡыу йорттары студенттары араһында ҡаҙаҡтар һәм урыҫтарҙың һаны: 1996/1997 уҡыу йылында студент ҡаҙаҡтарҙың һаны — 65,2 %, урыҫтарҙың — 24 %&lt;ref name=&quot;beate&quot; /&gt;. Әйтергә кәрәк, бындай диспропорция совет осоронан күҙәтелә. Мәҫәлән, 1989 йылда ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың һаны яҡынса тигеҙ булыуына ҡарамаҫтан (6,5 һәм 6,2 млн кеше) Ҡаҙағстан студенттары араһында 54 % — ҡаҙаҡтар, ә 31 проценты урыҫтар була. Диспропорцияны шулай уҡ урыҫ йәштәренең РСФСР-ҙың (һуңғараҡ Рәсәй Федерацияһы) юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеүе менән аңлатып була.

=== Тел статусы ===
[[Файл:KZRussianCenter01May2008.JPG|справа|мини|290x290пкс|Урыҫ мәҙәни үҙәге күргәҙмәһе. Алматы]]
1995 йылғы конституцияға ярашлы урыҫ теленә беренсе тапҡыр «дәүләт ойошмаларында һәм урындағы үҙидара органдарында рәсми рәүештә ҡулланыу» статусы бирелә. Конституцион Советы ҡарарына ярашлы: «(…) ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән рәсми рәүештә урыҫ теле ҡуллана». 1997 йылғы «Ҡаҙағстан Республикаһындағы телдәр тураһында» законында конституция положениеһы ҡабатлана&lt;ref&gt;[http://www.constcouncil.kz/rus/resheniya/?cid=10&amp;rid=195 Постановление Конституционного Совета РК от 8 мая 1997 года № 10/2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923094041/http://constcouncil.kz/rus/resheniya/?cid=10&amp;rid=195 |date=2010-09-23 }}, см. также [http://www.supcourt.kz/upload/iblock/2be/jg%20ubrquyoyycaf.pdf Дополнительное постановление КС РК от 23 февраля 2007 года № 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403142941/http://www.supcourt.kz/upload/iblock/2be/jg%2520ubrquyoyycaf.pdf |date=2019-04-03 }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда тел тураһындағы законға үҙгәрештәр индерелә, әлеге үҙгәрештәр, ҡайһы берҙәр һанауынса, Ҡаҙағстанда урыҫ теленең статусына аныҡ аңлатыу бирмәй: «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт органдарында, урындағы үҙидара органдарында дәүләт теле эш һәм эш башҡарыу теле булып тора, ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән урыҫ теле рәсми рәүештә ҡулланыла»… «дәүләткә ҡарамаған ойошмалар эшендә дәүләт теле ҡулланыла һәм, кәрәк булғанда, башҡа телдәр файҙаланыла».

2006 йылда 2010 йылда бөтә булған эш башҡарыу ҡаҙаҡ теленә күсерелә тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;guzh&quot;&gt;''Гужвенко Ю.'' [http://www.ferghana.ru/article.php?id=5164 Искоренить русский язык из общественной жизни Казахстана пока не представляется возможным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903234219/http://www.ferghana.ru/article.php?id=5164 |date=2008-09-03 }}&lt;/ref&gt;.(Ошо уҡ ваҡытта ике теллелек рәсми рәүештә һаҡланып ҡаласаҡ, әммә эш башҡарыу өсөн ҡаҙаҡ теле мотлаҡ һәм өҫтөнлөклө буласаҡ).

Конституцияның 7 статьяһы ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәренең тиң хоҡуҡлы булыуын иғлан итә&lt;ref&gt;[http://e.gov.kz/citizenry/human_protec/ab_humrights/article/565?lang=ru Конституция Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194216/http://e.gov.kz/citizenry/human_protec/ab_humrights/article/565?lang=ru |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
{{Цитата|Ҡаҙағстан Республикаһының Конституцияһы (1995 йылдың 30 авгусында республика референдумында ҡабул ителә; текст 2007 йылдың 21 майына ҡарата)

Конституцияның көскә инеү көнө — 1995 йылдың 5 сентябре.

&lt;center&gt;7-се статья&lt;/center&gt;

1. Ҡаҙағстан Республикаһында ҡаҙаҡ теле — дәүләт телу.

2. Дәүләт ойошмаларҙа һәм урындағы уҙидара органдарында ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән рәсми рәүештә урыҫ теле ҡуллана.

Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцион Советының 1997 йылдың 8 майындағы 10/2-се һанлы Ҡарарына ярашлы: «Әлеге конституцион норма шис шикһеҙ дәүләт ойошмаларында һәм урындағы үҙидара органдарында ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәре, бер нимәгә ҡарамаҫтан,  бер тигеҙ кимәлдә, берҙәй ҡуллана».

3. Дәүләт Ҡаҙағстанда йәшәгән халыҡтар телдәрен өйрәнеү һәм үҫтереү өсөн шарттар булдырыу буйынса хәстәрлек күрә}}
Урыҫтарҙың ҡаҙаҡ телен өйрәнергә теләмәүе арҡаһында урыҫ һәм ерле халыҡ араһында мәҙәни дистанцияһы барлыҡҡа килеүе бик мөһим проблема булып тора|3|12|2017}} Тикшеренеүселәр&lt;ref name=&quot;shust&quot;&gt;''Шустов А.'' [http://www.fondsk.ru/article.php?id=1077 Сколько русских осталось в Центральной Азии?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331063112/http://www.fondsk.ru/article.php?id=1077 |date=2008-03-31 }}&lt;/ref&gt; билдәләүенсә {{цитата|Бөгөнгө көндә урыҫтарҙың күпселеге сәнәғәттә һәм башҡа техник яҡтан ҡатмарлы өлкәләрҙә ерле халыҡ менән сағыштырмаса юғары түләүле вазифалар биләйҙәр, ҡайһы берҙәренең үҙ бизнесы бар. Сит этностар уратыуында оҙайлы йылдар йәшәгән урыҫ этносының иң әүҙем өлөшө булараҡ улар Рәсәйҙә йәшәгән урыҫтарҙан менталитеты яғынан бик ныҡ айырылалар, һәм әйтергә кәрәк — насар яҡҡа түгел.}}

=== Сәйәси партиялар һәм урыҫ теленә ҡараштар ===
М. Крамаренконың мәғлүмәттәре буйынса, дөйөм алғанда, 2007 йылда Ҡаҙағстанда урыҫтарҙың һаны 26 процент тәшкил итә , ә электораль йәшендә урыҫтарҙың өлөшө 35-40 процентҡа тиклем арта, сөнки ҡаҙаҡтар менән сағыштырғанда урыҫтарҙың балалар һәм үҫмәрҙәр өлөшө түбән&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://content.mail.ru/arch/25067/1601844.html Выборы в Казахстане. Политический брендинг и межнациональное согласие.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта 2007 йылғы Ҡаҙағстан һайлауҙарында (2007 йылдың 18 авгусында парламенттың түбәнге палатаһына ([[Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе|мәжлес]]) һайлауҙар үтә) урыҫ теллеләрҙең күпселек өлөшө (М Крамаренко был терминды урыҫ этносын (славян) билдәләү өсөн ҡуллана) Ҡаҙағстан коммунистик халыҡ партияһында (35 %), Дөйөм милли социал-демократик партияһында (18,5 %) һәм етәкселек иткән «Нур-Отан» партияһы (17,46 %) була; ҡалған партияларҙа урыҫ теллеләрҙең өлөшө 6-11 процент тәшкил итә (йәғни, һәр партияға 1-2 кандидат)&lt;ref name=&quot;kram&quot; /&gt;. Урыҫ теле статусы буйынса ҠХКП (КНПК) — элекке статусты һаҡлап ҡалдырыу, ә ДМСДП (ОСДП) урыҫ телен ҡулланыу өсөн бөтә уңайлы шарттар булдырыу яҡлы, сөнки, партия фекеренсә, урыҫ теле «милләт-ара татыулыҡты булдырыуҙа һис шикһеҙ ҙур роль уйнай» тип һанай&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

== Ҡаҙағстандан урыҫтарҙың китеүе ==
1990—1997 йылдар арауығында Ҡаҙағстандан 1,2 миллион урыҫ күсенде (дөйөм халыҡтың яҡынса 14 %)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200101108 Русские в ближнем зарубежье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102647/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200101108 |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;, шуларҙың 90%-тан ашыуы Рәсәйгә күсә&lt;ref name=&quot;beate&quot; /&gt;.

Ҡаҙағстанды ташлап китеүҙең төп факторҙары: СССР-ҙың тарҡалыуы, этник тыуған илгә ҡайтыу, 90-сы йылдар башындағы эшһеҙлек һәм инфляция , ҡаҙаҡ халҡының йылдам үҫеше, ауыл халҡының ҡалаларға миграцияһы, милләт-ара хеҙмәт баҙарында конкуренцияның көсәйеүе, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың дәүләт аппаратында һәм иҡтисадтың алдынғы тармаҡтарында күбәйеүе&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;''Кудабаева Р.'' [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6331000/6331417.stm Русские в Казахстане: уехать или остаться?]&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡаҙағстандағы иҡтисади үҫеш һәм уның менән бәйле асылған мөмкинлектәр урыҫтарҙың республиканан сығыу темптарын кәметә: 1999 йылда Ҡаҙағстандан күсеп киткән урыҫтарҙың һаны күсеп килгәндәргә ҡарағанда 80 мең кешегә күберәк, ә 2004 йылда был айырма яҡынса 25 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;bbc&quot; /&gt;.

Эмиграция һәм тәбиғи тыуымдың этник үҙенсәлеге арҡаһында ил халҡының милли составы 1990 йылдарҙан һуң бик ныҡ үҙгәрә. 1992 йыл башында уҡ ҡаҙаҡтар (8,13 миллион кеше) дөйөм халыҡтың абсолют күпселеген (52 процент) тәшкил итә, ә урыҫтар 31,4 % ҡына иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;HRW:SOVIET UNION&quot;&gt;[https://www.hrw.org/reports/1992/WR92/HSW-05.htm HRW:SOVIET UNION]&lt;/ref&gt;. Human Rights Watch халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы урыҫтарҙың Ҡаҙағстандан сығыуын СССР сиктәрендәге өҫтөнлөклө статусты юғалтыу һәм дискриминация алдында ҡурҡынысы сәбәптәрен билдәләй&lt;ref name=&quot;HRW:SOVIET UNION&quot;/&gt;.

Шуның менән бергә Рәсәй Федерацияһында демографик хәле менән бәйле «Сит илдә йәшәүсе ватандаштарҙың Рәсәй Федерацияһына үҙ ирке менән күсеүенә дәүләт ярҙамы күрһәтеү программаһы» ҡабул ителә. Программа [[Рәсәй Президенты]] Указы буйынса 2006 йылдың 28 июнендә ҡабул ителә&lt;ref name=rgru&gt;[http://www.rg.ru/2006/06/28/ukaz-pereselenie.html Указ Президента Российской Федерации от 22 июня 2006 года, Москва N 637 О мерах по оказанию содействия добровольному переселению в Российскую Федерацию соотечественников, проживающих за рубежом] Российская газета, 28 июня 2006 г.&lt;/ref&gt; һәм 2006 йылдан 2012 йылға тиклем тәғәйенләнә (2013 йылдан срокһыҙ булып һанала).

1990 йылдарҙа Төньяҡ Ҡаҙағстанға, иҡтисади һәм этник факторҙарға бәйле ҙур масштаблы миграция билдәләнә. Иң эре миграция тулҡындары күҙәтелгән Көньяҡ һәм Үҙәк Ҡаҙағстан менән сағыштырғанда, мәҫәлән, Төньяҡ Ҡаҙағстандың ауыл хужалығы һәм сәнәғәте был осорҙа сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала. Шулай уҡ Төньяҡ Ҡаҙағстанға башҡа төбәктәрҙән үҙ этник мөхиетндә булыу теләге менән тыуҙырылған урыҫ миграцияһы йүнәлтелә Урыҫ мигранттары араһында [[БДБ]] илдәренән күсенеүселәр күп була (башлыса Рәсәйҙән), ә ҡаҙаҡ мигранттары араһынан — Ҡаҙағстан төбәктәренән&lt;ref name=rgru/&gt;.

== Мәҙәниәт ==
6 июндә Урыҫ теле көнө билдәләнә (Пушкиндың тыуған көнө)&lt;ref&gt;[http://www.kazembassy.ru/ru/mkultura/6109-2013-06-07-18-03-35 В Уральске отметили день рождения великого русского поэта А. С. Пушкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402042254/https://www.kazembassy.ru/ru/mkultura/6109-2013-06-07-18-03-35 |date=2019-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Урыҫ ойошмалары ==
[[Файл:Almaty-kazakhstan_3.jpg|справа|мини|267x267пкс|&lt;center&gt;Алматыла Вознесенск кафедраль соборы &lt;/center&gt;]]
Ҡаҙағстан ҡануниәтенә ярашлы милли һәм конфессиональ нигеҙҙә сәйәси партиялар булдырыу тыйыла&lt;ref name=&quot;kram&quot;&gt;''Крамаренко М.'' [http://www.ia-centr.ru/archive/public_details4409.html?id=758 Выборы в Казахстане. Политический брендинг и межнациональное согласие.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526202340/http://www.ia-centr.ru/archive/public_details4409.html?id=758 |date=2008-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

'''Республикалағы урыҫ берекмәләре һәм ойошмалары'''

* '''«Лад» республика славян хәрәкәте''' (РСД «Лад») йәмәғәт берекмәләһе ([[1992 йыл]]дың 26 сентябренән эшләй). Төп маҡсаттарҙың береһе булып урыҫ дәүләт телен икенсе дәүләт теле итеп таныу билдәләнә. Ойошмала яҡынса 50 000 кеше иҫәпләнә, уның 24 филиалы бар. Баҫма органы — гәзит «ЛАД» гәзите. Унда аналитик материалдар баҫтырыла. Рәйесе — Крамаренко Максим Борисович, Кокшетау ҡалаһы&lt;ref&gt;[http://www.arvedi.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=53 Республиканское славянское движение «ЛАД»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;,
* '''«Истоки» йәмәғәт берекмәһе''',
* '''Ҡаҙағстан урыҫ общинаһы''',
* '''Ҡаҙағстандың урыҫ мәктәптәре уҡытыусылары ассоциацияһы'''
* '''Славян мәҙәни үҙәге''' йәмәғәт берекмәһе
* [[2002 йыл]]дың 15 [[май]]ында '''Ҡаҙағстан Урыҫ партияһы''' (РПК) йәмәғәт берекмәһенең презентацияһында РПК-ның беренсе сираттағы бурысы — Ҡаҙағстанда йәшәгән бөтә урыҫтарҙы [[дәүләт теле]]н өйрәнеүгә өндәү тип иғлан ителә. Партия ойошторолған саҡта ағза булып 3 меңдән ашыу кеше теркәлә&lt;ref&gt;[http://www.zonakz.net/articles/397 Политическая партия с националистическим названием]&lt;/ref&gt;.
* казактар ойошмалары.

== Милләт-ара мөнәсәбәттәр ==
Урыҫ һәм башҡа европалы этностар, 2009 йылдың 16 ноябрендәге А. Шустовтың фекеренсә, Ҡаҙағстандағы милләт-ара бәрелештәрҙә ҡатнашмайҙар.

Низағтарға «славян өлөшө» булмауын, ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың, ғәҙәттә, төрлө иҡтисади өлкәләрҙә эшләүе менән аңлатып була. Бынан тыш, урыҫтарҙың Рәсәйгә эмиграция мөмкинлеге бар&lt;ref&gt;[http://www.russkie-kz.info/stanut-li-russkie-kazahstancami Станут ли русские казахстанцами?]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.  Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн ҡатнашма никахтарҙың юғары проценты хас(43,4 %), башлыса европлы милләт вәкилдәре менән.
Берҙән-бер күҙгә күренерлек ваҡиға булып Ҡаҙағстан милли хәүефһеҙлек Комитетының 1999 йылдың 19 ноябрҙән 20 ноябргә ҡараған төндө «Русь» ойошмаһы ағзаларын ҡулға алыуы тора, улар Көнсығыш Ҡаҙағстанды баҫып алыуыҙы һәм көсләп тартыуҙы планлаштыралар. «Русь» ойошмаһына, МХК-ның матбуғат хеҙмәте публикацияһына ярашлы, Приднестровье, Тажикстан һәм Чечнялағы конфликттарҙа ҡатнашҡан элекке хәрбиҙәр йәлеп ителә. Виктор Пугачев (документтары буйынса — Рәсәй гражданы, Казимирчук Виктор, етәкселегендәге бөтә сепаратистар оҙайлы сроктарға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;kozl&quot;&gt;''Сергей Козлов'' [http://www.ng.ru/cis/1999-11-24/1_republic.html «Русская республика» в Восточном Казахстане?]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарарға ==
* [[Урал казак ғәскәре]]
* Семиреченск казактары
* Себер казактары
* [[Ырымбур казак ғәскәре]]
* [[Ташсылар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.assembly.kz/ru/ethnoses/61 Информация о русских] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629131213/http://www.assembly.kz/ru/ethnoses/61 |date=2018-06-29 }} на веб-сайте [[Ассамблея народа Казахстана|Ассамблеи народов Казахстана]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=cyEDdUvwhwQ Русские Казахстана принимают ислам]
* [http://russianskz.info/ Русские в Казахстане (Новый адрес)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401100651/http://russianskz.info/ |date=2019-04-01 }}
* [http://kz.ethnology.ru/ Электронная коалиция «Русские в Казахстане»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726140903/http://kz.ethnology.ru/ |date=2019-07-26 }}
* ''Мурадов Г. Л., Полоскова Т. В., Затулин К. Ф. и др.'' [http://www.mosds.ru/Izdan/Sprv2007.pdf Справочник российского соотечественника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229002823/http://www.mosds.ru/Izdan/Sprv2007.pdf |date=2009-12-29 }} // М.: Русский мир, 2006. 2-е издание — стр. 62-73
* ''Вдовина Н. В.'' [http://www.perspektivy.info/oykumena/krug/russkiy_yazik_v_kazakhstane.htm Русский язык в Казахстане], 2008
* Этническая карта Казахстана и Центральной Азии по данным ЦРУ США: [http://www.nationalsecurity.ru/maps/centralasiaethno.htm начало 1990-х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107204151/http://www.nationalsecurity.ru/maps/centralasiaethno.htm |date=2019-01-07 }}, [https://web.archive.org/web/20070312002452/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/ca/Central_Asia_Ethnic.jpg 1993 год]
{{Урыҫтар}}
{{Урыҫ диаспораһы}}

[[Категория:Милли аҙсылыҡтар]]
[[Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары]]
[[Категория:Ҡаҙағстанда урыҫтар]]</text>
      <sha1>l62j7ki46lqdvfuyevfha84cjvqg2bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149279</id>
    <revision>
      <id>1297718</id>
      <parentid>1135714</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T16:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13762" sha1="38fxf23oxgxw4r445xmot4qozu64jmh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡасым-Йомарт (Юмарт) Кемел улы Тоҡаев (Туҡаев)''' ({{lang-ru|Касы́м-Жома́рт Кеме́левич Тока́ев}})&lt;ref&gt;[http://www.unog.ch/80256EE600583A0B/(httpPages)/747572BE619A22EA80256EF700760AF6?OpenDocument Официальный сайт Европейского Отделения ООН в Женеве]&lt;/ref&gt; ({{lang-kk| Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның икенсе президенты. (2019 йылдың 20 мартынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6236889|title=Касым-Жомарт Токаев вступил в должность президента Казахстана|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-20}}&lt;/ref&gt; 2020 йылда үтәсәк нәүбәттәге һайлауға тиклем ул Президет вазифаһын ваҡытлыса башҡарасаҡ тип уйланыла ине&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2019/03/20/115229/|title=Касым-Жомарт Токаев стал Президентом Казахстана|publisher=KTK|lang=ru|accessdate=2019-03-20}}&lt;/ref&gt;).

2019 йылдың 9 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында президет һайлауы үткәрелде. Унда Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы күпселек тауыш йыйҙы&lt;ref&gt;[https://ru.sputniknews.kz/infographics/20190610/10476165/kto-pobedil-vybory-prezident-kazakhstan.html Кто победил на выборах президента Казахстана]&lt;/ref&gt;

Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, совет һәм ҡаҙаҡ [[дипломат]]ы булараҡ билдәле. Ҡаҙағстан Республикаһының Парламент сенаты Рәйесе ([[2013]] йылдың 16 октябренән 2019 йылдың 20 мартына тиклем). БМО-ның Женевалағы бүлексәһе (United Nations Office at Geneva) генераль директоры (12 март, 2011 — 16 октябрь, 2013). Ҡаҙағстан Республикаһының Премьер-министры (октябрь [[1999]] — ғинуар [[2002]]). Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры (1994—1999, ғинуар 2002 — ғинуар 2007). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Сәйәси фәндәр докторы. Полиглот.

== Биографияһы ==
[[Файл:Vladimir Putin with Kasymzhomart Tokayev-1.jpg|thumb|left| [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] менән Кремлдә осрашыуы (19 ғинуар, 2000 йыл)]]
1975 йылда [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н тамамлаған. 1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлаған.

1998 йылдан — тарих фәндәре кандидаты. 2001 йылдан — сәйәси фәндәр докторы&lt;ref&gt;Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич. Внешняя политика Республики Казахстан в период становления нового мирового порядка: автореф. дис. … д-ра полит. наук : 23.00.04 / Ин-т актуальных международ. проблем Дипломатич. академия МИД России. — Москва, 2001. — 42 с.&lt;/ref&gt;.

1975 йылдан 1979 йылға тиклем [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығында референт булып эшләй, СССР-ҙың [[Сингапур]]ҙағы илселеге референты.

1979—1983 йылдарҙа — өлкән референт, атташе, СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары.

1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем [[Пекин]] [[Ҡытай теле]] институтының стажеры.

1984—1985 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары.
 
1985—1991 йылдарҙа СССР-ҙың ҠХР-ҙағы илселегендә — икенсе, артабан — беренсе секретарь.

1993—1994 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй.
 
1994—1999 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Республикаһының сит ил эштәре министры.
 
1999 йылдың март айынан октябргә тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министр урынбаҫары.

1999 йылдың октябренән 2002 йылдың ғинуарына тиклем — премьер-министр вазифаһын башҡарыусы, Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министры.

2002 йылдан 2007 йылға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры.
 
2007—2011 йылдарҙа — депутат, Ҡаҙағстан Республикаһының Өсөнсө саҡырылыш парламенты сенатының рәйесе. 2013 йылдан 2019 йылдың 19 мартына тиклем Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты сенатының рәйесе.

2011 йылдан 2013 йылға тиклем — [[БМО]]-ның генераль секретары урынбаҫары, БМО-ның Женева ҡалаһындағы Европа бүлеге башлығы.

== Фирҡәлелеге ==
* 2007 йылдың июненән «Нур Отан» халыҡ демократик партияһы ағзаһы.
* 2007 йылдың июленән ХДП «Нур Отан» Политсовет Бюроһы ағзаһы
 
== Башҡа вазифалары ==
* 2011 йылда — Ҡоралһыҙланыу буйынса конференцияның генераль секретары
* 2008 йылдың 3 июненән ОБСЕ Парламент Ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары.
* 2016 йылдан Ҡаҙағстан Республикаһыны өҫтәл теннисы федерацияһын етәкләй.
* 2017 йылда Ҡаҙағстан халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса советыныңпочетлы рәйесе итеп һайлана.

== Президентлығы ==
2019 йылдың 20 мартынан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты. Илдең Конституцияһы буйынса ул Тәүге Президент [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев Нурсолтан Әбеш улының]] һайланыу мөҙҙәте тулғансы ошо вазифаны үтәйәсәк. Нәүбәттәге ил президентын һайлау 2020 йылда буласаҡ.

Тәүге эштәренең береһе — дәүләттең башҡалаһының атамаһы Астананы Нур-Солтан тип үҙгәртеү булды&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html Токаев предложил переименовать Астану в Нурсултан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321141633/https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html |date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;. Уның тәҡдимен Ҡаҙағстан парламенты һәм ҡала мәслихәте хупланы&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akmolinsk-tselinograd-astana-istoriya-pereimenovaniy-goroda-365574/ Акмолинск, Целиноград, Астана: история переименований города]&lt;/ref&gt; һәм 23 мартта Тоҡаев ҡала исемен үҙгәртеү тураһында 6-сы һанлы указ ға ҡул ҡуйҙы&lt;ref name=&quot;Нур-Султан&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-pereimenovanii-goroda-astany-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-nur-sultan-stolicu-respubliki-kazahstan|title=О переименовании города Астаны – столицы Республики Казахстан в город Нур-Султан – столицу Республики Казахстан|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29837730.html|title=Президент Казахстана подписал указ о переименовании Астаны в Нур-Султан|publisher=Радио Свобода}}&lt;/ref&gt;; № 1 һанлы указы менән ул Н. Ә. Назарбаевты иң юғары дәүләт наградаһы — «Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы» ете сатлы алтын йондоҙ менән бүләкләне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na|title=О присвоении звания «Халық Қаhарманы» НАЗАРБАЕВУ Н.А.|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-26}}&lt;/ref&gt;.
 
[[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты булараҡ тәүге рәсми визиты 2019 йылдың 3 апрелендә [[Рәсәй Федерацияһы]]на булды.

== Ғаиләһе ==
* Атаһы ''Тоҡаев Кемел Тоҡай улы'' (1923—1986), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, билдәле ҡаҙаҡ яҙыусыһы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы президиумы ағзаһы булған.
* Әсәһе ''Торар Шабарбаева'' (1931—2000) эшләй Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университетында эшләгән.
* Тоҡаев ''Оло йөҙҙөң'' ''жалайыр'' тайфаһы ''ҡушыҡ'' ырыуынан&lt;ref&gt;Качалов С. [https://www.neweurasia.info/archive/2001/top5/03_15_158.htm Мартовские встряски. Токаев бежит в Москву?] // IAC Eurasia, 15.03.2001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sputniknews.kz/infographics/20190320/9633946/qasym-jomart-toqaev-qyzyqty-derekter.html&lt;/ref&gt;.
* Айырылған&lt;ref&gt;http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329063023/http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt;. Элекке ҡатыны: ''Надежда Давыдовна Тоҡаева'' (1957 йылғы).
* Улы: ''Тимур Тоҡаев''&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/chto-izvestno-o-seme-prezidenta-tokaeva-365531/&lt;/ref&gt; (1984 йылғы).&lt;ref&gt;https://kapital.kz/dossier/tokaev-kasym-zhomart/&lt;/ref&gt;Оло эшҡыуар, «Аби Петролеум Кэпитал» компанияһынада эшмәкәрлек алып бара. Ул шулай уҡ олатаһы — Кемел Тоҡаев исемендәге хәйриә фонды етәксеһе&lt;ref&gt;https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-tokayev-as-a-second-president-of-kazakhstan-opinions/29832872.html&lt;/ref&gt;

== Китаптары ==
* Токаев К.-Ж. К. Преодоление: дипломатические очерки. — Алматы: [б. и.], 2003. — 652 с. ISBN 9965-588-08-2
* Токаев К.-Ж. К. Преодоление: Дипломатические очерки казахстанского министра. — М.: [[Мир (издательство)|Мир]], 2003. — 463 с. (Лидер. XXI век) ISBN 5-03-003605-9 5000 экз.
* Дипломатическая служба Республики Казахстан: учебное пособие / под общ. ред. К. К. Токаева. — Алматы: Эдельвейс, 2004. — 543 с. ISBN 9965-602-12-3
* Токаев К.-Ж. К. Свет и тень: очерки казахстанского политика. — М.: Восток-Запад, 2008. — 542 с. ISBN 978-5-478-00887-1
* Токаев К.-Ж. К. Преодоление. Очерки дипломата. М.: ЦЛНГ, 2009. — 511 с. («Международные отношения») ISBN 978-5-902665-55-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Казахстан
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник = Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич
|Викитека = 
|Викивиды =
|Викиновости =
|Викисклад = 
|Метавики =
}}
* [http://www.akorda.kz/ Официальный сайт Президента Республики Казахстан]
* [http://www.parlam.kz/kk/senate/person/901 Официальный сайт Парламента Республики Казахстан]
{{ВС}}
[[Категория:Ҡаҙағстан президенттары]]
[[Категория:Ҡаҙағстан премьер-министрҙары]]</text>
      <sha1>38fxf23oxgxw4r445xmot4qozu64jmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Биология, ботаника, зоология һәм медицина</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149775</id>
    <revision>
      <id>1297720</id>
      <parentid>1297638</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T16:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биология, ботаника, зоология һәм медицина */</comment>
      <origin>1297720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177559" sha1="lud6j8jbp8hxcvum6ixnmt1vn2e2uad" xml:space="preserve">== Биология, ботаника, зоология һәм медицина ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 388, оҙон: 77, уртаса: 109, ҡыҫҡа: 202, булмаған: 712.

Һайланған: 3, яҡшы: 12, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Биология]]
| [[:ru:Биология|Биология]]
| align=right| 17468
| align=right| [[d:Q420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 2
| [[Ботаника]]
| [[:ru:Ботаника|Ботаника]]
| align=right| 16921
| align=right| [[d:Q441]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Зоология]]
| [[:ru:Зоология|Зоология]]
| align=right| 7214
| align=right| [[d:Q431]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 4
| [[]]
| [[:ru:Биологическая классификация|Биологическая классификация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 5
| [[Биологик систематика]]
| [[:ru:Биологическая систематика|Биологическая систематика]]
| align=right| 8767
| align=right| [[d:Q3516404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 6
| [[Төр (биология)]]
| [[:ru:Биологический вид|Биологический вид]]
| align=right| 15252
| align=right| [[d:Q7432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 7
| [[Ырыу (биология)]]
| [[:ru:Род (биология)|Род (биология)]]
| align=right| 1356
| align=right| [[d:Q34740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 8
| [[Ғаилә (биология)]]
| [[:ru:Семейство|Семейство]]
| align=right| 1021
| align=right| [[d:Q35409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 9
| [[Отряд (биология)]]
| [[:ru:Отряд (биология)|Отряд (биология)]]
| align=right| 1673
| align=right| [[d:Q36602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 10
| [[Класс (биология)]]
| [[:ru:Класс (биология)|Класс (биология)]]
| align=right| 1569
| align=right| [[d:Q37517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 11
| [[Тип (биология)]]
| [[:ru:Тип (биология)|Тип (биология)]]
| align=right| 880
| align=right| [[d:Q38348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 12
| [[Батшалыҡ (биология)]]
| [[:ru:Царство (биология)|Царство (биология)]]
| align=right| 2066
| align=right| [[d:Q36732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 13
| [[Домен (биология)]]
| [[:ru:Домен (биология)|Домен (биология)]]
| align=right| 2857
| align=right| [[d:Q146481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 14
| [[Эволюция]]
| [[:ru:Эволюция|Эволюция]]
| align=right| 20010
| align=right| [[d:Q1063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Естественный отбор|Естественный отбор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 16
| [[Генетика]]
| [[:ru:Генетика|Генетика]]
| align=right| 6240
| align=right| [[d:Q7162]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 17
| [[ДНК]]
| [[:ru:Дезоксирибонуклеиновая кислота|Дезоксирибонуклеиновая кислота]]
| align=right| 15415
| align=right| [[d:Q7430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 18
| [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)]]
| [[:ru:Рибонуклеиновая кислота|Рибонуклеиновая кислота]]
| align=right| 4544
| align=right| [[d:Q11053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 19
| [[Ген]]
| [[:ru:Ген|Ген]]
| align=right| 8067
| align=right| [[d:Q7187]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 20
| [[Нәҫелсәнлек]]
| [[:ru:Наследование (биология)|Наследование (биология)]]
| align=right| 9107
| align=right| [[d:Q178694]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 21
| [[Тормош]]
| [[:ru:Жизнь|Жизнь]]
| align=right| 10226
| align=right| [[d:Q3]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 22
| [[Үлем]]
| [[:ru:Смерть|Смерть]]
| align=right| 12849
| align=right| [[d:Q4]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Возникновение жизни|Возникновение жизни]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q231218]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 24
| [[Микробиология]]
| [[:ru:Микробиология|Микробиология]]
| align=right| 16268
| align=right| [[d:Q7193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 25
| [[Микология]]
| [[:ru:Микология|Микология]]
| align=right| 2629
| align=right| [[d:Q7175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 26
| [[]]
| [[:ru:Адаптация (биология)|Адаптация (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 27
| [[Гендар дрейфы]]
| [[:ru:Дрейф генов|Дрейф генов]]
| align=right| 5746
| align=right| [[d:Q486420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 28
| [[]]
| [[:ru:Мутация|Мутация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Палеонтология]]
| [[:ru:Палеонтология|Палеонтология]]
| align=right| 7654
| align=right| [[d:Q7205]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 30
| [[]]
| [[:ru:Филогенетика|Филогенетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171184]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 31
| [[Анатомия]]
| [[:ru:Анатомия|Анатомия]]
| align=right| 12600
| align=right| [[d:Q514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 32
| [[]]
| [[:ru:Камуфляж|Камуфляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q196113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Күҙәнәк]]
| [[:ru:Клетка|Клетка]]
| align=right| 29558
| align=right| [[d:Q7868]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 34
| [[Эндокрин система]]
| [[:ru:Эндокринная система|Эндокринная система]]
| align=right| 28386
| align=right| [[d:Q11078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 35
| [[Иммунлыҡ системаһы]]
| [[:ru:Иммунная система|Иммунная система]]
| align=right| 20350
| align=right| [[d:Q1059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Ағза (биология)]]
| [[:ru:Орган (биология)|Орган (биология)]]
| align=right| 2469
| align=right| [[d:Q712378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 37
| [[Туҡыма (биология)]]
| [[:ru:Ткань (биология)|Ткань (биология)]]
| align=right| 14711
| align=right| [[d:Q40397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 38
| [[Артерия]]
| [[:ru:Артерия|Артерия]]
| align=right| 12104
| align=right| [[d:Q9655]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 39
| [[Ҡан]]
| [[:ru:Кровь|Кровь]]
| align=right| 15721
| align=right| [[d:Q7873]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 40
| [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы]]
| [[:ru:Циркуляторная система|Циркуляторная система]]
| align=right| 11014
| align=right| [[d:Q11068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 41
| [[Йөрәк]]
| [[:ru:Сердце|Сердце]]
| align=right| 10184
| align=right| [[d:Q1072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 42
| [[Эритроциттар]]
| [[:ru:Эритроциты|Эритроциты]]
| align=right| 15659
| align=right| [[d:Q37187]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Вена (анатомия)]]
| [[:ru:Вена (анатомия)|Вена (анатомия)]]
| align=right| 4116
| align=right| [[d:Q9609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 44
| [[Лейкоциттар]]
| [[:ru:Лейкоциты|Лейкоциты]]
| align=right| 10622
| align=right| [[d:Q42395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 45
| [[Кешенең аш һеңдереү системаһы]]
| [[:ru:Пищеварительная система человека|Пищеварительная система человека]]
| align=right| 9372
| align=right| [[d:Q9649]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 46
| [[]]
| [[:ru:Ободочная кишка человека|Ободочная кишка человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5982337]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 47
| [[Нәҙек эсәк]]
| [[:ru:Тонкая кишка|Тонкая кишка]]
| align=right| 15607
| align=right| [[d:Q11090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 48
| [[Бауыр]]
| [[:ru:Печень|Печень]]
| align=right| 12726
| align=right| [[d:Q9368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 49
| [[Йыуан эсәк]]
| [[:ru:Толстая кишка|Толстая кишка]]
| align=right| 22658
| align=right| [[d:Q11083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 50
| [[]]
| [[:ru:Рот|Рот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 51
| [[]]
| [[:ru:Зубы человека|Зубы человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 52
| [[]]
| [[:ru:Поджелудочная железа|Поджелудочная железа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 53
| [[]]
| [[:ru:Желудок человека|Желудок человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1029907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 54
| [[]]
| [[:ru:Покровная система|Покровная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 55
| [[Ҡатын-ҡыҙ түше]]
| [[:ru:Женская грудь|Женская грудь]]
| align=right| 11171
| align=right| [[d:Q9103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 56
| [[Тире]]
| [[:ru:Кожа|Кожа]]
| align=right| 21135
| align=right| [[d:Q1074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 57
| [[]]
| [[:ru:Перо|Перо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 58
| [[]]
| [[:ru:Шерсть|Шерсть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q197204]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Сәс]]
| [[:ru:Волосы|Волосы]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q28472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 60
| [[]]
| [[:ru:Ногти|Ногти]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 61
| [[]]
| [[:ru:Чешуя|Чешуя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 62
| [[]]
| [[:ru:Мышечная система|Мышечная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7060553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 63
| [[]]
| [[:ru:Миоциты|Миоциты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q428914]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 64
| [[Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы]]
| [[:ru:Скелетная мышечная ткань|Скелетная мышечная ткань]]
| align=right| 8366
| align=right| [[d:Q1048687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 65
| [[Нервы системаһы]]
| [[:ru:Нервная система|Нервная система]]
| align=right| 14755
| align=right| [[d:Q9404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 66
| [[Баш мейеһе]]
| [[:ru:Головной мозг|Головной мозг]]
| align=right| 11939
| align=right| [[d:Q1073]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 67
| [[Нерв]]
| [[:ru:Нерв|Нерв]]
| align=right| 30167
| align=right| [[d:Q9620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 68
| [[Сенсор системаһы]]
| [[:ru:Сенсорная система|Сенсорная система]]
| align=right| 22789
| align=right| [[d:Q11101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 69
| [[]]
| [[:ru:Слуховая сенсорная система|Слуховая сенсорная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q821413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 70
| [[Ҡолаҡ]]
| [[:ru:Ухо|Ухо]]
| align=right| 10819
| align=right| [[d:Q7362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 71
| [[]]
| [[:ru:Вкусовая сенсорная система|Вкусовая сенсорная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1147588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 72
| [[]]
| [[:ru:Обоняние млекопитающих|Обоняние млекопитающих]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1054094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 73
| [[Танау]]
| [[:ru:Нос|Нос]]
| align=right| 46359
| align=right| [[d:Q7363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 74
| [[]]
| [[:ru:Соматосенсорная система|Соматосенсорная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q328835]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 75
| [[]]
| [[:ru:Зрительная система|Зрительная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q558363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 76
| [[Күҙ]]
| [[:ru:Глаз|Глаз]]
| align=right| 10462
| align=right| [[d:Q7364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 77
| [[]]
| [[:ru:Интеллект|Интеллект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 78
| [[]]
| [[:ru:Слух|Слух]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 79
| [[]]
| [[:ru:Вкус|Вкус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124794]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 80
| [[]]
| [[:ru:Обоняние|Обоняние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1541064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 81
| [[]]
| [[:ru:Боль|Боль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 82
| [[]]
| [[:ru:Зрение человека|Зрение человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 83
| [[Репродуктив система]]
| [[:ru:Репродуктивная система|Репродуктивная система]]
| align=right| 11170
| align=right| [[d:Q7895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 84
| [[]]
| [[:ru:Пенис у животных|Пенис у животных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Вагина (енси орган)]]
| [[:ru:Влагалище (половой орган)|Влагалище (половой орган)]]
| align=right| 2987
| align=right| [[d:Q5880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 86
| [[]]
| [[:ru:Половые органы|Половые органы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4620674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 87
| [[]]
| [[:ru:Клитор|Клитор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q873072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 88
| [[]]
| [[:ru:Яичники|Яичники]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 89
| [[]]
| [[:ru:Семенники|Семенники]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 90
| [[Һулыш алыу системаһы]]
| [[:ru:Дыхательная система|Дыхательная система]]
| align=right| 11284
| align=right| [[d:Q7891]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Үпкә]]
| [[:ru:Лёгкие|Лёгкие]]
| align=right| 5938
| align=right| [[d:Q7886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Айғолаҡтар]]
| [[:ru:Жабры|Жабры]]
| align=right| 5997
| align=right| [[d:Q132390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 93
| [[Һөлдә]]
| [[:ru:Скелет|Скелет]]
| align=right| 10329
| align=right| [[d:Q7881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 94
| [[Һөйәк]]
| [[:ru:Кость|Кость]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q265868]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 95
| [[]]
| [[:ru:Грудная клетка|Грудная клетка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9645]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 96
| [[]]
| [[:ru:Таз (анатомия)|Таз (анатомия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 97
| [[]]
| [[:ru:Череп|Череп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 98
| [[]]
| [[:ru:Позвоночник|Позвоночник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 99
| [[]]
| [[:ru:Сустав|Сустав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Эпителий|Эпителий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Соединительная ткань|Соединительная ткань]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25615]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 102
| [[Мускулдар]]
| [[:ru:Мышцы|Мышцы]]
| align=right| 10576
| align=right| [[d:Q7365]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 103
| [[Нервы туҡымаһы]]
| [[:ru:Нервная ткань|Нервная ткань]]
| align=right| 8876
| align=right| [[d:Q203850]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Почка (анатомия)|Почка (анатомия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9377]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Мочевой пузырь|Мочевой пузырь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Растительные клетки|Растительные клетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1056194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Клеточная стенка|Клеточная стенка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128700]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 108
| [[]]
| [[:ru:Кора|Кора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Ягода (ботаника)|Ягода (ботаника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13184]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Сәскә]]
| [[:ru:Цветок|Цветок]]
| align=right| 19744
| align=right| [[d:Q506]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 111
| [[Һеркә]]
| [[:ru:Пыльца|Пыльца]]
| align=right| 3264
| align=right| [[d:Q79932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 112
| [[Емеш]]
| [[:ru:Плод|Плод]]
| align=right| 11266
| align=right| [[d:Q1364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 113
| [[Япраҡ]]
| [[:ru:Лист|Лист]]
| align=right| 6484
| align=right| [[d:Q33971]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Корень|Корень]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 115
| [[Орлоҡ]]
| [[:ru:Семя|Семя]]
| align=right| 17616
| align=right| [[d:Q40763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Устьице|Устьице]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Травянистые растения|Травянистые растения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Лианы|Лианы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 119
| [[]]
| [[:ru:Кустарник|Кустарник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42295]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 120
| [[Ағас]]
| [[:ru:Дерево|Дерево]]
| align=right| 11878
| align=right| [[d:Q10884]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 121
| [[]]
| [[:ru:Стебель|Стебель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 122
| [[Олон (ботаника)]]
| [[:ru:Ствол (ботаника)|Ствол (ботаника)]]
| align=right| 4858
| align=right| [[d:Q193472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 123
| [[Үҙағас]]
| [[:ru:Древесина|Древесина]]
| align=right| 17649
| align=right| [[d:Q287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 124
| [[]]
| [[:ru:Эпидерма|Эпидерма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q796482]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 125
| [[]]
| [[:ru:Склеренхима|Склеренхима]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q375601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 126
| [[]]
| [[:ru:Меристемы|Меристемы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 127
| [[]]
| [[:ru:Проводящая ткань|Проводящая ткань]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q968604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 128
| [[]]
| [[:ru:Камбий|Камбий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 129
| [[]]
| [[:ru:Гифа|Гифа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 130
| [[]]
| [[:ru:Мицелий|Мицелий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q326228]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 131
| [[]]
| [[:ru:Альфа-амилаза|Альфа-амилаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106951023]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 132
| [[]]
| [[:ru:Биомолекулы|Биомолекулы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 133
| [[]]
| [[:ru:Биологические пигменты|Биологические пигменты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q910979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[]]
| [[:ru:Каротиноиды|Каротиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 135
| [[Хлорофилл]]
| [[:ru:Хлорофилл|Хлорофилл]]
| align=right| 8034
| align=right| [[d:Q43177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 136
| [[]]
| [[:ru:Меланины|Меланины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187526]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 137
| [[Углеводтар]]
| [[:ru:Углеводы|Углеводы]]
| align=right| 13038
| align=right| [[d:Q11358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 138
| [[Целлюлоза]]
| [[:ru:Целлюлоза|Целлюлоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 139
| [[Крахмал]]
| [[:ru:Крахмал|Крахмал]]
| align=right| 11001
| align=right| [[d:Q41534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Шәкәр]]
| [[:ru:Сахар|Сахар]]
| align=right| 16730
| align=right| [[d:Q11002]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 141
| [[]]
| [[:ru:Жиры (диетология)|Жиры (диетология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 142
| [[]]
| [[:ru:Жирные кислоты|Жирные кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q61476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 143
| [[Липидтар]]
| [[:ru:Липиды|Липиды]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q11367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 144
| [[Аҡһымдар]]
| [[:ru:Белки|Белки]]
| align=right| 46185
| align=right| [[d:Q8054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 145
| [[Ферменттар]]
| [[:ru:Ферменты|Ферменты]]
| align=right| 12793
| align=right| [[d:Q8047]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 146
| [[Гемоглобин]]
| [[:ru:Гемоглобин|Гемоглобин]]
| align=right| 17004
| align=right| [[d:Q43041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Аминокислоты|Аминокислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8066]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 148
| [[Гормондар]]
| [[:ru:Гормоны|Гормоны]]
| align=right| 28467
| align=right| [[d:Q11364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 149
| [[]]
| [[:ru:Эстрогены|Эстрогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q277954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Тестостерон|Тестостерон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1318776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:Алкалоиды|Алкалоиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q70702]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 152
| [[Лактоза]]
| [[:ru:Лактоза|Лактоза]]
| align=right| 6120
| align=right| [[d:Q127900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Хитин]]
| [[:ru:Хитин|Хитин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 154
| [[Гликоген]]
| [[:ru:Гликоген|Гликоген]]
| align=right| 5286
| align=right| [[d:Q174936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Холестерин|Холестерин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 156
| [[Молекуляр биология]]
| [[:ru:Молекулярная биология|Молекулярная биология]]
| align=right| 6943
| align=right| [[d:Q7202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 157
| [[Нуклеин кислоталары]]
| [[:ru:Нуклеиновая кислота|Нуклеиновая кислота]]
| align=right| 9458
| align=right| [[d:Q123619]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 158
| [[]]
| [[:ru:Адреналин|Адреналин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Фитогормоны|Фитогормоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 160
| [[Һулыш]]
| [[:ru:Дыхание|Дыхание]]
| align=right| 29777
| align=right| [[d:Q9530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Гомеостаз|Гомеостаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103191]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 162
| [[Метаболизм]]
| [[:ru:Обмен веществ|Обмен веществ]]
| align=right| 10074
| align=right| [[d:Q1057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Выделение (биология)|Выделение (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Физиология дыхания|Физиология дыхания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 165
| [[Үрсеү]]
| [[:ru:Размножение|Размножение]]
| align=right| 10383
| align=right| [[d:Q11990]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Развитие человека|Развитие человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2347178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 167
| [[Үҫеш биологияһы]]
| [[:ru:Биология развития|Биология развития]]
| align=right| 3227
| align=right| [[d:Q213713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 168
| [[Енси булмаған үрсеү]]
| [[:ru:Бесполое размножение|Бесполое размножение]]
| align=right| 7501
| align=right| [[d:Q173432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 169
| [[]]
| [[:ru:Половое размножение|Половое размножение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 170
| [[Кешенең йөклөлөгө]]
| [[:ru:Беременность человека|Беременность человека]]
| align=right| 13945
| align=right| [[d:Q11995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 171
| [[Енес (биология)]]
| [[:ru:Пол организмов|Пол организмов]]
| align=right| 11404
| align=right| [[d:Q290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 172
| [[Инә зат]]
| [[:ru:Самка|Самка]]
| align=right| 5164
| align=right| [[d:Q43445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Ата зат]]
| [[:ru:Самец|Самец]]
| align=right| 2848
| align=right| [[d:Q44148]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 174
| [[Менструация (Күрем)]]
| [[:ru:Менструация|Менструация]]
| align=right| 28769
| align=right| [[d:Q12171]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Менструальный цикл|Менструальный цикл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:Менопауза|Менопауза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 177
| [[Сперма]]
| [[:ru:Сперма|Сперма]]
| align=right| 4436
| align=right| [[d:Q9715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[]]
| [[:ru:Онтогенез|Онтогенез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[]]
| [[:ru:Кутикула растений|Кутикула растений]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1146493]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 180
| [[]]
| [[:ru:Яйцо|Яйцо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q17147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[]]
| [[:ru:Эмбрион|Эмбрион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[]]
| [[:ru:Плод (анатомия)|Плод (анатомия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[]]
| [[:ru:Имаго|Имаго]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 184
| [[Личинка]]
| [[:ru:Личинка|Личинка]]
| align=right| 1682
| align=right| [[d:Q129270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Долголетие|Долголетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1066907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Метаморфоз|Метаморфоз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 187
| [[Циста]]
| [[:ru:Циста|Циста]]
| align=right| 10253
| align=right| [[d:Q245998]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[]]
| [[:ru:Линька|Линька]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q381084]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[]]
| [[:ru:Нимфа (биология)|Нимфа (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q258362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[]]
| [[:ru:Половое созревание|Половое созревание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Куколка|Куколка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Споры|Споры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 193
| [[Сүмесбаш]]
| [[:ru:Головастик|Головастик]]
| align=right| 2037
| align=right| [[d:Q168525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 194
| [[Үҫемлектәрҙең үрсеүе]]
| [[:ru:Размножение растений|Размножение растений]]
| align=right| 17195
| align=right| [[d:Q2725616]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[]]
| [[:ru:Гаметофит|Гаметофит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189951]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 196
| [[Һеркәләнеү]]
| [[:ru:Опыление|Опыление]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q134624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[Метагенез (биология)]]
| [[:ru:Метагенез (биология)|Метагенез (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725951]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 198
| [[]]
| [[:ru:Спорофит|Спорофит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q647173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 199
| [[Аш һеңдереү]]
| [[:ru:Пищеварение|Пищеварение]]
| align=right| 15287
| align=right| [[d:Q11978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 200
| [[Фотосинтез]]
| [[:ru:Фотосинтез|Фотосинтез]]
| align=right| 13974
| align=right| [[d:Q11982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[]]
| [[:ru:Транспирация|Транспирация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Биоразнообразие|Биоразнообразие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 203
| [[]]
| [[:ru:Типы отношений между организмами|Типы отношений между организмами]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1823478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 204
| [[]]
| [[:ru:Конкуренция (биология)|Конкуренция (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[]]
| [[:ru:Фитофагия|Фитофагия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Паразитизм|Паразитизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Хищничество|Хищничество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 208
| [[Биом]]
| [[:ru:Биом|Биом]]
| align=right| 3834
| align=right| [[d:Q101998]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Пищевая цепь|Пищевая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159462]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Местообитание|Местообитание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Инвазионный вид|Инвазионный вид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Экологическая ниша|Экологическая ниша]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 213
| [[Экология]]
| [[:ru:Экология|Экология]]
| align=right| 11982
| align=right| [[d:Q7150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[]]
| [[:ru:Экосистема|Экосистема]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37813]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 215
| [[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]]
| [[:ru:Вымирающие виды|Вымирающие виды]]
| align=right| 23529
| align=right| [[d:Q11394]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 216
| [[Юҡҡа сығыу]]
| [[:ru:Вымирание|Вымирание]]
| align=right| 2503
| align=right| [[d:Q123509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Экстремофилы|Экстремофилы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206912]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 218
| [[Популяция]]
| [[:ru:Популяция|Популяция]]
| align=right| 7134
| align=right| [[d:Q2625603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Трофический уровень|Трофический уровень]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 220
| [[Организм]]
| [[:ru:Организм|Организм]]
| align=right| 22625
| align=right| [[d:Q7239]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 221
| [[Хайуандар]]
| [[:ru:Животные|Животные]]
| align=right| 14162
| align=right| [[d:Q729]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 222
| [[Быуынтығаяҡлылар]]
| [[:ru:Членистоногие|Членистоногие]]
| align=right| 14850
| align=right| [[d:Q1360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Хелицеровые|Хелицеровые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 224
| [[Хордалылар]]
| [[:ru:Хордовые|Хордовые]]
| align=right| 4359
| align=right| [[d:Q10915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 225
| [[Яңаҡһөйәклеләр]]
| [[:ru:Челюстноротые|Челюстноротые]]
| align=right| 3790
| align=right| [[d:Q26214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Шестиногие|Шестиногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105146]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Беспозвоночные|Беспозвоночные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 228
| [[Нематодалар]]
| [[:ru:Нематоды|Нематоды]]
| align=right| 14105
| align=right| [[d:Q5185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Четвероногие|Четвероногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19159]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 230
| [[Умыртҡалылар]]
| [[:ru:Позвоночные|Позвоночные]]
| align=right| 5708
| align=right| [[d:Q25241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 231
| [[Талпандар]]
| [[:ru:Клещи (животные)|Клещи (животные)]]
| align=right| 9057
| align=right| [[d:Q19137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Үрмәксе һымаҡтар]]
| [[:ru:Паукообразные|Паукообразные]]
| align=right| 7254
| align=right| [[d:Q1358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 233
| [[Бесән сапҡыстар]]
| [[:ru:Сенокосцы|Сенокосцы]]
| align=right| 2012
| align=right| [[d:Q19116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Ложноскорпионы|Ложноскорпионы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 235
| [[Саяндар]]
| [[:ru:Скорпионы|Скорпионы]]
| align=right| 3475
| align=right| [[d:Q19125]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Сольпуги|Сольпуги]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 237
| [[Үрмәкселәр]]
| [[:ru:Пауки|Пауки]]
| align=right| 18714
| align=right| [[d:Q1357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Пауки-птицееды|Пауки-птицееды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 239
| [[Ҡыҫала]]
| [[:ru:Ракообразные|Ракообразные]]
| align=right| 2978
| align=right| [[d:Q25364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 240
| [[Ҡырын йөҙөүселәр]]
| [[:ru:Бокоплавы|Бокоплавы]]
| align=right| 3120
| align=right| [[d:Q193418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Жаброногие|Жаброногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Крабы|Крабы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40802]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Десятиногие ракообразные|Десятиногие ракообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4610]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Эвфаузиевые|Эвфаузиевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 245
| [[]]
| [[:ru:Омары|Омары]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Высшие раки|Высшие раки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Бөжәктәр]]
| [[:ru:Насекомые|Насекомые]]
| align=right| 11236
| align=right| [[d:Q1390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 248
| [[Мамыҡ ҡанатлылар]]
| [[:ru:Ручейники|Ручейники]]
| align=right| 5954
| align=right| [[d:Q184616]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 249
| [[Айырығойроҡтар]]
| [[:ru:Кожистокрылые|Кожистокрылые]]
| align=right| 4160
| align=right| [[d:Q13676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 250
| [[Бөрсәләр]]
| [[:ru:Блохи|Блохи]]
| align=right| 4558
| align=right| [[d:Q388162]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 251
| [[]]
| [[:ru:Пухоеды и вши|Пухоеды и вши]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6481228]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Богомоловые|Богомоловые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Скорпионницы|Скорпионницы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Сетчатокрылые|Сетчатокрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 255
| [[Арыҫлан бөжәктәр]]
| [[:ru:Муравьиные львы|Муравьиные львы]]
| align=right| 2677
| align=right| [[d:Q231439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Привиденьевые|Привиденьевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188029]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 257
| [[Һыу мыры]]
| [[:ru:Веснянки|Веснянки]]
| align=right| 2350
| align=right| [[d:Q203547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Сеноеды|Сеноеды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 259
| [[Елпәҙә ҡанатлылар]]
| [[:ru:Веерокрылые|Веерокрылые]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q327144]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Трипсы|Трипсы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185628]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 261
| [[Ҡаты ҡанатлылар]]
| [[:ru:Жесткокрылые|Жесткокрылые]]
| align=right| 4432
| align=right| [[d:Q22671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Долгоносики|Долгоносики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7415384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 263
| [[Ҡамҡалар]]
| [[:ru:Божьи коровки|Божьи коровки]]
| align=right| 5036
| align=right| [[d:Q25327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 264
| [[Баҙлауыҡ]]
| [[:ru:Светляки|Светляки]]
| align=right| 2313
| align=right| [[d:Q25420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 265
| [[Бызылдауыҡтар]]
| [[:ru:Жужелицы|Жужелицы]]
| align=right| 4159
| align=right| [[d:Q27046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 266
| [[Япраҡ ҡуңыҙы]]
| [[:ru:Листоеды|Листоеды]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q193407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 267
| [[Колорадо ҡуңыҙы]]
| [[:ru:Колорадский жук|Колорадский жук]]
| align=right| 5134
| align=right| [[d:Q156954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Усачи (жуки)|Усачи (жуки)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205295]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Пластинчатоусые|Пластинчатоусые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 270
| [[Тараҡандар]]
| [[:ru:Таракановые|Таракановые]]
| align=right| 2981
| align=right| [[d:Q25309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Термиты|Термиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q546583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Двукрылые|Двукрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Дрозофила фруктовая|Дрозофила фруктовая]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Слепни|Слепни]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q228241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 275
| [[Бүлмә себене]]
| [[:ru:Комнатная муха|Комнатная муха]]
| align=right| 2344
| align=right| [[d:Q166111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 276
| [[Серәкәйҙәр]]
| [[:ru:Кровососущие комары|Кровососущие комары]]
| align=right| 13606
| align=right| [[d:Q7367]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[]]
| [[:ru:Цеце|Цеце]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 278
| [[Ярым ҡаты ҡанатлылар]]
| [[:ru:Полужесткокрылые|Полужесткокрылые]]
| align=right| 4740
| align=right| [[d:Q26371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Певчие цикады|Певчие цикады]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 280
| [[Ҡандалалар]]
| [[:ru:Клопы|Клопы]]
| align=right| 3094
| align=right| [[d:Q27191]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 281
| [[Өй ҡандалаһы]]
| [[:ru:Постельный клоп|Постельный клоп]]
| align=right| 2499
| align=right| [[d:Q940337]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 282
| [[Һыу ҡандалаһы]]
| [[:ru:Водомерки|Водомерки]]
| align=right| 1793
| align=right| [[d:Q270322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 283
| [[Кеблә]]
| [[:ru:Тли|Тли]]
| align=right| 5664
| align=right| [[d:Q183350]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 284
| [[Яры ҡанатлылар]]
| [[:ru:Перепончатокрылые|Перепончатокрылые]]
| align=right| 1791
| align=right| [[d:Q22651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 285
| [[Ҡырмыҫҡалар]]
| [[:ru:Муравьи|Муравьи]]
| align=right| 19488
| align=right| [[d:Q7386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 286
| [[Бал ҡорттары]]
| [[:ru:Пчёлы|Пчёлы]]
| align=right| 38389
| align=right| [[d:Q7391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 287
| [[Иңкештәр]]
| [[:ru:Шмели|Шмели]]
| align=right| 5208
| align=right| [[d:Q25407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Медоносная пчела|Медоносная пчела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 289
| [[Һағыҙаҡтар]]
| [[:ru:Осы|Осы]]
| align=right| 3574
| align=right| [[d:Q9458574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 290
| [[Тәңкә ҡанатлылар]]
| [[:ru:Чешуекрылые|Чешуекрылые]]
| align=right| 4258
| align=right| [[d:Q28319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Булавоусые чешуекрылые|Булавоусые чешуекрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11946202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[]]
| [[:ru:Парусники (бабочки)|Парусники (бабочки)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Голубянки|Голубянки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Нимфалиды|Нимфалиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 295
| [[Аҡ күбәләктәр]]
| [[:ru:Белянки (бабочки)|Белянки (бабочки)]]
| align=right| 3550
| align=right| [[d:Q41559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 296
| [[Кәбеҫтә күбәләге]]
| [[:ru:Капустница (бабочка)|Капустница (бабочка)]]
| align=right| 3324
| align=right| [[d:Q26764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Толстоголовки|Толстоголовки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 298
| [[Көйәләр]]
| [[:ru:Моли|Моли]]
| align=right| 2077
| align=right| [[d:Q1725788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Тутовый шелкопряд|Тутовый шелкопряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134747]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Пяденицы|Пяденицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Балғараҡтар]]
| [[:ru:Бражники|Бражники]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q157683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 302
| [[Энәғараҡтар]]
| [[:ru:Стрекозы|Стрекозы]]
| align=right| 8382
| align=right| [[d:Q25375]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[]]
| [[:ru:Равнокрылые стрекозы|Равнокрылые стрекозы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Разнокрылые стрекозы|Разнокрылые стрекозы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80066]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Прямокрылые|Прямокрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167810]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Настоящие сверчки|Настоящие сверчки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Короткоусые прямокрылые|Короткоусые прямокрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 308
| [[Айыуғорттар]]
| [[:ru:Медведки|Медведки]]
| align=right| 3419
| align=right| [[d:Q199765]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Настоящие кузнечики|Настоящие кузнечики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q727919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 310
| [[Сағыусылар]]
| [[:ru:Стрекающие|Стрекающие]]
| align=right| 1269
| align=right| [[d:Q25441]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 311
| [[Мәрйен]]
| [[:ru:Коралл|Коралл]]
| align=right| 2041
| align=right| [[d:Q171446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Медуза|Медуза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 313
| [[Моллюскылар]]
| [[:ru:Моллюски|Моллюски]]
| align=right| 11527
| align=right| [[d:Q25326]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 314
| [[Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар]]
| [[:ru:Двустворчатые|Двустворчатые]]
| align=right| 12052
| align=right| [[d:Q25368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Осьминоги|Осьминоги]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Кальмары|Кальмары]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Слизень|Слизень]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1953597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Улитка (жизненная форма)|Улитка (жизненная форма)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Коллемболы|Коллемболы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190701]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 320
| [[Күбаяҡ]]
| [[:ru:Многоножки|Многоножки]]
| align=right| 2174
| align=right| [[d:Q25823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Губоногие|Губоногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Двупарноногие|Двупарноногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 323
| [[]]
| [[:ru:Морские пауки|Морские пауки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 324
| [[Ер-һыу хайуандары]]
| [[:ru:Земноводные|Земноводные]]
| align=right| 29695
| align=right| [[d:Q10908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Безногие земноводные|Безногие земноводные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 326
| [[Ҡойроҡһоҙҙар]]
| [[:ru:Бесхвостые земноводные|Бесхвостые земноводные]]
| align=right| 4146
| align=right| [[d:Q53636]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 327
| [[]]
| [[:ru:Хвостатые земноводные|Хвостатые земноводные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 328
| [[Тәлмәрйендәр]]
| [[:ru:Настоящие лягушки|Настоящие лягушки]]
| align=right| 6809
| align=right| [[d:Q6408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 329
| [[Ҡоштар]]
| [[:ru:Птицы|Птицы]]
| align=right| 55216
| align=right| [[d:Q5113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Археоптерикс|Археоптерикс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 331
| [[Podicipedidae]]
| [[:ru:Поганковые|Поганковые]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q21695]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 332
| [[Фламинго]]
| [[:ru:Фламинго|Фламинго]]
| align=right| 4195
| align=right| [[d:Q41994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 333
| [[]]
| [[:ru:Колибри|Колибри]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Птицы-мыши|Птицы-мыши]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Пингвиновые|Пингвиновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Рябковые|Рябковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Тинаму|Тинаму]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Фаэтоновые|Фаэтоновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q17189371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 339
| [[Ҡарсығалар]]
| [[:ru:Настоящие ястребы|Настоящие ястребы]]
| align=right| 1924
| align=right| [[d:Q188737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 340
| [[]]
| [[:ru:Орлиные|Орлиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2092297]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 341
| [[Ыласындар]]
| [[:ru:Соколы|Соколы]]
| align=right| 11406
| align=right| [[d:Q43489]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[]]
| [[:ru:Американские грифы|Американские грифы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 343
| [[Кәлмәргән]]
| [[:ru:Скопа|Скопа]]
| align=right| 7258
| align=right| [[d:Q25332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 344
| [[Ҡош-секретарь]]
| [[:ru:Птица-секретарь|Птица-секретарь]]
| align=right| 5496
| align=right| [[d:Q168748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 345
| [[Өйрәктәр]]
| [[:ru:Утиные|Утиные]]
| align=right| 2729
| align=right| [[d:Q7556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 346
| [[]]
| [[:ru:Утки|Утки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3736439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 347
| [[]]
| [[:ru:Anserini|Anserini]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82562]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 348
| [[Аҡҡоштар]]
| [[:ru:Лебеди|Лебеди]]
| align=right| 2881
| align=right| [[d:Q29564928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Стрижиные|Стрижиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 350
| [[]]
| [[:ru:Козодоеобразные|Козодоеобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26125]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Настоящие козодои|Настоящие козодои]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27244]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 352
| [[Сәпсәү һымаҡтар]]
| [[:ru:Ржанкообразные|Ржанкообразные]]
| align=right| 3727
| align=right| [[d:Q25978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Чистиковые|Чистиковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Трёхпёрстки|Трёхпёрстки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 355
| [[Сарлаҡтар]]
| [[:ru:Чайковые|Чайковые]]
| align=right| 2032
| align=right| [[d:Q27589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 356
| [[Scolopacidae]]
| [[:ru:Бекасовые|Бекасовые]]
| align=right| 1658
| align=right| [[d:Q26626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 357
| [[]]
| [[:ru:Поморниковые|Поморниковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205323]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Крачковые|Крачковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q875769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Цаплевые|Цаплевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 360
| [[Ибистар]]
| [[:ru:Ибисы|Ибисы]]
| align=right| 8655
| align=right| [[d:Q193833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Китоглав|Китоглав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18700]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Колпицы|Колпицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[]]
| [[:ru:Аистовые|Аистовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Маврикийский дронт|Маврикийский дронт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 365
| [[Күгәрсендәр]]
| [[:ru:Голубиные|Голубиные]]
| align=right| 30839
| align=right| [[d:Q10856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Странствующий голубь|Странствующий голубь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191968]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Щурковые|Щурковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 368
| [[]]
| [[:ru:Птицы-носороги|Птицы-носороги]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26773]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 369
| [[Һөҙһөт]]
| [[:ru:Удод|Удод]]
| align=right| 2551
| align=right| [[d:Q25247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 370
| [[Кәкүк]]
| [[:ru:Кукушковые|Кукушковые]]
| align=right| 4027
| align=right| [[d:Q26381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 371
| [[Гоацин-тауыҡ]]
| [[:ru:Гоацин|Гоацин]]
| align=right| 2578
| align=right| [[d:Q188660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Тураковые|Тураковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213827]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[]]
| [[:ru:Курообразные|Курообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 374
| [[Тауыҡ]]
| [[:ru:Курица|Курица]]
| align=right| 14166
| align=right| [[d:Q780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Тетеревиные|Тетеревиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 376
| [[Цесарка-тауыҡтар]]
| [[:ru:Цесарковые|Цесарковые]]
| align=right| 1873
| align=right| [[d:Q171953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Обыкновенный фазан|Обыкновенный фазан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 378
| [[Бүҙәнә]]
| [[:ru:Обыкновенный перепел|Обыкновенный перепел]]
| align=right| 2129
| align=right| [[d:Q28358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 379
| [[Күркә]]
| [[:ru:Индейки|Индейки]]
| align=right| 3492
| align=right| [[d:Q43794]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 380
| [[Торна һымаҡтар]]
| [[:ru:Журавлеобразные|Журавлеобразные]]
| align=right| 1880
| align=right| [[d:Q25557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Журавлиные|Журавлиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25365]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Дрофиные|Дрофиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 383
| [[Тартай һымаҡтар]]
| [[:ru:Пастушковые|Пастушковые]]
| align=right| 1615
| align=right| [[d:Q26623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 384
| [[Турғай һымаҡтар]]
| [[:ru:Воробьинообразные|Воробьинообразные]]
| align=right| 1590
| align=right| [[d:Q25341]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Певчие воробьиные|Певчие воробьиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Райские птицы|Райские птицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 387
| [[]]
| [[:ru:Врановые|Врановые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Ҡоҙғондар]]
| [[:ru:Вороны|Вороны]]
| align=right| 12624
| align=right| [[d:Q43365]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 389
| [[Һайыҫҡан]]
| [[:ru:Сорока|Сорока]]
| align=right| 2176
| align=right| [[d:Q25307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Сорокопутовые|Сорокопутовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 391
| [[]]
| [[:ru:Бюльбюлевые|Бюльбюлевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188854]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 392
| [[]]
| [[:ru:Овсянковые|Овсянковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28486]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Алаҡас турғайҙар]]
| [[:ru:Вьюрковые|Вьюрковые]]
| align=right| 1219
| align=right| [[d:Q160835]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Жаворонковые|Жаворонковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 395
| [[]]
| [[:ru:Трясогузковые|Трясогузковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205943]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 396
| [[]]
| [[:ru:Мухоловковые|Мухоловковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q200989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 397
| [[Таң турғайы]]
| [[:ru:Зарянка|Зарянка]]
| align=right| 2673
| align=right| [[d:Q25334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[]]
| [[:ru:Западный соловей|Западный соловей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25393]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Поползневые|Поползневые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[]]
| [[:ru:Воробьиные|Воробьиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Скворцовые|Скворцовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Нектарницевые|Нектарницевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Ласточковые|Ласточковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Синицевые|Синицевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 405
| [[Барҡылдаҡтар]]
| [[:ru:Дроздовые|Дроздовые]]
| align=right| 1166
| align=right| [[d:Q26050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Крапивниковые|Крапивниковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Баклановые|Баклановые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3901247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Олушевые|Олушевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Фрегаты|Фрегаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q203472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 410
| [[Берғаҙан]]
| [[:ru:Пеликаны|Пеликаны]]
| align=right| 3874
| align=right| [[d:Q19413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Дятлообразные|Дятлообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Медоуказчиковые|Медоуказчиковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 413
| [[]]
| [[:ru:Тукановые|Тукановые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1325045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Дятловые|Дятловые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 415
| [[]]
| [[:ru:Альбатросовые|Альбатросовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 416
| [[Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар]]
| [[:ru:Буревестниковые|Буревестниковые]]
| align=right| 5403
| align=right| [[d:Q207767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Качурки|Качурки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[]]
| [[:ru:Попугаеобразные|Попугаеобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q31431]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 419
| [[]]
| [[:ru:Волнистый попугайчик|Волнистый попугайчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Какаду|Какаду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q31448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 421
| [[]]
| [[:ru:Казуары|Казуары]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201231]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Эму|Эму]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93208]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Киви (птицы)|Киви (птицы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 424
| [[]]
| [[:ru:Моа|Моа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q452969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Африканский страус|Африканский страус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q17592]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Нанду|Нанду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19171]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 427
| [[Ябалаҡ һымаҡтар]]
| [[:ru:Совообразные|Совообразные]]
| align=right| 2972
| align=right| [[d:Q25222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Совиные|Совиные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 429
| [[Өкө]]
| [[:ru:Филин|Филин]]
| align=right| 2609
| align=right| [[d:Q130933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 430
| [[Байғош]]
| [[:ru:Домовый сыч|Домовый сыч]]
| align=right| 4737
| align=right| [[d:Q129958]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[]]
| [[:ru:Сипуховые|Сипуховые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Трогоновые|Трогоновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 433
| [[Балыҡтар]]
| [[:ru:Рыбы|Рыбы]]
| align=right| 24101
| align=right| [[d:Q152]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 434
| [[Кимерсәкле балыҡтар]]
| [[:ru:Хрящевые рыбы|Хрящевые рыбы]]
| align=right| 6626
| align=right| [[d:Q25371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Акантоды|Акантоды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130955]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 436
| [[Һөйәкле балыҡтар]]
| [[:ru:Костные рыбы|Костные рыбы]]
| align=right| 5671
| align=right| [[d:Q27207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Лучепёрые рыбы|Лучепёрые рыбы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Лопастепёрые рыбы|Лопастепёрые рыбы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160830]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Плакодермы|Плакодермы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 440
| [[]]
| [[:ru:Электрический угорь|Электрический угорь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[]]
| [[:ru:Удильщикообразные|Удильщикообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[]]
| [[:ru:Кефалевые|Кефалевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Лобан|Лобан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234014]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Арапаима|Арапаима]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q145409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 445
| [[]]
| [[:ru:Скаты|Скаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6495741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 446
| [[]]
| [[:ru:Пилорылые скаты|Пилорылые скаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 447
| [[]]
| [[:ru:Электрические скаты|Электрические скаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41317]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Харацинообразные|Харацинообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Пираньевые|Пираньевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18372588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 450
| [[]]
| [[:ru:Осетровые|Осетровые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 451
| [[]]
| [[:ru:Сельдеобразные|Сельдеобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 452
| [[]]
| [[:ru:Анчоусовые|Анчоусовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192662]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 453
| [[]]
| [[:ru:Сельдевые|Сельдевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27141]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 454
| [[]]
| [[:ru:Карпообразные|Карпообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Карповые|Карповые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35047]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Ҡорман]]
| [[:ru:Лещ|Лещ]]
| align=right| 2198
| align=right| [[d:Q144534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 457
| [[Табан (балыҡ)]]
| [[:ru:Караси|Караси]]
| align=right| 1984
| align=right| [[d:Q237800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Һаҙан]]
| [[:ru:Сазан|Сазан]]
| align=right| 2747
| align=right| [[d:Q81110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 459
| [[]]
| [[:ru:Золотая рыбка|Золотая рыбка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q123141]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Амур-балыҡ]]
| [[:ru:Белый амур|Белый амур]]
| align=right| 2291
| align=right| [[d:Q76098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Ҡарабалыҡ]]
| [[:ru:Линь|Линь]]
| align=right| 3260
| align=right| [[d:Q76280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 462
| [[]]
| [[:ru:Гуппи|Гуппи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 463
| [[]]
| [[:ru:Угреобразные|Угреобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128685]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 464
| [[]]
| [[:ru:Трескообразные|Трескообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 465
| [[Шамбы]]
| [[:ru:Налим|Налим]]
| align=right| 1836
| align=right| [[d:Q144700]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 466
| [[]]
| [[:ru:Пикша|Пикша]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 467
| [[]]
| [[:ru:Окунеобразные|Окунеобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Цихловые|Цихловые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 469
| [[]]
| [[:ru:Бычковые|Бычковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 470
| [[]]
| [[:ru:Обыкновенный лаврак|Обыкновенный лаврак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 471
| [[]]
| [[:ru:Меч-рыба|Меч-рыба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Прилипаловые|Прилипаловые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q239771]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 473
| [[]]
| [[:ru:Скумбриевые|Скумбриевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 474
| [[]]
| [[:ru:Тунцы (род)|Тунцы (род)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2346039]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 475
| [[]]
| [[:ru:Камбалообразные|Камбалообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 476
| [[]]
| [[:ru:Тюрбо|Тюрбо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Лососёвые|Лососёвые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184238]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 478
| [[]]
| [[:ru:Форель|Форель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2258881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 479
| [[]]
| [[:ru:Скорпенообразные|Скорпенообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 480
| [[Акула]]
| [[:ru:Акулы|Акулы]]
| align=right| 12594
| align=right| [[d:Q7372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 481
| [[]]
| [[:ru:Белая акула|Белая акула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 482
| [[]]
| [[:ru:Молотоголовые акулы|Молотоголовые акулы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208490]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 483
| [[]]
| [[:ru:Тигровая акула|Тигровая акула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188212]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Китовая акула|Китовая акула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Сомообразные|Сомообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 486
| [[Йәйен]]
| [[:ru:Обыкновенный сом|Обыкновенный сом]]
| align=right| 4467
| align=right| [[d:Q159323]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 487
| [[]]
| [[:ru:Морские коньки|Морские коньки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q74363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 488
| [[]]
| [[:ru:Иглобрюхие|Иглобрюхие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201701]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 489
| [[Динозаврҙар]]
| [[:ru:Динозавры|Динозавры]]
| align=right| 34748
| align=right| [[d:Q430]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Аллозавры|Аллозавры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 491
| [[]]
| [[:ru:Анкилозавр|Анкилозавр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 492
| [[]]
| [[:ru:Апатозавр|Апатозавр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14326]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 493
| [[]]
| [[:ru:Брахиозавр|Брахиозавр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 494
| [[]]
| [[:ru:Диплодок|Диплодок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14330]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 495
| [[]]
| [[:ru:Стегозавр|Стегозавр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 496
| [[]]
| [[:ru:Трицератопс|Трицератопс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 497
| [[]]
| [[:ru:Тираннозавр|Тираннозавр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Велоцираптор|Велоцираптор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Һөтимәрҙәр]]
| [[:ru:Млекопитающие|Млекопитающие]]
| align=right| 12774
| align=right| [[d:Q7377]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 500
| [[]]
| [[:ru:Трубкозуб|Трубкозуб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46212]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Броненосцевые|Броненосцевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 502
| [[]]
| [[:ru:Шерстокрылы|Шерстокрылы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 503
| [[]]
| [[:ru:Ящеры (род)|Ящеры (род)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 504
| [[]]
| [[:ru:Тупайи|Тупайи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q231550]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 505
| [[]]
| [[:ru:Рукокрылые|Рукокрылые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 506
| [[]]
| [[:ru:Крылановые|Крылановые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Ярғанаттар]]
| [[:ru:Летучие мыши|Летучие мыши]]
| align=right| 3579
| align=right| [[d:Q971343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 508
| [[]]
| [[:ru:Вампировые|Вампировые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 509
| [[]]
| [[:ru:Хищные|Хищные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Айыу һымаҡтар]]
| [[:ru:Медвежьи|Медвежьи]]
| align=right| 2445
| align=right| [[d:Q11788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[Һоро айыу]]
| [[:ru:Бурый медведь|Бурый медведь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36341]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 512
| [[]]
| [[:ru:Большая панда|Большая панда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Белый медведь|Белый медведь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 514
| [[Эттәр]]
| [[:ru:Псовые|Псовые]]
| align=right| 5976
| align=right| [[d:Q25324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 515
| [[Эт]]
| [[:ru:Собака|Собака]]
| align=right| 13419
| align=right| [[d:Q144]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 516
| [[]]
| [[:ru:Лисица|Лисица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Койот|Койот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 518
| [[Бүре]]
| [[:ru:Волк|Волк]]
| align=right| 17754
| align=right| [[d:Q18498]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 519
| [[]]
| [[:ru:Шакалы|Шакалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 520
| [[]]
| [[:ru:Кошачьи|Кошачьи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 521
| [[Бесәй]]
| [[:ru:Кошка|Кошка]]
| align=right| 28919
| align=right| [[d:Q146]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 522
| [[]]
| [[:ru:Гепард|Гепард]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 523
| [[]]
| [[:ru:Пума|Пума]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 524
| [[Ягуар]]
| [[:ru:Ягуар|Ягуар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35694]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 525
| [[]]
| [[:ru:Леопард|Леопард]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Арыҫлан]]
| [[:ru:Лев|Лев]]
| align=right| 2328
| align=right| [[d:Q140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 527
| [[]]
| [[:ru:Рыси|Рыси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q677014]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Юлбарыҫ]]
| [[:ru:Тигр|Тигр]]
| align=right| 2779
| align=right| [[d:Q19939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 529
| [[]]
| [[:ru:Гиены|Гиены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 530
| [[]]
| [[:ru:Мангустовые|Мангустовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80479]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Куньи|Куньи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25437]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 532
| [[]]
| [[:ru:Енотовые|Енотовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q147114]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Скунсовые|Скунсовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83244]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Виверровые|Виверровые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 535
| [[Кит һымаҡтар]]
| [[:ru:Китообразные|Китообразные]]
| align=right| 9560
| align=right| [[d:Q160]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Диңгеҙ һөтимәрҙәре]]
| [[:ru:Морские млекопитающие|Морские млекопитающие]]
| align=right| 15207
| align=right| [[d:Q382441]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 537
| [[]]
| [[:ru:Киты|Киты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1865281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 538
| [[]]
| [[:ru:Синий кит|Синий кит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Дельфиновые|Дельфиновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 540
| [[]]
| [[:ru:Косатка (млекопитающее)|Косатка (млекопитающее)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Горбатый кит|Горбатый кит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 542
| [[]]
| [[:ru:Морские свиньи|Морские свиньи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Кашалот|Кашалот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Терпеләр]]
| [[:ru:Ежовые|Ежовые]]
| align=right| 3374
| align=right| [[d:Q28257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Настоящие ежи|Настоящие ежи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Ҡуш тояҡлылар]]
| [[:ru:Парнокопытные|Парнокопытные]]
| align=right| 1015
| align=right| [[d:Q25329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 547
| [[Көйшәүселәр]]
| [[:ru:Жвачные|Жвачные]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q192164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 548
| [[]]
| [[:ru:Полорогие|Полорогие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 549
| [[]]
| [[:ru:Африканский буйвол|Африканский буйвол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160042]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 550
| [[Бизон]]
| [[:ru:Бизон|Бизон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 551
| [[]]
| [[:ru:Антилопы|Антилопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25894]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Горные козлы|Горные козлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 553
| [[Һыйыр]]
| [[:ru:Домашний бык|Домашний бык]]
| align=right| 10319
| align=right| [[d:Q830]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 554
| [[]]
| [[:ru:Газели|Газели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 555
| [[]]
| [[:ru:Гаур|Гаур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Кәзә]]
| [[:ru:Домашняя коза|Домашняя коза]]
| align=right| 3346
| align=right| [[d:Q2934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 557
| [[]]
| [[:ru:Импала|Импала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Овцебык|Овцебык]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184004]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 559
| [[Һарыҡ]]
| [[:ru:Овца|Овца]]
| align=right| 15809
| align=right| [[d:Q7368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Азиатский буйвол|Азиатский буйвол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 561
| [[Гну]]
| [[:ru:Гну|Гну]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q7609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 562
| [[Зубр]]
| [[:ru:Зубр|Зубр]]
| align=right| 31937
| align=right| [[d:Q81091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 563
| [[]]
| [[:ru:Як|Як]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 564
| [[Дөйә]]
| [[:ru:Верблюды|Верблюды]]
| align=right| 15746
| align=right| [[d:Q7375]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Двугорбый верблюд|Двугорбый верблюд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 566
| [[Бер үркәсле дөйә]]
| [[:ru:Одногорбый верблюд|Одногорбый верблюд]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q71516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 567
| [[Болан]]
| [[:ru:Оленевые|Оленевые]]
| align=right| 2720
| align=right| [[d:Q23390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Вапити|Вапити]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 569
| [[Мышы]]
| [[:ru:Европейский лось|Европейский лось]]
| align=right| 2889
| align=right| [[d:Q35517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 570
| [[Аҫыл болан]]
| [[:ru:Благородный олень|Благородный олень]]
| align=right| 1230
| align=right| [[d:Q79794]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Северный олень|Северный олень]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Лама (животное)|Лама (животное)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 573
| [[Жираф]]
| [[:ru:Жираф|Жираф]]
| align=right| 2418
| align=right| [[d:Q15083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Гуанако|Гуанако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 575
| [[Ябай бегемот]]
| [[:ru:Обыкновенный бегемот|Обыкновенный бегемот]]
| align=right| 19897
| align=right| [[d:Q34505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 576
| [[]]
| [[:ru:Пекариевые|Пекариевые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Кабаны|Кабаны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 578
| [[Ҡабан]]
| [[:ru:Кабан|Кабан]]
| align=right| 3223
| align=right| [[d:Q58697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 579
| [[Йорт сусҡаһы]]
| [[:ru:Домашняя свинья|Домашняя свинья]]
| align=right| 11977
| align=right| [[d:Q787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Вилорог|Вилорог]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187943]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 581
| [[]]
| [[:ru:Викунья|Викунья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167797]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Зайцеобразные|Зайцеобразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25401]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Зайцы|Зайцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 584
| [[]]
| [[:ru:Пищухи (млекопитающие)|Пищухи (млекопитающие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184067]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Кролики|Кролики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 586
| [[Муҡсалылар]]
| [[:ru:Сумчатые|Сумчатые]]
| align=right| 8719
| align=right| [[d:Q25336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Двурезцовые сумчатые|Двурезцовые сумчатые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 588
| [[Көнгөрә]]
| [[:ru:Кенгуру|Кенгуру]]
| align=right| 3247
| align=right| [[d:Q5070208]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 589
| [[Коала]]
| [[:ru:Коала|Коала]]
| align=right| 28332
| align=right| [[d:Q36101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 590
| [[]]
| [[:ru:Хищные сумчатые|Хищные сумчатые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Тасманийский дьявол|Тасманийский дьявол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Однопроходные|Однопроходные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21790]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Ехидновые|Ехидновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21824]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Утконос|Утконос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Непарнокопытные|Непарнокопытные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25374]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 596
| [[Ишәк]]
| [[:ru:Домашний осёл|Домашний осёл]]
| align=right| 1669
| align=right| [[d:Q19707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 597
| [[Ат һымаҡтар]]
| [[:ru:Лошадиные|Лошадиные]]
| align=right| 14284
| align=right| [[d:Q165115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 598
| [[Йорт аты]]
| [[:ru:Домашняя лошадь|Домашняя лошадь]]
| align=right| 28916
| align=right| [[d:Q726]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 599
| [[Мөгөҙморондар]]
| [[:ru:Носороговые|Носороговые]]
| align=right| 3959
| align=right| [[d:Q34718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Тапиры|Тапиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 601
| [[Зебра]]
| [[:ru:Зебры|Зебры]]
| align=right| 3775
| align=right| [[d:Q32789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Ленивцы|Ленивцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2274076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Ластоногие|Ластоногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30263]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[]]
| [[:ru:Ушастые тюлени|Ушастые тюлени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26700]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Настоящие тюлени|Настоящие тюлени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 606
| [[]]
| [[:ru:Морж|Морж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 607
| [[Приматтар]]
| [[:ru:Приматы|Приматы]]
| align=right| 32221
| align=right| [[d:Q7380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Обезьяны|Обезьяны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Человекообразные обезьяны|Человекообразные обезьяны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 610
| [[Шимпанзе]]
| [[:ru:Шимпанзе|Шимпанзе]]
| align=right| 2597
| align=right| [[d:Q80174]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 611
| [[]]
| [[:ru:Гиббоновые|Гиббоновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 612
| [[Гориллалар]]
| [[:ru:Гориллы|Гориллы]]
| align=right| 1824
| align=right| [[d:Q36611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 613
| [[Орангутандар]]
| [[:ru:Орангутаны|Орангутаны]]
| align=right| 2714
| align=right| [[d:Q41050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 614
| [[Кеше]]
| [[:ru:Человек|Человек]]
| align=right| 12406
| align=right| [[d:Q5]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[]]
| [[:ru:Мартышковые|Мартышковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182968]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[]]
| [[:ru:Павианы|Павианы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Макаки|Макаки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Мокроносые приматы|Мокроносые приматы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Галаговые|Галаговые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185239]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Лемурообразные|Лемурообразные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37212]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 621
| [[]]
| [[:ru:Долгопяты|Долгопяты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60205]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хоботные|Хоботные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Слоновые|Слоновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2372824]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Сирены (млекопитающие)|Сирены (млекопитающие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25431]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Дамановые|Дамановые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2388549]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Афросорициды|Афросорициды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q328082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Прыгунчиковые|Прыгунчиковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9324400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Трубкозубовые|Трубкозубовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2895685]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 629
| [[Кимереүселәр]]
| [[:ru:Грызуны|Грызуны]]
| align=right| 14564
| align=right| [[d:Q10850]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Капибара|Капибара]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 631
| [[Нутрия]]
| [[:ru:Нутрия|Нутрия]]
| align=right| 4723
| align=right| [[d:Q187704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Бобры|Бобры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 633
| [[Ялман]]
| [[:ru:Тушканчиковые|Тушканчиковые]]
| align=right| 3234
| align=right| [[d:Q273071]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 634
| [[Йоҡластар]]
| [[:ru:Соневые|Соневые]]
| align=right| 3322
| align=right| [[d:Q108235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Морская свинка|Морская свинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 636
| [[Ирлән]]
| [[:ru:Хомяки|Хомяки]]
| align=right| 3760
| align=right| [[d:Q6573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Сурки|Сурки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Домовые мыши|Домовые мыши]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 639
| [[Сысҡандар]]
| [[:ru:Мышиные|Мышиные]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q25916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 640
| [[Ондатра]]
| [[:ru:Ондатра|Ондатра]]
| align=right| 2324
| align=right| [[d:Q26283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Ҡомаҡтар]]
| [[:ru:Крысы|Крысы]]
| align=right| 1988
| align=right| [[d:Q36396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Беличьи|Беличьи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9482]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 643
| [[Йомрандар]]
| [[:ru:Суслики|Суслики]]
| align=right| 5870
| align=right| [[d:Q199251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 644
| [[Ертишкестәр]]
| [[:ru:Землеройковые|Землеройковые]]
| align=right| 2982
| align=right| [[d:Q41631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 645
| [[Һуҡыр сысҡан]]
| [[:ru:Кротовые|Кротовые]]
| align=right| 5931
| align=right| [[d:Q104825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 646
| [[Һөйрәлеүселәр]]
| [[:ru:Пресмыкающиеся|Пресмыкающиеся]]
| align=right| 42819
| align=right| [[d:Q10811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Аллигаторы|Аллигаторы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q530397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 648
| [[Кеҫәрткеләр]]
| [[:ru:Ящерицы|Ящерицы]]
| align=right| 5021
| align=right| [[d:Q15879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 649
| [[]]
| [[:ru:Хамелеоны|Хамелеоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37686]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Комодо вараны]]
| [[:ru:Комодский варан|Комодский варан]]
| align=right| 2673
| align=right| [[d:Q4504]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 651
| [[]]
| [[:ru:Аризонский ядозуб|Аризонский ядозуб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207058]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 652
| [[Йыландар]]
| [[:ru:Змеи|Змеи]]
| align=right| 12678
| align=right| [[d:Q2102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 653
| [[]]
| [[:ru:Обыкновенная гадюка|Обыкновенная гадюка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 654
| [[]]
| [[:ru:Ложноногие|Ложноногие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 655
| [[]]
| [[:ru:Настоящие кобры|Настоящие кобры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 656
| [[]]
| [[:ru:Морские змеи|Морские змеи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q460286]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 657
| [[]]
| [[:ru:Черепахи|Черепахи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223044]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[]]
| [[:ru:Слоновая черепаха|Слоновая черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q486672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Chelonioidea|Chelonioidea]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Зелёная черепаха|Зелёная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Кожистая черепаха|Кожистая черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 662
| [[]]
| [[:ru:Логгерхед|Логгерхед]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Сухопутные черепахи|Сухопутные черепахи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 664
| [[]]
| [[:ru:Гаттерии|Гаттерии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 665
| [[]]
| [[:ru:Диметродоны|Диметродоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Бесчелюстные|Бесчелюстные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 667
| [[]]
| [[:ru:Миксиновые|Миксиновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 668
| [[Үҫемлектәр]]
| [[:ru:Растения|Растения]]
| align=right| 28219
| align=right| [[d:Q756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Абаға һымаҡтар]]
| [[:ru:Папоротниковые|Папоротниковые]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q373615]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 670
| [[]]
| [[:ru:Печёночные мхи|Печёночные мхи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189808]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 671
| [[Мүктәр]]
| [[:ru:Мхи|Мхи]]
| align=right| 9350
| align=right| [[d:Q25347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 672
| [[]]
| [[:ru:Хвощ|Хвощ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28114]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 673
| [[Сәскәле үҫемлектәр]]
| [[:ru:Цветковые растения|Цветковые растения]]
| align=right| 8584
| align=right| [[d:Q25314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 674
| [[]]
| [[:ru:Герань|Герань]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q157211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Лилия|Лилия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5194627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 676
| [[]]
| [[:ru:Вьюнковые|Вьюнковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q145777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Спаржецветные|Спаржецветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 678
| [[Агава]]
| [[:ru:Агава|Агава]]
| align=right| 3296
| align=right| [[d:Q155874]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 679
| [[Алой гөлө]]
| [[:ru:Алоэ|Алоэ]]
| align=right| 3212
| align=right| [[d:Q127134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 680
| [[Бойҙагөл]]
| [[:ru:Шпажник|Шпажник]]
| align=right| 3791
| align=right| [[d:Q156207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Ирисовые|Ирисовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 682
| [[Ынйы сәскә]]
| [[:ru:Ландыш майский|Ландыш майский]]
| align=right| 2933
| align=right| [[d:Q101711]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Нарцисс (растение)|Нарцисс (растение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 684
| [[]]
| [[:ru:Орхидные|Орхидные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Юкка|Юкка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156317]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Частухоцветные|Частухоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27341]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Ароидные|Ароидные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 688
| [[]]
| [[:ru:Антуриум|Антуриум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q239835]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 689
| [[]]
| [[:ru:Верескоцветные|Верескоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 690
| [[Арса һымаҡтар]]
| [[:ru:Вересковые|Вересковые]]
| align=right| 7071
| align=right| [[d:Q975872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 691
| [[Рододендрон]]
| [[:ru:Рододендрон|Рододендрон]]
| align=right| 2947
| align=right| [[d:Q189393]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 692
| [[]]
| [[:ru:Чайные|Чайные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Камелия|Камелия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212815]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Первоцветные|Первоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q157115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 695
| [[]]
| [[:ru:Астроцветные|Астроцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21730]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 696
| [[Ҡатмарлы сәскәлеләр]]
| [[:ru:Астровые|Астровые]]
| align=right| 13320
| align=right| [[d:Q25400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 697
| [[Хризантема]]
| [[:ru:Хризантема|Хризантема]]
| align=right| 3626
| align=right| [[d:Q59882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Георгина|Георгина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Маргаритка многолетняя|Маргаритка многолетняя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 700
| [[Бәпембә]]
| [[:ru:Одуванчик|Одуванчик]]
| align=right| 1973
| align=right| [[d:Q30024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Подсолнечник однолетний|Подсолнечник однолетний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Бәрхәт гөл]]
| [[:ru:Бархатцы|Бархатцы]]
| align=right| 2980
| align=right| [[d:Q147552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 703
| [[]]
| [[:ru:Колокольчиковые|Колокольчиковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155802]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 704
| [[]]
| [[:ru:Горечавкоцветные|Горечавкоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Кутровые|Кутровые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Капустоцветные|Капустоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 707
| [[]]
| [[:ru:Тыквенные|Тыквенные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 708
| [[Ҡыяҡлылар]]
| [[:ru:Злакоцветные|Злакоцветные]]
| align=right| 2280
| align=right| [[d:Q28502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Злаки|Злаки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43238]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Бамбуковые (триба)|Бамбуковые (триба)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 711
| [[]]
| [[:ru:Розоцветные|Розоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 712
| [[Роза һымаҡтар]]
| [[:ru:Розовые|Розовые]]
| align=right| 10602
| align=right| [[d:Q46299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Миндаль обыкновенный|Миндаль обыкновенный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15545507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Шиповник|Шиповник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Вязовые|Вязовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 716
| [[Ҡарама]]
| [[:ru:Вяз|Вяз]]
| align=right| 4701
| align=right| [[d:Q131113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Ясноткоцветные|Ясноткоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 718
| [[Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]]
| [[:ru:Яснотковые|Яснотковые]]
| align=right| 5950
| align=right| [[d:Q53476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 719
| [[]]
| [[:ru:Маслиновые|Маслиновые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 720
| [[Ҡорос ағас]]
| [[:ru:Ясень|Ясень]]
| align=right| 4347
| align=right| [[d:Q128887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Шалфей|Шалфей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q157151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мальпигиецветные|Мальпигиецветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Молочайные|Молочайные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Молочай красивейший|Молочай красивейший]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фиалка|Фиалка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Мальвовые|Мальвовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156551]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Адансония|Адансония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q157991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Миртоцветные|Миртоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 729
| [[]]
| [[:ru:Миртовые|Миртовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Эвкалипт|Эвкалипт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Букоцветные|Букоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 732
| [[]]
| [[:ru:Берёзовые|Берёзовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Ерек]]
| [[:ru:Ольха|Ольха]]
| align=right| 4074
| align=right| [[d:Q25239]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Ҡайын]]
| [[:ru:Берёза|Берёза]]
| align=right| 4172
| align=right| [[d:Q25243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 735
| [[]]
| [[:ru:Лещина|Лещина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q145889]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Граб|Граб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Буковые|Буковые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q145977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Каштан|Каштан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 739
| [[Бук]]
| [[:ru:Бук|Бук]]
| align=right| 6013
| align=right| [[d:Q25403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 740
| [[Имән]]
| [[:ru:Дуб|Дуб]]
| align=right| 3439
| align=right| [[d:Q12004]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 741
| [[]]
| [[:ru:Ореховые|Ореховые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 742
| [[]]
| [[:ru:Сапиндоцветные|Сапиндоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 743
| [[]]
| [[:ru:Кешью|Кешью]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34007]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 744
| [[]]
| [[:ru:Пальмовые|Пальмовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Кокосовая пальма|Кокосовая пальма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13187]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Лотос]]
| [[:ru:Лотос|Лотос]]
| align=right| 4320
| align=right| [[d:Q207427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 747
| [[]]
| [[:ru:Платан|Платан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 748
| [[Ҡыҙылтал]]
| [[:ru:Кизил|Кизил]]
| align=right| 2718
| align=right| [[d:Q159545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Бобовоцветные|Бобовоцветные]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 750
| [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе]]
| [[:ru:Бобовые|Бобовые]]
| align=right| 8862
| align=right| [[d:Q44448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Тутовые|Тутовые]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 752
| [[]]
| [[:ru:Кедр|Кедр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128550]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Кипарис|Кипарис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 754
| [[Аҡ шыршы]]
| [[:ru:Пихта|Пихта]]
| align=right| 3038
| align=right| [[d:Q25350]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 755
| [[]]
| [[:ru:Можжевельник|Можжевельник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25662]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 756
| [[]]
| [[:ru:Сосна|Сосна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 757
| [[Шыршы]]
| [[:ru:Ель|Ель]]
| align=right| 5556
| align=right| [[d:Q26782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 758
| [[Алма]]
| [[:ru:Яблоко|Яблоко]]
| align=right| 33002
| align=right| [[d:Q89]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Абрикос обыкновенный|Абрикос обыкновенный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Авокадо|Авокадо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 761
| [[Банан]]
| [[:ru:Банан|Банан]]
| align=right| 34464
| align=right| [[d:Q503]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 762
| [[Ҡара бөрлөгән]]
| [[:ru:Ежевика|Ежевика]]
| align=right| 4199
| align=right| [[d:Q13180]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 763
| [[Икмәк ағасы]]
| [[:ru:Хлебное дерево|Хлебное дерево]]
| align=right| 11539
| align=right| [[d:Q14677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 764
| [[]]
| [[:ru:Вишня (фрукт)|Вишня (фрукт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Цитрус|Цитрус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Кумкват|Кумкват]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5122903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 767
| [[Лимон]]
| [[:ru:Лимон|Лимон]]
| align=right| 12676
| align=right| [[d:Q500]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 768
| [[]]
| [[:ru:Лайм (плод)|Лайм (плод)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13195]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Апельсин (плод)|Апельсин (плод)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13191]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 770
| [[Инжир]]
| [[:ru:Инжир|Инжир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36146]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 771
| [[Ҡыяр]]
| [[:ru:Огурец обыкновенный|Огурец обыкновенный]]
| align=right| 16037
| align=right| [[d:Q23425]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Мүк еләге]]
| [[:ru:Клюква|Клюква]]
| align=right| 4954
| align=right| [[d:Q13181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Смородина красная|Смородина красная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146661]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 774
| [[Ҡарағат]]
| [[:ru:Смородина чёрная|Смородина чёрная]]
| align=right| 2690
| align=right| [[d:Q146604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Финик пальчатый|Финик пальчатый]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 776
| [[Баклажан]]
| [[:ru:Баклажан|Баклажан]]
| align=right| 8895
| align=right| [[d:Q7540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 777
| [[Йөҙөм (еләк)]]
| [[:ru:Виноград (ягода)|Виноград (ягода)]]
| align=right| 10730
| align=right| [[d:Q10978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Псидиум|Псидиум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q320179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Джекфрут|Джекфрут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Киви (фрукт)|Киви (фрукт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Личи|Личи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Манго (фрукт)|Манго (фрукт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Шелковица|Шелковица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Олива европейская|Олива европейская]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 785
| [[Папайя]]
| [[:ru:Папайя|Папайя]]
| align=right| 14392
| align=right| [[d:Q34887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 786
| [[]]
| [[:ru:Персик обыкновенный|Персик обыкновенный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 787
| [[Груша]]
| [[:ru:Груша|Груша]]
| align=right| 5428
| align=right| [[d:Q434]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 788
| [[Ананас]]
| [[:ru:Ананас|Ананас]]
| align=right| 16353
| align=right| [[d:Q1493]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Гранат обыкновенный|Гранат обыкновенный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Земляника ананасная|Земляника ананасная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 791
| [[Ҡарбуз]]
| [[:ru:Арбуз|Арбуз]]
| align=right| 2895
| align=right| [[d:Q17507129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Свёкла (корнеплод)|Свёкла (корнеплод)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165437]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Мангольд|Мангольд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q157954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 794
| [[]]
| [[:ru:Лук-порей|Лук-порей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1807269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[]]
| [[:ru:Лук-шалот|Лук-шалот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 796
| [[Кишер]]
| [[:ru:Морковь|Морковь]]
| align=right| 6321
| align=right| [[d:Q81]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 797
| [[]]
| [[:ru:Сельдерей пахучий|Сельдерей пахучий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Зира (растение)|Зира (растение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Артишок настоящий|Артишок настоящий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23041430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Топинамбур|Топинамбур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 801
| [[Быуын үләне]]
| [[:ru:Цикорий обыкновенный|Цикорий обыкновенный]]
| align=right| 2939
| align=right| [[d:Q2544599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 802
| [[]]
| [[:ru:Эндивий|Эндивий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Латук посевной|Латук посевной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Рукола|Рукола]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156884]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 805
| [[Кәбеҫтә]]
| [[:ru:Кочанная капуста|Кочанная капуста]]
| align=right| 11609
| align=right| [[d:Q35051]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Цветная капуста|Цветная капуста]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Брокколи|Брокколи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Кольраби|Кольраби]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q147202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 809
| [[Торма]]
| [[:ru:Редька посевная|Редька посевная]]
| align=right| 2097
| align=right| [[d:Q7224565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Брюква|Брюква]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Турнепс|Турнепс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3916957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Красный перец|Красный перец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 813
| [[Бәрәңге]]
| [[:ru:Картофель|Картофель]]
| align=right| 10771
| align=right| [[d:Q10998]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 814
| [[Помидор]]
| [[:ru:Томат|Томат]]
| align=right| 2222
| align=right| [[d:Q23501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 815
| [[]]
| [[:ru:Бобовые культуры|Бобовые культуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q145909]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Горох посевной|Горох посевной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Бобы|Бобы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q379813]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 818
| [[]]
| [[:ru:Боб садовый|Боб садовый]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 819
| [[Соя]]
| [[:ru:Соя|Соя]]
| align=right| 11557
| align=right| [[d:Q11006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 820
| [[Фасоль]]
| [[:ru:Фасоль обыкновенная|Фасоль обыкновенная]]
| align=right| 5214
| align=right| [[d:Q42339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Арахис|Арахис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 822
| [[Себен үләне]]
| [[:ru:Спаржа лекарственная|Спаржа лекарственная]]
| align=right| 2904
| align=right| [[d:Q28367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 823
| [[]]
| [[:ru:Маниок|Маниок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[]]
| [[:ru:Абельмош съедобный|Абельмош съедобный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[]]
| [[:ru:Портулак огородный|Портулак огородный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158015]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Ҡуҙғалаҡ]]
| [[:ru:Щавель кислый|Щавель кислый]]
| align=right| 2639
| align=right| [[d:Q26297]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 827
| [[]]
| [[:ru:Батат|Батат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 828
| [[Арпа]]
| [[:ru:Ячмень обыкновенный|Ячмень обыкновенный]]
| align=right| 28094
| align=right| [[d:Q11577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 829
| [[Шәкәр кукурузы]]
| [[:ru:Кукуруза|Кукуруза]]
| align=right| 14862
| align=right| [[d:Q11575]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 830
| [[Һоло]]
| [[:ru:Овёс посевной|Овёс посевной]]
| align=right| 20163
| align=right| [[d:Q12104]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 831
| [[Дөгө]]
| [[:ru:Рис (зерно)|Рис (зерно)]]
| align=right| 28581
| align=right| [[d:Q5090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 832
| [[Сорго ике төҫлө]]
| [[:ru:Сорго двуцветное|Сорго двуцветное]]
| align=right| 13118
| align=right| [[d:Q332062]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 833
| [[Бойҙай]]
| [[:ru:Пшеница|Пшеница]]
| align=right| 13946
| align=right| [[d:Q15645384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 834
| [[]]
| [[:ru:Спельта|Спельта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 835
| [[Тары]]
| [[:ru:Пшено|Пшено]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q259438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 836
| [[Арыш]]
| [[:ru:Рожь|Рожь]]
| align=right| 32110
| align=right| [[d:Q12099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Гречиха посевная|Гречиха посевная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132734]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 838
| [[Амарант]]
| [[:ru:Амарант|Амарант]]
| align=right| 2803
| align=right| [[d:Q156344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 839
| [[]]
| [[:ru:Киноа|Киноа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q139925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 840
| [[Бәшмәктәр]]
| [[:ru:Грибы|Грибы]]
| align=right| 11068
| align=right| [[d:Q764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 841
| [[]]
| [[:ru:Гриб|Гриб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 842
| [[]]
| [[:ru:Аскомицеты|Аскомицеты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174726]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 843
| [[Базидиомицеттар]]
| [[:ru:Базидиомицеты|Базидиомицеты]]
| align=right| 2275
| align=right| [[d:Q174698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 844
| [[]]
| [[:ru:Зигомицеты|Зигомицеты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 845
| [[Аҡ көләпәрә]]
| [[:ru:Шампиньон|Шампиньон]]
| align=right| 3912
| align=right| [[d:Q390456]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 846
| [[Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк]]
| [[:ru:Белый гриб|Белый гриб]]
| align=right| 7589
| align=right| [[d:Q19740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Лисичка обыкновенная|Лисичка обыкновенная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 848
| [[Ҡарама бәшмәге]]
| [[:ru:Вёшенка обыкновенная|Вёшенка обыкновенная]]
| align=right| 14877
| align=right| [[d:Q186451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Шиитаке|Шиитаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q320999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Трюфели|Трюфели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2690965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Мухомор красный|Мухомор красный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Бледная поганка|Бледная поганка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 853
| [[Эукариоттар]]
| [[:ru:Эукариоты|Эукариоты]]
| align=right| 3224
| align=right| [[d:Q19088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 854
| [[Архейҙар]]
| [[:ru:Археи|Археи]]
| align=right| 28083
| align=right| [[d:Q10872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Бактериялар]]
| [[:ru:Бактерии|Бактерии]]
| align=right| 11239
| align=right| [[d:Q10876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 856
| [[]]
| [[:ru:Кишечная палочка|Кишечная палочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25419]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 857
| [[Протистар]]
| [[:ru:Протисты|Протисты]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q10892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Прионы|Прионы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47051]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 859
| [[Вирустар]]
| [[:ru:Вирусы|Вирусы]]
| align=right| 10005
| align=right| [[d:Q808]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 860
| [[]]
| [[:ru:Вирус иммунодефицита человека|Вирус иммунодефицита человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Ылымыҡтар]]
| [[:ru:Водоросли|Водоросли]]
| align=right| 6767
| align=right| [[d:Q37868]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 862
| [[]]
| [[:ru:Планктон|Планктон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 863
| [[Ғәрәп аты]]
| [[:ru:Арабская чистокровная лошадь|Арабская чистокровная лошадь]]
| align=right| 26871
| align=right| [[d:Q184138]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Андалузская лошадь|Андалузская лошадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q489798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Аппалуза (порода лошадей)|Аппалуза (порода лошадей)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q620656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Клейдесдаль|Клейдесдаль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q844058]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Фризская лошадь|Фризская лошадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q388952]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Хакнэ|Хакнэ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q635926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Липпицианская лошадь|Липпицианская лошадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 870
| [[]]
| [[:ru:Морган (порода лошадей)|Морган (порода лошадей)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1179217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Паломино (лошади)|Паломино (лошади)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1996502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Американская Quarter Horse|Американская Quarter Horse]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q466602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 873
| [[]]
| [[:ru:Американская стандартбредная лошадь|Американская стандартбредная лошадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Чистокровная верховая лошадь|Чистокровная верховая лошадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210826]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 875
| [[]]
| [[:ru:Пони|Пони]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 876
| [[]]
| [[:ru:Сиамская кошка|Сиамская кошка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 877
| [[]]
| [[:ru:Мэнкс|Мэнкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 878
| [[]]
| [[:ru:Брахман (порода зебу)|Брахман (порода зебу)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q897314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Герефордская (порода коров)|Герефордская (порода коров)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q737173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Хайленд (порода коров)|Хайленд (порода коров)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Голштино-фризская (порода коров)|Голштино-фризская (порода коров)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 882
| [[]]
| [[:ru:Бигль|Бигль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Чихуахуа|Чихуахуа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 884
| [[]]
| [[:ru:Такса|Такса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Далматин|Далматин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q17504]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Немецкий дог|Немецкий дог]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Грейхаунд|Грейхаунд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ретривер|Ретривер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Немецкая овчарка|Немецкая овчарка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ши-тцу|Ши-тцу]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Терьеры|Терьеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38984]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 892
| [[Һаулыҡ]]
| [[:ru:Здоровье|Здоровье]]
| align=right| 9806
| align=right| [[d:Q12147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[Фитнес]]
| [[:ru:Фитнес|Фитнес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q309252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Индекс массы тела|Индекс массы тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131191]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 895
| [[]]
| [[:ru:Физические упражнения|Физические упражнения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219067]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 896
| [[]]
| [[:ru:Гигиена|Гигиена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162297]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 897
| [[Һимереү]]
| [[:ru:Ожирение|Ожирение]]
| align=right| 46298
| align=right| [[d:Q12174]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 898
| [[]]
| [[:ru:Похудение|Похудение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q718113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Стресс|Стресс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q123414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 900
| [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу]]
| [[:ru:Самоубийство|Самоубийство]]
| align=right| 10446
| align=right| [[d:Q10737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 901
| [[]]
| [[:ru:Питание|Питание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2138622]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 902
| [[]]
| [[:ru:Диета|Диета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474191]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Биологически активные добавки|Биологически активные добавки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q645858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 904
| [[Ашау етмәү]]
| [[:ru:Недоедание|Недоедание]]
| align=right| 22536
| align=right| [[d:Q12167]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Злоупотребление психоактивными веществами|Злоупотребление психоактивными веществами]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3184856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Зарарлы бәйлелек (аддикция)]]
| [[:ru:Аддикция|Аддикция]]
| align=right| 17494
| align=right| [[d:Q12029]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Алкоголизм]]
| [[:ru:Алкоголизм|Алкоголизм]]
| align=right| 47741
| align=right| [[d:Q15326]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Токсикомания|Токсикомания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 909
| [[]]
| [[:ru:Биологически активные вещества|Биологически активные вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 910
| [[Тарма]]
| [[:ru:Конопля|Конопля]]
| align=right| 1386
| align=right| [[d:Q79817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 911
| [[Тәмәке (сеймал)]]
| [[:ru:Табак (сырьё)|Табак (сырьё)]]
| align=right| 14210
| align=right| [[d:Q1566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Опиум|Опиум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Психическое здоровье|Психическое здоровье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q317309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Старение человека|Старение человека]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Голодание|Голодание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165947]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Курение|Курение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q662860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 917
| [[Медицина]]
| [[:ru:Медицина|Медицина]]
| align=right| 28909
| align=right| [[d:Q11190]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[Һаулыҡ һаҡлау]]
| [[:ru:Здравоохранение|Здравоохранение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q31207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[Табип]]
| [[:ru:Врач|Врач]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Врач общей практики|Врач общей практики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500773]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[Шәфҡәт туташы эше]]
| [[:ru:Сестринское дело|Сестринское дело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[Хирург]]
| [[:ru:Хирург|Хирург]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q774306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Гемотрансфузия|Гемотрансфузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[Кома]]
| [[:ru:Кома|Кома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[Вегетатив хәл]]
| [[:ru:Вегетативное состояние|Вегетативное состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q139720]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 926
| [[Зәғифлек]]
| [[:ru:Инвалидность|Инвалидность]]
| align=right| 16197
| align=right| [[d:Q12131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[Аутизм]]
| [[:ru:Аутизм|Аутизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 928
| [[Һуҡырлыҡ]]
| [[:ru:Слепота|Слепота]]
| align=right| 26290
| align=right| [[d:Q10874]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Дальтонизм|Дальтонизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 930
| [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы]]
| [[:ru:Нарушение слуха|Нарушение слуха]]
| align=right| 16879
| align=right| [[d:Q12133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[Даун Синдромы]]
| [[:ru:Синдром Дауна|Синдром Дауна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[Аҡылға зәғифлек]]
| [[:ru:Умственная отсталость|Умственная отсталость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[Дауахана]]
| [[:ru:Больница|Больница]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[Йәрәхәт]]
| [[:ru:Травма|Травма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[Һөйәк һыныуы]]
| [[:ru:Перелом кости|Перелом кости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q68833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ушиб|Ушиб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q574491]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[Бешеү]]
| [[:ru:Ожог|Ожог]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[Тән туңыу]]
| [[:ru:Отморожение|Отморожение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1350326]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[Яра]]
| [[:ru:Рана|Рана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[Йылан сағыуы]]
| [[:ru:Змеиный укус|Змеиный укус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q68854]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[Анестезия]]
| [[:ru:Анестезия|Анестезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Химиотерапия злокачественных новообразований|Химиотерапия злокачественных новообразований]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q974135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[Медицина диагностикаһы]]
| [[:ru:Медицинская диагностика|Медицинская диагностика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177719]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[Трансплантация]]
| [[:ru:Трансплантация|Трансплантация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Паллиативная помощь|Паллиативная помощь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29483]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[Радиотерапия]]
| [[:ru:Радиотерапия|Радиотерапия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[Хирургия]]
| [[:ru:Хирургия|Хирургия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40821]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[Яһалма ағзалар һәм туҡымалар]]
| [[:ru:Искусственные органы и ткани|Искусственные органы и ткани]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1353169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 949
| [[Пандемия]]
| [[:ru:Пандемия|Пандемия]]
| align=right| 32592
| align=right| [[d:Q12184]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[Медицина диагностикаһының физик ысулдары]]
| [[:ru:Физические методы медицинской диагностики|Физические методы медицинской диагностики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q835153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Вскрытие|Вскрытие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41482]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[Биопсия]]
| [[:ru:Биопсия|Биопсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[Ҡан баҫымы]]
| [[:ru:Кровяное давление|Кровяное давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[Ҡандың биохимик анализы]]
| [[:ru:Биохимический анализ крови|Биохимический анализ крови]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q886837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Генетическая дактилоскопия|Генетическая дактилоскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q476697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[Электрокардиография]]
| [[:ru:Электрокардиография|Электрокардиография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[Эндоскопия]]
| [[:ru:Эндоскопия|Эндоскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Исследование органа зрения|Исследование органа зрения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q796207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[Бил пункцияһы]]
| [[:ru:Люмбальная пункция|Люмбальная пункция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Магнитно-резонансная томография|Магнитно-резонансная томография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161238]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Мазок Папаниколау|Мазок Папаниколау]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Пульс|Пульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 963
| [[]]
| [[:ru:Радиология|Радиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q77604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[Рефлекс (биология)]]
| [[:ru:Рефлекс (биология)|Рефлекс (биология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Клинический анализ мочи|Клинический анализ мочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Яд|Яд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Токсин|Токсин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Аневризма|Аневризма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Повреждение мозга|Повреждение мозга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q720026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Кровотечение|Кровотечение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Остановка сердца|Остановка сердца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Гипоксия|Гипоксия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Воспаление|Воспаление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 974
| [[Миокард инфаркты]]
| [[:ru:Инфаркт миокарда|Инфаркт миокарда]]
| align=right| 51168
| align=right| [[d:Q12152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Дыхательная недостаточность|Дыхательная недостаточность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q767485]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Шок|Шок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178061]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 977
| [[Инсульт]]
| [[:ru:Инсульт|Инсульт]]
| align=right| 13290
| align=right| [[d:Q12202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Синдром|Синдром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179630]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Симптом|Симптом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 980
| [[Баш ауыртыуы]]
| [[:ru:Головная боль|Головная боль]]
| align=right| 47671
| align=right| [[d:Q86]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Вакцинация|Вакцинация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 982
| [[Вакцина]]
| [[:ru:Вакцина|Вакцина]]
| align=right| 30082
| align=right| [[d:Q134808]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Альтернативная медицина|Альтернативная медицина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188504]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Гомеопатия|Гомеопатия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81058]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Ангиология|Ангиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q539690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Кардиология|Кардиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 987
| [[Стоматология]]
| [[:ru:Стоматология|Стоматология]]
| align=right| 12778
| align=right| [[d:Q12128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Кариес зубов|Кариес зубов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133772]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Пломба (стоматология)|Пломба (стоматология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q907359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 990
| [[]]
| [[:ru:Корневой канал зуба|Корневой канал зуба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q848390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Зубная боль|Зубная боль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q143925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 992
| [[Дерматология]]
| [[:ru:Дерматология|Дерматология]]
| align=right| 1816
| align=right| [[d:Q171171]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Диетолог|Диетолог]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Гастроэнтерология|Гастроэнтерология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Гериатрия|Гериатрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 996
| [[Гематология]]
| [[:ru:Гематология|Гематология]]
| align=right| 780
| align=right| [[d:Q103824]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Иммунология|Иммунология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101929]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Неврология|Неврология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83042]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Акушер-гинеколог|Акушер-гинеколог]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80015]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Онкология|Онкология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Офтальмология|Офтальмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161437]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Педиатрия|Педиатрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q123028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Фармация|Фармация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q614304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1005
| [[Кәрәкле дарыуҙар]]
| [[:ru:Основное лекарство|Основное лекарство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35456]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Дауа саралары]]
| [[:ru:Лекарственное средство|Лекарственное средство]]
| align=right| 9876
| align=right| [[d:Q12140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Аптекарь|Аптекарь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105186]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1008
| [[Фармакология]]
| [[:ru:Фармакология|Фармакология]]
| align=right| 17159
| align=right| [[d:Q128406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Фармакокинетика|Фармакокинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q323936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1010
| [[Антибиотиктар]]
| [[:ru:Антибиотики|Антибиотики]]
| align=right| 14937
| align=right| [[d:Q12187]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1011
| [[]]
| [[:ru:Пенициллины|Пенициллины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1012
| [[]]
| [[:ru:Антиретровирусная терапия|Антиретровирусная терапия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q583050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1013
| [[]]
| [[:ru:Психиатрия|Психиатрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Пульмонология|Пульмонология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q203337]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1015
| [[Енси сәләмәтлек]]
| [[:ru:Сексуальное здоровье|Сексуальное здоровье]]
| align=right| 2471
| align=right| [[d:Q1981388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1016
| [[Токсикология]]
| [[:ru:Токсикология|Токсикология]]
| align=right| 4170
| align=right| [[d:Q7218]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[Халыҡ медицинаһы]]
| [[:ru:Народная медицина|Народная медицина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q771035]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[Травматология]]
| [[:ru:Травматология|Травматология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q376680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[Урология]]
| [[:ru:Урология|Урология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ветеринария]]
| [[:ru:Ветеринария|Ветеринария]]
| align=right| 16107
| align=right| [[d:Q170201]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1021
| [[Ауырыу]]
| [[:ru:Болезнь|Болезнь]]
| align=right| 16418
| align=right| [[d:Q12136]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1022
| [[Аллергия]]
| [[:ru:Аллергия|Аллергия]]
| align=right| 5915
| align=right| [[d:Q42982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Альцгеймер ауырыуы]]
| [[:ru:Болезнь Альцгеймера|Болезнь Альцгеймера]]
| align=right| 70152
| align=right| [[d:Q11081]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1024
| [[Ҡурылдай астмаһы]]
| [[:ru:Бронхиальная астма|Бронхиальная астма]]
| align=right| 19455
| align=right| [[d:Q35869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Бронхит|Бронхит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Цирроз печени|Цирроз печени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q147778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1027
| [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]]
| [[:ru:Хроническая обструктивная болезнь лёгких|Хроническая обструктивная болезнь лёгких]]
| align=right| 13788
| align=right| [[d:Q199804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Деменция|Деменция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1029
| [[Шәкәр диабеты]]
| [[:ru:Сахарный диабет|Сахарный диабет]]
| align=right| 17740
| align=right| [[d:Q12206]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1030
| [[Быума]]
| [[:ru:Эпилепсия|Эпилепсия]]
| align=right| 10499
| align=right| [[d:Q41571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1031
| [[Гастроэнтерит]]
| [[:ru:Гастроэнтерит|Гастроэнтерит]]
| align=right| 48589
| align=right| [[d:Q156103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Болезнь Паркинсона|Болезнь Паркинсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Сердечно-сосудистые заболевания|Сердечно-сосудистые заболевания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q389735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Гепатит|Гепатит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1035
| [[Гипертония]]
| [[:ru:Артериальная гипертензия|Артериальная гипертензия]]
| align=right| 3380
| align=right| [[d:Q41861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Менингит|Менингит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Рассеянный склероз|Рассеянный склероз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1038
| [[Яман шеш]]
| [[:ru:Злокачественная опухоль|Злокачественная опухоль]]
| align=right| 29142
| align=right| [[d:Q12078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Рак молочной железы|Рак молочной железы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Колоректальный рак|Колоректальный рак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188874]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Лейкоз|Лейкоз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Рак лёгкого|Рак лёгкого]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47912]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Лимфома|Лимфома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Рак предстательной железы|Рак предстательной железы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Рак кожи|Рак кожи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Меланома|Меланома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Опухоль|Опухоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133212]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Опухоль головного мозга|Опухоль головного мозга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q233309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Болезни пищевого происхождения|Болезни пищевого происхождения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272002]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1050
| [[Ботулизм]]
| [[:ru:Ботулизм|Ботулизм]]
| align=right| 4467
| align=right| [[d:Q154865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[Бәшмәктәр менән ағыуланыу]]
| [[:ru:Отравление грибами|Отравление грибами]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q852186]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Брюшной тиф|Брюшной тиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1053
| [[Сальмонеллёз]]
| [[:ru:Сальмонеллёзы|Сальмонеллёзы]]
| align=right| 4333
| align=right| [[d:Q326648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Инфекционные заболевания|Инфекционные заболевания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18123741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Патоген|Патоген]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1056
| [[Венерик ауырыуҙар]]
| [[:ru:Заболевания, передающиеся половым путём|Заболевания, передающиеся половым путём]]
| align=right| 35523
| align=right| [[d:Q12198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1057
| [[ВИЧ-инфекция]]
| [[:ru:Синдром приобретённого иммунного дефицита|Синдром приобретённого иммунного дефицита]]
| align=right| 12406
| align=right| [[d:Q12199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Гонорея|Гонорея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Простой герпес|Простой герпес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6473911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Сифилис|Сифилис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Сибирская язва|Сибирская язва]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129104]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Бубонная чума|Бубонная чума]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Ветряная оспа|Ветряная оспа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1064
| [[Холера]]
| [[:ru:Холера|Холера]]
| align=right| 39733
| align=right| [[d:Q12090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1065
| [[Һыуыҡ тейеү]]
| [[:ru:Простуда|Простуда]]
| align=right| 41339
| align=right| [[d:Q12125]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:COVID-19|COVID-19]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q84263196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Лихорадка денге|Лихорадка денге]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1068
| [[Дифтерия]]
| [[:ru:Дифтерия|Дифтерия]]
| align=right| 3843
| align=right| [[d:Q134649]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1069
| [[Дизентерия]]
| [[:ru:Дизентерия|Дизентерия]]
| align=right| 4770
| align=right| [[d:Q129279]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Энцефалит|Энцефалит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199615]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Гангрена|Гангрена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Геморрагическая лихорадка Эбола|Геморрагическая лихорадка Эбола]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51993]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1073
| [[]]
| [[:ru:Энтеровирусный везикулярный стоматит|Энтеровирусный везикулярный стоматит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q652744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1074
| [[Грипп]]
| [[:ru:Грипп|Грипп]]
| align=right| 13638
| align=right| [[d:Q2840]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:H5N1|H5N1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160122]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1076
| [[]]
| [[:ru:Лепра|Лепра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1077
| [[]]
| [[:ru:Болезнь Лайма|Болезнь Лайма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1078
| [[Тапма]]
| [[:ru:Малярия|Малярия]]
| align=right| 14533
| align=right| [[d:Q12156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1079
| [[Ҡыҙылса (ауырыу)]]
| [[:ru:Корь|Корь]]
| align=right| 1750
| align=right| [[d:Q79793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1080
| [[]]
| [[:ru:Эпидемический паротит|Эпидемический паротит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Коклюш|Коклюш]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Пневмония]]
| [[:ru:Пневмония|Пневмония]]
| align=right| 14063
| align=right| [[d:Q12192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1083
| [[Полиомиелит]]
| [[:ru:Полиомиелит|Полиомиелит]]
| align=right| 29020
| align=right| [[d:Q12195]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Бешенство|Бешенство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1085
| [[]]
| [[:ru:Чесотка|Чесотка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1086
| [[]]
| [[:ru:Скарлатина|Скарлатина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1087
| [[Ҡара сәсәк]]
| [[:ru:Натуральная оспа|Натуральная оспа]]
| align=right| 14244
| align=right| [[d:Q12214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Столбняк|Столбняк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47790]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1089
| [[Туберкулёз]]
| [[:ru:Туберкулёз|Туберкулёз]]
| align=right| 18967
| align=right| [[d:Q12204]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1090
| [[Сабыртмалы тиф]]
| [[:ru:Сыпной тиф|Сыпной тиф]]
| align=right| 2369
| align=right| [[d:Q160649]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Жёлтая лихорадка|Жёлтая лихорадка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154874]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1092
| [[Психик ҡаҡшау]]
| [[:ru:Психическое расстройство|Психическое расстройство]]
| align=right| 29441
| align=right| [[d:Q12135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Биполярное расстройство|Биполярное расстройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Большое депрессивное расстройство|Большое депрессивное расстройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Невроз|Невроз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Посттравматическое стрессовое расстройство|Посттравматическое стрессовое расстройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Психоз|Психоз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Бред|Бред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Галлюцинация|Галлюцинация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Шизофрения|Шизофрения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41112]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>lud6j8jbp8hxcvum6ixnmt1vn2e2uad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Троцкий Лев Давидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155074</id>
    <revision>
      <id>1297722</id>
      <parentid>1294978</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135487" sha1="emr5pncniw3yzg1lf04vyaf7tdngo4b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Троцкий Лев Давидович''' (партия псевдонимдары: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к,'' тыуған ваҡыттағы исеме — ''Бронштейн Лейба Давидович''&lt;ref name=&quot;gosvlast&quot;&gt;Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ckkpss&quot;&gt;[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kri&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |date=2010-08-10 }}&lt;/ref&gt;, [[26 октябрь]] [[1897 йыл]] — [[21 август]] [[1940 йыл]]) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,  [[Марксизм|марксизмдың]] бер йүнәлеше - троцкизм идеологы. 

Башта конституцион монархист, һуңынан искровец, меньшевик, Август блогын ойоштороусыһы, межрайонец. Монархия ҡоролошо осоронда ике тапҡыр һөргөнсө, 1905 йылда барлыҡ гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә. 1905 һәм 1917 йылдарҙа — Петросовет рәйесе. [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһын ойоштороусыларҙың береһе]], [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияға]] нигеҙ һалыусырҙың береһе . Ойоштороусырының һәм идеологтарының береһе. [[Коммунистик интернационал|Коминтернды]] ойоштороусыларҙың һәм идеологтарының береһе, уның исполкомының ағзаһы. Тәүге Совет хөкүмәтендә — сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссары, һуңынан, 1918—1925 йылдарҙа — хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, [[Революцион хәрби совет|РСФСР]], артабан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Революцион хәрби совет|Реввоенсоветы]] рәйесе. 1923 йылдан — партия эсендәге һул оппозицияһы лидеры («Яңы курс»). 1919—1926 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. 1927 йылда бөтә вазифаларынан бушатыла һәм һөргөнгә ебәрелә ; СССР 1929 йылда сит илгә һөрөлә. 1932 йылда совет гражданлығынан мәхрүм ителә.

CCСР-ҙан ҡыуылғандан һуң - Дүртенсе интернационалдың ойоштороусыһы һәм төп теоретигы (1938). Рәсәйҙәге революцион хәрәкәте тарихы буйынса эштәр авторы («Беҙҙең революция», «Һатылған революция»), 1917 йылғы революция буйынса капиталь тарихи хеҙмәттәр («Урыҫ революцияһы тарихы»), әҙәби-тәнҡит мәҡәләләр («Әҙәбиәт һәм революция») ижад итеүсе, «Минең тормошом» (1930) автобиографияһы авторы. Тәүге никахы тарҡалмайынса икенсе тапҡыр өйләнә. 1940 йылдың 20 авгусында НКВД агенты Рамон Меркадер тарафынан Койоаканда ([[Мексика]]) ҡаты яралана һәм киләһе көндө вафат була.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
[[Файл:Leo_Trotzki_1888.jpg|слева|мини|348x348пкс|Лев Бронштейн бала сағында, 1888 йыл]]
Давид Леонтьевич (1843—1922) һәм Анна Львовна (ҡыҙ фамилияһы Животовская) Бронштейндар ғаиләһендә бишенсе бала булып тыуа. Ата-әсәһе Херсон губернаһы Елисаветград өйәҙе Яновка ауылы тирәһендәге игенселек утары йәһүд колонистарынан булған бай ер биләүсе-аренаторҙар&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]&lt;/ref&gt; . Ата-әсәһе сығышы менән Полтава губернаһынан булалар. Полтава губернаһы. Троцкий үҙенең мемуарҙарында бала саҡта идиш телендә түгел, [[Украин теле|украин]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телендә һөйләшеүе тураһында яҙа&lt;ref&gt;Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.&lt;/ref&gt;.

Мәктәп йәшендәге училищеһында Изге ҡаҙаныштары буйынса ҡабул ителә. Павел [[Одесса]], 1889 буйынса 1895 йылда унда уҡырға. Ҡала мәктәптәрен тамамлаусылар белем [[Николаев]].

=== Революцион эшмәкәрлеге башы. Беренсе һөргөнө ===
[[Файл:Leo_Trotzki_1897.jpg|справа|мини|249x249пкс|Бронштейн, л. (Троцкийҙың; уңда) А. һәм 1897 йылда Соколовка]]
1896 йылда [[Николаев]] ҡалаһында Лев Бронштейн (киләсәктә — Троцкий) революцион түңәрәгендә ҡатнаша һәм урындағы эшселәр араһында пропаганда алып бара. 1897 йылда Көньяҡ-урыҫ эшселәре союзын ойоштороуҙа ҡатнаша, ә 1898 йылдың 28 ғинуарында — беренсе тапҡыр батша власы тарафынан ҡулға алына. [[Одесса]] төрмәһендә Бронштейн ике йыл үткәрә; 1899 йылдың 10 октябрендә Одесса судында Көньяҡ-Урыҫ эшселәре союзы эше буйынса «сағыштырмаса йомшаҡ» хөкөм сығарыла: дүрт төп ғәйепләнеүсе (Бронштейн, Александра Соколовская һәм уның ике ағаһы) Көнсығыш Себергә (Иркутск губернаһы) дүрт йылға һөрөлә, ә ҡалғандар , ә ҡалғандар ([[:ru:Зив, Григорий Абрамович|Шолом Абрамов Зив]] һәм Шмуйл Берков Гуревич) ике йылға һөргөнгә ебәрелә, ә ҡайһы берҙәрен Николаевтан полиция күҙәтеүе аҫтына ҡыуып сығаралар{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=120—123}}.

1900—1902 йылдарҙа Иркутск губернаһында үткәрә, һөргөндә ул Соколовская менән никахҡа инә һәм үҙаллы белемен камиллаштыра (шул иҫәптән [[марксизм]] классиктары әҫәрҙәре менән таныша), шулай уҡ журналистика эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Редакция йомоштары буйынса ауылдан ауылға сәйәхәт итеп, күп кенә элекке һәм буласаҡ революцион эшмәкәрҙәре менән бәйләнешкә инә, шул иҫәптән, М. Урицкий һәм [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Дзержинский]] менән{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=122—127}}.
[[Файл:Leo_Trotzki_1900_in_Sibirien.jpg|слева|мини|300x300пкс|Троцкий Себерҙә (1900)]]
Буласаҡ наркомдың Европала нәшер ителгән хеҙмәттәре һәм уның Иркутскиҙа күмәк кеше алдындағы сығыштары йәш революционерға РСДРП етәкселеренең иғтибарын йәлеп итә: уға Сириянан ҡасып китергә ярҙам итәләр. Ялған паспортына Троцкий фамилияһын яҙҙырып алған Лев Бронштейн башта Венала, һуңғараҡ — Лондонда йәшәй башлай. Троцкий фамилияһы Одесса төрмәһе өлкән надзирателе исеменән алынған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.&lt;/ref&gt;. Бында ул тәүге тапҡыр яңыраҡ ҡына «Что делать?» китабын баҫтырып сығарған Владимир Ленин менән таныша{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=122—127}}.

=== Беренсе эмиграция ===
[[Лондон]]да Троцкий гәзит хеҙмәткәре була, рефераттар менән эмигранттар йыйылыштарында сығыш яһай һәм бик тиҙҙән билдәлелек ала. Троцкий үҙе хәтерләүенсә: «Лондонға мин бөтә мәғәнәләрҙә провинциал булып килеп төштөм. Сит илдә генә түгел, хатта Петербургта мин быға тиклем булғаным юҡ ине. Мәскәүҙә йәки Киевта мин бары тик төрмәлә генә йәшәнем»&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm Л. Троцкий. Ленин и старая Искра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |date=2013-10-17 }}&lt;/ref&gt;. А. В. Луначарский йәш Троцкий тураһында былай тип яҙа:

«Искра» редакцияһында «бабайҙар» (Г. В. Плеханов, п. Б. Аксельрод, В. И. Засулич) һәм «йәштәр» &quot; (В. И. Ленин, Ю. О. Мартов и А. Н. Потресов) араһындағы бөтмәҫ низағтарҙы бөтөрөү маҡсатында Ленин Троцкийҙы редколлегияның етенсе ағзаһы итеп саҡырырға мәжбүр итә; әммә редколлегия ағзалары риза булыуға ҡарамаҫтан, Плеханов ультиматив рәүештә Троцкийға ҡаршы сыға&lt;ref&gt;Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159&lt;/ref&gt;.

РСДРП-ның II съезында 1903 йылдың йәйендә Троцкий Ленинға бик ныҡ хеҙмәттәшлек итә, хата бының өсөн Д. Рязанов уға «Ленин суҡмары» тигән исем бирә. Әммә Ленин тәҡдим иткән яңы редколлегия составы (редколлегияға Плехано, Ленин һәм Мартов индерелә, Аксельрод һәм Засулич сығарыла) менән риза булмаған Троцкий үпкәләгән аҙсылыҡ яғына күсергә һәм Лениндың ойоштороу пландарына тәнҡит күҙелегенән ҡарарға мәжбүр була&lt;ref&gt;Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90&lt;/ref&gt;.

1903 йылда Парижда Троцкий Наталья Седоваға өйләнә&lt;ref&gt;[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=2012-01-28 }}&lt;/ref&gt; (был никах теркәлмәй, сөнки Троцкий А. Н. Соколовская менән бер ҡасан да айырылышмай).

1904 йылда большевиктар һәм меньшевиктар араһында етди сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә һәм Троцкий меньшевиктарҙан ситләшеп, А. Л. Парвус менән яҡынлаша (Парвус &quot;перманент революцияһы &quot; теорияһы менән мауыға)&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Тютюкин|автор имя=С.|автор2=Шелохаев|автор2 имя=В.|заглавие=Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции|инфо=Философия практики, революция и история|издание=Восток|тип=альманах|год=2004|месяц=12|номер=12 (24)|ссылка=http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm|архив=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm|архив дата=2010-03-24|ref=Тютюкин и Шелохаев}}&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Википедия:абруйлы сығанаҡтар|&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted;&quot; title=&quot;онлайн-издание «для высказывания своих мыслей, изысканий, гипотез, предположений, исследований прежде всего для для участников интернет-форума С. Г. Кара-Мурзы» — О проекте, т. е. ВП:САМИЗДАТ&quot;&gt;неавторитетный источник?&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Парвус менән берлектә партияның берләшеүе өсөн сығыш яһай, сөнки революция күп кенә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы юҡҡа сығара, тип өмөтләнә.

==== Испанияла ====
[[Файл:Троцкий_-_Наши_политические_задачи_(обложка,_1904).jpg|слева|мини|318x318пкс|«Беҙҙең сәйәси бурыстар» (1904)]]
1904 йылда Троцкийҙың «Беҙҙең сәйәси бурыстар» исемле брошюраһы донъя күрә — Владимир Лениндың «Бер аҙым алға, ике аҙым артҡа» хеҙмәтенә яуап &quot;{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[59]—[60]}}{{Sfn|Тютюкин|2002|с=74, 86}}. Китабында Троцкий РСДРП-лағы бүленеүҙәргә ҡаршы сыға һәм Ленинды әлеге бүленеүҙә ғәйепләй. Брошюрала Троцкий үҙенең «централизм» программаһы менән сыға, бынан тыш ул Ленин идеялары һәм француз якобинистары принциптары араһында бик күп дөйөм нәмәләрҙе күреп (шиклелек, түҙмәүсәнлек, власты яратыу һәм башҡалар), яңы террор тулҡынын башлауға һәләтле «ағыуланыуҙан» иҫкәртә{{Sfn|Knei-Paz|1978}}.

Ленин үҙе китапты асыу менән ҡаршы ала{{Sfn|Knei-Paz|1978}}{{Sfn|Saccarelli|2008}}{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[62]}}. Ҡайһы бер тикшереүселәр «ҡалаларҙың» феномены анализ [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]], троцкий үткәреп, партияның принцип нигеҙендә төҙөү сифатын тәнҡиткә өсөн ленин мираҫына теоретик һәм ул{{Sfn|Corney|2015}}{{Sfn|Knei-Paz|1978}}. Китап күп кенә донъя телдәрен тәржемә ителә һәм күп тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә {{Sfn|Sinclair|1989}}. 1990 йылда СССР-ҙа брошюраның франгменттарын үҙ эсенә алған «Урыҫ революцияһы тарихына» йыйынтығы нәшер ителә{{Sfn|Мамонов|1991|с=77}}.

=== 1905—1907 йылдарҙағы Революция ===
[[Файл:Совет_рабочих_депутатов_Петербурга_(1905).jpg|справа|мини|300x300пкс|Троцкий Петербург эшселәр депутаттары араһында (1905)]]
1905—1907 йылдарҙағы революцион ваҡиғалары башланған осорҙа Троцкий [[Швейцария]]ла эмиграцияла була. Социалистик эмигранттар араһынан ул беренселәрҙән булып Рәсәй империяһы территорияһына килеп етә һәм [[Санкт-Петербург]]та үҙенең «Ваҡытлы революцион хөкүмәте» буйынса лозунгын (перманент ревоюцияһы теорияһына бәйле) яҡлап сығыштар яһай башлай. Петербургтағы социал-демократик ойошмаһы юҡҡа сыҡҡандан һымаҡ революционер [[Финляндия|Финляндияға]] ҡасырға мәжбүр була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}.

Көҙгәһән, Октябрь манифестын иғлан иткәнгә тиклем, Троцкий Санкт-Петербургка әйләнеп ҡайта һәм яңыраҡ булдырылған һайлау органы — Петербург Эшсе депутаттар Советы — эшендә әүҙем ҡатнаша башлай; бынан тыш, ул журналистика менән шөғөлләнә һәм бер үк ваҡытта өс гәзиттә хеҙмәттәшлек итә: «Русская газета», «Начало» һәм Совет органы «Известия» гәзитендә. Троцкий мөхәррирләгән Финанс манифесты баҫтырылып сығарылғандан һуң Совет ағзалары Рәсәй империяһы властары тарафынан ҡулға алына һәм хөкөм ителә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. 1906 йылда Троцкий был бөтә гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, мәңгелеккә Себергә һөрөлә. Һөргөнгә китеп барған юлда ул ҡаса{{Sfn|Thatcher|2013}}. Биографтар 1905 йылғы ваҡиғалар тураһында Октябрь революцияһын ойоштороусыларҙың береһе булған Троцкий өсөн «хәл иткес осор», тип һанай{{Sfn|Thatcher|2013}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}.

=== Икенсе эмиграция ===

==== Вена «Правда»һы ====
[[Файл:Троцкий_читает_газету_„Правда“_в_Вене_(ок._1910).jpg|справа|мини|280x280пкс|Троцкий Венала «Правда» гәзитен уҡый.]]
1905 йылдан һуңғы бер нисә йыл дауамында Троцкий журналистик эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: ул «Правда: Рабочая газета» легаль булмаған социал-демократик гәзитен сығара башлай, гәзит &quot;киң эшсе даирәләренә&quot;тәғәйенләнә һәм башта Женевала, артабан — Львовта 1908 йылдың октябренән 1912 йылдың апреленә тиклем нәшер ителә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[120]}}{{Sfn|Corney|1985}}; сит ил бүлеген Адольф Иоффе алып бара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[121]}}{{Sfn|Corney|1985}}. Башта гәзит «Спилки» органы була (Украин социал-демократик союзы органы){{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[121]}}{{Sfn|Corney|1985}}, 1910 йылда ҡыҫҡа ваҡытҡа ысынында РСДРП Үҙәк Комитетының органы булып китә (уның редколлегияһы составына Үҙәк Комитеты ағзаһы [[Лев Каменев]] индерелә); рәсми рәүештә әлеге статус бирелмәй{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[122]—[124]}}{{Sfn|Thatcher|2005}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Swain|2006}}. Баҫманы Үҙәк Комитеты һәм шулай уҡ халыҡ-ара социалитсик ойошмалар һәм шәхси кешеләр финанслай{{Sfn|Swain|2006}}{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[124]—[129]}}{{Sfn|Corney|1985}}.

«Правда» мәҡәләләре Рәсәй властарының эске һәм тышҡы сәйәсәтен сағылдыра, шулай уҡ РСДРП-лағы фракция көрәше менән бәйле партия мәсьәләләрен сағылдыра{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[125]—[126]}}{{Sfn|Swain|2006}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Thatcher|2005}}. Дөйөм алғанда, ХХ быуат башында әлеге гәзит күп кенә кешеләргә оҡшап ҡала{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[138], [249]—[250]}}. 1912 йылда Владимир Ленин башланғысы менән Санкт-Петербургта ошо уҡ исемле гәзит сыға башлағас (шул уҡ исемде ҡулланыу ҙур бәхәстәр тыуҙыра), иҫке баҫма «Вена „Правдаһы“» исемен йөрөтә башлай{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[139]—[140]}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Knei-Paz|1978}}. . Совет &quot;Бөтә Союз коммунистар партияһы (большевиктар). Ҡыҫҡа курс&quot;ында (1938) Вена «Правда»һы «Троцкизмға ҡаршы большевиктарҙың көрәше» бүлегендә телгә алына{{Sfn|Краткий курс|1938|с=131—132}}.

==== Август блогы ====
[[Файл:Листок_Голоса_Социал-Демократа_(№2,_июль_1911).jpg|слева|мини|343x343пкс| РСДРП-ның бүлгеләнеүенә ҡаршы Бунд белдереүе менән «Голос Социал-Демократ тауышы». (1911 июль)]]
Троцкийҙың икенсе эмиграция осоро Август блогын булдырыу менән бәйле — РСДРП-лағы төркөмдәрҙе һәм ағымдарҙы берләштереү. 1912 йылдың 12 (25) авгусынан 20 (2 сентябре) авгусында үткән Вена конференцияһында Троцкий дошманлашҡан фракцияларҙы һәм йүнәлештәрҙе (тәүге сиратта, большевиктарҙы һәм меньшевиктарҙы), формаль рәүештә берҙән-бер РСДРП-ға берләштерергә маташа{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[128]—[130]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=7}}.Конференция в австро-венгерской столице проходила после [[:ru:VI (Пражская) Всероссийская конференция РСДРП|VI (Пражской) конференции РСДРП]], созванной [[:ru:Ленин, Владимир Ильич|В. Лениным]] и названной её организаторами «общероссийской»; с подобной оценкой не были согласны участники Августовского блока, считавшие мероприятие в [[:ru:Прага|Праге]] сугубо [[:ru:Фракция (политика)|фракционным]], «большевистским»{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[130]—[132]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=7, 22—23}}.

Троцкийҙың блогына П. Аксельрод, Г. Алексинский, Ю. Мартов, А. Мартынов, М. Урицкий, Ю. Ларин, бер нисә меньшевик һәм большевик вәкилдәре һәм социал-демократтар инә. Троцкий әҙерләгән дөйөм сәйәси резолюцияла социал-демократия бурыстарының берҙәмлеге һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм легаль парламент эшмәкәрлеге йәшерен революцион көрәше практикаһына тап килергә тейешлеге билдәләнә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[132]—[133]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=23—29}}{{Sfn|Тютюкин|2002|c=265}}.

Әммә блогка ингән төркөмдәрҙең сәйәси яҡтан тарҡау булыуы асыҡлана һәм тиҙҙән, Латыш крайының социал-демократияһы съезы 1914 йылда блокты ташлап сығырға талап иткәндән һәм Троцкий үҙе блоктан сыҡҡандан һуң, берләшмә тарҡала{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[133]—[134]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=32—33}}. Блоктың тарҡалыуы РСДРП-ла яйлап большевистик фракцияһының йоғонтоһо көсәйеүен күрһәтә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[133]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=5, 34—36}}. Вена конференцияһы һәм унда ойошторолған сәйәси союз Троцкий исеме менән бәйле булыуы сәбәпле совет ваҡытында өйрәнелмәй{{Sfn|БСЭ|1949|c=65—66}}{{Sfn|СИЭ|1961}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=5}}.

==== Балҡан һуғыштары ====
[[Файл:Rakovskytrotskygherea.jpg|справа|мини|300x300пкс|Л. Троцкий (уртала) Раковский. Х. (һулдан) һәм К. Доброджану-Геря менән Бухарест ҡалаһында (1913)]]
1912—1913 йылдарҙа Троцкий Балкан һуғыштары тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа, ул үҙе «Киевская мысль» гәзите корреспонденты булараҡ хәрби ғәмәлдәр зонаһында була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[143]—[147]}}{{Sfn|Schwarz|1996}}{{Sfn|Todorova|2013}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=212}}. Троцкий Венанан беренсе осоро Балкан һуғышы дауамында уның төп «резиденцияһына» әйләнгән Софияға килә; үҙенең тәьҫораттары менән юлда уҡ бүлешә башлай{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[148]—[149]}}{{Sfn|Wörsdörfer|1991}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=213}}. Ул осорҙа Троцкий, (''Антид Ото псевдонимы аҫтында яҙа)'', поддерживал лозунг «Балкандар — балкан халыҡтарына!» лозунгыһын хуплай АҠШ һәм Швейцария өлгөһөндә ярымутрауҙа берҙәм федератив дәүләт төҙөү яҡлы була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[149]—[152], [259]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=213—214}}{{Sfn|Червенков, Шкундин|2003|с=38, 140—144}}{{Sfn|Karakasidou|2002}}{{Sfn|Schwarz|1996}}{{Sfn|Brahm|2001}}. Ул шулай уҡ циклын яҙа «душераздерающий»{{Sfn|Todorova|2013}} мәҡәләләре, ябай һәм шул михнәттәргә һуғышында ҡатнашыусыларға арналған «хәрби йыртҡыслыҡ», ул уның ике яҡтан һалдат һәм офицер конфликтын һүрәтләүсе{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[152]—[154]}}{{Sfn|Brahm|2001}}. Бухарест солох килешеүенә ҡул ҡуйылған көндө Румыния баш ҡалаһында була һәм Балкандар тарихы, уларҙың ағымдағы социаль-сәйәси хәле һәм төбәктең киләсәге буйынса ҙур күләмдәге мәҡәләләр яҙа{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[157]—[160]}}{{Sfn|Brahm|2001}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=216—218}}.

1912—1913 йылдарҙа Троцкий Балкан һуғыштары тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа, ул үҙе «Киевская мысль» гәзите корреспонденты булараҡ хәрби ғәмәлдәр зонаһында була.

Троцкий 1923 йылда ошолай тип хәтерләй: «Венала бер нисә йыл дауамында булған ваҡытта мин фрейдистар менән бик яҡындан аралаштым, уларҙың хеҙмәттәрен уҡыным һәм хатта уларҙың ул ваҡыттағы ултырыштарында булдым»&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm Pseudology.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825090747/http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |date=2019-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Ә1924йылдың аҙағында ‒ 1925 йылдың башында академик И. П. Павловҡа яҙған хатында 8 йыл дауамында [[З. Фрейд]]та психоанализ менән шөғөлләндем, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=2016-11-10 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.&lt;/ref&gt;.

==== АҠШ ====
[[Файл:Trotsky_-_Autograph_letter_(Paris,_1915).jpg|слева|мини|256x256пкс|«Киевская мысль» гәзите хәбәрсеһе булараҡ Троцкийҙың хаты (Париж, 1915)]]
1914 йылдың 1 авгусында башланған [[Беренсе донъя һуғышы]] бөтә илдәр һәм сәйәси ағымдары социалистары алдында көтмәгәндә ҡатмарлы һорауҙар ҡуя: хәрби ғәмәлдәрҙең башланыуы сәбәптәре тураһында, һуғышҡа, хөкүмәткә ҡараш, һуғыштан сығыу юлдары буйынса һәм башҡалар. Был һорауҙар Ул ваҡытта [[Австро-Венгрия]]ла йәшәгән Троцкий алдында ла ҡалҡып сыға: шул уҡ ваҡытта тиҫтәләгән йылдар социалистик хәрәкәтенең берләшеүе өсөн сығыш яһаусы булараҡ «айырыуса ауыр хәлгә» эләгә — социалистар араһында барлыҡҡа килгән «тәрән тарҡаулыҡ» уның сәйәси пландарын юҡҡа сығара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[161]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=221—223}}. Һуғыштың беренсе аҙаналарҙа Троцкийҙы һуғыш сәбәптәренә ҡарағанда күберәк социалистарҙың һуғышҡа ҡарашы борсой{{Sfn|Thatcher|2000}}.

1914 йылда, хәрби ғәмәлдәр башланыуы менән, Троцкий ғаиләһе менән Венанан Цюрих ҡалаһына ҡаса{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[161]—[162]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=223—225}} унда ул «Һуғыш һәм Интернационал» брошюраһын яҙа, әлеге хеҙмәтендә ул Көнбайыш европа социал-демократтарын үҙҙәренең хөкүмәттәрен һуғышта яҡлап сығыуы өсөн тәнҡитләй һәм &quot;Европра Ҡушма Штаттары&quot;н ойоштороу лозунгыһын билдәләй{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[163]—[164], [262]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=225—226}}. {{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=236—238}} гәзит сығара башлай һәм «беҙҙең һүҙебеҙ»{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[171]—[175]}}; артабан уның менән һуғышты туҡтатыу {{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[164]—[165]}}өсөн бер нисә тапҡыр социалистик революция үҙ мәҡәлә башында әйтеп. 1915 йылдың сентябрендә Троцкий менән бергә [[Ленин Владимир Ильич|ленин в.]] и . Ю. Мартов, ҡатнашыусыларҙың халыҡ-ара конференция Циммервальдский{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[165]—[167]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=235—237}}. Антивоенный позицияһын биләгән, властар алдында булған француз троцкийҙың «нежелательный бик элемент» остаҙ булыр һәм литванан [[Испания]]{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[175]}}.

Донъя һуғышы осоронда Август блогы менән араларҙы өҙөп, Троцкий большевиктар партияһына алып килгән юлда «тәүге һәм ҡыйыу аҙымын» эшләй{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=225, 229}}. Бынан тыш, революционер 1914 йылда уҡ, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, яңы һуғыштың хәрби ғәмәлдәре оҙайлы һәм ҡанлы булыуын күҙаллай. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң хәрби корреспонденты ролендә алған тәжрибәһе совет хәрби наркомы вазифаһын биләүгә булышлыҡ итә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[173]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=238—239}}.

[[Файл:The_offices_of_Novy_Mir.png|слева|мини|200x200пкс|«Новый мир» гәзите офисы. (1916—1917): 77 St Place Marks{{Sfn|Spence|2008|с=37}}]]
1917 йылда — Испаниянан ҡыуылғандан һуң — Троцкий ғаиләһе менән Нью-Йоркта ун аҙна үткәрә. Уның килеүе урындағы матбуғатта киң яҡтыртыла. Ул бында эмигрант гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә һәм Американың һуғышта ҡатнашыуына ҡаршы сыға. Ул Рәсәй империяһында ревоюцияны тиҙ арала күҙалламай, шуға күрә АҠШ-та оҙаҡҡа ҡалырға ниәтләй. Был илдең статистика мәғлүмәттәрен өйрәнеү уны Американың һуғыштан һуңғы осорҙа хәл иткес роле тураһындағы уйға килтерә. Шулай уҡ ул әүҙем сәйәси эшмәкәрлек алып бара: уның митингыларҙағы һәм «сәйәси банкеттарҙағы» сығыштары бик уңышлы үтә, ул социалистик партия ағзаларынан фекерҙәштәр төркөмөн үҙ янында туплай һәм &quot;Синфи көрәш&quot; исемле гәзитте булдырыуҙа ҡатнаша. Троцкий Рәсәйҙә Февраль революцияһынан һуң сәйәси эмигранттарға амнистия иғлан ителгәндән һуң АҠШ-ты ташлап сыға{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[175]—[177]}}{{Sfn|Ackerman|2016}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=251—253}}{{Sfn|Service|2009}}.
[[Файл:Novy-mir-02-cropped.png|справа|мини|200x200пкс|«Оратор» Троцкий ҡатнашлығындағы митинг тураһында иғлан (февраль 1917)]]

=== Рәсәйгә ҡайтыу ===
1917 йылдың 25 мартында Троцкий Рәсәй генераль консуллығына бара һәм урыҫ батшаһы портретын диуарҙа күрмәү сәбәпле ҙур «ҡәнәғәтлек» кисерә. Шул уө көндө Рәсәйгә ҡайтыу өсөн кәрәкле документтарҙы ала. Американ властары ҡайтыусыларға визаларҙы бик тиҙ бирәләр. Дөйөм болғанышта бөйөк Британия консуллығы ла транзит документтарын тапшыра, әммә һуңғараҡ әлеге ҡарар кире алына. АҠШ дәүләт департаменты ла күҙәтеү хеҙмәттәрен ҡайтыу юлына сыҡҡан эмигранттарға ентеклеберәк иғтибар итеүҙе талап итә башлай

27 мартта уҡ Троцкий ғаиләһе һәм АҠШ-та яҡын бәйләнештәр булдырған тағы бер нисә эмигрант менән «Христианиафиорд» пароходы бортына күтәрелә («Христианиа-Фиорд»{{Sfn|Волкогонов|1998}}) ({{Lang-no|Kristianiafjord}}),{{Sfn|Service|2009}}){{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[180]}}&lt;ref name=&quot;кантор&quot;&gt;{{Публикация|статья}}&lt;/ref&gt;. Юлға сығыр алдынан Лев Тройкий АҠШ халҡын ойошорға һәм «ҡәһәр һуҡҡан, серек капиталистик хөкүмәтен ҡолатырға» саҡыра{{Sfn|Service|2009|с=158—159}}.

==== Галифакста ҡулға алыу ====
[[Файл:Christmas_celebration_at_Internment_Camp_in_Canada,_W.W.I_-_1916.jpg|справа|мини|250x250пкс|Хәрби әсирҙәр өсөн Амхерст лагеры (декабрь 1916){{Sfn|Tennyson|2015|с=}}]]
Тыуған иленә ҡайтҡан саҡта Троцкий Британия властары тарафынан Канада ҡалаһы Галифакста тотҡарлана: революционер Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу маҡсатында «немец аҡсаһын» алыуҙа ғәйепләнә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[181]—[182]}}{{Sfn|Ackerman|2016}}{{Sfn|Jones: Documents|1979}}. Көсләүле ҡулға алыу Рәсәй матбуғатында ла, халыҡ-ара аренала ла яҡтыртыла{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[182]}}; британ офицеры, лейтенант М. Джонс (англ. ''Lt. M. Jones''), 1919 йылдың апрелендә Ҡыҙыл Армияһының буласаҡ башлығын ҡулға алыу ваҡиғаларының тасуирламаһын ҡалдырған:

[Троцкий] ҡаршылаша ине һәм… беҙ үҙ-ара ныҡ ҡына айҡашып алдыҡ: башта каютала, ә һуңынан палубала ла. Ике матрос уны тотоп алғайнылар — ул каюта иҙәненә йығылды ла урыҫса йән тәслим аҡыра башланы. Уның сәстәре бик оҙон ине, ул матростарҙың береһенең ҡулынан тешләргә маташҡанын күреп, мин уны сәстәренән тотоп алдым һәм тап шул мәлдә, нығыраҡ тарттым шикелле, тип уйлап өлгөрҙөм, әммә хәҙер мин уларҙы бөтөнләй йолҡоп сығармағанмын, тип үкенәм…{{sfn|Jones: Documents|1979|p=318}}.

Лагерҙа Троцкий Германия әсирҙәре араһында агитация эшен алып бара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012}}{{Sfn|Ackerman|2016|p=252}}{{Sfn|Broué|1988|p=169}}. 

Тотҡарлау һәм артабанғы азат ителеү Троцкийҙы большевиктар менән яҡынайта, ә Петроградҡа һәм Мәскәүгә ҡайтҡан башҡа социалистар артабан Британияға килмәҫкә тырышалар{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012}}{{Sfn|Service|2009|p=162}}.

==== Петроградта килеү ====
[[Файл:Leo_Trotzki_1917.jpg|слева|мини|290x290пкс|Лев Троцкий 1917 йылда]]
1917 йылдың 4 майында Троцкий Петроградҡа килеп етә. Ул ваҡыттағы Финляндия сигендә уны «берләшкән интеранционалистарҙың» һәм большевиктарҙың Үҙәк Комитетының делегацияһы ҡаршы ала. Финляндия вокзалынан Петросовет ултырышына юллана, унда уға 1905 йылда Петросовет рәйесе булыуын иҫәпкә алып, кәңәшмә тауышы менән урын бирәләр.

Бик тиҙ арала Ваҡытлы хөкүмәткә тәнҡит күҙлегенән ҡараған «район-араларҙың» («межрайонцы») формаль рәүештәге лидеры булып китә. Июль ихтилалынан һуң Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ҡулға алына һәм шпионажда ғәйепләнә; уны Германия аша үтеүҙә ғәйепләйҙәр (әммә Млечиндың раҫлауынса, Троцкийҙың фамилияһы1917 йылда шпионажда ғәйепләнгән большевиктар исемлегендә булмай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&amp;cat=3&amp;id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126032838/http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;.

Петроград гарнизоны һалдаттарының большевиктар яғына күсеүендә Троцкийҙың роле бик ҙур. 1917 йылдың майынан уҡ Троцкий Кронштадт матростарына айырым иғтибар бүлә. Июль ваҡиғаларында Троцкий шәхсән үҙе эсерҙарҙың лидеры, Ваҡытлы хөкүмәттең игенселек министры В. М. Черновты, уның сәйәси дошман булыуына ҡармаҫтан, халыҡ төркөмөнән йолоп ала.

РСДРП (б)-ның VI съезында Үҙәк Комитетына һайлана (үҙе был ваҡытта төрмәлә була).  Сентябрҙә Корнилов сығышы баҫтырылғандан һуң Троцкий азат ителә.

=== Петросовет рәйесе вазифаһындағы эшмәкәрлеге (сентябрь-декабрь 1917) ===
1917 йылдың сентябрь-октябрендә, «Советтарҙы большевиклаштырыу» барышында, большевиктар Петросоветта яҡынса 90 % урын алалар. 1917 йылдың 22 (9) сентябрендә Троцкий Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары советы рәйесе итеп һайлана. 1917 йылда Троцкий шулай уҡ Предпарламентҡа һайлана, Советтарҙың II съезында һәм [[Ойоштороу йыйылышы]]нда делегат булараҡ ҡатнаша.

Ленин Финляндияла йәшенгән саҡта Троцкий большевиктар лидеры ролен үтәй{{Sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»|с=160|name=}}. Предпарламентта Троцкий большевистар фракцияһын етәкләй. Троцкий Предпарламентҡа ҡаршы позицияла тора һәм большевиктар әлеге органды иңҡар итергә тейеш тип һанай. Лениндан хат алғандан һуң 7 (20) октябрҙә Предпарламент ултырышында большевиктар фракцияһы Предпарламентты ташлап сыға, тип иғлан итә.

==== ВРК эшмәкәрлеге. Октябрь революцияһы ====
1917 йылдың 12 октябрендә Троцкий Петросовет рәйесе булараҡ Петроград хәрби-революцион комитетын (ВРК) ойоштора, комитет башлыса большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан тора. ВРК ҡораллы ихтилалды әҙерләүсе орган булып тора. Күҙ буяу өсөн ВРК формаль рәүештә Петросоветҡа буйһона, уның рәйесе итеп һул эсер Лазимир П. Е. тәғәйенләнә. ВРК-ны булдырыуҙың сәбәптәре араһында немецтарҙың Петроградҡа һөжүм итеү ихтималлығы йәки Корнилов сығышының ҡабатланыуы булып тора.
[[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|мини|279x279пкс|Л. Д. Троцкийға шарж, 1923]]
ВРК Петроград гарнизоны частарын үҙ яғына йәлеп итеү буйынса эш башлай һәм 16 октябрҙә Петросовет рәйесе Троцкий ҡыҙылгвардеецтарға 5 мең мылтыҡ бирергә бойора.

Финляндиянан Ленин ихтилалды кисекмәҫтән башларға талап итә. Троцкий Советтарҙың Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттары съезына тиклем кисектереп торорға тәҡдим итә һәм Үҙәк Комитеттың күпселеген үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшә.

21 - 23 октябре осоронда большевиктар икеләнгән һалдаттар араһында бер нисә митинг үткәрә. 24 октябрҙә ВРК үҙ-ара килешелмәгән Петроград хәрби округы бойороҡтары ғәмәлдән сығарыла, тип иғлан итә. Троцкийҙың ораторлыҡ оҫталығы әлеге этапта большевиктарға икеләнгән частарҙы үҙ яғына күсереүгә булышлыҡ итә. Ошондай сығыштарҙың шаһиты, меньшевик Суханов Н. Н. үҙенең «Революция тураһындағы яҙмалар» эшендә билдәләп үтә:
{{Цитата башы}}
«Совет власы окоп тормошон бөтөрәсәк. Ул ер бирер һәм эске ҡыйралышты бөтөрөр. Совет власы илдә ни бар — барыһын да ярлы-ябағаға һәм окопсыларға бирер. Һиндә, буржуй, ике толоп — береһен һалдатҡа бир. Һинең йылы итектәрең бармы? Өйҙә ултырып тор. Итектәрең эшсегә кәрәк.…»

Зал экстазда тиерлек. Хәҙер бер ниндәй алдан һөйләшеүһеҙ ниндәйҙер революцион гимнын йырлай башлар һымаҡ… Резолюция тәҡдим ителә: эшсе-крәҫтиән эше өсөн һуңғы ҡан тамсыһына тиклем торорға… Кем за? Меңләгән халыҡ төркөмө, бер кешеләй, ҡулдарын үргә сөйә.
{{Цитата аҙағы}}

23 октябрҙә Троцкий шәхсән үҙе Петропавловск ҡәлғәһе гарнизонын үҙ яғына ауҙара. Әлеге гарнизон буйынса большевиктар бик икеләнә, ә Антонов-Овсеенко, гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалыу осрағында, хатта ҡәлғәне штурмлау планын әҙерләп ҡуя.

Ысынында, Троцкий Октябрь революцияһының төп етәкселәренең береһе була. Уның роле итальян коммунисты Курцио Малапарте тарафынан «Дәүләт түңкәрелеше техникаһы» памфлетында (1931) ентекле рәүештә тасуирлана. Бер йыл үткәс, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. Сталин]] яҙа:
{{Цитата башы}}
«Ихтилалды практик яҡтан ойоштороу буйынса бөтә эш Петроград Советы рәйесе иптәш Троцкийҙың туранан-тура етәкселеге аҫтында үтте. Гарнизондың Советтар яғына бик тиҙ күсеүе һәм Хәрби-революцион комитеты эшенең оҫта ҡуйылышы буйынса партия иң тәүге сиратта һәм башлыса иптәш Троцкийға бурыслы, тип икеләнмәйенсә әйтеп була. Антонов[-Овсеенко]һәм Подвойский иптәштәр иптәш Троцкийҙың иң төп ярҙамсылары булды»&lt;ref&gt;Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}

Бер нисә йылдан, ВКП(б) эсендә власть өсөн көрәш башланғас, Сталин бөтөнләй башҡа төрлө һүҙ йөрөтә:

…Октябрь осоронда Троцкий яҡшы һуғышҡанын иңҡар итеп булмай. Әйе, был дөрөҫ, Троцкий ысынлап та Октябрҙә яҡшы һуғышты. Әммә Октябрь осоронда Троцкий ғына яҡшы һуғышманы, ул ваҡытта большевиктар менән яурынға-яурын торған һул эсерҙар кеүек кешеләр ҙә хатта арыу ғына һуғышты. Ғөмүмән, дошман изоляциянған, ә ихтилал көс йыйған саҡта, еңеү менән тамамланасаҡ ихтилал осоронда яҡшы һуғышыу ҡыйын түгел, тип әйткем килә. Бындай мәлдәрҙә хатта артта ҡалыусылар ҙа герой булып китәләр[157].

25-26 октябрҙә большевиктарҙың төп ораторы булараҡ Советтарҙың II съезында Троцкий сығыш яһап, ҡораллы ихтилалға ҡаршы протест белдерә һәм съезды ташлап сыҡҡан меньшевиктар һәм эсерҙар менән ныҡышмалы рәүештә алыша.

1917 йылдың октябрендә (ноябрендә) генерал П. Н. Красновтың ғәскәрҙәре Петроградҡа ябырылғанда Троцкий ҡала оборонаһын ойоштора. 29 октябрҙә шәхсән үҙе Путилов заводында артиллерия орудиеларының һәм бронепоездың әҙерлеген тикшерә. 30 октябрҙә шәхсән үҙе революцион көстәр һәм генерал Краснов казактары араһындағы хәл иткес алыш урынына, Пулков бейеклктәренә, килә.

Ваҡиғалар шаһиты Джон Рид иҫләүенсә, Троцкий Пулков бейеклектәренә 29 октябрҙә (11 ноябрҙә) Петросовет ултырышынан китә:

{{Цитата башы}}
Петроград Совет бар көсөнә эшләй, зал ҡораллы кешеләр менән тулған. Троцкий һөйләп бирә: &quot;Казактар Ҡыҙыл Ауылдан сигенәләр (шатлыҡлы аплодисменттар). Әммә алыш әле башланып ҡына тора. Пулковола бик ҡаты бәрелештәр бара. …«Олег», «Аврора» һәм «Республика» крейсерҙары Невала якоргә торҙолар һәм орудиеларын ҡала тирәһенә йүнәлттеләр…&quot;

«Нишләп һеҙ ҡыҙылгвардеецтар һуғышҡан ерҙә түгел?» — кемдер әсе итеп ҡысҡырҙы.

«Мин хәҙер үк китергә торам!» — тине трибунанан төшөп барған Троцкий. Уның йөҙө ғәҙәттәгенән ағыраҡ ине. Тоғро дуҫтары тирәләй Троцкий бүлмәнән ситке ишектән сыҡты һәм автомобилгә ашыҡты.{{Цитата аҙағы}}

==== ВРК 1917 йылдың ноябрь-декабрендә ====
1917 йылғы ихтилалдан һуң Петроветҡа буйһонған ВРК, яңы дәүләт машинаһы булдырылғанға тиклем, Петроградта берҙән-бер реаль көс булып тора. ВРК ҡарамағында ҡыҙылгвардеецтар, революцион һалдаттар һәм Балтика матростары көстәре ҡала. 1917 йылдың 21 ноябрендә ВРК янында «контрреволюция менән көрәш буйынса комиссия» ойошторола, ВРК үҙ белдеге менән бер нисә гәзитте яба («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» һәм башҡалар), ҡаланы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе ойоштора. 7 ноябрҙә үк Троцкий ВРК исеменән &quot;Известия&quot;ларҙа «Бөтә граждандар иғтибарына» мөрәжәғәнамәһен баҫтырып сығара:
{{Цитата башы}}
«Байҙар синыфтары яңы Совет хөкүмәтенә, эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр хөкүмәтенә ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙы яҡлаусылар дәүләт һәм ҡала хеҙмәткәрҙәренең эшен туҡтаталар, банктарҙа хеҙмәтте туҡтатырға өндәйҙәр, тимер юлдары һәм почта-телеграф элемтәләрен өҙөргә маташалар һәм башҡалар. Беҙ уларҙы иҫкәртәбеҙ — улар ут менән уйнайҙар….беҙ байҙар синыфтарын һәм уларҙың фекерҙәштәрен иҫкәртәбеҙ: әгәр улар саботаждарын туҡтатмаһа һәм аҙыҡ-түлек меннә тәьмин итеүҙе туҡтатыуғка еткерһәләр — иң беренселәр булып улар үҙҙәре килеп сыҡҡан хәлде ауырлығын тоясаҡтар. Байҙар синыфтары һәм уларҙың әшнәләре аҙыҡ-түлек менән итеүҙән мәхрүм ителәмсәктәр. Уларҙағы бөтә булған запастар тартып алынасаҡ. Төп ғәйепләнеүселәрҙең мөлкәте конфискацияланасаҡ».{{Цитата аҙағы}}

2 декабрҙә Троцкий етәкселегендәге Петросовет «Эскелек һәм погромдар тураһында» резолюция ҡабул итә һәм Благонравов етәкселеге аҫтында эскелек һәм погромдар менән көрәшеү өсөн ғәҙәттән тыш комиссия ойоштора, комиссия ҡарамағына хәрби көстәр бирелә. Комиссар Благонравовҡа «шарап складтарын юҡҡа сығарыу, Петроградты хулиган бандаларынан таҙартыу, үҙҙәрен эскелектә һәм погромдарҙа яманатҡа ҡалдырған һәр кемде ҡоралһыҙландырыу һәм ҡулға алыу» бурысы йөкмәтелә.

==== 1917 йылдың ноябре-декабрендәге Программалы белдереүҙәр ====
Большевиктарҙың власҡа килеүенән һуң кисекмәҫтән тиерлек Ленин һәм Троцкий үҙҙәренең сәйәси дошмандары менән ниндәй булһа ла ысулдар менән көрәшеүгә тулыһынса әҙер булыуҙары тураһында бер нисә ҡаты белдереү яһайҙар. Атап әткәндә, 1917 йылдың 1 (14) ноябрендә үк Ленин РСДРП-ның Петроград комитеты ултырышында «…хатта уларҙың ҡыҫҡа ваҡыттағы ҡулға алыуҙары бик яҡшы һөҙөмтәләр бирә ине… Парижгильотинала язалайҙар, ә беҙ аҙыҡ-түлек карточкаларҙан ғына мәхрүм итәсәкбеҙ» тип белдерә. Әммә шул уҡ ултырыш барышында Троцкий карточкалаҙан мәхрүм итеү менән эш сикләнмәҫ, тип аңлата:
{{Цитата башы}}
Штыктар өҫтөндә ултырырға ярамай, тиҙәр. Әммә штыкһыҙ ҙа булмай. Беҙгә бында ултырыр өсөн, штык тегендә кәрәк…Бөтә ошо теге йәки был яҡҡа тора алмаған мещан ҡәбәхәттәре беҙҙең власть беҙҙең менән көслө буласағын беләсәк…Ваҡ буржуаз массаһы үҙе буйһонорлоҡ көс эҙләй. Кем быны аңламай — донъяла, унан да былайыраҡ — дәүләт аппаратында берә нәмә лә аңламай&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |date=2013-05-16 }}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

1917 йылдың 30 октябрендә(12 ноябре) «Известия» гәзитендә Троцкий кадеттар партияһын тыйыу файҙаһына белдерә: Француз революцияһы ваҡытында кадеттарға ҡарағанда намыҫлыраҡ кешеләрҙе якобинецтархалыҡҡа ҡаршы торғандары өсөн гильотина язаһына тарттыралар. Беҙ бер кемде язаламаныҡ һәм быны эшләргә йыйынмайбыҙ, әммә халыҡ ярһыуын туҡтатып булмаған мәлдәр була:
{{Цитата башы}}
Һеҙ, бер ай үтеүгә террор, бөйөк француз революционерҙары өлгөһөндә. бик көслө формаларын аласағын белергә тейешһегеҙ.Беҙҙең дошмандарҙы төрмә генә түгел, гильотина көтәсәк&lt;ref name=&quot;lancovterroristy&quot;&gt;Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2004. — 187 с.&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

«Терроризм һәм коммунизм» хеҙмәтендә Троцкий «Ҡыҙыл террор» төшөнсәһенә «һәләк булырға теләмәгән һәм һәләк булыуға дусар ителгән синыфҡа ҡаршы ҡулланылған» орудие тигән билдәләмә бирә&quot;&lt;ref name=&quot;terrorizmikommunizm&quot;&gt;Троцкий Л. «Терроризм и коммунизм» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»&lt;/ref&gt;.

=== Сит ил эштәре наркомы вазифаһындағы эшмәкәрлеге (1917—1918) ===
Бөтә Рәсәй Советтарҙың II эшсе һәм һалдат депутаттары съезы Троцкийҙы большевистик хөкүмәтенең беренсе составында сит ил эштәре наркомы итеп тәғәйенләй. Большевик Милютин В. П. һәм Троцкий үҙе «нарком» термины (Халыҡ комиссары) авторы — Троцкий, тип раҫлайҙар

Декабргә тиклем Троцкий сит ил эштәре наркомы функцияларын Петросовет рәйесе функциялары менән бер үк ваҡытта алып бара; үҙе хәтерләүенсә «Наркоминделда бер тапҡыр ҙа булманым. Сөнки Смольныйҙа ултырҙым». 1917 йылдың 5 декабрендә Петроград ВРК үҙ-үҙен тарҡатыуы тураһында иғлан итә һәм бөтөрөү комиссияһын булдыра. 13 декабрҙә Троцкий Петросовет рәйесе вәкәләттәрен [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевҡа]] тапшыра.

Сит ил эштәре наркомы вазифаһын биләгәндән һуң бик тиҙ арала Троцкий элекке сит ил министрлығы хеҙмәткәрҙәре яғынан уға ҡаршы бойкот ойошторола. Үҙ ярҙамсыһы, Кронштадт матросы Н. Г. Маркинға таянып, Троцкий яйлап ҡаршылыҡты еңә һәм батша хөкүмәтенең йәшерен килешеүҙәрен нәшер итә башлай. «Иҫке режимдың» йәшерен килешеүҙәре Беренсе донъя һуғышының «талау» һәм «баҫып алыу» яҡтары большевистик агитацияһында киң ҡулланыла.

Шулай уҡ яңы власть тиҙҙән халыҡ-ара дипломатик изоляцияһына осрай, Петроградтағы сит ил илселәре менән Троцкийҙың һөйләшеүҙәре бер ниндәй һөҙөмтәләр бирмәй. Антанта державалары һәм һуңынан шулай уҡ башҡа нейтраль дәүләттәр яңы властың законлығын таныуҙан баш тарта һәм уның менән дипломатик бәйләнештәрҙе өҙә.

Троцкийҙың «ике-ара» «солохһыҙ, һуғышһыҙ: килешеүҙәргә ҡул ҡуймайбыҙ, һуғышты тамамлайбыҙ, ә армияны тарҡатабыҙ» платформаһы Үҙәк Комитетта хуплау таба, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Германия 1918 йылдың 18 февралендә Австро-Венгрия менән берлектә һөжүмгә күсә. Элекке Рәсәй император армияһы был ваҡытҡа бөтөнләй ғәмәлдән сыға һәм немецтарға ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Үҙ сәйәсәтенең уңышһыҙ икәнен танып, Троцкий 22 февралдә сит ил эштәре накомы вазифаһынан отставкаға китә.

[[Файл:2nd_Congress_of_Soviets_of_the_Nothern_region_presidium.jpg|мини|300x300пкс|М. С. Урицкий, Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов, Г. Е. Зиновьев һәм М. М. Лашевич 1918 йылда]]

Герман һөжүме алдынан Ленин Үҙәк Комитетынан герман шарттарын ҡабул итеүҙә талап итә һәм кире осраҡта үҙенең отставкаһы менән ҡурҡыта. Шулай уҡ һул коммунистар баҫымы аҫтында Ленин яңы «ике-ара» платформаһын тәҡдим итә — Брест солохон. Лениндың оставкаһы ҡурҡынысы йоғонтоһонда алдан герман шарттарында солохка ҡул ҡуйыуға ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан, Троцкий үҙенең ҡарашын алмаштыра һәм Ленинды яҡлап сыға. РСДРП(б) Үҙәк Комитетының тарихи тауыш биреүендә 1918 йылдың 23 февралендә (10 март) Троцкий үҙенең дүрт арҡалаштары менән тауыш биреүҙән баш тарта һәм ошоноң менән Ленинға тауыш күпселеген тәьмин итә.

=== Хәрби-революцион Советы рәйесе вазифаһында (1918—1919) ===
[[Файл:Leo_Trotsky_1918_Spb.jpg|справа|мини|350x350пкс|Троцкий 1918 йылда]]
Сит ил эштәре наркомы вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң Троцкий яңы тәғәйенлеш ала. 14 мартта хәрби эштәр буйынса вазифа ҡабул итә, 28 мартта —Юғары хәрби советы рәйесе, апрелдә — диңгеҙ эштәре наркомы 6 сентябрҙә — РСФСР революцион хәрби советы рәйесе.

11918 йылдың февраленә элекке батша армияһы ысынында ғәмәлдән сығарыла һәм дәүләткә ҡаршы көстәртырышлығы һөҙөмтәһендә герман һөжүмен нисек булһа ла тотҡарлау һәләтен юғалта. 1918 йылдың башында уҡ РККА-ны ойоштороу башлана, әммә , Ричард Пайпс билдәләүенсә, 1918 йылдың йәйенә тиклем Ҡыҙыл Армия башлыса ҡағыҙҙа ғына ғәмәлдә була.

Массауи регуляр армияны ойоштороуға большевиктарҙы [[Чехословак корпусы|Чехословак корпусының фетнәһе]] мәжбүр итә. Чехословак легионерҙарының һаны бары тик яҡынса 40-50 мең кеше тәшкил итә, бер йыл элек кенә 15 миллионлыҡ армияһы булған Рәсәй өсөн был һан бик етди күренмәй, әммә ул осорҙа илдә чехословактар берҙән-бер тиерлек хәрби көс булып ҡалалар.
[[Файл:ИзгнаниеТроцкаго.jpg|слева|мини|300x300пкс|Аҡ гвардияһы плакаты «Троцкийҙы кубандән ҡыуыу». ]]
Ошондай шарттарҙа яңы тәғәйенлеште алып. Троцкий ысынында Ҡыҙыл армияның беренсе баш командующийы һәм уның төп ойоштороусыһы була.

1918 йылдың авгусында Троцкий ентекле рәүештә «Предреввоенсовет поезын» ойоштора, бында ул, Граждандар һуғышы фронттары буйлап бер туҡтауһыҙ йөрөп, башлыса 2,5 йыл дауамында йәшәй. Большевизмдың хәрби лидеры булараҡ Троцкий шикһеҙ пропагандистик һәләттәрен, шәхси батырылығын һәм ҡатылығын күрһәтә. 1918 йылдың 10 авгусында Свияжск станцияһына килеп , Троцкий шәхсән үҙе Ҡаҙан өсөн көрәшеүҙе етәкләй. Иң ҡаты ысулдар менән ул ҡыҙылармеецтар араһында тәртип булдыра, шул иҫәптән, 2-се Петроград полкының хәрби позицияларҙан ҡасҡан һәр унынсы һалдатты атып үлтереү аша.

Реввоенсовет рәйесе булараҡ Троцкий эҙмә-эҙлекле рәүештә Ҡыҙыл Армияла „военспецтарҙы“ ҡулланыуҙы алға һөрә, уларҙың контролдә тотоу өсөн сәйәси комиссарҙар системаһын һәм аманатлыҡ системаһын индерә. Дөйөм тигеҙлек һәи иреклек принциптарында төҙөлгән армия һуғышҡа һәләтһеҙ булыуында инанып, Троцкий уны яйлап үҙгәртеп ҡороу яҡлы була һәм, традицион принциптарға ярашлы, мобилизизация, бер кешенең идара итеүе, айырыу билдәләре, берҙәм кейем формаһы, хәрби сәләмләүҙәр һәм парадтарҙы индерә.

Троцкий күп тапҡыр шәхсән үҙе передовойға бара, 1918 йылдың авгусында уның поезына аҡ гвардеецтар һөжүм итә, шул уҡ айҙа Волга йылға флотилияһы миноносецында ул уның ғүмеренә хәүеф янай. Бер нисә тапҡыр Троцкий, үҙ ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, дезертирҙар алдында сығыш яһай. Шул уҡ ваҡытта өҙлөкһөҙ фронттар буйлап йөрөгән РВК рәйесе ҡайһы берҙәрҙең асыуын килтерә, үҙ-ара яңғырауыҡлы низағтар барлыҡҡа килә. Улар араһында иң мөһиме - 1918 йылда Царицын оборонаһы ваҡытында Сталин һәм Ворошилов менән конфликтҡа инеү. Ваҡиғалар шаһиты Либерман С. И. иҫләүенсә, ул ваҡытта Сталиндың ҡайһы бер ғәмәлдәре хәрби һәм партия тәртибен боҙоуға һәм Үҙәк Комитеты тарафынан тәнҡитл әнеүенә ҡарамаҫтан, коммунистар лидерҙарының күпселеге &quot;әпкәләй&quot; Троцкийҙы яратмайҙар һәм әлеге конфликтта Сталинды яҡлайҙар&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России &amp;#x3C;a href=»http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html&quot;&amp;#x3E;Ленина&amp;#x3C;/a&amp;#x3E;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811023656/http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |date=2018-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

==== Көнсығыш фронттағы конфликт. Командующийҙы алмаштырыу ====
1919 йылдың апрелендә Көнсығыш фронты командующийы [[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] [[Колчак Александр Васильевич|Колчактың]] көньяҡ флангыһында обходной манёвр үткәрә һәм уның һуҙылған сафына һөжүм итә, аҡтар Уралға табан сигенә башлай. Каменев, ғәскәрҙәренең яртыһы ғына ҡалыуына ҡарамаҫтан (икенсе яртыһын Көньяҡ фронтҡа ебәрәләр), Колчакты Себергә тиклем эҙәрлекләргә ниәтләнә. Әммә баш командәющий И. И. Вацетис, аҡтарҙың Себерҙә көслө резервтары булыуынан хәүефләнеп, Каменевтың планы менән ризалашмай һәм уға Уралда ҡалырға бойора. Троцкий поддержал Вацетисты стратегик яҡтан ғына түгел, сәйәси яҡтан яҡлап сыға. Ленин РККА-нан Венгрия совет республикаһы менән бәйләнештәр булдырыуын талап итә һәм Троцкий Көнсығыш фронтынан тиҙерәк бушатылырға ашыға. 1919 йылдың 5 майында Троцкий Колчакты эҙәрлекләүҙән баш тартмаған Каменевты командующий вазифаһынан бушата. Көнсығыш фронты комиссарҙары Лашевич, Смилга һәм Гусев вазифанан бушатылған командующийға теләктәшлек белдерә һәм Каменевты вазифаһында тергеҙеү буйынса Ленинға һәм Сталинға мөрәжәғәт итәләр. Комиссарҙар Троцкийҙың һәм Вацетистың ҡарарын кире ҡағыуға өлгөшәләр. 29 майҙа Каменев ҡабаттан Көнсығыш фронты командующийы итеп тергеҙелә һәм Урал аръяғында  Колчак армияһын ҡыйратыуҙы дауам итә{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=437}}.

1919 йылдың июль башында ВЧК-ның Махсус бүлеге Вацетисҡа яҡын кешеләр араһындағы заговорҙы фашлай. Шик аҫтына Вацетис үҙе лә эләгә. Троцкий вацетисты яҡларға тырышыуына ҡарамаҫтан, 1919 йылдың 4 июлендәге РКП(б) Үҙәк Комитетыпленумында Ленин Вацетисты главком вазифаһынан бушатыу тураһында ҡарар итә һәм уның урынына Көнсығыш фронты командующийы С. С. Каменевты ҡуя. Үҙәк Комитеты шулай уҡ Троцкийға яҡын булған Смирнов, Розенгольц һәм Раскольниковтарҙы Реввоенсоветтан сығара. Уларҙың урындарына Смилга һәм Гусев тәғәйенләнә. 1919 йылдың . 5 июлендә Троцкий протест йөҙөнән бөтә вазифаларынан (Реввоенсовет рәйесе, Хәрби-диңгеҙ наркомы һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы) отставкаға китә һәм Үҙәк Комитетына уны Реввоенсовет ағзаһы итеп ҡалдырыуҙы һорай. Ҡаты тәнҡиткә ҡарамаҫтан, ил өсөн ул Октябрь ихтилалының юлбашсыһы һәм Ҡыҙыл Армияһына нигеҙ һалыусыһы булып ҡала: уның оставкаһы армияны һәм партияны хафаға һалыр ине. Шуға күрә, лениндың тәҡдиме буйынса. Политбюро отставка менән ризалашмай һәм бер тауыштан Троцкийҙы вазифаларында ҡалдырыу буйынса резолюция ҡабул итә. Ышанысын белдереп, Ленин Троцкийға үҙенең ҡултамғаһы менән буш бойороҡ бланкын тапшыра: «Мин һеҙҙең ҡарарҙарҙы хуалайым, һәм бит башында һеҙ ниндәй булһа ла ҡарар яҙа алаһығыҙ, унда минең ҡултамғам әҙер булыр». Троцкий вазифаһында ҡалырға ризалаша&lt;ref&gt;см. [[Lettre de cachet]] — письмо-приказ о внесудебном аресте с королевской печатью: имя арестуемого отсутствовало и его мог вписать владелец письма.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006}}.

Әлеге ваҡиғаларҙан һуң Троцкийҙың яңы баш командующий С. С. Каменев менәнҠыҙыл Армияның контрудары буйынса фекер айырмалығы барлыҡҡа килә. Каменев Царицын һәм кубангә һөжүм итергә тәҡдим итә. Троцкий, социаль-сәйәси шарттарҙы иҫәпкә алып, Ирекле армияны казактарҙан айырыу маҡсатында Украинала һөжүм итеү дөрөҫөрәк булыр тип һанай. Бәхәс Политбюрола дауам итә, Политбюро баш командующийҙың дәлилдәре менән ризалаша һәм көнсығыш участкаһында төп һөжүмде раҫлай{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=440—441}}.

Көньяҡ фронтҡа әйләнеп ҡайтҡандан һуң Троцкий Дзержинский, Крестинский, Ленин һәм Склянский ҡултамғалары менән шифрлы телеграмма ала: 8 июлдә үк Вацетис заговорсылар менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнеп ҡулға алынған..

==== 1919 йылдың көҙөндәге Петроград оборонаһы ====
Ричард Пайпс фекеренсә, Троцкийҙың гражадандар һуғышында берҙән-бер шәхси өлөшө — 1919 йылғы Петроград оборонаһы. Тере көстә 7-се армияның Юденичтың төньяҡ-Көнбайыш армияһынан биш тапҡыр өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Петроград паникаға бирелә, шул иҫәптән аҡ гвардия танкылары алдында, ә Ленин етди рәүештә ҡаланы биреү перспективаһы тураһында уйлана. Үҙенең телмәрҙәре менән ғәскәрҙәрҙең хәрби рухын күтәрә. Ҡыҙылармеецтар үҙенең өҫтөнлөгө менән файҙалана алалар һәм аҡтарҙы ҡыйраталар. 1919 йылдың ноябрендә генерал Юденичтың ғәскәрҙәре Эстония территорияһына сигенә һәм унда урындағы властар тарафынан тотҡонлана. &lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;165&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Файл:WhiteArmyPropagandaPosterOfTrotsky.jpg| «Совдепияла тыныслыҡ һәм азатлыҡ» ОСВАГ плакаты. 1919
Файл:Lenin-Trotsky.jpg|«Аҡтар» плакаты: «[[Ленин]] һәм Троцкий — сирле Рәсәйҙең «табиптары».
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Граждандар һуғышы аҙағында (1920—1921) ===
[[Файл:Clip_image012.jpg|мини|282x282пкс|Л. Д. Троцкий ҡыҙылармеецтар алдында сығыш яһай.]]
1919 йылдың декабрь айында Колчак фронты юҡҡа сыға. 1920 йылда Ҡыҙыл Армия Граждандар һуғышында хәл иткес һынылышҡа ирешә. Граждандар һуғышынан һуң ҡораллы көрәштән хужалыҡ төҙөлөшөнә күсергә кәрәк ине.

Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарынан һуң ил тулыһынса емереклектә ята, бөлгөнлөккә төшкән халыҡ Троцкий булдырған гигант һуғыш машинаһын артабан тәьмин итә алмай. 1920 йылдың декабрендә Ленин Ҡыҙыл армияла демобилизация башлай, әммә миллионлаған һалдатты йорттарна ҡайтарыу өсөн тимер юлдарының емереклеге ҡамасаулай. Шуға күрә «Нидквист и Хольм» швед компанияһынан 200 миллион аҡсаға паровоздар һатып алына. Хәҙерге ваҡытта ил өсөн бик отошһоҙ тип һаналған акция Троцкийҙың ҡушыуы буйынса күренекле большевик һәм инженер-тимер юлсы Ю. В. Ломоносов тарафынан башҡарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://argumentua.com/stati/u-istokov-sovetskoi-korruptsii-leninskie-parovozy|title=У истоков советской коррупции: «ленинские паровозы»|author=Александр Иголкин|date=12 января 2012|publisher=АРГУМЕНТ|accessdate=2019-03-30}}&lt;/ref&gt;.

Һуғыштың аҙағында Троцкий хужалыҡ эшмәкәрлегенә иғтибар бирә башлай. Был юҫыҡта уның беренсе эксперименты 1920 йылдың ғинуарында Беренсе хеҙмәт армияһын ойоштороу булып тора. Әммә әлеге тәжрибә бик уңышһыҙ була. Төрлө баһалар буйынса, трудармияны ойоштороу осоронда уның бары тик 10-23 % хеҙмәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ә хәрби ойошма тыныс шарттарҙа эшләү өсөн ҡулайлашмаған була, бынан тыш, уларҙы даими рәүештә нарядтарға һәм хәрби әҙерлек сараларына йәлеп итәләр. 

Шуға ҡарамаҫтан бөтә  1920 йыл тиерлек һәм  1921 йылдың тәүге айҙары &quot;хәрби коммунизм&quot; билдәһе аҫтында үтәләр, шул иҫәптән яңы хеҙмәт армияларын ойоштороуҙар. Беренсе хеҙмәт армияһы советы рәйесе (1920 йылдың ғинуар-феврале) һәм юлдар наркомы (1920 йылдың марты —  1921 йылдың апреле) булараҡ Троцкий үҙен халыҡ хужалығын милитаризациялау яҡлы итеп таныта. В своём выступлении на III Бөтә Рәсәй профсоюздар съезында 1920 йылдың 9 апрелендә  ул үҙенең кредоһы менән таныштыра:
{{Цитата башы}}
……Меньшевиктар үҙҙәренең резолюцияһында  мәжбүри хеҙмәт һәр саҡ аҙ етештерәүсәнле була тип әйтһәләр, улар буржуаз идеологияһы әсирлегендә һәм социалистик хужалыҡтың төп нигеҙҙәрен иңҡар итәләр… Беҙ буржуазия ирекле тип исемләгән  ялланған хеҙмәтте беләбеҙ. Ә беҙ быға хужалыҡ планы нигеҙендә бөтә халыҡ өсөн мәжбүри, йәғни илдең һәр хеҙмәткәре өсөн мотлаҡ йәмғиәт- нормаллаштырылған хеҙмәтте ҡаршы ҡуябыҙ. Бынан тыш социализмға күсеү тураһында уйларға ла ярамай…Мәжбүри хеҙмәт етештереүмәнле түгел, тиҙәр. Әгәр был дөрөҫ булһы, бөтә социалистик хужалығы юҡҡа сығыуға дусар буласаҡ, сөнки хужалыҡ үҙәге тарафынан илдең бөтә эш көстәрен өҫтән бүлеүҙән тыш социализмға башҡа юлдар юҡ. …

Әгәр эшселәр урындан-урынға күсеү, заводты теләгән ваҡытта ташлап китеү иреклеген һаҡлап ҡалһалар, хәҙерге шарттарҙа, бөтә тормоштоң , бөтә етештереү һәм транспорт аппаратының ҡот осҡос ҡуҙғыған шарттарҙа, былар бөтәһе лә эшселәр класының тулыһынса ҡыйратылыуына һәм юҡҡа сығыуына, беҙҙең сәнәғәттең иртәге көнөн  тулыһынса иҫәпкә алып булмауға килтерәсәк. атылған Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба.  Хеҙмәт милитаризацияһы айырым сәйәсмәндәрҙең уйҙырмаһы йәки беҙҙең хәрби ведомствоның уйҙырмаһы түгел.   Хеҙмәт милитаризацияһы... эшсе көстәрҙе ойоштороуҙың ҡотолғоһоҙ төп ысула булып тора…&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |date=2017-02-16 }}&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
Профсоюздар тураһындағы дискуссия барышында (1920 йылдың ноябре — 1921 йылдың марты) Троцкий сәнәғәтте дөйөм милитаризациялау яҡлы булып сығыш яһай һәм профсоюздарҙы &quot;привод ҡайыштары&quot; сифатында ҡулланырға ниәтләүен йәшермәй. Замандашы С. И. Либермандың хәтерләүенсә, Граждандар һуғышы тамамланыуы менән Троцкий армияны демобилизацияларға йыйынмай, ә киреһенсә, халыҡ хужалығын милитаризацияларға теләй.  

Революция һәм Граждандар һуғышы йылдарында Троцкий ысынында дәүләттә икенсе кеше була; ҡеүәтле большевистик пропагандистик машинаһы Троцкий тирәләй «еңеү белмәҫ Ҡыҙыл армияның юлбашсыһы» героик ореолы булдыра. Петроград оборонаһында ҡатнашыу өсөн Троцкий Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, уның хөрмәтенә эсминец һәм бронепоезд исемләнә, 1923 йылда Гатчина ҡалаһы Троцк ҡалаһы тип үҙгәртелә. &quot;йтергә кәрәк, бындай хөрмәткә күп кенә большевистик юлбашсылары, шул иҫәптән Сталин, лайыҡ була.

Әммә Троцкийҙың хеҙмәт армияларын ойоштороуҙа ҡатнашыуы һәм уның «профсоюздарҙы өҫтөн-аҫҡа әйләндереү» тәҡдиме уның абруйын бик ныҡ төшөрә; артабанғы «гайканы бороп ҡуйыу»ҙы илдә бер кем аңлай алманы. Шул уҡ ваҡытта Троцкийҙың «хәрби коммунизмға» ҡарашы күпкә ҡатмарлыраҡ ине — нәҡ ул 1920 йылдың февралендә беренсе булып X съезда ҡабул ителгән ҡарарҙар менән бөтөнләй тап килмәгән продразверстканы бөтөрөү буйынса саралар тәҡдим итә.

Ленин тәҡдиме буйынса иғлан ителгән НЭП (яңы иҡтисад сәйәсәте) ысынында иҡтисадта капитализм реставрацияһы ине, әммә шул уҡ ваҡытта ул сәйәсәттә либералләштереүгә алып килмәй. Киреһенсә, 1920-сы йылдарҙағы иҡтисади либерраләштереү дөйөм «гайканы бороу» менән бер үк ваҡытта сәйәси өлкәлә лә йәйелә. Быға тиклем легаллеген һаҡлап килгән партиялар тарҡатыла, ә большевистик партияның үҙендә ниндәй булһа ла оппозицияларҙы яйлап юҡҡа сығарыу курсы ҡабул ителә. Төп иғтибарҙы партия «иҫке режимдың» төп идеологик таянысы — сиркәүгә йүнәлтә. Граждандар һуғышы тамамланыу менән большевиктар сиркәү ҡомартҡыларын тартып алыу кампанияһын ойошторалар.

Бөтә ошо процестарҙа Троцкий бик әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, ул Шляпников — Коллонтайҙың «эшселәр оппозицияһы» тураһында ҡырҡа кире ҡарашта була. Ул большевиктарға ҡаршы террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнгән эсерҙарға ҡаршы асыҡ процестарҙы хуплап сыға, әммә уның тәҡдиме буйынса үлем хөкөмдәре, улар артабан большевиктарға ҡаршы ҡораллы көрәш менән шөғөлләнмәү шарты менән, «шартлыларға» алмаштырыла. Шулай итеп, эсерҙарҙың лидерҙары ысынында заложниктарға алына.

Троцкий етәкселеге аҫтындағы Ҡыҙыл Армия Граждандар һуғышында еңеүгә өлгәшә һәм большевизмды һәләкәттән ҡотҡара. Әммә һуғыш тамамланыу менән Троцкий кәрәкмәй булып сыға. шул уҡ ваҡытта хәрби осорҙа армия башында торған Троцкийҙың ҡулдарында  бер нисә йыл рәттән сикләнмәгән власть була. Граждандар һуғышы йылдары унда баштан уҡ булған  авторитар етәкселек стилен нығыталар, ә ул ваҡыттағы партияла коллегиаль стиль ҡабул ителгән була. Нагловскоий А. Д. фекеренсә, Троцкий үҙенең эргәһендә аракчеевщина атмосфераһын тыуҙыра.

Ҡарт большевиктар Троцкийҙың партия алдындағы ҡаҙаныштарын танырға мәжбүр булалар, әммә шул уҡ ваҡытта улар уны 1917 йылдың июлендә генә большевиктарға ылыҡҡан әпкәләй (выскочка) тип һанайҙар. Революцияға тиклем Троцкий большевиктар һәм меньшевиктар араһында бик оҙаҡ икеләнеп, теге йәки был яҡҡа ҡушылмай; ысынында ул һәр саҡ үҙ партияһын һәм үҙ тәғлимәтен булдырырға теләй.

Һуғыш осоронда ҡулланған ҡаты саралар ҙа Троцкийға ҡаршы дошмандар өҫтәй, улар араһында иң хәүефлеләре — Зиновьев һәм Сталин. Лениндың сәйәси эшмәкәрлектән ситләшеүенән һуң Троцкийҙың яҙмышы алдан хәл ителеп ҡуя - партияның юғары ҡатламы уға ҡаршы берләшә.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге (1919—1921) ===
1919 йылда [[Коминтерн]] Манифестын яҙа..

1919 йылдың мартында РКП (б)-ның VIII съезы политбюроны даими рәүештә ғәмәлдә булған орган булараҡ тергеҙә һәм Троцкий РКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының беренсе составына инә

1922 йылда Рабкрин эшмәкәрлеге һәм милли мәсьәләләрҙе хәл итеү буйынса ҡәнәғәтһеҙлек нигеҙендә Троцкий һәм Ленин араһында бәйләнештә булдырыла башлай, әммә Ленин ҡаты ауырып китә һәм сәйәси тормоштан ситләшә.

=== РКП(б) эсендә көрәш башланыуы ===

==== 1922 йыл. Зиновьев-Каменев-Сталин «тройкаһы» барлыҡҡа килеүе ====
Ленин һаулығының насарайыуы һәм Граждандар һуғышының тамамланыуы алғы планға власть проблемаһын, кемдең Лениндың вариҫы һәм дәүләттең яңы етәксеһе булыу мәсьәләһен алғы планға сығара. Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаларына ебәрелгән йәшерен һығымтала Лениндың ауырыуы етди икәне һыҙыҡ өҫтөнә алына. Беренсе инсульт булғандан һуң берлектә Троцкий менән көрәш алып барыу өсөн Каменев, Зиновьев һәм Сталин составындағы «тройка» барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;&gt;[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]&lt;/ref&gt;.

Профессор Волкогонов ошолай тип яҙа: «Сталин, Каменев һәм Зиновьев Троцкийға ҡарата үҙҙәренең ниәттәрен йәшермәйҙәр, Троцкий үҙе әллә ҡасандан күңеленән ул ғына Лениндың вариҫы була ала һәм тарих логикаһына ярашлы был урын уның өсөн „броняланған“ тип һанай»&lt;ref&gt;[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]&lt;/ref&gt;. 1922 йылдың декабрендә Лениндың хәле ҡырҡа насарая, 16 декабрҙә икенсе инсульт һуға. Большевитар лидерҙарына, шул иҫәптән, Лениндың үҙенә лә, уның ғүмере сикле икәне асыҡ була.

[[1922 йыл]] дың 3 апрелендә Каменев һәм Зиновьев тәҡдиме буйынса РКП(б)Үҙәк Комитетының Генераль секретары вазифаһы раҫлана, һәм шулай уҡ уларҙың тәҡдиме буйынса әлеге вазифаға Сталин тәғәйенләнә. Башта был вазифа техник булараҡ күҙ алдына килетерелә, шуға күрә Троцкийҙы бер нисек тә ҡыҙыҡһындырмай, сөнки ул дәүләт башлығы Совнарком Рәйесе була, тип аңлай. Сталин ысынында Үҙәк Комитеттың бер нисә ошондайыраҡ «техник» органын биләй: Үҙәк Комитеты Секретариаты, Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы, Политбюро составына инә, төп контроль органы Рабкринда етәкләй. Шулай уҡ Сталин төп партия контроль органы башлығы вазифаһына үҙенең фекерҙәше В. В. Куйбышевты тәҡдим итә. шулай итеп, Сталин үҙенең йоғонтоһо көсөл осорҙа «техник» дәүләт аппаратын өтәкләүгә өлгәшә.

1922 йыл дауамында Ленин бер аҙ ваҡытҡа эшкә сыға. Ул шәхсән үҙе милли мәсәлә буйынса ҡәтғи бәхәскә ҡыҫтырыла һәм РСФСР-ҙың «автономлаштырыу» планын тәнҡит утына тота. Ленин союздаш республикалар берләшмәһе булараҡ СССР-ҙы булдырыу планын тәҡдим итә. Шулай уҡ [[1922 йыл]]да ленин Троцкийға Совнарком рәйесенең дүрт урынбаҫары урынын тәҡдим итә; Ленин тәҡдим иткән резолюция өсөн Политбюроның бөтә ағзалары ла тауыш бирә — Троцкийҙан башҡа, ул әлеге вазифаны әһәмиәтһеҙ тип һанай. 1922 йылғы «Милләттәр мәсьәләһенә йәки „автономлаштырыу“ тураһында» исемле хеҙмәтендә Ленин ҡырҡа ҡәтғи рәүештә — бюрократ аппаратының артыуын, шулай уҡ ул Сталиндың «автономлаштырыу» планын (Рәсәй империяһының элекке милли сиктәрен РСФСР-ға СССР проекты урынына автономиялы республикалар булараҡ индереү) тәнҡитләй.
Троцкий үҙенең &quot;Минең ғүмерем&quot;автобиографик эшендә был юҫыҡта «Ағымдағы эштәр өсөн күп осраҡтарҙа Ленинға, миңә ҡарағанда, Сталинға, Зиновьевҡа йәки Каменевҡа таяныуы уңайлыраҡ…минең үҙ ҡараштарым, эш алымдарым, ысулдарым…мин йомош атҡарыусы була алмағанымды ул бик яҡшы аңлай ине», тип таный.
[[Файл:Троцкий_и_Серебряков_(1925).jpg|мини|271x271пкс|Л. Д. Троцкий 1923 йылда]]
1922 йылдың 16 декабрендәге Лениндың инсультынан һуң Зиновьев-Каменев-Сталин «тройкаһы» 1923 йылдың ғинуарынан эш механизмын тулыһынса булдыра. Сталиндың секретарҙарының береһе Борис Бажанов ошолай тасуирлай әлеге эш механизмын:
{{Цитата башы}}
Политбюро — властың үҙәк органы. Ул ил (хатта донъя революцияһы) менән мөһим идара итеү мәсьәләләрен хәл итә. …Әммә Политбюро ултырышының тәртибе… «тройка» раҫлай. Политбюро ултырышы алдынан Зиновьев, Каменев һәм Сталин йыйылалар, башта йышыраҡ Зиновьев фатирында, һуңынан ғәҙәттә Үҙәк Комитетындағы Сталин кабинетында. рәсми рәүештә — Политбюро повесткаһын раҫлау өсөн. Бер ниндәй ҙә устав йәки регламент менән повестканы раҫлау мәсьәләһе ҡаралмаған.&lt;…&gt; тройканың ошо ултырышы йәшерен хөкүмәттең, атап әйткәндә, бөтә төп мәсьәләләрен алдан хәл итеүсе ысын ултырышы. Формаль рәүештә тройка Политбюро ултырышында мәсьәләне ҡуйыуҙы йәки уға икенсе йүнәлеш биреүҙе хәл итә. Ысынында тройка ағзалары, нисегерәк был мәсьәләне иртәгә үтә торған Политбюро ултырышында хәл итеү буйынса һөйләшәләр, ҡарарҙы алдан уйлаштыралар, хатта үҙ-ара иртәгәге ултырыштағы ролдәрҙе бүлешеп алалар… Иртәгә Политбюро ултырышында фекер алышыу үткәрелә, ҡарарҙар ҡабул ителәсәк, әммә бөтә мөһим нәмә бында, үҙ-ара, һөйләшелә; асыҡтан-асыҡ һөйләшелә, үҙ-ара (бер-береңдән тартыныа тормайһың инде)З һәм ысын хакимлыҡ итеүселәр менән. Дөрөҫөн әйткәндә, бына ошо була ла инде ысын хөкүмәт&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.{{Цитата аҙағы}}

Как впоследствии утверждал сам Троцкий, в декабре 1922 — январе 1923 их с Лениным позиции снова сблизились по вопросам монополии внешней торговли, национально-административного устройства СССР (проект «союзных республик» против проекта «автономизации РСФСР») и борьбы с усилением бюрократии. План Ленина «по борьбе с бюрократией» состоял в расширении ЦК в несколько раз, усиления контрольного органа — Рабоче-крестьянской инспекции (Рабкрин), образования комиссии ЦК по борьбе с бюрократизмом. Предложенные Лениным меры формально были реализованы «тройкой» Зиновьев-Каменев-Сталин: ЦК был расширен с 27 до 40 человек (вместо предлагавшихся Лениным 50-100), а разнообразные контрольные органы (Рабкрин, ЦКК и др.) никаких успехов в борьбе с бюрократией не достигли. По итогам XII Съезда РКП(б), прошедшего в апреле 1923 года, Рабкрин был объединён с ЦКК во главе со сторонником Сталина Куйбышевым. Согласно предложениям Ленина, в Рабкрин действительно были введены рабочие «от станка», однако они составили лишь треть членов этого контрольного органа.
[[Файл:Ogoniok_1923_Lev_Trotski_in_presidium.jpeg|мини|230x230пкс|Л. Д. Троцкий 1923 йылда ]]

== Троцкий сәнғәттә ==
Троцкий тураһында бик күп тулы метражлы нәфис фильмдар төшөрөлгән.
2017 йылда режиссёр Александр Котт «Троцкий» телесериалын төшөрә, төп ролде Константин Хабенский башҡара.
Троцкий «ҡарт революционерҙар иҫәбенән оппозиция лидеры» булараҡ Дж. Оруэллдың ике романында һүрәтләнә — «Скотный двор» (''Сноуболл'' — Снежок) һәм «1984» (''Эммануэль Голдстейн'')&lt;ref&gt;[http://www.isj.org.uk/index.php4?id=11&amp;issue=104 Isaac Deutscher: the prophet, his biographer and the watchtower]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.questia.com/googleScholar.qst;jsessionid=KGhdWh8W0MFlszm6nb2Tq29lZ28QqdYsvnGgd0QNjGHBNxhGT1LW!-1543314770!2042080103?docId=104187370 George Orwell: The Critical Heritage Book by Jeffrey Meyers; Routledge, 1997]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Троцкий образы — кинола ==
* «[[Октябрь (фильм)|Октябрь]]», СССР, 1927
* Лео Ланс — «Манхеттен мелодрамаһы» («Manhattan Melodrama»), США, 1934
* Дж. Керрол Нейш — «Британ агенты» («British Agent»), США, 1934
* Сэм Голденберг — «Мәскәүгә миссия» («Mission to Moscow»), США, 1943
* «Вихри враждебные», СССР, 1953
* Д. Ф. Барри — «Ни өсөн урыҫтар революция эшләнеләр?» («Why Russians Are Revolting»), АҠШ, 1970
* Брайан Кокс — «Николай һәм Александра» («Nicholas and Alexandra»), США, 1971
* Ричард Бартон — «Троцкийҙы үлтереү]]», Италия, Франция, Великобритания, 1972
* Майкл Китчен — «Падение орлов» («Fall of Eagles»), Англия, 1974
* Ив Пино — «Стависки» («Stavisky…»), Франция, 1974
* Анри Верло — «Сталин-Троцкий» («Staline-Trotsky: Le pouvoir et la révolution»), Франция, 1979
* Стюарт Ричман — «Ҡыҙылдар», АҠШ, 1981
* Макс Керлов — «Фрида», Мексика, 1986
* Филипп Мэдок — «Зина», Великобритания, 1985
* Ефим Копелян — «Октябрь көндәрендә», СССР, 1958; ««Аврора» залпы», 1966
* ?? — «Красные колокола. 2-се Фильм. Я видел рождение нового мира (фильм)|Красные колокола]]», СССР, Мексика, Италия, 1983
* Лев Лемке — «Эсперанса», СССР, Мексика, 1988; «Враг народа — Бухарин», СССР, 1990
* Дэниэл Мэсси — «Сталин», США, Венгрия, 1992
* Виктор Сергачёв — «Троцкий», Россия, Австрия, Мексика, США, Швейцария, 1993
* Владимир Осипчук — «Раскол», Россия, 1993
* Сергей Сергеев — «Вперёд, за сокровищами гетмана!|uk|Вперед, за скарбами гетьмана!}}&quot;, 1993
* ?? — «Ленин в огненном кольце», 1993
* ?? — «Под знаком Скорпиона», Россия, Германия, 1995
* Валерий Кухарешин — «Романовы. Венценосная семья», Россия, 2000
* Эндрю Хьюлес — «Семь дней» («Seven Days»), США, 1998
* Джеффри Раш — «Фрида», Канада, США, Мексика, 2002
* Валерий Шевченко — «Моя Пречистенка / Две любви», Россия, 2003
* Евгений Князев — «Девять жизней Нестора Махно (телесериал)», Россия, 2006; «Страсти по Чапаю», Россия, Украина, 2013
* Виталий Кузьмин — «Столыпин… Невыученные уроки (телесериал)», Россия, [[2006]]
* Семён Мендельсон — «Шагал — Малевич», Россия, [[2013]]
* Евгений Миллер — «Крылья империи», Россия, 2017
* Константин Хабенский — «Троцкий (телесериал)]]», Россия, 2017; «Есенин (телесериал)», Россия, 2005
* Генри Гудмэн — «Избранный» / El elegido (Испания, 2016)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}
; Башҡа эштәр

* ''Островский А. В.'' О родственниках Л. Д. Троцкого по материнской линии (статья) — Из глубины времен. Выпуск 4. СПб., 1994.
* ''Островский А. В.'' Бронштейн В. Б. Л. Д. Троцкий: его ближайшие и дальние родственники (литературная запись, комментарии) — Из глубины времен. Выпуск 4. СПб., 1994.
* {{Китап|автор={{comment|Sinclair L.|Sinclair, Louis}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Trotsky. A Bibliography. 2 vol|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=Camelot Press Ltd|место=Brookfield|издательство=Gover Publishing Company|год=1989|том=2|страницы=|страниц=1350|серия=|isbn=0-85967-820-2|тираж=|ref=Sinclair}}
* {{Китап|автор={{comment|Knei-Paz B.|Knei-Paz, Baruch}}|часть=|заглавие=[[Социальная и политическая мысль Льва Троцкого]]|оригинал=The Social and Political Thought of Leon Trotsky|ответственный=|место=|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=1st|год=1978|страницы=|allpages=652|серия=|тираж=|isbn=9780198272335|ref=Knei-Paz}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Иванов, Александр Александрович (историк)|Иванов А. А.]]|заглавие=Первая ссылка Льва Троцкого|ссылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|издание=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|страницы=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}}
* {{Китап|автор={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}}|часть=Leon Trotsky and 1905|ссылка часть=|заглавие=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|издание=|место=|издательство=[[Routledge]]|год=2013|том=|страницы=|allpages=336|серия=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9|isbn=9781134253302|тираж=|ref=Thatcher}}
* {{Китап|автор=[[Тютюкин, Станислав Васильевич|Тютюкин С. В.]]|часть=«Ликвидаторы» и «партийцы». Августовский блок|ссылка часть=|заглавие=Меньшевизм: страницы истории|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2002|том=|страницы=|страниц=560|серия=|isbn=5-8243-0310-X|тираж=1500|ref=Тютюкин}}
* {{Китап|автор={{comment|Амиантов Ю. Н.|Амиантов, Юрий Николаевич}}, {{comment|Розенталь И. С.|Розенталь, Исаак Соломонович}}|часть=Введение. Две конференции: причины, решения, результаты|ссылка часть=|заглавие=Конференции РСДРП 1912 года. Документы и материалы|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2008|том=|страницы=|страниц=1120|серия=Политические партии России. Конец XIX — первая треть XX века. Документальное наследие|isbn=978-5-8243-0954-6|тираж=800|ref=Амиантов, Розенталь}}
* {{БСЭ2|автор=|том=1|страницы=65—66|ref=БСЭ}}
* {{Книга:Советская историческая энциклопедия|часть=Августовский антипартийный блок|ссылка=|том=1|столбцы=71}}
* {{Китап|автор=|часть=Борьба большевиков против троцкизма. Августовский блок|ссылка часть=|заглавие=[[Краткий курс истории ВКП(б)|История Всесоюзной коммунистической партии (большевиков). Краткий курс]]|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ред. Комиссия ЦК ВКП(б)|издание=|место=|издательство=ЦК ВКП(б) «Правда»|год=1938|том=|страниц=356|allpages=|серия=|isbn=|тираж=1000000|ref=Краткий курс}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Corney F.|Corney, Frederick}}|заглавие=Trotskii and the Vienna Pravda, 1908—1912|ссылка=http://www.tandfonline.com/doi/citedby/10.1080/00085006.1985.11091805|издание=Canadian Slavonic Papers|год=1985|том=27|выпуск=3|страницы=248—268|issn=0008-5006|doi=10.1080/00085006.1985.11091805|язык=en|ref=Corney}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Brahm H.|Brahm, Heinz}}|заглавие=Trotzkis journalistische Lehr- und Wanderjahre|ссылка=https://www.tib.eu/de/suchen/id/BLSE:RN114274951/Trotzkis-journalistische-Lehr-und-Wanderjahre/?tx_tibsearch_search%5Bsearchspace%5D=tn|язык=de|издание=Österreichische Osthefte|издательство=Peter Lang GmbH|год=2001|том=43|выпуск=|номер=3|страницы=297—310|issn=0029-9375|ref=Brahm}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Heyman N. M.|Heyman, Neil M.}}|заглавие=Leon Trotsky's Military Education: From the Russo-Japanese War to 1917|ссылка=https://www.jstor.org/stable/1877818|издание=The Journal of Modern History|год=1976|том=48|выпуск=S2|страницы=71–98|doi=10.1086/241524|issn=0022-2801|язык=en|ref=Heyman}}
* {{Мәҡәлә|автор={{нп5|Каракасайду, Анастасия|Karakasidou A.||Anastasia Karakasidou}}|заглавие=The Burden of the Balkans|ссылка=https://muse.jhu.edu/article/2155|издание=Anthropological Quarterly|год=2002|том=75|выпуск=3|страницы=575–589|issn=1534-1518|doi=10.1353/anq.2002.0044|язык=en|ref=Karakasidou}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Тодорова, Мария|Todorova M.]]|заглавие=War and Memory: Trotsky's War Correspondence from the Balkan Wars|ссылка=http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2013/09/Maria_Todorova.pdf|издание=Perceptions: Center for Strategic Research (SAM)|ответственный=Ministry of Foreign Affairs, Turkey|год=2013|номер=2|том=XVIII|страницы=5—27|issn=|doi=|язык=en|ref=Todorova}}
* {{Китап|автор={{comment|Wörsdörfer R.|Wörsdörfer, Rolf}}|часть=Trotzki und die nationale Frage auf der Balkanhalbinsel (1908—1914)|ссылка часть=|заглавие=Archiv für die Geschichte des Widerstandes und der Arbeit|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=eds. Wolfgang Braunschädel, Johannes Materna|издание=|место=Fernwald|издательство=Germinal Verlag|год=1991|том=Heft 11|pages=125—140|allpages=304|серия=ISSN 0936-1014|isbn=3-88663-411-6|тираж=|ref=Wörsdörfer}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Тэтчер, Ян|Thatcher I.]]|заглавие=Trotsky and ''Kievskaya Mysl’''|ссылка=|издание=Irish Slavonic Studies|год=1993|том=|выпуск=14|страницы=87—102|issn=0260-2067|doi=|язык=en|ref=Thatcher}}
* {{Китап|автор={{comment|Schwarz P.|Schwarz, Peter}}|часть=Einleitung|ссылка часть=|заглавие=Die Balkankriege 1912—13|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Lev Trockij; Hannelore Georgi, Harald Schubärth|издание=|место=|издательство=Mehring Verlag|год=1996|том=|страницы=|allpages=585|серия=|isbn=9783886340583|тираж=|ref=Schwarz}}
* {{Китап|автор={{comment|Adanır F.|Adanır, Fikret}}|часть=Non-Muslims in the Ottoman Army and the Ottoman Defeat in the Balkan War of 1912–1913|ссылка часть=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780195393743.001.0001/acprof-9780195393743-chapter-6|заглавие=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=eds. Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek, Norman M. Naimark|издание=|место=|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2011|том=|страницы=|allpages=464|серия=|isbn=9780195393743|тираж=|ref=Adanır}}
* {{Китап|автор=[[Червенков, Николай Николаевич|Червенков Н. Н.]], [[Шкундин, Григорий Давидович|Шкундин Г. Д.]]|часть=Балканские войны|ссылка часть=|заглавие=Болгария в XX веке: Очерки политической истории|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ред. [[Валева, Елена Любомировна|Е. Л. Валева]]|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2003|том=|страниц=464|allpages=|серия=|isbn=5-02-008858-7|тираж=|ref=Червенков, Шкундин}}
* {{Китап|автор=[[Андерсон, Перри|Андерсон П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Размышления о западном марксизме; На путях исторического материализма|оригинал=|ссылка=http://www.scepsis.ru/library/id_1818.html|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Интер-Версо|год=1991|том=|страниц=271|allpages=|серия=|isbn=5-85217-009-7|тираж=10000|ref=Андерсон}}
* {{Китап|автор=[[Тэтчер, Ян|Thatcher I.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Leon Trotsky and World War One: August 1914 — February 1917|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|год=2000|том=|страницы=|allpages=262|серия=|isbn=9781403913968|тираж=|ref=Thatcher}}
* {{Китап|автор=[[Брупбахер, Фриц|Brupbacher F.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=60 Jahre Ketzer. Selbstbiographie|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Zürich|издательство=Verlaggenossenschaft|год=1973|том=|страницы=|allpages=381|серия=|isbn=|тираж=|ref=Brupbacher}}
* {{Китап|автор={{comment|Ackerman K. D.|Ackerman, Kenneth D.}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Троцкий в Нью-Йорке (книга Акермана)|Троцкий в Нью-Йорке]]|оригинал=Trotsky in New York, 1917: A Radical on the Eve of Revolution|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Oxford|издательство=Counterpoint|год=2016|том=|страницы=|страниц=396|серия=|isbn=9781619028739|тираж=|ref=Ackerman}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Jones D. R.|Jones, David Robert}}|заглавие=Documents on British Relations with Russia, 1917—18: The Trotsky affair, April 1917|ссылка=|издание=Canadian-American Slavic Studies|оригинал=|место=Bakersfield, CА|год=1979|номер=3|выпуск=13|issn=0090-8290|страницы=310—331|doi=10.1163/221023979X00159|язык=en|ref=Jones}}
* {{Мәҡәлә|автор=Tennyson B.|заглавие=Trotsky was interned here|ссылка=http://thechronicleherald.ca/thegreatwar/1239355-trotsky-was-interned-here#.WMgf_GK3akp|издание=The Chronicle Herald|место=Halifax|год=2015|номер=|выпуск=|issn=|страницы=|ref=Tennyson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016230628/http://thechronicleherald.ca/thegreatwar/1239355-trotsky-was-interned-here#.WMgf_GK3akp|archivedate=2017-10-16}}
* {{Китап|автор={{comment|Corney F. C.|Corney, Frederick C.}}|часть=Anatomy of a Polemic|ссылка часть=|заглавие=Trotsky’s Challenge: The ‘Literary Discussion’ of 1924 and the Fight for the Bolshevik Revolution|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Brill|год=2015|том=|страницы=|страниц=856|серия=Historical Materialism Book Series|isbn=9789004306660|тираж=|ref=Corney}}
* {{Китап|автор={{comment|Saccarelli E.|Saccarelli, Emanuele}}|часть=|заглавие=Gramsci and Trotsky in the Shadow of Stalinism: The Political Theory and Practice of Opposition|ответственный=|место=|издательство=[[Routledge]]|издание=|год=2008|том=|страницы=|allpages=320|серия=|тираж=|isbn=9781135899806|ref=Saccarelli}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мамонов, Владимир Федорович|Мамонов В. Ф.]]|заглавие=Возвращение Троцкого|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/vozvraschenie-trotskogo.pdf|издание=Вестник Челябинского государственного университета|год=1991|том=1|выпуск=1|issn=1994-2796|страницы=76—81|ref=Мамонов}}
* Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. статья, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016.
* {{Китап|автор=Резник А.В.|часть=|заглавие=Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Свободное марксистское издательство|год=2010|том=|страницы=|страниц=112|серия=|isbn=978-5-98063-017-1|тираж=}}
* ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого].
* ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=2017-06-08 }}
* ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2.
* ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9'']
* {{Китап|автор=Давид Кинг.|заглавие=Троцкий. Биография в фотодокументах|место=Екатеринбург|издательство=«СВ-96»|год=2000|isbn=5-89516-100-6}}
* ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm]
* ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004.
* Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969.
* The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996).
* ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008.
* Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}}
* ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}}
* ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}}
* {{Китап|автор=Энтони Брентон|заглавие=Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей)|оригинал=Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution|место=М.|издательство=Альпина Нон-Фикшн|год=2017|allpages=414|isbn=978-5-91671-757-0|тираж=|ref=Брентон}}
* {{Китап|автор=[[Зив, Григорий Абрамович|Зив Г. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Троцкий. Характеристика. (По личным воспоминаниям)|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Нью-Йорк|издательство=Народоправство|год=1921|том=|страницы=|страниц=96|серия=|isbn=|тираж=|ref=Зив}}

; Троцкийҙы үлтереү

; Троцкийҙың эштәре

* [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению]
* [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=2008-02-21 }}
* [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (English)

; Петербург тарихи клубы « Петербург радиоһы»

* [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d_trockom-1.mp3 «Лев Троцкий». Передача 1-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201224245/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d_trockom-1.mp3 |date=2019-02-01 }}
* [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-3.mp3 «Лев Троцкий». Передача 3-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201172340/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-3.mp3 |date=2019-02-01 }}
* [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-5.mp3 «Лев Троцкий». Передача 5-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201172117/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-5.mp3 |date=2019-02-01 }}

; Башҡалар
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Сәйәси псевдонимдар]]
[[Категория:Шәхестәр:Одесса]]
[[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Украина революционерҙары]]
[[Категория:Мехикола вафат булғандар]]
[[Категория:1940 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1879 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Коминтерн башҡарма комитеты ағзалары]]</text>
      <sha1>emr5pncniw3yzg1lf04vyaf7tdngo4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155310</id>
    <revision>
      <id>1297753</id>
      <parentid>1120606</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T03:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5658" sha1="8ig6n5yhlnkgec36h6ksa7m3pyy2fxv" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 3.4.1952
 |место рождения       =  [[БАССР]]-ҙың [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ]] ауылы
 |гражданство          = {{USSR}} → {{RUS}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = ветеринария
 |награды и премии     =  
{{!}}}
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы''' ([[3 апрель]] [[1952 йыл]]) — ғалим-ветеринар. Ветеринария фәндәре докторы (2000), профессор (2002), Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт белеме академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Фәндәр академияһында К. И. Скрябин исемендәге гельминтологтар йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан дәүләт аграр университетында докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы Почёт грамоталары менән наградланған&lt;ref&gt;[http://energo.bsau.ru/pp/btf/parasitology/fazlaev-rg/ Сайт БАГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121173602/http://energo.bsau.ru/pp/btf/parasitology/fazlaev-rg/ |date=2019-01-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 1952 йылдың 3 апрелендә [[БАССР]]-ҙың [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ]] ауылында тыуған.

1978 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай. Институтта эшкә ҡала. Паразитология, микробиология һәм патофизиология кафедраһында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1987 йылда К. И. Скрябин исемендәге Бөтә Рәсәй хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең фундаменталь һәм ғәмәли паразитологияһы фәнни-тикшеренеү институтында «Башҡортостандың Көньяҡ Урал алды райондарында эре мөгөҙлө мал лиорзозы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1999 йылда Иваново дәүләт ауыл хужалығы академияһында «Нематодир һәм парамфис экологияһы, эре мөгөҙлө малдарҙа улар тыуҙырған патогинез һәм һаҡланыу саралары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1991—92 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында паразитологии һәм ветсанэкспертиза кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы.

2004—2009 йылдарҙа анатомия, гистология һәм ветеринария эшен ойоштороу кафедраһы мөдире.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге [[ауыл хужалығы]] малдарының [[гельминтология]]һын, гельминттар экологияһын өйрәнеүгә; мониторинг системаһын, кеше һәм хайуандар өсөн хәүефле булған биоэкологик комплекстарҙы иҫкәртеү һәм бөтөрөү ысулдарын уйлап табыуға арналған. Уның тарафынан Көньяҡ Урал шарттарында [[Нематодалар|нематодир]] һәм парамфистомдарҙың биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәре тикшерелә.

Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 130‑ға яҡын ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. Рәсәй мәғариф министрлығы һәм Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы почёт грамоталары менән бүләкләнгән.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|73554}}{{V|2|04|2021}}   
* [https://famous-scientists.ru/2234 Известные учёные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116201409/https://famous-scientists.ru/2234/ |date=2019-11-16 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>8ig6n5yhlnkgec36h6ksa7m3pyy2fxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фән докторы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155761</id>
    <revision>
      <id>1297761</id>
      <parentid>1065240</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35467" sha1="14ddt2k8xis6glhbj8cxqm3d10fmulc" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Диплом_доктора_наук.jpg|справа|мини|150x150пкс|Доктор фәндәре дипломы]]
'''Фән докторы''' — [[СССР|СССР-ҙа]], [[Рәсәй Федерацияһы]]нда, ә шулай уҡ ҡайһы бер [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә һәм ҡайһы бер элекке социалистик илдәрҙә икенсе, юғары баҫҡыс ғалим дәрәжәһе (фәндәр кандидатынан һуң).

СССР-ҙа ул (бөтә ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр системаһы менән бергә) СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы ҡарарына ярашлы раҫлана. Рәсәй юғары уҡыу йортонда доктор дәрәжәһе профессор вазифаһына дәғүә итеү, шулай уҡ ошо уҡ исемле ғилми исемен биреү шарттарының береһе булып тора.

== Дәрәжә биреү тәртибе ==
[[Рәсәй Федерацияһы]]нда ''фәндәр докторы'' дәрәжәһе докторлыҡ диссертацияһын күмәк кеше алдында яҡлау һөҙөмтәһендә бирелә. Дәғүә итеүсе фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә булырға тейеш.

Диссертацияны уңышлы яҡлағандан һуң учреждениеның диссертацион советы, күпселек осраҡта, тейешле документтарҙы раҫлау һәм ҡарар ҡабул итеү өсөн Юғары аттестацион комиссияһының (ВАК) президиумына бирергә бурыслы. Һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер алдынғы Рәсәй учреждениелары үҙ аллы ғилми дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ алды: [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|СПбГУ]] бындай хоҡуҡты 2016 йылдың 1 сентябренән алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_198180/|title=Федеральный закон «О внесении изменений в статью 4 Федерального закона О науке и государственной научно-технической политике» от 23.05.2016 N 148-ФЗ (последняя редакция)|date=2016-05-23|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;, ә 2017 йылдың 1 сентябренән уларға тағы ла 19 мәғариф һәм 4 ғилми ойошмалар өҫтәлде&lt;ref name=&quot;spisok17&quot;&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/docs/28951/|title=О перечне научных и образовательных организаций, которым предоставляется право самостоятельно присуждать учёные степени|date=2017-08-25|accessdate=2017-10-01}}&lt;/ref&gt;.

Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положениеға ярашлы ''«фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация фәнни-квалификацион эш булырға тейеш, унда автор тарафынан үткәрелгән тикшеренеүҙәр нигеҙендә ҡаралған теоретик положениелар барыһы бергә яңы мөһим фәнни проблема булараҡ билдәләнә йәки мөһим социаль-мәҙәни һәм хужалыҡ әһәмиәткә эйә булған мөһим фәнни проблема хәл ителә, йәки илдең иҡтисади үҫешенә һәм уның оборона һәләтлеген арттырыуға байтаҡ өлөш индергән һәм фәнни яҡтан дәлилләнгән техник, иҡтисади йәки технологик мәсьәләләр инергә тейеш»''.

Фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсенең диссертацияһы өс төрҙөң береһендә бирелә:

* махсус әҙерләнгән ҡулъяҙма (иң йыш осраҡ);
* фәнни доклад (диссертацион советы үтенесе буйынса Юғары аттестацион комиссияһы рөхсәте менән; дәғүә итеүсе тарафынан тейешле тармаҡ буйынса элегерәк нәшер ителгән фән һәм практика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған ғилми һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрҙең дөйөмләштерелгән йыйылмаһы нигеҙендә әҙерләнә, тикшеренеүҙәр һәм эштәр һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса ҡағыҙҙа яҙып биреүҙән ғибәрәт;
* нәшер ителгән монография (&quot;Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положение&quot;ның критерийҙарына тап килгән һәм фәнни рецензиялауҙы үткән тулы һәм һәр яҡлап тикшерелгән ғилми баҫма).

Диссертация һәм уның авторефераты урыҫ телендә яҙыла, яҡлау үҙе лә урыҫ телендә үтә (кәрәк ваҡытта яҡлау сит телдә үтә ала, әммә урыҫ теленә тәржемә менән тәьмин ителә). 2017 йылдың июнендә сит ил граждандарына диссертацияны һәм уның авторефератын бер үк ваҡытта урыҫ һәм сит телендә биреү рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иностранцам разрешено защищать диссертации в России на родном языке|url=https://regnum.ru/news/cultura/2283294.html|work=ИА REGNUM|date=2017-06-02|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;.

Докторлыҡ диссертацияһынның төп фәнни һөҙөмтәләре алдынғы рецензиялаусы фәнни журналдарҙа һәм баҫмаларҙа баҫтырылып сығырға тейеш (уларҙың исемлеген ВАК билдәләй). Нәшер ителгән һөҙөмтәләргә уйлап табыу патенттары һәм башҡалар тиңләшә. Диссертацияға дәғүә итеүсе авторефератты ике (гуманитар фәндәр — 2,5 тиклем) баҫма биттә әҙерләй, бында диссертацияның төп идеялары һәм һығымталары, тикшеренеүҙәрҙә авторҙың өлөшө, яңылыҡ кимәле һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренең практик әһәмиәте күрһәтелә. Яҡлауға тиклем өс ай алда автореферат диссертацион советы ағзаларына, шулай уҡ ВАК билдәләгән ойошмаларға һәм диссертацион совет билдәләүе буйынса өҫтәмә исемлек буйынса ебәрелә. Диссертацияны ғилми доклад рәүешендә яҡлаған осраҡта автореферат урынына доклад ебәрелә.
[[Файл:Pn-abramov-s-m-1996-degree.jpg|справа|мини|300x300пкс|А. К. Айламазян (һулда) фәндәр докторы дипломын С. М. Абрамовҡа тапшыра, 1996 йыл]]
Диссертацияны яҡлау диссертацион советының асыҡ ултырышында үтә, уның составына диссертацияларҙы билдәле һөнәрҙәр даирәһе буйынса ҡарау хоҡуғы бирелгән Юғары аттестация комиссияһы фәндәр докторҙары инә. Диссертацион советтары тейешле фәнни-тикшеренеү ойошмалары ҡарамағында ойошторола (институттар, ғилми үҙәктәр һәм башҡалар) һәм университеттар (һәм башҡа юғары йорттар ҙа). Диссертация яҡлауҙа өс рәсми оппонент — диссертацион советы алдан тәғәйенләгән фән докторҙары ҡатнаша, улар диссертация тураһында яҙма баһалама бирергә тейеш булалар. Фекер алашыуҙан һуң диссертацион советы ағзалары йәшерен рәүештә тауыш бирә. Фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү өсөн ултырышта ҡатнашҡан ағзаларҙың өстән ике өлөшө тауыш ыңғай тауыш бирергә тейеш. Яҡлау һөҙөмтәләре буйынса диссертацион советы ВАК-ка дәғүә итеүсегә фәндәр докторы дәрәжәһен биреү (йәки бирмәү) үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенес һәм диссертация Юғары аттестация комиссияһының советы тарафынан ҡарала һәм дәрәжә биреү мөмкинлеге тураһында эксперт советының һығымтаһы ВАК-тың президиумына ебәрелә. Президиум һуңғы ҡарар ҡабул итә. Ғилми дәрәжә биреү тәртибен боҙоу билдәләнгән осраҡта фәндәр докторы исеменә лайыҡ булыусылар диссертацион советтарҙың тәҡдимдәре буйынса әлеге дәрәжәләрҙән мәхрүм ителә алалар.

== Фәнни тармаҡтар ==
Докторлыҡ диссертацияһы түбәндәге дәрәжәләр буйынса бирелә&lt;ref name=&quot;DB-Informika&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|title=Приказ Министерства образования и науки России от 25 февраля 2009 г. № 59 о Номенклатуре специальностей научных работников, перечень отраслей науки|website=ВАК|date=2009-02-25|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|archivedate=2011-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc |date=2011-11-27 }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
!colspan=3|Фән тармаҡтары буйынса доктор дәрәжәләре исемлеге һәм уларҙың ҡыҫҡартыуҙары
|-
|Дәрәжә исеме
|Сокращение согласно (недействующему)&lt;br&gt;приказу Миннауки РФ&lt;ref name=pr3&gt;Приложение 3 «Перечень отраслей наук, ученых степеней и званий и их сокращений» к [http://base.garant.ru/179724/ «Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций»,] утверждённому приказом Министерства науки и технологий РФ от 31 августа 1998 г. № 145. Отменено приказом Министерства образования и науки Российской Федерации (Минобрнауки России) от 21 октября 2013 г. [https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html № 1168].&lt;/ref&gt;
| Используемые в [[РАН]] сокращения&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/fstorage/download.aspx?id=209736f0-13f2-4509-882f-d90161a9b120 Российская академия наук. Справочник. Часть II]. / Под ред. акад. Б. Ф. Мясоедова. — М.: Наука, 2007. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/fStorage/download.aspx?id=a56d9711-d68b-4c85-a638-ca6ec9376091 Российская академия наук : справочник 2012. Ч. II] / Cост.: Б. Ф. Мясоедов (рук.), А. А. Макоско, М. И. Лукин и др. — М.: Наука. 2012. — 1008 с. — ISBN 978-5-02-037982-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Фадеев С.'' Словарь сокращений современного русского языка. — СПб.: Политехника, 1997. — 527 с. &lt;/ref&gt;
|-
|[[Архитектура]] докторы
|архитектура д-ры
|арх. д.
|-
|[[биология|биология фәндәре]] докторы
|биол. фәндәре д-ры
|б. ф. д.
|-
|[[ветеринария|ветеринария фәндәре]] докторы
|ветеринар. фәндәре д-ры
|вет. ф. д.
|-
|[[хәрби|хәрби фәндәр]] докторы
|хәрб. фәндәр д-ры
|хәрб. ф. д.
|-
|[[география|география фәндәре]] докторы
|геогр. фәндәре д-ры
|г. ф. д.
|-
| [[геология]]-[[минералогия|минералогия фәндәре]] докторы
|геол.-минерал. фәндәре докторы
|г.-м. ф. д.
|-
|[[сәнғәт фәне]] докторы
|сәнғ.ф. д-ры
|сәнғ. ф. д.
|-
|[[тарих|тарих фәндәре]] докторы
|тар. ф. д-ры
|т. ф. д.
|-
|[[культурология|культурология фәндәре]] докторы
|культурология д-ры
|культ. ф. д.
|-
|[[медицина|медицина фәндәре]] докторы
|мед. фәндәре д-ры
|м. ф. д.
|-
|[[педагогика|педагогика фәндәре]] докторы
|пед. фәндәре д-ры
|пед. ф. д.
|-
|[[политология|политология фәндәре]] докторы
|полит. наук д-ры
| полит. ф. д.
|-
|[[психология|психология фәндәре]] докторы
|психол. фәндәре д-ры
|п. ф. д.
|-
|[[ауыл хужалығы|ауыл хужалығы фәндәре]] докторы
| а.-х. фәндәре д-ры
| а.-х. ф. д.
|-
|[[социология|социология фәндәре]] докторы
|социол. фәндәре д-ры
|д. социол. ф. д.
|-
|[[техника|техник фәндәре]] докторы
|д-р техн. фәндәре д-ры
|т. ф. д.
|-
|[[теология|теология фәндәре]] докторы
|теол. фәндәре д-ры
|теол. ф. д.
|-
|[[фармацевтика|фармацевтика фәндәре]] докторы
| фарм. фәндәре д-ры
|фарм. ф. д.
|-
|[[физика]]-[[математика|фәндәре]] докторы
|физ.-мат. фәндәре д-ры
|д. ф.-м. ф. д.
|-
|[[филология|филология фәндәре]] докторы
|филол. наук д-ры
|ф. ф. д.
|-
|[[философия|философия фәндәре]] докторы
|филос. фәндәре д-ры
| филос. ф. д.
|-
|[[химия|химия фәндәре]] докторы
|хим. фәндәре д-ры
| х. ф. д.
|-
|[[иҡтисад|иҡтисад фәндәре]] докторы
|иҡт. фәндәре д-ры
|иҡт. ф. д.
|-
|[[юриспруденция|юридик фәндәре]] докторы
|юрид. фәндәре д-ры
|ю. ф. д.
|}

1950 йылға тиклем ғилми дәрәжә исеменә мотлаҡ рәүештә тар һөнәр тасуирлауы ҡушыла («тарих методикаһы буйынса..», &quot; физик культураһы буйынса … &quot; һәм башҡалар).

Психология фәндәре буйынса ғалим дәрәжәһе [[1968 йыл]]дан алып бирелә башлай. Быға тиклем ҡала ([[1953 йыл]]ға тиклем) «педагогия фәндәре кандидаты (психология)» ғилми дәрәжәһе бирелә.

Ғилми дәрәжәләр [[Аббревиатура|аббревиатураһы]] Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрлығы тарафынан 1998 йылда булдырыла, улар мотлаҡ үтәлергә тейеш булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|title=Приложение 3 к Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций (утверждено приказом Миннауки России от 31 августа 1998 года № 145, зарегистрировано в Минюсте России 25 ноября 1998 года, регистрационный № 1650)|date=1998-08-31|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|archivedate=2006-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm |date=2006-04-26 }}&lt;/ref&gt;, хәҙерге ваҡыттағы әлеге положение бөтөрөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://base.garant.ru/179724/|title=Приказ Миннауки РФ от 31.08.1998 N 145 &quot;Об утверждении Положения о представлении обязательного экземпляра диссертаций&quot; (утратил силу)|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html|title=Приказ Минобрнауки &quot;Об утверждении форм направления сведений о научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работах гражданского назначения в целях их учета в единой государственной информационной системе учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и требований к заполнению указанных форм, а также порядка подтверждения главными распорядителями бюджетных средств, осуществляющими финансовое обеспечение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и выполняющими функции заказчика таких работ, соответствия сведений об указанных работах, внесенных в единую государственную информационную систему учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения, условиям государственных контрактов на выполнение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения&quot;|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Элегерәк шулай уҡ хәрби-диңгеҙ фәндәр докторы дәрәжәһе булған{{Sfn|БСЭ|1972}}. Күпмелер ваҡыт элек (1940 йыл тирәһе) сәнғәт белеме фәндәре докторы тип исемләнгән, хәҙер — сәнғәт фәндәре докторы. 1930 йылдарҙың уртаһында дәүләт һәм йәмәғәт фәндәре докторы дәрәжәһе була&lt;ref&gt;Степень доктора государственных и общественных наук была у [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]] ([[1934]]), [[Вышинский, Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинского]] ([[1935]]), [[Трайнин, Илья Павлович|И. П. Трайнина]] ([[1935]]).&lt;/ref&gt;. 1930-сы йылдарға тиклем астрономия һәм геодезия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе була&lt;ref&gt;Степень доктора астрономии и геодезии была у [[Цингер, Николай Яковлевич|Н. Я. Цингера]], [[Матусевич, Николай Николаевич|Н. Н. Матусевича]], [[Бредихин, Фёдор Александрович|Ф. А. Бредихина]] и др.
&lt;/ref&gt;. Сәйәси фәндәр докторы ғалим дәрәжәһе 1940-сы йылдар тирәһендә ғәмәлдә була, һуңынан юҡҡа сығарыла һәм 1990-сы йылдарҙа яңынан тергеҙелә.

Украинала дәрәжәләр исемлеге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|title=Наказ Міністерства освіти і науки, молоді та спорту України 14.09.2011 № 1057 «Про затвердження Переліку наукових спеціальностей»|accessdate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|archivedate=2013-03-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc |date=2013-03-13 }}&lt;/ref&gt; башлыса Рәсәй исемлеген ҡабатлай.

2015 йылдың 25 сентябрендә Юғары аттестация комиссияһы тарафынан яңы — «[[Теология]]» — һөнәр паспорты раҫлана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Теология стала научной специальностью|url=http://www.ng.ru/faith/2015-12-30/11_teologia.html|work=Независимая газета|date=2015-12-30|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәйҙә дәрәжәләр тарихы ==
[[Файл:Imperial_University_Doctor_Badge_1885.jpg|слева|мини|142x142пкс|Император университеты докторы билдәһе (1885)]]
[[1791 йыл]]да императрица [[Екатерина II]] «О предоставлении [[:ru:ИМУ|Московскому университету]] права давать докторскую степень обучающимся в оном врачебным наукам» указына ҡул ҡуя. Беренсе медицина докторы дәрәжәһенә Ф. И. Барсук-Моисеев лайыҡ була (1794). 1803 йылда Мәскәү университеты бөтә фән тармаҡтары буйынса фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү хоҡуғын ала. Доктор ғилми дәрәжәһе 8-се класс чинын (коллегия асессоры) алыуға хоҡуҡ бирә.

XIX быуатта докторлыҡ дәрәжәһен биреү тәртибе Ғилми дәрәжәләр тураһында Положениелары менән, өлөшләтә университет уставы менән, билдәләнә. 1804 йылғы Устав буйынса докторлыҡҡа бик ҡатмарлы дәрәжә биреү системаһы ғәмәлдә була, ХХ быуаттың икенсе яртыһында система ябайлаштырыла. Доктор дәрәжәһен алыу өсөн диссертацияға экспертиза үткәреү өсөн уны Факультет советына тапшыралар, унда диссертация буйынса рәсми һәм рәсми булмаған оппоненттар ҡатнашлығында асыҡ диспутта фекер алышыуҙар үткәрелә{{Sfn|Императорский Московский университет|2010}}.

[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның [[1918 йыл]]дың 1 октябрендәге декретына ярашлы Рәсәй юғары уҡыу йорттарында ғилми дәрәжәләр бөтөрөлә, ә кафедраларҙы биләү хоҡуғы «үҙенең хеҙмәттәре һәм фәнни-педагогик эшмәкәрлеге менән билдәле» булған һәр кешегә бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|ответственный=сост. А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8.}}&lt;/ref&gt;.

Әммә 1934 йылда Үҙәк башҡарма комитеты кандидат һәм доктор ғилми дәрәжәләрен ҡайтарыуҙы кәрәкле тип таба (СССР Совнаркомының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы «Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр тураһында» исемле ҡарары). Ҡарарға ярашлы наркоматтарҙың квалификацион комиссиялары ғилми дәрәжәләрҙе 8 фәнни дисциплина буйынса бирә ала, ҡалған дисциплиналар буйынса ғилми дәрәжәләр Юғары аттестация комиссия тарафынан бирелә&lt;ref&gt;В 1945 г. принимается приказ для всех ученых степеней.&lt;/ref&gt;. 1937 йылда диссертация яҡлауы үткәрелгән фәндәр тармаҡтары аныҡлана. 1941 йылда ВАК диссертация эшен квалификацион эш булараҡ таный.

== Башҡа илдәрҙәге аналогтар ==
Ҡайһы бер көнбайыш илдәрендә юғары уҡыу йорто белеменән һуң бер баҫҡыслы система ҡабул ителгән (мәҫәлән, [[Бөйөк Британия]]ла был система тарала бара). Әлеге система сиктәрендә тамамлаусыларға диссертацияны уңышлы яҡлау осрағында философия докторы (Ph.D.) дәрәжәһе бирелә (йәки уға оҡшаш). Рәсәйҙә был дәрәжә фәндәр кандидаты дәрәжәһенә тиңләшә&lt;ref&gt;Советский энциклопедический словарь/Научно-редакционный совет: [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] (пред.). — М.: [[Советская энциклопедия]],1981. — 1600 с. с илл. (С. 408)&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәһе күпкә юғарыраҡ баһалана.

Өҫтәмә рәүештә ҡайһы бер илдәрҙә докторлыҡ дәрәжәһенә эйә булған кешегә титул бирәләр, ҡайһы берҙә был дәрәжә Рәсәй Федерацияһындағы фәндәр докторы титулына тиңләшә. Бөйөк Британияла һәм Милләттәр Берләшмәһенең ҡайһы бер илдәрендә философия фәндәре докторы дәрәжәһенән һуңғы тәбиғи фәндәрҙә фәндәр докторы исемен йөрөтә ({{lang-en|Doctor of Science, D.Sc.}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/d/353.html|title=Doctor of Science, значение термина|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;;  хоҡуҡ өлкәһендә хоҡуҡ — хоҡуҡ докторы (Laws of Doctor, LLD)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/l/439.html|title=LLD, значение термина|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;. Әммә, Рәсәй традицияларынан айырмалы рәүештә, ғәҙәттә, дәрәжәләр биреү диссертация яҡлау һөҙөмтәләренән түгел, ә нәшер ителгән хеҙмәттәрҙең һаны буйынса һәм фәнгә индергән дөйөм өлөшө буйынса, хатта йәмғиәт һәм публицистика эшмәкәрлеге буйынса ла, бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.intervuz.ru/degree.html#da|title=Классификация степеней|accessdate=2019-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904125515/http://www.intervuz.ru/degree.html#da |date=2011-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

Европа континенталь академия системаһында ([[Германия]], [[Австрия]] кеүек илдәрҙә, мәҫәлән), «хабилитация» йәки «габилитация» ({{lang-en|habilitation}} {{Lang-la|habilis}} «һәләтле, яраҡлы») процедураһы бар, ул доктор дәрәжәһе бирелгәндән һуң үткәрелә. Билдәле бер мәғәнәлә, әлеге процедура бер нисә параметр буйынса Рәсәйҙәге докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға тура килә, сөнки «хабилитация» үткәндән һуң ғалимға «хабилитацияланған доктор» ({{lang-en|doctor habilitatus, Dr. habil.}}) титулы һәм университетта профессор вазифаһын биләү хоҡуғы бирелә, әммә «хабилитация титулы» айырым ғилми дәрәжәһе булып тормай, ә докторлыҡ дәрәжәһенә өҫтәмә квалификация ролен уйнай.

=== Франция ===
[[2003 йыл]]да Рәсәй һәм Франция хөкүмәттәре ғилми дәрәжәләре тураһында документтарҙы таныу буйынса үҙ-ара килешеүгә ҡул ҡуйҙылар&lt;ref name=&quot;russianenic&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Соглашение%20между%20Правительством%20РФ%20и%20Правительством%20Французской%20Республики%20о%20взаимном%20признании%20документов%20об%20учёных%20степенях Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Французской Республики о взаимном признании документов об учёных степенях]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Рәсәй «Фәндәр кандидаты» һәм Франция «Доктор» ({{Lang-fr|{{iw|Doctor of Science|Docteur|fr|Doctorat en sciences}}}}) дәрәжәһенә эйә булыусылар үҙ-ара тиңләшә. Әммә француз хабилизацияланған докторы ({{Lang-fr|[[Хабилитация|Habilitation à diriger des recherches]]}}, HDR) һәм Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәләрен ренгламентлаған килешеү юҡ.

=== Германия ===
Рәсәй Федерацияһында «[[:ru:Хабилитация|Habilitation]]» Германия академик квалификацияһы «фәндәр докторы» Рәсәй ғилми дәрәжәһе кимәлендә таныла, ә «Doktor» Германия академик дәрәжәһе «фәндәр кандидаты» Рәсәй дәрәжә кимәлендә таныла. 2004—2018 йылда тейешле ҡарар [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] тарафынан ҡабул ителә (хәҙер үҙгәртелгән). Германия Федератив Республикаһында танылыу ерҙәр министрлығы һәм юғары уҡыу йорттары компетенцияларына инә&lt;ref&gt;[http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html Совместное заявление о взаимном академическом признании периодов обучения в высших учебных заведениях, документов о высшем образовании, российских учёных степенях и германских академических квалификациях.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119021127/http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html |date=2011-01-19 }} 18 февраля 1999 года.&lt;/ref&gt;. Әлеге органдар Рәсәй ғилми дәрәжәләрен тейешле кимәлдәрҙә таныйҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Доктор наук|8|автор=М. Н. Волков|ref=БСЭ}}
* Приказ Миннауки России № 145, от 31 августа [[1998 йыл|1998 года]].
* {{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755-1917: энциклопедический словарь|ответственный=Андреев А. Ю., Цыганков Д. А.|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2 000|ref=Императорский Московский университет|ссылка=https://books.google.com/books?id=7bd4wgEACAAJ}}

== Һылтанмалар ==
* [https://vak.minobrnauki.gov.ru/documents#tab=_tab:npa~ Нормативные документы] на сайте ВАК
[[Категория:Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр]]</text>
      <sha1>14ddt2k8xis6glhbj8cxqm3d10fmulc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәләстин Дәүләте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157253</id>
    <revision>
      <id>1297760</id>
      <parentid>1287929</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T05:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115416" sha1="5lgst41231ajh6ipqcndmrp1dhzb4rz" xml:space="preserve">{{Государство
|Русское название= Государство Палестина
|Оригинальное название= دولة فلسطين &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Да́улят Филасты́н)&lt;/small&gt;
|Родительный падеж= Государства Палестина 
|Герб=Coat of arms of Palestine.svg
&lt;!--|Вместо герба=--&gt;
|Девиз=
 |Название гимна=Билади
|Аудио=
|Форма правления= парламент республикаһы&lt;ref name=&quot;law&quot;/&gt;
|Государственная религия= Исламдың сөннәтселек йүнәлеше&lt;ref name=&quot;law&quot;/&gt;
|На карте= State of Palestine (orthographic projection).svg
|подпись к карте        = халыҡ-ара танылған сиктәрендәге Фәләстин Дәүләте
|Язык= ғәрәп теле&lt;ref name=&quot;law&quot;/&gt;
&lt;!--|Основано=--&gt;
|Спорный статус=да
|Основана= 
|Дата образования= 
|Провозглашение независимости= [[1988 йыл]]дың 15 ноябре
|Дипломатическое признание= Фәләстин Дәүләтенең халыҡ-ара-хоҡуҡи статусы (өлөшләтә)
|Независимость от= Израиль дәүләтенән
|Столица=Рамалла (ваҡытлыса)&lt;ref name=&quot;law&quot;&gt;{{cite web|url=http://jurist.law.pitt.edu/world/palestbasic.htm|title=Basic Law // PALESTINIAN AUTHORITY|date= |publisher=jurist.law.pitt.edu|lang=en|accessdate=2014-11-15}}
''&lt;poem&gt;Article (3) 
Jerusalem is the Capital of Palestine.
Article (4)
 1. Islam is the official religion in Palestine. Respect and sanctity of all other heavenly religions shall be maintained. 
 2. The principles of Islamic Shari’a shall be the main source of legislation.
 3. Arabic shall be the official language.&lt;/poem&gt;''&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Иерусалим&lt;ref name=&quot;law&quot;/&gt; йәки Көнсығыш Иерусалим&lt;ref name=&quot;Мустафа2008&quot;/&gt;{{уточнить}} (заявлено)
|Крупнейший город= Газа
|Должность руководителя 1 = Фәләстин Дәүләте Президенты
 |Руководитель 1 = Мәхмүд Аббас
 |Должность руководителя 2 = Фәләстин Дәүләте Премьер-министры
 |Руководитель 2 = Рами Хамдалла
 |Должность руководителя 3 = Фәләстин закон сығарыу советы - парламент спикеры
 |Руководитель 3 = Әбдел Азиз Дуэйк
 |Страны-соседи           = [[Мысыр]], [[Израиль]], [[Иордания]]
|Место по территории= 
|Территория=6020&lt;ref&gt;[http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf Данные Палестинского академического общества изучения международных отношений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004085625/http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf |date=2006-10-04 }}&lt;/ref&gt;
|Процент воды= 
|Место по населению=125
|Население                      = {{рост}}4 550 368&lt;ref name=&quot;statPS&quot;&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population State of Palestine, Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} Palestinian Central Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
 |Год оценки                   = 2014
 |Население по переписи         =
 |Год переписи                  = 
|Плотность населения=734&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/app/world2013_1.php Основные демографические показатели по всем странам мира в 2013 году]&lt;/ref&gt;
&lt;!--|ВВП=--&gt;
&lt;!--|Год расчёта ВВП=--&gt;
&lt;!--|Место по ВВП=--&gt;
&lt;!--|ВВП на душу населения=--&gt;
| ИРЧП = {{рост}} 0,690&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}&lt;/ref&gt;
| Год расчёта ИРЧП = 2019
| Место по ИРЧП = 119
| Уровень ИРЧП = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''уртаса'''&lt;/span&gt;
|Валюта= яңы израиль шекеле
|Домен=[[.ps]]
|Телефонный код=970
|Часовой пояс=+2
&lt;!--|Примечания= --&gt;
  |lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 53 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 
 |Статус = өлөшләтә танылған
}}

'''Фәләстин Дәүләте''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}}, {{lang-en|State of Palestine}})
Б. э. т. 135 йылда Римгә ҡаршы сығыш яһаған йәһүдтәрҙең Йәһүд дәүләтен оноттороу маҡсатында император Адриан {{comment|Фәләстин|Палестина}} исеме менән атаған ил. «Palaestina» атамаһы (грекса атаманың латин варианты) &quot;Филистия&quot;нан килеп сыҡҡан (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, [''Э́рец-Пеле́шет'']) — боронғо замандарҙа хәҙерге Израиль биләмәләрендә, Урта диңгеҙҙең бер өлөшөндә, йәшәгән филистимляндар хөрмәтенә ҡушылған. Б. э. т. [[XIII быуат]]тың иң башында «Диңгеҙ халыҡтары» хәрәкәтендә ҡатнашҡан филистимляндар Ханаандың — Сарон уйһыулығының уңдырышлы яр буйына ултырған. Уларҙың этник нигеҙе һәм теле билдәле түгел, бәлки, улар Балҡан ярымутрауы һәм Кесе Азияла йәшәгән боронғо һинд-европа халҡының ата-бабаһы булыуы мөмкин.&lt;ref&gt;См. «История Древнего Востока. Часть вторая. М., 1988. С. 280—282.», статья Палестина.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130105/917175283.html РИА Новости — Аббас велел переименовать ПНА в «Государство Палестина»]&lt;/ref&gt; — де-юре Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килеү процесындағы бойондороҡһоҙ, өлөшләтә танылған, дәүләт. 2018 йылдың авгусына Фәләстин Дәүләтенең бойодороҡлолоғон БМО ағзаһы булған 193 дәүләттең 137-һе таныған&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rbc.ru/rbcfreenews/5b6bc8759a7947b8c62bc15b|title=В Израиле назвали «пощечиной» признание Колумбией независимости Палестины|date=09.08.2018|publisher=Росбизнесконсалтинг|accessdate=2018-08-10}}&lt;/ref&gt;.

БМО ҡарарҙарына ярашлы, Фәләстин Дәүләте Иордан йылғаһының Көнбайыш яры (йәки уның бер өлөшөндә, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим территорияһы) һәм Газа секторы территорияһында формалаштырылырға тейеш. Фәләстин дәүләтселеге фекеренән сығып, уны булдырыу һәм шулай уҡ территория яғынан билдәләмәләре буйынса төрлө тәҡдимдәр бар.

[[1988 йыл]]дың 15 ноябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның юғары кәңәшмә органының — Фәләстин милли советының [[Алжир]]ҙағы сессияһында Фәләстин Дәүләте иғлан ителә — 253 тауыш — «риза», 46 — «ҡаршы» һәм 10 кеше тауыш биреүҙән тыйыла. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дәғүә иткән территорияның ниндәй ҙә булһа бер өлөшөн үҙ контролендә тотмаған.

[[1994 йыл]]да Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның [[1993]] йылдың 13 сентябрендә үткән Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;dop1993&quot;&gt;{{JVL|jsource/Peace/dop.html|Declaration of Principles On Interim Self-Government Arrangements|September 13, 1993|}}&lt;/ref&gt; {{comment| Фәләстин милли Хакимиәте|Палестинская национальная администрация (ПНА)}} булдырыла. Килешеүҙәрҙә буласаҡ дәүләт төҙөү ҡаралмаған; шуның менән бергә «''ике яҡ та Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторының статусын үҙгәртеү буйынса бер ниндәй ҙә бер яҡлы хәрәкәт атҡармау тураһында конкрет йөкләмә ала''»&lt;ref name=&quot;mfa110515&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|title=Опасность преждевременного признания Палестинского государства|date=15 Июня 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDJaIjF?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;.

Де-факто: Фәләстин Дәүләте бөгөнгө көнгә тиклем төҙөлмәгән һәм ысын [[суверенитет]]ҡа эйә түгел. Дәүләт структуралары тик өлөшләтә генә формалашҡан. Ваҡытлыса баш ҡалаһы Рамаллала президент, хөкүмәт һәм парламент эшләй. Әммә дәүләттә, полиция бар, армия юҡ, һәм шуның менән бергә төрлө ярым хәрби ойошмалар әүҙем хәрәкәт итә. Үҙ валютаһы юҡ, аҡса берәмеге сифатында яңы израиль шекеле һәм АҠШ [[доллар]]ы ҡулланыла. Фәләстиндең эшләүсе халыҡ-ара аэропорты юҡ, шул сәбәпле юғары фәләстин дәүләт эшмәкәрҙәре донъя илдәренә Иорданияның баш ҡалаһы [[Амман]]дан оса.
 
Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһының күп өлөшөн Израиль армияһы контролдә тота, көнсығыш [[Иерусалим]] (һәм тотош [[Иерусалим]] ҡалаһы) шулай уҡ Израиль контроле аҫтында. Израиль шулай уҡ, [[Мысыр]] менән сиктәш Газа секторын ҡыҫтырмағанда, Фәләстин территорияларының барлыҡ тиерлек сиктәрен контролдә тота&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121129223421111270.html Palestinians celebrate status upgrade at UN]&lt;/ref&gt;, ләкин Газа ярындағы конфликт Газа секторының тышҡы донъя илдәре менән диңгеҙ бәйләнешен (2010)| тотҡарлай. Өлөшләтә фәләстин идаралығы булһа ла, Фәләстин территорияларын БМО барыбер Израиль тарафынан оккупацияланған тип һанай&lt;ref&gt;[http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument Status of Palestine in the United Nations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument |date=2012-12-10 }}&lt;/ref&gt;. Представители ООП называют Палестину «страной под израильской оккупацией»&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2012/11/30/world/middleeast/Palestinian-Authority-United-Nations-Israel.html?pagewanted=all&amp;_r=0 U.N. Assembly, in Blow to U.S., Elevates Status of Palestine] // nytimes.com&lt;/ref&gt;.

Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Израиль территорияһы бүлгән ике {{comment|эксклав|үҙаллылыҡҡа эйә булмаған}}, береһен күп илдәрҙә террористик ойошма тип танылған [[ХАМАС]] яҡлылар, ә икенсеһен — {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} нигеҙен формалаштырыусы  [[ФАТХ]] ойошмаһы яҡлылар контролдә тота. ФАТХ һәм ХАМАС-тың оҙайлы конфликтынан һәм араларын рәтләргә маташҡандан һуң, 2014 йылдың 2 июлендә ХАМАС һәм ФАТХ биш христиан  министр ҡатнашлығында Милли берҙәмлек хөкүмәтен формалаштырҙы, һәм был хөкүмәт президент Аббасҡа ант килтерҙе&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232522 Махмуд Аббас привел к присяге палестинское правительство национального единства] во главе с [[Хамдалла, Рами|Рами Хамдаллой]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/06/140602_rn_palestina_government ФАТХ и ХАМАС сформировали правительство единства]&lt;/ref&gt;. Это правительство просуществовало до начала 2019 года и ушло в отставку в связи с так и не урегулированными противоречиями между ФАТХ и ХАМАС, вследствие чего правительство не имело контроля над [[Сектор Газа|сектором Газа]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/01/2019/5c50a74d9a7947a9443b89e4?from=newsfeed|title=Аббас принял отставку правительства Палестины|author=|date=2019-01-29|publisher=Росбизнесконсалтинг|description=|accessdate=2019-01-29}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы &lt;ref&gt;Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 67/19|по итогам голосования, 29.11.2012&lt;/ref&gt; («риза» - 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып торҙо) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, фәләстин халҡы вәкиле булараҡ, яулап алынған ҡарарҙарға һәм ғәмәлдәргә ярашлы, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} һәм БМО хоҡуҡтарына зыян килтермәйсә, БМО-ның күҙәтеүсе дәүләт статусын бирҙе''»&lt;ref name=&quot;ru.euronews.com/2012/11/29&quot;&gt;[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }} — euronews, 29/11/2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated20130111-1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |title=Резолюция ГА ООН № 16/19 от 29.11.2012 «Статус Палестины в Организации Объединённых Наций». |accessdate=2012-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029201326/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |archivedate=2013-10-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un121129&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|date=29.11.2012|publisher=ООН|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaB2fVvY?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|archivedate=2012-12-01}}&lt;/ref&gt;.

[[2013 йыл]]дың 5 ғинуарында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} рәйесе Мәхмүд Аббастың «Фәләстин милли хакимиәте» атамаһы урынына рәсми маҡсаттарҙа фәҡәт «Фәләстин Дәүләте» атамаһын ғына ҡулланырға тигән указы сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&amp;id=1562 |title=Abbas replaces 'PNA' with Palestine |accessdate=2013-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&amp;id=1562 |archivedate=2013-03-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&amp;id=1562 |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&amp;id=21470 Information Ministry to Use ‘State of Palestine’ on Press Cards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115032826/https://english.wafa.ps/index.php?action=detail&amp;id=21470 |date=2013-01-15 }}. — WAFA, 8 января 2013 года.&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың ғинуарына күп кенә илдәр, атап әйткәндә, Израиль, [[Испания]], [[Норвегия]], [[АҠШ]], [[Швеция]] һ. б. был ҡарарҙы таныманы&lt;ref name=&quot;golos130108&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|title=США не будут называть Палестинскую автономию «Государством Палестина»|date=08.01.2013|publisher=Русская служба [[Голос Америки|«Голоса Америки»]]|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN4REzE?url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111045039/http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html |date=2013-01-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|title=State of Palestine Name Change Shows Limitations|date=Jan. 07, 2013|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN7SO13?url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130001301/http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/ |date=2013-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Фәләстин Дәүләтен таныған илдәрҙә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дипломатик вәкиллектәренә Фәләстин Дәүләте илселектәре вывескалары  эленгән.

== Этимологияһы ==
«Фәләстин» атамаһы «Филистия» (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, ''Э́рец-П(е)ле́шет'') — боронғо осорҙа &lt;ref&gt;Вторгнувшийся в Ханаан несемитский народ, по всей вероятности, с острова [[Крит]].&lt;/ref&gt; хәҙерге Израилдең Урта диңгеҙ буйы ярының бер өлөшөн (йәһүдсә  פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ «баҫып ингәндәр») был ерҙе баҫып алған филистимляндар исеменән&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|14278|Филистимляне}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KE_Isr&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}&lt;/ref&gt;. Ғәрәп баҫҡынсылары 638 йылдан башлап, «Палестина» атамаһын ғәрәп формаһына тура килтерергә тырышып, илде «Фаластын» тип атаған.

Британия мандаты осоронда бойондороҡһоҙ территорияны «Палестина» атамаһы менән йөрөткәндәр. XX быуат уртаһында, элегерәк был атама, этник йөкмәткегә эйә булмайынса, төбәктә йәшәгән бөтә халыҡтың атамаһы булараҡ ҡулланылһа ла, «Фәләстин» һүҙенән барлыҡҡа килгән «фәләстинлеләр» был территорияла йәшәгән бөтә ғәрәптәргә лә («фәләстин халҡы», «Фәләстин ғәрәп халҡы») ҡулланыла башлаған&lt;ref name=&quot;bibi4&quot;&gt;''Нетаньяху{{nbsp}}Б.'' [http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm Место под солнцем, Глава{{nbsp}}4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720181336/http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm |date=2017-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Борис Шустеф.'' [http://gazeta.rjews.net/shustef10.shtml Палестинец Шарон] // «Еврейский мир», 24 мая 2002 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |title=The Palestinian Identity |accessdate=2010-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |archivedate=2011-08-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

1994 йылда, Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә [[Израиль]] һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} араһында Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторын индергән территорияла етәкселек итеү сифатында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} булдырылған. Хәҙерге мәлдә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} (Израиль менән берлектә) өлөшләтә фәҡәт Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тота, ә Газа секторы ысынында ХАМАС хәрәкәте тарафынан контролдә тотола, һәм улар Газа секторының {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}}нән бойондороҡһоҙлоғон тормошҡа ашырыуҙы теләй&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1986647 Сектор Газа готовится к отделению — Коммерсантъ, 24.07.2012]&lt;/ref&gt;. {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} [[Фәләстин Дәүләте]]нең бойондороҡһоҙлоғоноң халыҡ-ара танылыуына ынтыла&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/09/23/un/ Аббас подал в ООН заявку на признание Палестины] // Lenta.Ru, 23.09.2011&lt;/ref&gt;, шуға бәйле киң мәғлүмәт саралары ҡайһы бер илдәр таныған Фәләстин автономияһын һәм Фәләстин Дәүләтен билдәләү өсөн&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/sujet/56/index.html Российская Газета, сюжет/раздел «Палестина и Израиль»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&amp;cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО — Вести. Ru, 31.10.2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/04/04/iccrejects/ Международный уголовный суд отклонил иск Палестины к Израилю — Lenta.Ru, 04.04.2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/12/15/iceland/ Парламент Исландии признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 15.12.2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/01/20/recognize/ Таиланд признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 20.01.2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/01/07/independent/ Правительство Чили признало независимость Палестины — Lenta.Ru, 07.01.2011]&lt;/ref&gt; «Фәләстин» атамаһын йыш ҡуллана. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «Осло Килешеүҙәре» һөҙөмтәһе буйынса Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|Организация освобождения Палестины}} ҡул ҡуйған документтарҙа «Palestinian Authority» («Фәләстин хакимиәте») термины ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles, September 13, 1993]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Gaza+Strip+and+Jericho+Area.htm Agreement on the Gaza Strip and the Jericho Area, May 4, 1994]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Preparatory+Transfer+of+Powers+and+Re.htm Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities, August 29, 1994]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи белешмә ==
Ҡарағыҙ: Иудея (Самария), Израильское царство

[[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң, еңеүсе европа дәүләттәре тарҡалған [[Ғосман империяһы]]ның күп өлкәләрен — Милләттәр Лигаһының мандат территорияһына ярашлы — үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырып, хатта бәләкәйерәк сәйәси берәмектәргә бүлгеләгән. [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Сүриә]] (Ғосман автономиялы христиан Ливаны, уның территорияһына сиктәш ерҙәрҙе индереп, Ливан Республикаһы булып киткән) француз контроленә күсерелгән, ә [[Месопотамия]] һәм Фәләстин (Трансиорданияны индереп) [[Бөйөк Британия|Англия]]ға бирелгән.

Ҡайһы бер режимдарҙа колониаль мираҫ нефть һатыу һәм табыуға айырым хоҡуҡ биреү, һәм, үҙҙәрен яҡлау маҡсатында, ҡораллы көстәр тотоу аша һынланһа ла, был территорияларҙың күпселеге артабанғы өс тиҫтә йыл эсендә артыҡ ҡыйынлыҡтар тыуҙырылмай бойодороҡһоҙлоҡ алған. Әммә Фәләстин осрағы {{comment|сетерекле|проблематичным}} булып ҡалған.

Һуғыштан һуң, Европа милләтселегенә нигеҙләнгән ике яңы хәрәкәт: бөтә ғәрәп халыҡтарының мәҙәни уртаҡлығына нигеҙләнгән ғәрәп милләтселеге, һәм, бөтә ғәрәптәр өсөн берләштерелгән дәүләт төҙөүгә саҡырыусы, панарабизм барлыҡҡа килгән.

== Тарихи Фәләстин территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөү өсөн көрәш ==
{{Main|История Палестины|Хронология арабо-израильского конфликта}}

=== Британия мандаты осоро ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] һөҙөмтәләре буйынса 1920 йылда Сан-Ремола үткән Конференцияла, һуғышҡа тиклем тарҡалған Ғосман империяһына ингән Фәләстин территорияһын, Милләттәр Лигаһы мандаты буйынса, [[Бөйөк Британия]] идаралығы режимына биреү ҡарары ҡабул ителгән. Хәҙерге Израиль территорияһынан башҡа Фәләстиндә Британ мандаты составына хәҙерге Иордания, Иудея һәм Самария (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) һәм Газа секторы территориялары ингән. Мандат маҡсаттарының береһе булып «''йәһүд милли йортон имен булдырыу маҡсатында илдә сәйәси, хакими һәм иҡтисади шарттар тыуҙырыу''» торған&lt;ref name=&quot;мандат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|datepublished=24 июля 1922|accessdate=5 июля 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

[[1920]]-се йылдар башында был мандат сиктәрендә Бөйөк Британияға бойондороҡло мандат аҫтындағы Фәләстин территорияларының 3/4 өлөшөн үҙ эсенә алған Трансиордания кенәзлеге булдырылған&lt;ref&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/211/knigonosha.htm Уинстон Черчилль и сионизм: история метаний] Станислав Кожеуров, Иван Фадеев, [[Эпштейн, Алек|Алек Д. Эпштейн]], «[[Лехаим (журнал)|Лехаим]]» ноябрь 2009&lt;/ref&gt;. Мандат килешеүенән кенәзлек территорияһында йәһүдтәргә йәшәү рөхсәте биргән пункттар алып ташлана&lt;ref name=&quot;мандат&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}}&lt;/ref&gt;. [[1946 йыл]]дың 25 майында ул бойондороҡһоҙлоҡ ала.

Фәләстиндең ҡалған өлөшөндә британия идаралығының 25 йылы дауамында халыҡ һаны киҫкен арта: [[1922 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса 750 мең кеше булһа, [[1946 йыл]]дың аҙағына 1 млн. 850 кеше (артым — 250 процентҡа яҡын) иҫәпләнгән. Йәһүд халҡының һаны 1922 йылда 84 мең булһа, 1946 йылда 608 меңгә етә (артым — 725 процентҡа яҡын). Был артымдың күпселеге Фәләстиндә тыуғандар иҫәбенә була, һәм {{comment|асыҡ|легаль}} иммиграция 376 мең артым биргән, ә {{comment|йәшерен|нелегальных}} иммигранттар һаны тағы 65 мең кеше, барлығы 440 мең кеше тәшкил иткән. Йәһүдтәрҙең яҡынса 70-75 % [[Иерусалим]], Яффа, [[Тель-Авив]], [[Хайфа]] ҡалаларында һәм уларҙың тирә-яғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;[https://archive.is/20121228090542/www.un.org/russian/peace/palestine/book/02-9.shtml Исследование «Истоки и история проблемы Палестины», подготовленое Отделом по делам палестинцев Секретариата Организации Объединённых Наций для Комитета по осуществлению неотъемлемых прав палестинского народа и под его руководством]&lt;/ref&gt;. 1922 йылғы 11 % менән сағыштырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең йәһүд халҡы 33 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|title=The Population of Palestine Prior to 1948|accessdate=5 июля 2008|lang=en|publisher=MidEastWeb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AoIw5?url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|publisher=Israeli — Palestinian ProCon.org|accessdate=7 июля 2008|title=Population Statistics|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070708052310/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archivedate=2007-07-08}}&lt;/ref&gt;.

Мандат аҫтындағы Фәләстиндең йәһүд халҡының һаны артҡан һайын, фәләстин ғәрәптәренең террористик һөжүмдәре һәм йәһүд ҡыйралыштары ла артҡан, һөҙөмтәлә мандат властары Фәләстингә йәһүдтәр иммиграцияһын сикләгән. Шулай итеп, Бөйөк Британия ғәрәп-израиль конфликтына йәлеп ителгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Fraser T. G.|заглавие=The Arab-Israeli conflict|издание=2|издательство=Palgrave Macmillan|год=2004|pages=27|allpages=190|isbn=9780333717066}}&lt;/ref&gt;, һәм [[1947 йыл]]да уның хөкүмәте, ғәрәптәргә лә, йәһүдтәргә лә тап килгән ҡарар сығарырға һәләтле түгеллеген раҫлап, мандаттан баш тартҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|publisher=United Nations|date=20 апреля 1949|accessdate=|title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524233009/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== 1947 йылғы БМО планы ===
БМО Генераль Ассамблеяһының [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә үткән Икенсе сессияһында 181-се Резолюцияһында Иерусалим (Вифлеемды ла индереп) районына айырым статус биреп, Фәләстинде БМО идаралығы күҙәтеүендә ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә&lt;ref&gt;[[:s:ru:Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)|Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)]]&lt;/ref&gt;) бүлергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Резолюцияны ҡабул иткән йәһүд [[ишув]]ынан айырмалы, дөйөм алғанда, Фәләстиндең Юғары ғәрәп комитеты һәм {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} кире ҡаҡҡан&lt;ref name=&quot;Рез181&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf Резолюция ГА ООН № 181/ІІ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;is2day.co.il&quot;&gt;[http://is2day.co.il/2010/10/rezolyuciya-generalnoj-assamblei-oon-181/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 181, 12.10.2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;[http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717022602/http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html |date=2012-07-17 }} EXPERIENCES IN ARAB AFFAIRS 1943—1958&lt;/ref&gt;.

=== 1947—1949 йылдарҙағы ғәрәп-израиль һуғышы ===
[[1948 йыл]]дың 14 майында, Мандат тамамланған көндә, [[Израиль Дәүләте]] иғлан ителә, ә [[15 май]]ҙа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}}на ҡараған 5 илдең регуляр армиялары, яңы йәһүд дәүләтен юҡ итеү маҡсатында, Израилгә һөжүм башлай. 1947—1949 йй., {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} декларацияһына ярашлы, ғәрәп халҡын яҡлау һәм Фәләстиндә «бөтә халҡы ла закон алдында тиң хоҡуҡҡа эйә булған» «берҙәм (ғәрәп&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;/&gt;) дәүләт ойошмаһы» төҙөү маҡсатында ғәрәп-израиль һуғышы барған&lt;ref name=&quot;S/745&quot;&gt;[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/745&amp;Lang=R Документ S/745. Каблограмма Генерального секретаря Лиги арабских государств на имя Генерального секретаря ООН. 15 мая 1948 г.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ALdeclaration&quot;&gt;[http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm Statement by the Arab League upon the Declaration of the State of Israel (May 15, 1948)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311220623/http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm |date=March 11, 2012 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;invasion&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/arab_invasion.html Arab League Declaration on the Invasion of Palestine, May 15, 1948]&lt;/ref&gt;.

Был һуғыш һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте төҙөлмәй, Израиль йәһүд дәүләте төҙөлөргә тейешле территорияны киңәйткән, Иерусалим Трансиордания һәм Израиль, Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Мысыр һәм Трансиордания контроленә күскән.

[[1948 йыл]]дың сентябрендә {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} Газала һөрөлгән Бөтә Фәләстин хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Шул уҡ йылдың декабрендә Иерихон конференцияһы (Jericho Conference) Трансиордания короле Абдалла ибн Хөсәйнде «ғәрәп Фәләстине короле» тип иғлан итә&lt;ref&gt;См. [http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=PLS/1948/12/14&amp;ChunkNum=-1&amp;ID=Ar00106&amp;PageLabel=1 Jericho Declaration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521175424/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=PLS%2F1948%2F12%2F14&amp;ChunkNum=-1&amp;ID=Ar00106&amp;PageLabel=1 |date=2013-05-21 }} [[Palestine Post]], 14 декабря 1948 г.&lt;/ref&gt;. Ғәрәп Фәләстинен һәм Трансиорданияны берләштерергә саҡырған конференцияла Абдалла Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын аннексиялау ниәтен иғлан итә. Башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары ризалыҡ бирмәһә лә, Абдалла [[1950 йыл]]да, Көнсығыш Иерусалимды ла индереп, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ белдегенә аннексиялай&lt;ref&gt;(эта аннексия была признана только Великобританией и [[Пакистан]]ом)&lt;/ref&gt;, шунан һуң Трансиордания Иордания тип үҙгәртелә.

[[1959 йыл]]да, Мысыр менән Сүриәне берләштергәндән һуң, Ғәмәл Абдель Насер Газалағы &quot;Бөтә Фәләстин хөкүмәте&quot;н тарата.
Противоречия между Иордания, Мысыр һәм башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар Фәләстиндә ғәрәп дәүләте төҙөү мәсьәләһен ғәмәлдә көн тәртибенән алыуға килтерә, ә БМО бүлеп биргән территорияның ҙур өлөшөн, 1967 йылғы алты көнлөк һуғышта еңелгәнгә һәм ул ерҙәр Израилгә күскәнгә тиклем, Иордания менән Мысыр үҙ-ара бүлешеп ала&lt;ref name=&quot;Ayalon&quot;&gt;[[Аялон, Даниэль|Danny Ayalon]] {{YouTube|XGYxLWUKwWo|Israel Palestinian Conflict: The Truth About the West Bank}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kumaraswamy&quot;&gt;{{книга|автор=P. R. Kumaraswamy.|часть= |ссылка часть= |заглавие=Historical Dictionary of the Arab–Israeli Conflict |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=|место=Lanham, Maryland • Toronto • Oxford |издательство=The Scarecrow Press, Inc. |год=2006 |volume= |pages=lix |allpages=341 |серия= |isbn=978-0-8108-5343-0 |тираж=}}&lt;/ref&gt;.

=== Алты көнлөк һуғыш ===
{{main|Шестидневная война (1967)}}
[[1967 йыл]]дың 6 июнендә Израиль оборона армияһы, Рафа ҡалаһы янындағы Хан-Юнис яғынан уратып сығыу манёврын ҡулланып, Газа секторын тотоп торған 7-се мысыр пехота дивизияһы частарына, Мысырҙан киҫеп, һөжүм итә, һәм уларҙы 8 июндә әсирлеккә ала&lt;ref&gt;{{книга|автор=Штереншис М.|часть=Шестидневная война — Боевые действия|заглавие=История государства Израиль, 1896-2009|издание=3|издательство=ИСРАДОН|год=2009|страницы=309—311|страниц=701|isbn=9785944670823}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt; [[7 июн]]дә Израиль иордан ғәскәрҙәрен дә Иордан йылғаһы аръяғына сигенергә мәжбүр итә. &lt;br&gt;

== Артабанғы ваҡиғалар ==
{{main|Организация освобождения Палестины|Соглашения Осло|Палестинская национальная администрация|ХАМАС}}
Созданная в [[1964 йыл]]да барлыҡҡа килгән {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} һәм уның союздаштары Израиль дәүләте төҙөлөүҙе танымаә һәм уға ҡарата террористик һуғыш алып барған. [[1967 йыл]]дың авгусында Хартумда үткән ғәрәп саммитында (Khartoum Resolution) ғәрәп илдәре «өс „ЮҠ“»: Израиль менән тыныслыҡ урынлаштырыуға — ЮҠ, Израилде таныуға һәм уның менән һөйләшеүҙәр алып барыуға — ЮҠ ҡарарын ҡабул иткән&lt;ref name=&quot;Eban1992&quot;&gt;{{книга|автор=Abba Solomon Eban |часть= |ссылка часть= |заглавие=Personal witness: Israel through my eyes |оригинал= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&amp;dq=Abba+Eban++Khartoum&amp;q=Khartoum#search_anchor |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Putnam |год=1992 |volume= |pages=446 |allpages=691 |серия= |isbn=0399135898 |тираж=}}&lt;/ref&gt;, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}н хуплағандар.

{{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}ның [[1968 йыл]]да Ҡаһирәлә ҡабул ителгән программа документы — Фәләстин хартияһында Израилде {{comment|юҡҡа сығарыу|ликвидацию}}, Фәләстиндә сионизмды булдырмау һәм уны «Британия мандаты сиктәрендә бүленмәй торған төбәк ойошмаһы» тип таныу кәрәк тип яҙылған&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439725/Palestine-Liberation-Organization-PLO Palestine Liberation Organization (PLO)] [[britannica.com]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;avalon&quot;&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/plocov.asp The Palestinian National Charter: Resolutions of the Palestine National Council July 1-17, 1968] [[Проект «Авалон»]]&lt;/ref&gt;.

{{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} составына ингән хәрби-сәйәси ойошмалар бик күп йәһүдтәрҙең, ғөмүмән израиль кешеләре һәм башҡа дәүләттәр граждандарының һәләк булыуында ғәйепле&lt;ref name=&quot;Террор&quot;&gt;Организация освобождения Палестины // Терроризм и террористы. Исторический справочник / Жаринов К. В., Харвест, 1999&lt;/ref&gt;, һәм күп кеннә илдәр уларҙы террористик ойошма тип таный. Шулай уҡ ул үҙе лә [[1988 йыл]]ға тиклем шундай ойошма тип һаналды.

[[1989]] йылдың 2 апрелендә фәләстин милли советы Ясир Арафатты булмаған Фәләстин дәүләтенең президенты итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20131106/975137676.html|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;.

1980-се йй. аҙағында — 1990-сы йй. башында, Израиль менән Мысыр һәм Израиль менән Иордания араһында тыныслыҡ Килешеүе төҙөлгәндән һуң, {{comment|хәл| ситуация}} бер аҙ үҙгәрә төшә.

[[1993 йыл]]дың 13 сентябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} рәйесе Ясир Арафат һәм Израиль премьер-министры Ицхак Рабин, оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң, Вашингтонда &quot;Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы&quot;н («''Осло-1 Килешеүен''») ҡабул иткән, уның шарттары буйынса Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең тыныс һәм имен йәшәүгә хоҡуғын таный һәм терроризмдан һәм көс ҡулланыуҙың башҡа төрҙәренән баш тарта, ә Израиль үҙе контролдә тотҡан территорияның бер өлөшөндә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|«Палестинской национальной администрации» - ПНА}}н булдырыуға ризалыҡ бирә&lt;ref name=&quot;ExchangeOfLetters&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|title=Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat|date=9 Sep 1993|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkOqOmc?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DeclarationOfPrinciples&quot;&gt;{{cite web|author        =|last        =|first        =|authorlink        =|coauthors        =|datepublished        =|url        =http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|title        =Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements|format        =|work        =|publisher        =МИД Израиля|accessdate        =2009-03-04|lang        =en|description        =|archiveurl        =https://www.webcitation.org/666Vk0YOC?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|archivedate        =2012-03-12}}&lt;/ref&gt;. Килешеү 5 йылдан да артмаған күсеү осорон күҙ уңында тотҡан, шул ваҡыт арауығында конфликт буйынса килешеү ахырына еткерелергә тейеш булған. Күсеү осорон һанау [[1994]] йылдың 4 майынан «Газа-Иерихон» Ҡаһирә Декларацияһынан башланған&lt;ref name=&quot;jafi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|title=Соглашения в Осло|publisher=Еврейское агентство|lang=ru|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkPhyO3?url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GazaJericho&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|title=Main Points of Gaza-Jericho Agremeent|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkQzamF?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2006-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |archivedate=2007-01-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |date=2007-01-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[1993]] йылдың 10-12 октябрендә Туниста үткән Фәләстин Үҙәк советының 20-се сессияһында Я. Арафат етәкләгән Фәләстинде азат итеү ойошмаһына күсеү осорона Фәләстин милли хакимиәтенең Советын формалаштырыу эше ҡушыла, Ясир Арафат «Фәләстин милли хакимиәт Советың рәйесе» итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Lulu2008&quot;&gt;{{книга|автор=IBP, Inc.|часть=Strategic Information and Developments|заглавие=Palestine (West Bank and Gaza) Education System and Policy Handbook|ссылка=https://books.google.ru/books?id=xtuwBgAAQBAJ|издательство={{Уточнить2|Lulu.com|http://www.lulu.com/create|~~~~|}}|год=2008|том=1|pages=234|allpages=300|isbn=1433067552}}&lt;/ref&gt;.

[[1994 йыл]]дың 4 майында И. Рабинға рәсми хатында&lt;ref name=&quot;GazaJerichoLetters&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |title=Архивированная копия |accessdate=2006-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |archivedate=2006-01-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |date=2006-01-11 }}&lt;/ref&gt; Я. Арафат фәләстин территорияларына килгәндән һуң, «Фәләстин Президенты (ғәрәпсә: раис)» титулын ҡулланмау, үҙен «фәләстин хакимиәте Рәйесе» йәки «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Рәйесе» (ғәрәпсә: раис) тип аталыу бурысын ала&lt;ref name=&quot;GazaJerichoLetters&quot; /&gt;. Һуңғы йылдарҙа ҡабул ителгән берлектәге рәсәй-фәләстин илселек документтарында ла шулай уҡ Фәләстин Дәүләете түгел, ә Фәләстин милли хакимиәте тигән атама ҡулланыла.

[[1995]] йылдың 28 сентябрендә Вашингтонда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы менән Израиль араһында Иордан йылғаһының көнбайыш яры һәм Газа секторы буйынса биш йыллыҡ күсеү осорона составы 82 кешенән торған, атап әйткәндә, Фәләстин закон сығарыу советын төҙөү буйынса ваҡытлыса килешеү төҙөлгән («Осло-2»).

[[1996]] йылдың 20 ғинуарында Фәләстин автономияһына дөйөм һайлауҙар барышында Ясир Арафат Фәләстин милли хакимиәте рәйесе вазифаһына һайланған. Фәләстин хакимиәтенең эске документтарында был вазифа «Фәләстин президенты» булараҡ яңғыраған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.co.il/mideast/20jan2006/arafat.html|title=День в истории: 10 лет назад Ясер Арафат стал &quot;президентом Палестины&quot;|accessdate=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[1999]] йылдың 4 сентябрендә мысыр ҡалаһы Шәрм-әш-Шәйехтә Эхуд Барак һәм Ясир Арафат 2000 йылдың сентябренә бәхәсле территориялар статусы буйынса ахырғы килешеүҙәргә өлгәшеү тураһында Меморандумға ҡул ҡуйғандар.

Фәләстин милли хакимиәте булдырылғандан һуң, «Фәләстин Дәүләте» проекты {{comment|«туҡтатылған»|«заморожен»}}. Я. Арафаттың 2000 йылдың авгусында шул уҡ йылдың 13 сентябрендә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү ниәте булыуы шул турала (Вашингтон &quot;Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы&quot;на ҡул ҡуйғандан һуң 7 йыл үткәс) һөйләй. [[Рәсәй]] һәм АҠШ, Фәләстин милли хакимиәтенә, Израиль менән территория буйынса бәхәс рәтләнгәнсе, был мәсьәләгә туҡталмай торорға кәңәш итә, һәм ул 9-10 сентябрҙә Газала үткән «Фәләстин Үҙәк советы» сессияһында бойондороҡһоҙлоҡ буйынса мәсьәләне 15 ноябргә тиклем ҡуйып торорға була. Ә һуңынан — бөтөнләй билдәһеҙлек — 2000 йылғы Кэмп-Дэвид Саммиты һәм артабанғы, Ясир Арафат Э. Барак тәҡдим иткән ҙур ташламаларға риза булмағанынан һуң һәм [[2000]] йылыдң 29 сентябрендә башланған Әл-Аҡса Интифадаһы арҡаһында, сентябрь һөйләшеүҙәре уңышһыҙлыҡҡа осрай&lt;ref name=&quot;krugosvet24&quot;/&gt;.

2000-се йылдарҙа интифада барышында Израиль граждандарына ҡаршы террорҙың көсәйеүе [[2001 йыл]]дың 8 февралендә Израиль премьер-министрын сираттан тыш һайлауҙар үткәреүгә килтерә&lt;ref name=&quot;krugosvet24&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inaru&quot;&gt;[http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD Авода // Партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111180013/http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, [[2001]] йылдың 28 ғинуарында һайлауҙар алдынан ғына үткән Табе (Мысыр) һөйләшеүҙәрендә, Иерусалим һәм ҡасаҡтар проблемаһын индереп, бәхәстәрҙе ахырғы юлға һалыу маҡсатында фәләстин-израиль алдан алып килешеүҙәренә өлгәшелгән. Ләкин [[2001]] йылдың 8 февралендә израиль премьер-министрын туранан-тура һайлауҙарҙа Ариэль Шарон эшләп йөрөгән премьер-министр Эхуд Баракты еңгәндән һуң, һәм Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән теракттар дауам иткәнлектән, һөйләшеүҙәр өҙөлгән һәм артабан яңыртылмаған&lt;ref name=&quot;krugosvet24&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль (страна)}} &lt;/ref&gt;.

[[2001 йыл]]дың декабрендә Израиль Хөкүмәте башында Я. Арафат торған Фәләстин милли хакимиәтен «терроризмды хуплаусы ойошма» тип иғлан итә. Арафат етәкләгән «17-се Подразделение» һәм «Тәнзим» подразделениеларын эсенә алған [[ФАТХ]] хәрәкәте «террористик ойошма» һәм хәрби акциялар өсөн тәғәйенләнгән тип аталған&lt;ref&gt;[http://www.zeka.ru/news/jerusalem02dec/2001/12/04/3954.html Администрация Арафата признана террористической организацией]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mfa011203&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Communiques/2001/Special+Cabinet+meeting-+Palestinian+Authority+is.htm Special Cabinet meeting: Palestinian Authority is an entity that supports terrorism; Tanzim and Force 17 are terrorist organizations, and will be acted against accordingly, 3-Dec-2001]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:jpeg|thumb|Израилдең бүлеү барьеры/диуары, [[Иерусалим]] һәм Вифлеем районында [[Израиль]] менән Фәләстин Дәүләте араһындағы блокпост. 2018 йылдың феврале]]
2001—2002 йылдарҙа израильтяндарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы террор тулҡыны&lt;ref name=&quot;mfaVictims&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|title=Victims of Palestinian Violence and Terrorism since September 2000|publisher=[[МИД Израиля|lang]]=en|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNN2cP?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt; «Һаҡлаусы стена» операцияһын үткәреүгә килтерә, һәм ул Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы Фәләстин милли хакимиәте территорияһын террор инфраструктураһынан таҙарта. Операция барышында ҡулға төшкән документтар асыҡтан-асыҡ ''«… Арафат етәкселегендәге Фәләстин автономияһы террорға ярҙам иткән һәм унда әүҙем ҡатнашҡан. Арафат һәм уның яҡындары Израиль халҡын ҡырғаны өсөн туранан-тура яуап бирер»&lt;ref name=&quot;mfa-2002&quot;&gt;[https://archive.is/20120525133810/www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/5/The%20Involvement%20of%20Arafat-%20PA%20Senior%20Officials%20and The Involvement of Arafat, PA Senior Officials and Apparatuses in Terrorism against Israel, Corruption and Crime] МИД Израиля, 6 May 2002{{ref-en}}
* Table of Contents
* Executive Summary
* General
* Chapter I — The Ideological Dimension — Education, Incitement, and Support by Senior PA officials
* Chapter II — The Financial Dimension — The Financing of Terrorism by PA Elements
* Chapter III — The Practical Dimension — PA and Fatah Security Apparatuses Support of Terrorism
* Chapter IV — The Al Aqsa Martyrs Brigades and Fatah are One and the Same, and Yasser Arafat is their Leader and Commander
* Chapter V — Arms Procurement by the PA in Violation of International Agreements
* Chapter VI — Cooperation between the PA and Terror Sponsoring States
* Chapter VII — Corruption in the PA
* Appendix — (Partial) Characteristics of the Terrorist Infrastructure which developed in the PA:
** Jenin — The Capital of the Palestinian Suicide Terrorists
** Nablus — The Main Infrastructure of Palestinian Terrorism
** Bethlehem — Mistreatment of the Christian Population&lt;/ref&gt;.

Артабан килешеүҙәр уҙғарырға маташыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, израильтяндарға ҡарата сираттағы теракттарҙың көсәйеүе менән аралашҡан. Һөҙөмтәлә [[2005 йыл]]да А. Шарон ике яҡлы һөйләшеүҙәр үткәреүҙән баш тарта. [[Кнессет]]тың ҡарары һәм идара итеүсе Ликуд партияһында тарҡалыш террорҙың көсәйеүенән ҡурҡҡан израиль йәмғиәтенең протесына килтергән&lt;ref name=&quot;krugosvet2526&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ханин111007&quot;/&gt;.

Газанан китеүе Хамас хәрәкәтенең популярлығы үҫеүенә килтергән: 2006 йылдың февралендә Фәләстин милли хакимиәтендә Фәләстин закондар сығарыу советына һайлауҙарҙа ул 133 урындың 73-нә эйә була&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/story/palestine/ ХАМАС возглавил Палестину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101055102/http://www.lenta.ru/story/palestine/ |date=2009-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Исмаил Хания етәкселегендәге Хамас формалаштырған хөкүмәт антҡа килтергән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/29mar2006/prinyal.html Аббас принял присягу нового палестинского правительства, сформированного «Хамасом»]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ айҙа Президент [[Владимир Путин]] саҡырыуы буйынса Халед Машаль етәкселегендәге Хамас делегацияһы [[Мәскәү]]гә килә, һәм ҡайһы бер илдәрҙә террористик тип танылған был ойошманы таныу аҙымы тип аңлаттылар. Хөкүмәт министрҙарының береһе Эхуд Ольмерт Рәсәйҙең ХАМАС делегацияһын саҡырыуын «Израиль арҡаһына бысаҡ менән ҡаҙау» тип атаны. «Бынан тыш, израильтяндар ХАМАС һәм чечен боевиктарының бәйләнешен халыҡҡа еткерә»&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2006/03/03/hamas/ ХАМАС в Москве]&lt;/ref&gt;.

Хамас программаһы Израиль дәүләтен юҡ итеүҙе һәм уны ислам теократияһы менән алмаштырыуҙы планлаштырған&lt;ref name=&quot;New York Times&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2006/02/27/international/middleeast/27mideast.html?ex=1298696400&amp;en=25164615c0b5f11c&amp;ei=5090&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss Israeli Official Says Hamas Has Made Abbas Irrelevant, By GREG MYRE, February 27, 2006]&lt;/ref&gt;, уның власҡа килгән етәкселеге Фәләстин милли хакимиәтенең Израиль менән элекке килешеүҙәрен таныуҙан һәм боевиктарын ҡоралһыҙландырыуҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, автономияға элек аҡса бүлгән дәүләттәр Фәләстин милли хакимиәтенә ҡарата (2006—2007) иҡтисад санкциялары иғлан итә.  

Хамастың уңыштары, бер яҡтан, Хамас менән легаль көс структуралары формалаштырып өлгөргән һәм АҠШ менән Европа ярҙамына таянған Фатхтың конфликтына килтергән, икенсе яҡтан — Израиль менән конфронтацияның киҫкенләшеүенә килтергән. [[2006 йыл]]дың июлендә Израиль һалдаты Гилад Шалиттың юғалыуы «Йәйге ямғырҙар» операцияһына алып килгән, ә Израилде Газа секторынан тутауһыҙ утҡа тотоуҙар Газа секторына ҡаршы иҡтисади блокадаһына килтергән (2007)&lt;ref name=&quot;mk.ru&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ Генсек ООН призвал Израиль снять блокаду сектора Газа]&lt;/ref&gt;.

[[2006]] йылдың 20 октябрендә Газа секторында Фәләстин автономияһы премьер-министры (ХАМАС) Исмаил Ханияны ФАТХ активистары үлтерергә маташҡандар. Боевиктар уның кортежына атҡандар&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml Аббас напал на ХАМАС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152602/http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

[[2007 йыл]]дың февралендә Фатх һәм Хамас етәкселәре араһында килешеүгә өлгәшелгән һәм коалицион хөкүмәт төҙөлгән. Халыҡ-ара берләшмә тағы ла Фәләстин милли хакимиәтенең яңы хөкүмәтенән Израилде таныуын, боевиктарҙы ҡоралһыҙландырыуын һәм көс ҡулланыуҙы туҡтатыуын талап иткән. АҠШ, Фәләстин милли хакимиәте һәм Израиль араһында өс яҡлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ тамамланған.

[[2007 йыл]]дың май-июнендә Хамас эске эштәр министрына буйһонмаған полицейскийҙарҙы — ФАТХ яҡлыларҙы, башта ФАТХ — ХАМАС хөкүмәтенә буйһонорға, ә аҙаҡ дәүләт хеҙмәтенән сығырға теләмәгәндәрҙе &lt;ref&gt;http://news.strana.co.il/text/4/2784{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&amp;id=271211 В секторе Газа начались бои между активистами ФАТХа и ХАМАСа, May 19, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106180429/http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&amp;id=271211 |date=January 6, 2012 }}&lt;/ref&gt; властан ситләштерергә тырышҡандар. [[14 июн]]дә Фәләстин милли хакимиәте рәйесе һәм ФАТХ лидеры Мәхмүд Аббас хөкүмәтте таратыуын иғлан итә, автономия территорияһында ғәҙәттән тыш хәл режимы индерә һәм тулы власты ҡулына ала. Газа секторында (2007) башланған ҡан ҡойғос граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә Хамас Газа секторында ғына үҙ позицияларын һаҡлап ҡалған, ә  Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында М. Аббас яҡлылар власы һаҡланған&lt;ref name=&quot;rus.newsru.ua&quot;&gt;[http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 Боевики «Хамас» добились господства в секторе Газа, 15 июня 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316045923/http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 |date=2009-03-16 }}&lt;/ref&gt;. Мәхмүд Аббас Көнбайыш ярҙа яңы хөкүмәт төҙөй һәм Хамас боевиктарын «террористар» тип атай. Шулай итеп Фәләстин милли хакимиәте дошманлашҡан ике ойошмаға: Хамас (Газа секторы)&lt;ref name=&quot;rus.newsru.ua&quot;/&gt; һәм ФАТХ (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) айырыла.

[[2008]] йылдың 23 ноябрендә «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Үҙәк советы» — конституцион һәм демократик булмаған орган — М. Аббасты яңы срокка Фәләстин милли хакимиәте рәйесе (Фәләстин Дәүләте президенты) итеп һайлай.

[[2007]]—[[2008]] йй. хәҙер инде Эхуд Ольмерт етәкселегендәге Израиль хөкүмәте, М. Аббас менән әүҙем һөйләшеүҙәр алып барыу барышында, Фәләстин милли хакимиәтенә «ысынында Израилде 1967 йыл сиктәренә ҡайтарырға тейешле» яңы ташламалар, шул иҫәптән «Иордан йылғаһы буйлап һуҙылған һәм Үлек диңгеҙгә сығарған Иордания менән оҙон сик» һәм  территориялар менән алмашыныу тәҡдим итә. [[2009]]—[[2011]] йылда билдәле булыуынса, уртаҡ сиктәрҙе билдәләү планы буйынса, Фәләстин милли хакимиәтенә «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһы һәм Газа секторына килеп тоташҡан Израиль еренең бер өлөшө ингән 93 процентын тәҡдим иткән. Бынан тыш, фәләстинлеләргә  Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры араһында тотҡарлыҡһыҙ күсеп йөрөү мөмкинлеге рөхсәт итеү тәҡдим иткән. Алмашына Израиль Фәләстин автономияһының тулы демилитаризацияһын талап иткән». Фәләстин милли хакимиәте был тәҡдимдәрҙе ҡабул итмәгән&lt;ref name=&quot;newsru091217&quot;&gt;{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/press/17dec2009/obmen_102.html|title=«[[Га-Арец|Гаарец]]»: Ольмерт предлагал Аббасу «обмен территориями»|date=17 декабря 2009 г.|publisher=[[NEWSru.com|newsru.co.il]]|accessdate=2012-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lenta.ru111024&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/10/24/breakdown/|title=Кондолизза Райс рассказала о срыве палестино-израильского соглашения|date= 24.10.2011|publisher=lenta.ru|accessdate=2012-12-01}}&lt;/ref&gt;, ә ХАМАС Газа секторынан Израиль территорияһына көслө ут асыу менән яуап биргәнлектән&lt;ref name=&quot;Ханин111007&quot;/&gt;, Израиль «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәрә.

Именлек өлкәһендә ситуация киҫкенләшеүе 2009 йылда үткән Кнессетҡа 18-се саҡырылыш һайлауҙарына йоғонто яһай, Биньямин Нетаньяху Израилдең яңы премьер-министры итеп һайлана.

[[2009 йыл]]дың 14 июнендә Бар Илан университетында һөйләгән телмәрендә Б. Нетаньяху «Израиль конфликтты ике дәүләт нигеҙендә хәл итергә тейеш тигән фекеремде яңынан раҫлайым», тиеүенә, [[2009 йыл]]дың 25 ноябрендә Израиль хөкүмәте үҙ территорияһында төҙөлөштәрҙе 10 айға туҡтатып тороуҙы бер яҡлы иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселеге, Фәлистин Дәүләтен таныу (йәки Фәлистин милли хакимиәтенең статусын күтәреү — ҡарағыҙ «Халыҡ-ара танылыу») маҡсатында бер яҡлы аҙым яһап, үҙ яғынан бер ташлама ла эшләмәй, ике яҡтың туранан-тура һөйләшеүҙәрен дауам итеүҙән баш тарта.
Израиль Сит ил эштәре министрлығы шулай уҡ, террорға ҡаршы көрәшер урынға, Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге террористарҙы данлай һәм халыҡ-ара аренала Израилгә ҡаршы пропаганда алып бара, тигән һығымта яһай&lt;ref name=&quot;mfa110301&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|title=Палестинское руководство: курс на конфронтацию|date=1 Марта 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNq7u8?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда Фәләстин йәмәғәт фекерен өйрәнеү институты уҙғарған Һорауламаларға ярашлы, Иордан йылғаһының Көнбайыш яры халҡының 60 % «һөйләшеүҙәр алып барғансы, БМО-ға бер яҡлы мөрәжәғәт итеү хәйерлерәк», тип һанай, һәм халыҡтың 35 % ҡапма-ҡаршы фекер йөрөтә&lt;ref name=&quot;Ханин110917&quot;/&gt;.

Израиль етәкселеге һәм тағы ҡайһы бер сығанаҡтар, был хакимиәт үҙе шул ктлешеүҙәр ярҙамында барлыҡҡа килгәнлектән һәм яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүен фәҡәт «ике халыҡтың рәсми вәкилдәре тыныслыҡ килешеүҙәрендә хәл итә ала» тигән фекерҙә торғанлыҡтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселегенең бындай ҡарарын «Осло Килешеүҙәрен» туранан-тура боҙоу, тип һанай, һәм быны, ФАТХ ХАМАС-ҡа ҡарағанда күпкә отолғанлыҡтан, М. Аббастың эске сәйәсәттә үҙенең икеле хәлен яҡшыртырға маташыуы, тип аңлата &lt;ref name=&quot;Ханин111007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/?p=13407|title=Израиль и перспективы ликвидации «ХАМАСстана» в секторе Газа|author=Ханин В. (Зеэв)|date=24 октября, 2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDQM4bR?url=http://www.iimes.ru/?p=13407|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mfa110301&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mfa110301&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ханин110917&quot;&gt;{{cite web|url=http://gazeta.rjews.net/hanin62.shtml|title=Обращение ПНА в ООН: возможные издержки и перспективы|author=Ханин В. (Зеэв)|date=17.09.2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zman110525&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zman110525&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru121113&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|title=Демарш Аббаса|date=13 ноября 2012|publisher=mk.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDS39uV?url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;expert.ru121130&quot;&gt;{{cite web|url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|title=Аббасова победа|author=Геворг Мирзаян|date=30 ноя 2012|publisher=expert.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDWZAd0?url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru121130&quot;&gt;{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|title=Повышение статуса Палестины в ООН не решает старых проблем|author=Сергей Дузь|date=30.11.2012|publisher=rus.ruvr.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDYgJFB?url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|archivedate=2012-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204040902/http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/ |date=2012-12-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ-ара хоҡуҡи таныу ==
{{main|Международно-правовой статус Государства Палестина}}
[[Файл:Признание независимости Государства Палестина.png|thumb|350px|Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон таныу: {{Legend |#008000|уның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттә торған дәүләттәр}} {{Legend |#00FF00|уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырмай ғына бойондороҡһоҙлоғон таныусы дәүләттәр}} {{Legend |#C0C0C0|не признают его независимость}}]]

Фәләстин Дәүләте 137 БМО дәүләте тарафынан рәсми рәүештә танылған һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһына инә, әммә, БМО Именлек Советынды даими ағза булыусы өс ил (АҠШ, Бөйөк Британия һәм [[Франция]]), шулай уҡ Евросоюз илдәренең күпселеге, [[Япония]] һәм башҡа ҡайһы бер илдәр танымағанлыҡтан, БМО-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле тигән статусҡа эйә түгел.

[[1988 йыл]]дың 15 декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһы үҙенең 43/176 һәм 43/177-се резолюцияларында, «[[1988 йыл]]дың 9 декабренән бирле дауам иткән Фәләстин интифадаһын иҫәпкә алып» һәм фәләстинде ике дәүләткә бүлеү тураһындағы [[1947 йыл]]ғы 181-се (II) һәм БМО Именлек Советының 1967 йылғы 242-се Резолюцияларын, Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитетының [[1988 йыл]]дың 13 декабрендә Фәләстин Милли Советының Фәләстин Дәүләтен иғлан итеү мәсьәләһе буйынса яһаған белдереүенә иғтибар итеп, БМО-ла илселек күҙәтеүсеһе статусына эйә Фәләстинде азат итеү ойошмаһын, «БМО системаһында Фәләстинде азат итеү ойошмаһынының күҙәтеүсе һәм ғәмәл башҡарыу статусына зыян килтермәйсә» «Фәләстин» делегацияһы тип атарға тигән ҡарар ҡабул иткән
&lt;ref&gt;[http://www.un.org/ru/ga/43/docs/43res.shtml Декабрьские резолюции 1988 года] Генеральной Ассамблеи ООН.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf Резолюции A/RES/43/176 и A/RES/43/177 от 15 декабря 1988 года // Вопрос о Палестине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728152018/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

Фәләстин дәүләте булараҡ БМО-ла тулы хоҡуҡлы ағза булыр өсөн ул үҙенең халыҡ-ара-хоҡуҡи танылыу процедураһын үтергә — 128 тауыш алырға (БМО ағзаһы булған 192 дәүләт араһынан) тейеш, ә Генераль ассамблея ҡарары БМО Именлек Советы тәҡдиме буйныса ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |title=Второй «туз» вряд ли обеспечит выигрыш |accessdate=2011-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |archivedate=2011-08-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |date=2011-08-29 }}&lt;/ref&gt;.

Бындай процедура Именлек Советының махсус декларация ҡабул итеүен күҙ уңында тота, шунан һуң Генераль Ассамблея ҡарамағына тапшырыла, һәм унда тауыштарҙың ябай күпселеге менән йә ҡабул ителә йә кире ҡағыла.

[[2002 йыл]]дың мартында БМО Именлек Советы, элгәрге резолюцияһына, атап әйткәндә, [[1967 йыл]]ғы 242-се һәм 1973 йылғы 338-се Резолюцияларына таянып, үҙенең яңы 1397-се (2002) резолюцияһы аша, БМО Фәләстин төбәгендә ике, үҙ-ара татыу һәм сиктәрен танып йәшәгән Израиль һәм Фәләстин, дәүләттәрен төҙөүҙе теләгәнен белдерә&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120915102340/www.un.org/russian/documen/scresol/res2002/res1397.htm Резолюция 1397 (2002)], принятая Советом Безопасности ООН на 4489-м заседании, [[12 марта]] [[2002 год]]а.&lt;/ref&gt;. Шуны билдәләр кәрәк, был резолюцияның проектын АҠШ делегацияһы тәҡдим итә, ә Израилдең БМО-лағы даими вәкиле Иегуда Ланкри выразил удовлетворение в связи с принятием Советом «резолюция [[терроризм]]ды киҫкен кире ҡаға һәм ике яҡтың да утҡа тотоуҙы туҡтатыу кәрәклеген күрһәтә» ти, ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән&lt;ref&gt;[http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html По инициативе США Палестину назвали государством, 13 марта 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508155817/http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html |date=2009-05-08 }} [[temadnya.ru]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/13Mar2002/un.html СБ ООН признал Палестину государством]. News.Ru. [[13 марта]] [[2002 год]]а.&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]ғы Йәйге [[Олимпия уйындары]]нан башлап Халыҡ-ара Олимпия комитеты халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә Фәләстин милли хакимиәтен сағылдырған айырым Фәләстин олимпия комитетын таныған.

Халыҡ-ара футбол федерацияһы (ФИФА) [[1998 йыл]]дан Фәләстин милли футбол командаһын таный. [[2008 йыл]]дың 26 октябрендә Фәләстин футбол командаһы Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында, үҙ ерендә, 1:1 иҫәбе менән беренсе матчын уйнай (футбол буйынса Иордания йыйылма командаһы менән).

[[2010 йыл]]дың сентябрендә, БМО Генераль Ассамблеяһындағы саммитта сығыш яһап, АҠШ президенты Барак Обама, әгәр ҙә ғәрәп-израиль конфликтын сисеп булһа, «бойондороҡһоҙ Фәләстин дәүләте БМО составына инәсәк» тип әйтә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=394679 Обама: через год Палестина может войти в ООН, 23.09.2010]&lt;/ref&gt;.

Фәләстин милли хакимиәте етәкселегенең 2011 йылдың сентябрендә Фәләстин Дәүләтен таныу буйынса БМО-ға мөрәжәғәт итеү ниәте менән бәйле, тиҫтәләгән израиль юристары ''«таныу бөгөнгө көнгә тиклем Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һәм Израиль араһында ҡабул ителгән Осло Килешеүенә, шулай уҡ БМО, АҠШ, ЕС, Рәсәй, Норвегия, Иордания һәм Мысырҙың ҡарарҙарына, БМО Имнелек Советының 242-се (1967) һәм 338-се (1973) Резолюцияларына тулыһынса ҡапма-ҡаршы» икәнен раҫлап, БМО Генераль секретарының быны кире ҡағыуын үтенә''&lt;ref name=&quot;Zman110525&quot;&gt;{{Zman.com|102210|Израильские юристы призывают своих коллег поддержать обращение к генсеку ООН|25.05.2011|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cursorinfo110525&quot;&gt;[http://cursorinfo.co.il/mobile/article.php?id=158598 Израильские юристы попросили генсека ООН о помощи, 25.05.11]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 23 сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте лидеры Мәхмүд Аббас БМО генсекретары ООН Пан Ги Мунға Фәләстин Дәүләтенең рәсми рәүештә БМО-ға тулы хоҡуҡлы ағза булараҡ инеү заявкаһын тапшыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/23sep2011/palest.html Аббас передал генсекретарю ООН заявку на вступление Палестины]&lt;/ref&gt;. БМО Именлек Советы был ҡарарҙың хупламай, һәм 2012 йылдың сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге БМО Генераль Ассамблеяһынан Фәләстин милли хакимиәтен «күҙәтеүсе дәүләт» тип иғлан итеүен үтенә&lt;ref name=&quot;obozrevatel111108&quot;&gt;{{cite web|url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|title=СОВБЕЗ ООН НЕ ОПРЕДЕЛИЛСЯ СО СТАТУСОМ ПАЛЕСТИНЫ|date=8 ноября 2011|publisher=obozrevatel.com|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaAwCnxg?url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|archivedate=2012-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsru120908&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsru.com/world/08sep2012/pales.html|title=Палестинские власти обратятся в ООН для получения особого статуса|date=8 сентября 2012 г.|publisher=newsru.com|accessdate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Коммерсантъ121129&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2078093|title=Палестина наращивает государственность|date=№ 226 (5011), 29.11.2012|publisher=Газета &quot;Коммерсантъ&quot;|accessdate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 31 октябрендә Фәләстин Дәүләте ЮНЕСКО-ға ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&amp;cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО. Вести. Ru]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 15 декабрендә Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон Көнбайыш Европа илдәренән ғәмәлдә беренсе булып шундай сәйәси аҙым яһаған Исландия таный&lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.interfax.ru%2Fpolitics%2Fnews.asp%3Fid%3D222104&amp;lang=ru Исландия официально признала независимость Палестины (35): Яндекс. Новости&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы Резолюцияһы һайлауҙағы тауыштары һөҙөмтәһе буйынса («риза» — 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тотанаҡлыҡ күрһәткән) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, яулап алған хоҡуҡтарына, өҫтөнлөктәренә һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһының БМО-ла, ҡабул ителгән резолюцияларға һәм тәжрибәгә ярашлы, фәләстин халҡының вәкиле булараҡ БМО-ла күҙәтеүсе ил статусын бирә''»&lt;ref name=&quot;ru.euronews.com/2012/11/29&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated20130111-1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;un121129&quot; /&gt;.

Израилдең әйҙәүсе сәйәси партиялар етәкселәре М. Аббастың БМО-ла сығышын тәнҡитләне:
* «асыу килтергес һәм тарихты үҙгәртеп күрһәтеүсе» (оппозиция лидеры Шели Яхимович),
* «тулыһынса яла яғыу, фәләстинлеләр башында Әбү Мазен торғанда, ул халҡына бер прогресс та алып килмәй, ә үҙенең шәхси мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндереү өсөн генә файҙаланасаҡ. Әбү Мазен фәләстинлеләргә, тыныс тормошто яйға һалыу урынына, артыҡ ҡыйынлыҡтар ғына тыуҙырасаҡ» (Сит ил эштәрне министры Авигдор Либерман).
Израиль премьер-министры канцелярияһы белдереүенсә: «''Һүҙ мәғәнәһеҙ аҙым тураһында бара, ул бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр килтермәйәсәк''»&lt;ref name=&quot;newsru121130&quot;&gt;{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/israel/30nov2012/un_il_106.html|title=Реакция лидеров Израиля на решение ООН о признании арабской Палестины|date=30 ноября 2012 г.|publisher=newsru.co.il|accessdate=2012-12-02}}&lt;/ref&gt;.

Алдараҡ Израиль премьер-министр Б. Нетаньяху былай тине&lt;ref name=&quot;cursorinfo121129&quot;&gt;{{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|title=Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства|date=29 ноября 2012|publisher=cursorinfo.co.il|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDfTE5h?url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|archivedate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Фәләстинлеләр Израилдең йәһүд дәүләте булараҡ йәшәү хоҡуғын танымайса тороп, Израиль конфликтты тамамлау гарантияһын алмайынса тороп, беҙҙең илебеҙҙең тулы именлеген тәьмин итмәйенсә тороп, Фәләстин дәүләте төҙөлмәйәсәк.&lt;/blockquote&gt;

Күп кенә эксперттар, БМО ГА-ның был ҡарары Фәләстин милли хакимиәтенең ысын дәүләткә әйләнеүенә ярҙам итмәйәсәк, ти&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru121130&quot;/&gt;. Фәләстин милли хакимиәте етәкселеген был турала 2011 йылдың сентябрендә үҙҙәренә дәүләт — тулы хоҡуҡлы БМО ағзаһы статусын алырға ярҙам итеү маҡсатында йәлеп иткән эксперттар, докладын әҙерләгәндә киҫәткәйне: «''БМО-ға мөрәжәғәт итеп, бойондороҡһоҙлоҡто бер яҡлы иғлан итеү фәләстилеләргә зыян ғына килтерәсәк''»&lt;ref name=&quot;Ханин110917&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Отчет авторҙары «үҙенең антисионизм һәм фәләстинлеләр яҡлы әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәле» Оксфорд университеты профессоры Гай Гудвин&lt;/ref&gt;һәм башҡа белгестәр&lt;ref name=&quot;svoboda110927&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|title=Владимир Кара-Мурза - о приёме Палестины в ООН|date=27.09.2011|publisher=[[Радио «Свобода»]]|accessdate=2012-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CwU0nhgu?url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|archivedate=2012-12-16}}&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара киң танылыу алыуына ҡарамаҫтан, фәләстин паспорты эйәләренә үҙ территорияларына визаһыҙ инеүҙе ни бары 36 ил генә рөхсәт итте. Сағыштырыу өсөн: АҠШ, [[Германия]], Люксембург һәм Дания халҡы визаһыҙ 172 дәүләткә инә ала. [[Бельгия]], [[Италия]] һәм [[Голландия]] паспортына эйә граждандар 171 илгә бара ала. [[Израиль]]тяндар 144 илгә килә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html|title=С палестинским паспортом не попутешествуешь|accessdate=2013-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007114617/http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html |date=2013-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Сиктәре һәм халҡы ==
[[Файл:UN Partition Plan Palestine.png|right|thumb|210px|БМО-ның Фәләстинде бүлеү буйынса 1947 йылғы планы]]
[[Файл:Palestina poselenia evreev.png|thumb|210px|Фәләстиндәге йәһүд тораҡтары (2006)]]
БМО Генераль Ассамблеяһының Фәләстин британ мандат территорияһын бүлеү буйынса [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһына ярашлы, уның территорияһында ике бойондороҡһоҙ — йәһүд (Израиль дәүләте) һәм ғәрәп дәүләте, шулай уҡ БМО контроле аҫтында торасаҡ Ҙур Иерусалим территорияһы барлыҡҡа килергә тейеш булған. Һәр дәүләт мөйөштәр менән сиктәш өс дәүләттән торорға тейеш булған.
Ғәрәптәр БМО планын һәм йәһүд дәүләтенең үҙ-үҙен дәүләт тип иғлан итеү фактын ҡабул итеүҙән баш тартҡан. [[1948 йыл]]дың 15 майында алты ғәрәп иле: [[Ливан]], [[Сүриә]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], Трансиордания, [[Ираҡ]] һәм Мысыр буласаҡ йәһүд дәүләте өсөн бүленгән территорияға, төньяҡтан, көнсығыштан һәм көньяҡтан баҫып инә. 1948 йылғы ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте өсөн бүленгән территорияның яртыһы тиерлек, шулай уҡ Көнбайыш Иерусалим Израиль дәүләте контроленә күсә. Мандаттың Көнсығыш Иерусалимды ла үҙ эсенә алған башҡа территориялары башта Иордания һәм Мысыр контроле аҫтында булһа, алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә был ерҙәр Израиль контроле аҫтында ҡалған.

[[1980]]-се йылдар башына тиклем (Мысырҙан башҡа) ғәрәп дәүләттәре Израиль дәүләте йәшәү хоҡуғын кире ҡаҡҡан һәм фәләстин ғәрәптәренең Израиль территорияһына дәғүәһен хуплаған. 1980-се йылдар аҙағында «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы» (ООП) 1967 йылдың 4 июне ғәрәп-израиль сиктәрен де-факто таный. Был таныу [[1993 йыл]]да Израиль һәм ООП араһында Осло килешеүенә һәм Фәләстин милли хакимиәте (ПНА) булдырылыуына килтергән.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан, [[2006 йыл]]дың ғинуарында Фәләстин милли хакимиәте ПНА парламент һайлауҙарында еңеү яулаған күп кенә илдәрҙә  террористик тип танылған «Хамас» хәрәкәте һаманға тиклем Израилдең булыу хоҡуғын кире ҡаға. Һуңғы йылдарҙа ХАМАС вәкилдәре, Израиль 1967 йылғы сиктәрендә ҡалған хәлдә, Израиль (террористик эшмәкәрлек һәм енәйәттәре өсөн яза атҡарған) бөтә фәләстин әсирҙәрен иреккә сығарған һәм ҡасаҡтарға үҙ ерҙәренә ҡайтып йәшәү иркен биргән осраҡта, оҙайлы килешеп йәшәү мөмкинлеге бар тигән хәбәрҙәр тарала. Ҡайһы бер ФАТХ вәкилдәре лә ошо фекерҙә.

Атап әйткәндә, Фәләстин дәүләтенең Рәсәйҙә эштәрендә ваҡытлыса ышаныслыһы булған Фаед Мостафа ([[2006 йыл]]ғы Фәләстин милли хакимиәтенә парламент һайлауҙарында отолған, ләкин Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тотҡан ФАТХ партияһы вәкиле) раҫлауынса&lt;ref name=&quot;Мустафа2008&quot;&gt;См. его интервью «Интерфаксу»: [http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&amp;id=9113 Временный поверенный Палестины в РФ: Основная помощь, которую мы ждём от международного сообщества, — давление на Израиль, 15 апреля 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307081226/http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&amp;id=9113 |date=2009-03-07 }}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;Был Фәләстин һәм халыҡ-ара берләшмәләрҙең Иерусалимдың статусына ҡағылған позицияһы менән тап килә: Көнсығыш Иерусалим Фәләстиндең баш ҡалаһы, Көнбайышы — Израилдең баш ҡалаһы була. Был ҡасаҡтарҙың әйләнеп ҡайтыуына ла ҡағыла. БМО Генассамблеяһының 1947 йылдың декабрендә ҡабул ителгән 194-се резолюцияһы бар, беҙ уның менән ризабыҙ. Израиль уны үтәһен генә — һәм мәсьәлә хәл ителер. Ҡыҫҡа ғына әйткәндә, былар Израиль ихтыяры менән бәйле — әгәр Израиль оккупацияһын туҡтатһа, был төп проблеманы хәл итһә, бөтә мәсьәләләр ҙә хәл ителәсәк, тип уйлайым.&lt;/blockquote&gt;
Билдәләп үтер кәрәк, нтервьюла хаталар күҙәтелә — был күрһәтелгән резолюция буйынса Иерусалим Фәләстин һәм Израиль контроленә түгел, ә БМО ҡарамағына күсә, (интервью тесынан күренеүенсә, Фаед бының менән ризалашмай). Тағы ла Фаедтың раҫлауҙары менән законлы һайланған (Израилде бөтөнләй танымағандар) ХАМАС-тар ҙа, израиль хөкүмәте вәкилдәре лә килешмәй.
Шуның менән бергә, Фәләстин милли хакимиәтенең Төп законында баш ҡала сифатында бер өлөшкә лә бүленмәгән Иерусалим күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;law&quot;/&gt;.

2009 йылдың июнендә Рәсәй президенты [[Дмитрий Медведев]], Ҡаһирәлә Ғәрәп илдәре Лигаһының тулы вәкилдәре менән осрашҡанда былай тип сығыш яһаны: «Был көйләнеүҙең һөҙөмтәһе булып, донъяла һәм төбәктең бөтә илдәре, әлбиттә, Израиль менән татыу хеҙмәттәшлек иткән баш ҡалаһы Көнсығыш Иерусалим булған бойондороҡһоҙ, үҙаллы һәм йәшәүгә һәләтле Фәләстин дәүләте торасаҡ.»&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/transcripts/4804 Выступление на встрече с постоянными представителями стран — членов Лиги арабских государств. 23 июня 2009 года.]&lt;/ref&gt;

Шулай уҡ Фәләстин милли хакимиәте етәкселәре үҙҙәренең маҡсаты тип «йәһүдтәр йәшәмәгән» дәүләт төҙөү кәрәклеген йыш ҡына ҡабатлайҙар, һәм, Өсөнсө рейх Юденфрай сәйәсәте менән тарихи параллель барлыҡҡа килтереп, сирҡаныу тойғоһо тыуҙыра&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |title=Абу-Мазен: «Никаких евреев на территории палестинского государства»; 01.08.2010 |accessdate=2011-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |archivedate=2012-01-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |date=2012-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://txt.newsru.co.il/mideast/27dec2011/judenrein_a203.html Представитель ООП в США: «Наше государство будет свободно от евреев», 27 декабря 2011 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jewishpress130730&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|title=Abbas: Palestinian State Will Be ‘Judenrein’|author=Yori Yanover|date=July 30th, 2013|publisher=jewishpress.com|lang=en|accessdate=2013-08-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHd4I1Y?url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jpost130808&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|title=Another Tack: Judenfrei is fine and dandy|author=SARAH HONIG|date=08/08/2013|publisher=jpost.com|lang=en|accessdate=28/08/2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHe4l07?url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Фәләстин милли хакимиәте
* Фәләстин халыҡ-ара хоҡуҡи статусы
* Фәләстин Дәүләтенең Гимны

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
{{Викиновости|[[:n:Категория:Государство Палестина|Государство Палестина]]|* [[n:Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН|Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН]]
* [[n:Палестина признана государством-наблюдателем|Палестина признана государством-наблюдателем]]
}}
* [http://www.un.org/ru/peace/palestine/ Вопрос о Палестине и Организация Объединённых Наций] Официальный сайт ООН
* [https://web.archive.org/web/20100615012246/http://www.palestine.ru/Russian/index_ru.html Посольство Государства Палестины в г. Москве]
* [http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/why%20was%20-independent%20palestine-%20never%20created%20in%201.aspx Why Was 'Independent Palestine' Never Created in 1948? — Zvi Elpeleg, 1 Apr 1989], [[МИД Израиля]]
* {{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|title=Государство Палестина? (сборник статей)|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=ru|accessdate=2012-03-24|archiveurl=https://archive.is/20121219133829/http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|archivedate=2012-12-19}}
* {{cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|title=H.R. 4681 (109th): Palestinian Anti-Terrorism Act of 2006|date=109th Congress, 2005–2006. Text as of May 25, 2006|publisher=govtrack.us|quote=AN ACT To promote the development of democratic institutions in areas under the administrative control of the Palestinian Authority, and for other purposes.|lang=en|accessdate=2013-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQt3iYRt?url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|archivedate=2013-01-05}}
* {{cite web|url=http://ldolphin.org/palstate.html|title=What's Wrong With A Palestinian State|author=Bret Stephens|date=2001|publisher=[[The Wall Street Journal]] editorial|lang=en|accessdate=2011-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Aq8lZJ1?url=http://ldolphin.org/palstate.html|archivedate=2012-02-03}}
* [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas, Tal Becker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20120305225501/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=442&amp;PID=0&amp;IID=5522&amp;TTL=The_Fallacy_of_the_%221967_Borders%22_-_No_Such_Borders_Ever_Existed The Fallacy of the «1967 Borders» — No Such Borders Ever Existed, Alan Baker] [[Jerusalem Center for Public Affairs]] Vol. 10, No. 17, 21 December 2010
* {{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|title=Палестинцы ведут войну на уничтожение Израиля 02 декабря|author=Амнон Лорд|date=02.12.2012|publisher=«Маарив»|accessdate=2012-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfEse3wA?url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|archivedate=2012-12-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204013247/http://www.cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/ |date=2012-12-04 }}
* {{cite web
 |url         = http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html
 |title       = The Name Rome Gave the Land of Israel
 |author      = Elliott A Green
 |publisher   = focusonjerusalem.com
 |lang        = en
 |accessdate  = 2013-01-17
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6DnNA7rvl?url=http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html
 |archivedate = 2013-01-19
}}
* {{cite web|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|title=Is Palestine now a state?|author=Pamela Falk|date=November 30, 2012|publisher=[[CBS]] News|lang=en|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhudDOPf?url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|archivedate=2013-02-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207062059/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/ |date=2013-02-07 }}

{{Азия}}
{{Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы}}
{{Ғәрәп илдәре лигаһы}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}

[[Категория:Фәләстин Дәүләте| ]]
[[Категория:Өләшләтә танылыу алған дәүләттәр|Фәләстин]]</text>
      <sha1>5lgst41231ajh6ipqcndmrp1dhzb4rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157954</id>
    <revision>
      <id>1297763</id>
      <parentid>1272708</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28429" sha1="jpdivuaajrg2yfok6ad7fe1spgsumn5" xml:space="preserve">{{Персона
|изображение=Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы.jpg}}
'''Фәйзрахман Фәссәхетдин улы Фәссәхетдинов''' (24.07.[[1925]]—06.04.[[2009]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, өлкән сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1925 йыл]]дың 24 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер — Салауат районы) Илсекәй ауылында Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы менән Ғафарова Мәстүрә Әмерғәзе ҡыҙының күп балалы ғаиләһендә тыуа. Илсекәйҙә башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан күрше Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58&lt;/ref&gt;.

«Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, келәттә ашлыҡ елгәрә, иҫәпсе эшендә лә үҙен һынай.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң да [[Совет Армияһы]] сафтарында бик оҙаҡ хеҙмәт итә.

[[1950 йыл]]дың яҙында ғына тыуған ауылына әйләнеп ҡайта.

[[1953]]—[[1956]] йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы|Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәрен әҙерләү ауыл хужалығы мәктәбе]]н отличие менән тамамлай.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 30 йылдан артыҡ [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы XXI партсъезд исемендәге колхозының баш агрономы булып намыҫлы хеҙмәт итә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1943 йыл]]дың март айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла. III Украин фронты армияһы составында Украина ерҙәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Йәш сержант башта автоматсы, артабан — пулемётсы булып хеҙмәт итә.
 
Алты ай дауамында Алкин хәрби часында хәрби күнекмәләр ала. Был осорҙо ветеран бик аяныс итеп хәтергә ала: унда буласаҡ яугирҙар аслыҡтан яфалана. Бигерәк тә Скрипай фамилиялы бер кешене ғәйепләп иҫкә ала ине.

Һалдатҡа Чкалов өлкәһе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе, Новосергиевский районы) Платовка станцияһында урынлашҡан Краснохолм пехота училищеһында уҡыу тәҡдим ителә, әммә унда урта белемлеләрҙе генә ҡабул иткән булалар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фассахов Файзрахман Фассахович]&lt;/ref&gt;.
 
Ниһайәт, [[1943 йыл]]дың сентябрендә 2000 һалдатты Өфө станцияһынан теплушкаларға тейәп оҙаталар.

Сержант Фәйзрахман Фәссәхов III Украин фронтына ҡараған 57-се гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се уҡсылар полкы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович]&lt;/ref&gt; составында отделение командиры вазифаһында һуғыша&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

Днепр йылғаһы аша тимер юл күпере емерек хәлдә була. Ары-бире терәтелгән свайҙарҙа ғына торғанлыҡтан, бер юлы тик икешәр вагонды ғына сығарып булған. Юғалтыуҙар кисереп, ғәскәрҙе ҡаршы ярға сығарып бөтәләр.
{{цитата|Вагондарҙан төшөүгә, киҫәкләп, сей ит тараттылар. Кем нисек әтмәләштерә ала, шулай итеп ризыҡланы был өлөштәрҙе. Шул саҡ, ялтырауыҡ күк төҫкә буялған тәреле немец самолёттары килеп сыҡты һәм, утлы ямғыр менән ҡойондороп, осоп үтте. Күп кенә иптәштәр, алышта ҡатнаша ла алмай, һәләк булды.|}}

Был ваҡиғалар Урта Дон һөжүм операцияһы менән тап килә. Кәрәк булған һайын, окоптар ҡаҙып, оборонаға әҙерләнеп, өшөп-туңып, ҙур ауырлыҡтар менән үтәләр һалдаттар көҙгө юлды. Ҡыш тыны һиҙемләнһә лә, яугирҙарҙың күбеһенең өҫтөндә йоҡа гимнастёрка, шинель һәм аяҡтарында обмотка була.

[[1943 йыл]]дың 5 декабрендә (Сталин Конституцияһы көнө) Фәйзрахмандың һул ҡалаҡ һөйәге аҫтына снаряд ярсығы инеп ултыра. Күп ҡан юғалтып өлгөргән 19 йәше менән барған йәш егетте Дружковка ҡаласығы госпиталенә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 5 декабрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1947 йылдың 6 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]&lt;/ref&gt;.

Госпиталдән һуң, [[1944 йыл]]дың 8 апрелендә, 15-се айырым мотомехбригада составында һалдат тағы алғы һыҙыҡҡа оҙатыла. 

1944 йылдың 19 ғинуарынан механикалаштырылған корпус составына ингән бригада 3-сө Украин фронтына, артабан 8-се гвардия армияһына буйһонған, 12 февралдән 4 мартҡа тиклем 8-се армия резервында торған 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 5-17 мартында 4-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған мехкорпус составында Широкое районынан Николаев өлкәһе биләмәһендәге Новый Буг, Снигирёвка йүнәлешендә һөжүм итә. 

3-сө Украин фронтының резервында бер аҙ торғандан һуң, 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 30 мартынан 13 апреленә тиклем механикалаштырылған корпус составында Сталино (хәҙер — Донецк), Одесса ҡалалары, Одесса өлкәһе Грибовка йүнәлешендә һөжүмдә ҡатнаша.
&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/15-%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B3/]&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Украина, [[Молдова]] ерҙәрен дошмандан азат иткән Карпат-Днепр стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә башҡарылған Одесса хәрби операцияһында ҡатнаша. [[Көньяҡ Буг]] йылғаһы ярында, [[Тирасполь]] ҡалаһы ҡаршыһында оборонала ятҡанда, дауахананан һуң нығынып та өлгөрмәгән организм тағы бирешә. Яугир ҡурҡыныс диагноз — үпкә плевриты менән тағы госпиталгә эләгә. Был юлы Одесса ҡала госпиталендә һәм Пенза өлкәһе Чаадаевка ауылындағы госпиталдә ярты йыл дауалана, һәм табиптарҙың иҫ киткес ныҡышмалылығы арҡаһында ғына тере ҡала. Бигерәк тә йәһүд милләтле өлкән йәштәге табип әбейҙе йылы итеп хәтерләй ул.&lt;ref&gt;''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43&lt;/ref&gt;

'''Тарихи белешмә''' 1942 йылдың декабрендә Воронеж, ә 1942 йылдың 19 декабренән — Көньяҡ-Көнбайыш (2-се формирование, 1943 йылдың 20 октябренән — 3-сө Украин) фронттары составына ингән 6-сы армия Урта Дон һөжүм итеү операцияһында (16-30 декабрь), ә 1943 йылдың ғинуар аҙағы — февралендә — Донбассты азат итеү операцияһында һәм [[Харьков]]тан көньяҡтараҡ немец ғәскәрҙәренең контрһөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Донбасс операцияһы барышында армия, һуғыша-һуғыша, 250 километрға тиклем ара үтә, 16 сентябрҙә Лозовая ҡалаһын азат итә һәм операция һуңында үҙенең һул флангыһы менән Днепрға сыға, йылғаны аша сығып, Звонецкое һәм Войсковое райондарында плацдарм яулай.

1944 йылдың ҡышы һәм яҙы 6-сы армия составындағы ғәскәрҙәр эҙмә-эҙлекле Никополь-Кривой Рог (30 ғинуар — 29 февраль), [[Николаев өлкәһе]]ндә Березнеговатое-Снигирёвка (6-18 март) һәм Одесса һөжүм итеү операцияларында (26 март — 14 апрель) ҡатнаша.
  
[[1943 йыл]]дың 22 сентябренән 30 сентябренә тиклем Лоевтан Запорожьеға тиклем 750 километрға һуҙылған фронт һыҙығында ғәскәрҙәр [[Днепр]]ға сыға һәм, күп кенә плацдармдарҙы яулап, Үҙәк, Воронеж, Дала, Көньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре Днепр йылғаһын кисә. Сентябрь аҙағына Украинаның Һул яры тулыһынса тиерлек азат ителә. Немец-фашист командованиеһының Днепрҙа фронтты стабилләштереү планы өҙөлә.

[[1943 йыл]]дың октябрь-декабре, 2-се этапта, плацдармдар өсөн көсөргәнешле көрәш йәйелдерелә. Юғары Баш командование Ставкаһы Днепрҙың һул ярында дошмандың күпер алды нығытмаларын юҡ итеү һәм яуланған плацдармдарҙы киңәйтеү бурысын ҡуя. 12 октябрҙә Воронеж (20 октябрҙән — 1-се Украин) фронты Киев йүнәлешендә һөжүм башлай һәм 6 ноябрҙә Киевте (1943 йылғы Киев һөжүм итеү операцияһы) азат итә.

Коростень, [[Житомир]] һәм Фастовҡа һөжүмде үҫтереп, фронт ғәскәрҙәре 150 километрға тиклем алға сыға һәм Днепрҙың уң ярында Киев стратегик плацдармы булдыра. 1943 йылдың ноябре-декабрендә дошмандың контрһөжүмгә күсергә һәм Киевте яуларға маташыуы (1943 йылғы Киевте обороналау операцияһы) килеп сыҡмай. 

Шул осорҙа 2-се, 3-сө һәм 4-се Украин фронттары Украинаның Көньяғында — Днепрҙың түбәнге ағымында Кировоград һәм Кривой Рог йүнәлешендә ныҡышмалы һуғыша ине. 2-се һәм 3-сө Украин фронттары армиялары 3 ай дауам иткән алыш барышында дошмандың Запорожье плацдармын юҡ итә, Запорожье һәм Днепропетровск ҡалаларын азат итә һәм Днепрҙа стратегик әһәмиәткә эйә 2-се ҙур плацдарм булдыра.

[[1944 йыл]]дың март-апрелендә Фәссәхов Фәйзрахман Фәссәх улы армия генералы Р. Я. Малиновский командованиеһы аҫтында 3-сө Украин фронтының Днепр-Карпат стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә барған яуҙарында ҡатнаша. Дошмандың Көньяҡ Буг һәм Днестр йылғалары араһында урынлашҡан диңгеҙ яр буйы  группировкаһын юҡ итеү, ҡала-порт [[Одесса]]ны һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән [[Румыния]] араһындағы дәүләт сигенә сығыуҙы ла индереп, [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең төньяҡ-көнбайыш яр буйын азат итеү операцияның төп маҡсаты булып тора&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]&lt;/ref&gt;.

Һуңғараҡ 37-се запас уҡсылар бригадаһында, [[Пенза өлкәһе]], Чаадаев районы хәрби комиссариатына ҡараған хәрби-күсереү пунктында теркәлә. Сөнки Чаадаевка эшселәр ҡасабаһында урынлашҡан 4582-се эвакогоспиталдә дауалана.

4582-се госпиталдән һауығып сыҡҡандан һуң, 1944 йылдың 31 авгусында 2-се Куйбышев пехота училищеһына уҡырға тәҡдим ителә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]&lt;/ref&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* Отличный пулемётчик билдәһе

== Ғаиләһе ==
Атаһы Фәссәхетдин Фәтхетдиновтың ике ҡатыны була. Фәхернисанан Ғәйнинур, Миңдәхмәт, Миңдевафа, Хәлилрахман, Мәстүрәнән Шәрифә, Фәйзрахман, Шаһиәхмәт, Сәүиә исемле ул-ҡыҙҙары тыуа. Миңдәхмәт ағаһы менән Хәлилрахман тиҫтер туғаны [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1951 йыл]]да Сафия Нәғим ҡыҙы Хәкимоваға өйләнә. Биш бала тәрбиәләп, бөтәһенә лә педагогик белем алырға ярҙам итә улар.

Балалары: Миңһылыу, Әғзәм, Флорида, Альфрида, Гүзәл талапсан мөхәббәткә ҡоролған мөнәсәбәттәр солғанышында дөрөҫ тәрбиә һәм тормош йүнәлеше алып үҫә.

{{цитата|Бик күңелсәк, тәьҫирләнеүсән, шатлыҡты ла, ҡайғыны ла йөрәге аша үткәреп, фәһем алып һәм ғибрәт итеп йәшәне атайыбыҙ. Өлгөлө шәхес булды. Ғәҙел, намыҫлы, башын ғорур йөрөтөүсе, тура һүҙле, хәстәрлекле, шәфҡәтле етәксе лә, яғымлы, шаяртып, күңел күтәреүсе атай ҙа булды ул. Ҡыҙыҡһыныусан, киң эрудициялы ине, бик күп нәфис әҙәбиәт уҡыны.|}} тип хәтерләй уны балалары.

== Хәтер ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5]&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович]]

== Сығанаҡтар ==
* [http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html Ғилми-тикшеренеү эше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226195324/http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html |date=2020-02-26 }}

== Әҙәбиәт ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43
* ''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Файзрахман Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище]
* [https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wizФәссәхетдинов Фәйзрахман һәм бер туғандары Миңдәхмәт менән Хәлилрахмандың, Шаһиәхмәттең фотолары]
* [http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Двуязычность/ru=Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>jpdivuaajrg2yfok6ad7fe1spgsumn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарасова Татьяна Анатольевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159042</id>
    <revision>
      <id>1297689</id>
      <parentid>1281385</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T12:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20260" sha1="6aqfguvigqu918z4dd9qn8dxq6wb274" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тарасова Татьяна Анатольевна''' ([[13 февраль]] [[1947 йыл]]) — фигуралы шыуыу буйынса [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Билдәле совет хоккейы тренеры Анатолий Тарасовтың ҡыҙы.

[[2004 йыл]]ға уның уҡыусылары Донъя һәм Европа чемпионтаттарында дөйөм алғанда 41 алтын миҙал, шулай уҡ дүрт мөмкинлектән өс дисциплинала ете алтын миҙал яулай:

* [[Роднина Ирина Константиновна|Ирина Роднина]] һәм Александр Зайцев (1976 һәм 1980 йылғы парҙар),
* [[Бестемьянова Наталья Филимоновна|Наталья Бестемьянова]] һәм Андрей Букин (бейеүҙәр — 1988 йыл),
* Марина Климова һәм Сергей Пономаренко (бейеүҙәр — 1992 йыл),
* Илья Кулик (ир-аттар — 1998 йыл),
* Оксана Грищук һәм Евгений Платов (бейеүҙәр — 1998 йыл),
* Алексей Ягудин (ир-аттар — 2002 йыл).

== Биографияһы ==
[[Файл:2018_Euros_-_Jan_17_-_TAT_and_Grishin.jpg|мини|300x300пкс|Фигуралы шыуыу буйынса Европа чемпионаты. Мәскәү, «Мегаспорт» спорт һарайы, [[2018 йыл|2018 йыл, 17 ғинуар]]]]
[[Файл:2014_Winter_Olympics_opening_ceremony_(2014-02-07)_10.jpg|мини|300x300пкс|Рәсәйҙең элекке хөкүмәт рәйесе [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д. Медведев]] менән 2014 йылда Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйынын асыу тантанаһында, 7 февраль [[2014 йыл]]]]
Татьяна Анатольевна Тарасова Мәскәүҙә СССР-ҙың билдәле [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]] һәм тренеры Тарасов Анатолий һәм Тарасова Нина Григорьевна ғаиләһендә тыуған. Өлкән апаһы — Галина, педагог.

Татьянаға биш йәш булғанда уны атаһы конькиҙа шыуырға өйрәтә.

Татьяна Тарасова һәм Георгий Проскурин пары менән бер аҙ ваҡыт Е. А. Чайковская күнекмәләр үткәрә. 1966 йылда Татьяна Тарасова менән Проскурин Георгий Бөтә донъя Универсиадаһында ҡатнаша. Тиҙҙән спорт карьераһын йәрәхәтләнеүе арҡаһында тамамларға мәжбүр була.

[[1967 йыл]]да Тарасова тренерлыҡ эштәре һәм программалар ҡуйыу менән шөғөлләнә башлай. Ул йылдарҙағы уҡыусылары араһында:

Ирина Роднина, Александр Зайцев, Моисеева Ирина, Андрей Миненков, Алексей Йәһүҙиндың, Илья Кулик, Денис Те, Наталья Бестемьянова, Марина Климова, Ирина Романова, Игорь Ярошенко, Саша Коэн, Алиса Дрей, Джонни Вейр, Сидзука Аракава, Оксана Грищук, Барбара Фузар-Поль, Андрей Букин, Евгений Платова, Сергей Пономаренко, Мао Асада, Эван Лайсачек, Ирина Николаева һ. б була.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tarasova.ru/ath/archive/nikolaeva/index.html|title=Спортсмены Татьяны Тарасовой: Ирина Николаева (Россия)|publisher=Официальный сайт Тайтьяны Анатольевны Тарасовой|accessdate=2015-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924113215/http://www.tarasova.ru/ath/archive/nikolaeva/index.html|archivedate=2015-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113215/http://www.tarasova.ru/ath/archive/nikolaeva/index.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[1974 йыл]]да Физик культура институтына уҡырға инә, уны [[1979 йыл]]да уңышлы тамамлай.

1990 йылдар уртаһында «Бөтә йондоҙҙар» боҙ театры ойоштора, төркөмгә күп кенә билдәле совет фигуристары инә. Театр 14 йыл эшләй. Тарасова унда тренер, балетмейстер, һәм режиссёр булып сығыш яһай. Театрҙа ысын классик балет тамашалар ойошторола: «Ночь на Лысой горе», «Спящая красавица», «Золушка», «Аленький цветочек». Репертуарҙа шулай уҡ Тарасова ҡуйған «Русские на Бродвее» серияһы, билдәле «Вестсайдская история» бродвей спектакле, «Фантом в опере», «Кабаре», «Кордебалет», «Кошки» һәм башҡалар була

2001 йылда автобиографик «Красавица и чудовище» китабын сығара&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|страницы=53—57|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414001731/http://www.ogoniok.com/archive/2001/4708/33-53-57/|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=33|заглавие=Всё вышло так, как нагадала Прасковья|том=4708|выпуск=|год=2001|издательство=|место=|тип=|издание=Огонек|автор издания=|ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/2001/4708/33-53-57/|оригинал=|archivedate={a}}&lt;/ref&gt;.

[[2005 йыл]]да Тарасова Татьяна Рәсәйҙең фигуралы шыуыу буйынса федерацияның тренер-консультанты итеп тәғәйенләнә.

Беренсе каналдың бер нисә телевизион шоу жюри рәйесе («Йондоҙҙар боҙҙа» — [[2006 йыл|2006]], «Боҙлоҡ осоро» — [[2007 йыл]]дан — 2009 йылға тиклем һәм 2012 йылдан, 2010 йылдан 2011 йылға тиклем «Боҙ һәм ялҡын»). 2018 йылдың 1 апреленән — «Боҙлоҡ осоро. Балалар» телевизион проектының жюри рәйесе

[[2008 йыл]]дың [[21 март]]ында Гётебергта донъя чемпионаты үткәреү көндәрендә Т. А. Тарасова Донъя фигуралы шыуыу даны залына и ндерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=158088|title=Татьяна Тарасова введена в Зал славы мирового фигурного катания|accessdate=2008-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080323002511/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=158088|archivedate=2008-03-23}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылдың йәйендә Тарасова етәкслеге аҫтында [[2008 йыл]]да донъя чемпионкаһы япон ҡыҙы Мао Асада күнекмәләр ала башлай. Шул уҡ ваҡытта Асада [[Нагоя]]лағы университет базаһында ла күнекмәләр ала һәм Татьяна Анатольевнаға Мәсекәүгә ваҡыт ваҡыты менән генә килә. Үҙ сиратында, Тарасова шулай уҡ ҡайһы саҡ Японияға спортсы янына бара һәм уның мөһим старттарында оҙатып йөрөй&lt;ref&gt;[http://news.sport-express.ru/online/ntext/28/nl281987.html Татьяна Тарасова: «Ещё немного, и я смогу отойти в сторону»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201073638/http://news.sport-express.ru/online/ntext/28/nl281987.html |date=2009-02-01 }} Интервью [[Вайцеховская, Елена Сергеевна|Е. Вайцеховской]] от 31.01.2009&lt;/ref&gt;. 2010 йылдағы Олимпия уйындарынан һуң Мао донъя чемпионатында көмөш миҙал яулай һәм был хеҙмәттәшлек туҡтай&lt;ref&gt;[http://newsblogs.chicagotribune.com/sports_globetrotting/2010/03/updated-no-tears-but-nagasu-still-must-get-past-fears.html No tears, but Nagasu still must get past fears]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың ҡышында Тарасова етәкселеге аҫтында боҙ сәхнәлә [[Перро, Шарль|Шарль Перроның]] «Спящая красавица» әкиәте мотивтары буйынса спектакль ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|страницы=|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=49|заглавие=Ледовое озеро|том=|выпуск=5208|год=2011|издательство=|место=|тип=|издание=Огонек|автор издания=|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/1826101|оригинал=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

Тарасова Татьяна Анатольевна тренер булараҡ фигуралы шыуыу буйынса [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда, донъя һәм Европа чемпионаттарында ҡатнаша. Йыш ҡына «Беренсе канал» һәм «Матч ТВ» телеканалында фигуралы шыуыу буйынса ярыштарға комментарийҙар бирә.

== Спорт ҡаҙаныштары ==
Георгий Проскурин менән парҙа:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ярыштар/Миҙгел
!1964
!1965
!1966
|-
|Донъя чемпионаты
|
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;&quot; |7
|
|-
|Европа чемпионаты
|
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;&quot; |6
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;&quot; |4
|-
|СССР чемпионаты
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cc9966&quot; |3
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;silver&quot; |2
|
|-
|Ҡышҡы Универсиада
|
|
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|}

== Сәйәси ҡараштары ==
[[2001 йыл]]дың апрель айында яңы етәкселеккә ҡаршы сыҡҡан НТВ телекомпанияһының журналистар коллективын яҡлап сығыш яһай&lt;ref&gt;10 лет разгрома НТВ.''Яблоко'' (15 апреля 2011).&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дың ғинуарында Рәсәй Президентына кандидат Владимир Путиндың «Халыҡ штабы» ағзаһы була ([[Мәскәү]] буйынса)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120127090010/http://www.putin2012.ru/info/headquarter/regions/83 Список членов «Народного штаба» на сайте putin2012.ru]&lt;/ref&gt;. [[2012 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] Мәскәүҙең Поклонный тауында Владимир Путинды хуплап митинта сығыш яһай. [[2012 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] Рәсәй Президентына кандидаттың һәм [[Рәсәй Президенты|ғәмәлдәге президент]] Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе булып теркәлә&lt;ref&gt;[http://www.cikrf.ru/law/decree_of_cec/2012/02/06/Zp12767.html Постановление ЦИК РФ № 96/767-6, 6 февраля 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226233432/http://www.cikrf.ru/law/decree_of_cec/2012/02/06/Zp12767.html |date=2012-12-26 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда президент һайлауҙарында Владимир Путиндың ышаныслы вәкиле булып тора.

Ниндәйҙер сәйәси партияның ағзаһы түгел.

== Шәхси тормошо ==
Өс тапҡыр никахта була, Тарасова Татьяна ирҙәре:&lt;ref&gt;[http://kto-muzh.ru/blog/tatjana_tarasova_muzh/2017-02-20-212 Мужья Татьяны Тарасовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602090259/http://kto-muzh.ru/blog/tatjana_tarasova_muzh/2017-02-20-212 |date=2017-06-02 }}&lt;/ref&gt;

* Алексей Самойлов — актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы Евгений Самойловтың улы. Никах ике йыл дауам нитә;
* Василий Хоменков (1947—1976) — спортсы-[[Еңел атлетика|атлет]], совет спортсыһы, тренеры Леонид Хоменковтың улы;
* Крайнев Владимир (1944—2011) — пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы.

Никахтарынан балалары булмай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_at_award_ceremonies_(2017-05-24)_12.jpg|мини|300x300пкс|IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләү. 2017 йылдың 24 майы]]
III

* III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ([[27 февраль]] [[1998 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12040 Указ Президента Российской Федерации от 27 февраля 1998 года № 206 «О награждении государственными наградами Российской Федерации спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта по итогам ХVIII зимних Олимпийских игр 1998 года»]&lt;/ref&gt;.
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ([[13 февраль]] [[2017 йыл]])&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201702200019?index=1&amp;rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 13 февраля 2017 года № 59 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;.
* Почёт ордены ([[13 февраль]] [[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/25005 Указ Президента Российской Федерации от 13 февраля 2007 года № 159 «О награждении орденом Почёта Тарасовой Т. А.»]&lt;/ref&gt;.
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[15 июнь]] [[1988 йыл]])&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/149/45621?view=1 Ведомости Верховного Совета СССР. — М.: Издание Верховного Совета СССР, 1988. — № 25 (22 июня). — 473—484 с. — Статьи 410—426]&lt;/ref&gt;.
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[9 апрель]] [[1980 йыл]]).
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[22 май]] [[1984 йыл]])&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/145/45358?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22 мая 1984 года № 223—XI «О награждении орденами и медалями СССР спортсменов и тренеров по итогам XIV зимних Олимпийских игр»]&lt;/ref&gt;.
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[10 май]] [[1976 йыл]])&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/274/10719?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 мая 1976 года № 3969—IX «О награждении орденами и медалями СССР спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта в связи с итогами XII зимних Олимпийских игр»]&lt;/ref&gt;.
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26642/3661830/ Татьяна Тарасова: Мечтаю, чтобы наше дело продолжалось]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wmj.ru/imgs/2017/02/14/15/1019989/58df59b9a1ad92558f92aa1a28047247c30896bf.jpg Фотография с наградами]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты ([[5 май]] [[2003 йыл]])&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/19457 Распоряжение Президента Российской Федерации от 5 мая 2003 года № 223-рп «О поощрении»]&lt;/ref&gt;.
* СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры ([[1975 йыл|1975]]).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры ([[1972 йыл|1972]]).
* СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
* «Йыл рәсәйлеһе» милли премияһы лауреаты ([[2007 йыл|2007]])&lt;ref&gt;«Россиянин года» на сайте Российской Академии бизнеса и предпринимательства{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* Международный Объединенный Биографический Центр «[http://biograph.ru/index.php/whoiswho/2-sports/1223-tarasovata Тарасова, Татьяна Анатольевна]».
* Спортивная Россия. «[http://www.infosport.ru/xml/t/person.xml?id=642 Тарасова, Татьяна Анатольевна]»
* [https://www.youtube.com/watch?v=j7UzgD0ncME «Школа злословия» с участием Татьяны Тарасовой]

[[Категория:Универсиада чемпиондары]]
[[Категория:Алфавит буйынса фигуристар]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт физик культура, спорт, йәштәр һәм туризм университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6aqfguvigqu918z4dd9qn8dxq6wb274</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тывалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160617</id>
    <revision>
      <id>1297731</id>
      <parentid>1276156</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62035" sha1="g7oyvrj6ugbj4xm54voxkael5ojsu6h" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Чаш_уругнуң_тыва_национал_плайказы.jpg|мини|Тыва балалар милли кейеме]]
'''Тывалар''' (халыҡтың үҙенә биргән атамаһы — ''тыва'', ''тывалар''; иҫке исеме: '''сойондар''', '''үрәнхәйҙәр'''&lt;ref&gt;Устар. назв. тувинцев, населявших [[Тува|Туву]], в отличие от тувинцев, живших за её пределами.&lt;/ref&gt;, '''таңнытывалар''') — [[Төрки халыҡтар|төрки]] халыҡ, ерле халыҡ [[Тыва Республикаһы|Тыва Республикаһының]] төп халҡы.

Тыва телендә һөйләшәләр. Тыва теле [[Төрки телдәр|төрки телдәренең]] саян төркөмөнә инә. Дин буйынса — [[Буддизм|буддистар]], шулай уҡ [[Тәңре|Тәңрегә]] традицион ышаныуҙар (шаманизм) һаҡланған.

== Атамаһы ==
Тыва халҡының «тыва» атамаһы Суй (581—618) һәм Тау (618—907) Ҡытай династиялары йылъяҙмаларында дубо, тубо һәм тупо формаларында телгә алына&lt;ref name=&quot;www&quot;&gt;[http://www.tuva.asia/journal/issue_19/6487-anayban-mannayool.html Анайбан Зоя Васильевна, Маннай-оол Монгуш Хургул-оолович Происхождение тувинцев. История вопроса]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ «туба» атамаһы монголдарҙың Серле хикәйәтенең 239-се параграфында телгә алына. Унан да алдараҡ осорҙа (XVII—XVIII быуаттар) улар — үрәнхайҙар, һуңғараҡҡы осорҙа (ХIХ — начала XX в.) — сойоттар исеме аҫтында билдәле була. Башҡа этнонимдар буйынса — урянхалар, уряихаттар, урянхайҙар, сояндар, сойондар, сойоттар — дөйөм алғанда, бындай атамаларҙы уларға күрше халыҡтар биргән, тип әйтеп була, сөнки тывалар үҙҙәрен был атамалар менән йөрөтмәйҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vce-znau.ru/navigate/index-7850.html|title=Карелина Е. К. История тувинской музыки от падения династии Цин и до наших дней: исследование|accessdate=2015-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713030926/http://vce-znau.ru/navigate/index-7850.html|archivedate=2015-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713030926/http://vce-znau.ru/navigate/index-7850.html |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

Төркиәтсе Н. А. Аристов һығымтаһы буйынса, . урәнхайҙар тип уларҙы монголдар атайҙар, ә үҙҙәре үҙҙәрен тыба йәки тыва тип исемләйҙәр, шулай уҡ уларҙы сойоттар, соиттар, сойондар тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;Аристов&quot;&gt;Н. А. Аристов Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. 1896&lt;/ref&gt;. Г. Л. Потанин шундай уҡ фекер йөрөтә&lt;ref name=&quot;Потанин&quot;&gt;Григорий Николаевич Потанин «Очерки Северо-Западной Монголии» 1883&lt;/ref&gt;. «Тыва» этник атамаһы XVII быуаттың 60-80 йылдарында урыҫ сығанаҡтарында теркәлгән (История Тувы 2001:308), тывалар үҙҙәре үҙҙәрен бер ҡасан да үрәнхайҙар тип йөрөтмәгән. Алтайҙар һәм хаҡастар бөгөнгө көнгә тиклем тываларҙы сояндар тип йөрөтәләр. Билдәле булыуынса, урыҫтар тываларҙы яңылышлыҡ менән сойоттар һәм үрәнхайҙар тип йөрөткән (Грум-Гржимайло, моғайын, беҙ, урыҫтар сойоттар тип әйткәнбеҙҙер, улар артынан — монголдар һәм башҡа халыҡтар ҙа, тип яҙып ҡалдырған&lt;ref name=&quot;www&quot;/&gt;.

«Тыва» этнонимы урыҫ документтарында 1661 йылдан теркәлә һәм тыва халҡының барлығы тураһында бәйән итә. Әлеге үҙбилдәленештең, урыҫ ергиҙәрҙәре Байкалға барып еткәнгә тиклем, тыва ҡәбиләләре араһында булыуы мөмкин, әммә тулыһынса тыва ҡәбиләләренең ойошоуы өсөн объектив шарттар булдырылмаған була.

== Һаны ==
Тываларҙың дөйөм һаны — яҡынса 300 мең кеше.

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] — 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 263 934 кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации]&lt;/ref&gt; ([[1970 йыл]]да — яҡынса 140 мең кеше теркәлгән, [[1959 йыл]]да — яҡынса 100 мең кеше), шул иҫәптән [[Тыва Республикаһы]]нда — 250 мең тирәһе кеше&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;
* [[Монголия]]ла (Баян-Улгий, Хувсгел һәм Ховд [[аймаҡ]]тары) — 3000-дән 5169 кешегә тиклем (төп тыва тамырынан йыраҡлашҡан үрәнхай-мончаҡ йәки цэнгэл тывалары, цаатандар).
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] (Алтай ҡалаһы ҡарамағындағы Шемиршек һәм Алағаҡ ауылдары, Бурчун өйәҙендәге Комканас ауылы, Каба өйәҙенеңдәге Аҡаба ауылы; бөтәһе лә Синьцзян-Уйҙыр автономиялы районы Иле-Ҡаҙаҡ автономиялы округы Алтай округы составында&lt;ref&gt;[http://tuvaculture.ru/minkult/zametka/2008-05-08/tuvincy-kitaja Тувинцы Китая (на сайте Министерства культуры Республики Тыва)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;) — 3,3 мең тирәһе кеше.

; Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй һхалыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (1959—2010)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|&lt;center&gt;''1959 йылғы&lt;br id=&quot;mwiA&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;/center&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|date=|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php|title=Демоскоп Weekly|work=|publisher=|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;''1970 йылғы&lt;br id=&quot;mwjw&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;/center&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|date=|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php|title=Демоскоп Weekly|work=|publisher=|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;''1979 йылғы&lt;br id=&quot;mwlg&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;/center&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|date=|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php|title=Демоскоп Weekly|work=|publisher=|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;''1989 йылғы&lt;br id=&quot;mwnQ&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;/center&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|date=|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php|title=Демоскоп Weekly|work=|publisher=|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;''2002 йылғы&lt;br id=&quot;mwpA&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;''2010 йылғы&lt;br id=&quot;mwqw&quot;&gt;&lt;br&gt;халыҡ иҫәбен алыу''&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8 Приложение Демоскопа Weekly]&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]
| align=&quot;right&quot; |100 145
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}139 338
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}166 082
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}206 629
|
|
|-
| colspan=&quot;7&quot; |
|-
|[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]/[[Рәсәй Федерацияһы]], шул иҫәптән Тыва Автономиялы өлкәһендә / Тыва АССР-ында / [[Тыва Республикаһы]]нда
| align=&quot;right&quot; |99 864&lt;br&gt;&lt;br&gt;97 996
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}139 013&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{увеличение}}135 306
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}165 426&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{увеличение}}161 888
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}206 160&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{увеличение}}198 448
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}243 422&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{увеличение}}235 313
| align=&quot;right&quot; |{{увеличение}}263 934&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{увеличение}}249 299
|-
|}

== Тывалар мәҙәниәте ==
[[Файл:Активиста_из_села_Кызыл-Даг_Бай-Тайгинского_кожууна_Республики_Тыва.jpg|слева|мини|Тыва Республикаһы Бай-Тайгин кожууны Ҡызыл Даг ауылынан көндәлек милли кейемен кейгән оло ҡатын.]]
[[Файл:Баткар_Баасаңның_эзир_девии.webm|мини|«Бөркөт бейеүе»]]
[[Файл:Мөгелер_биле_Даңгыналар._2016.jpg|мини|250x250пкс|Көрәшсе-еңеүселәр һәм дангын-ҡыҙҙар. Наадым −2016]]
[[Файл:Тувинский_суп_с_лапшой_&quot;Далган-үскен&quot;.jpg|мини|250x250пкс|Туҡмаслы тыва милли ашы {{Lang-tyv|Далган-үскен}} (ит менән)]]
Тыва мәҙәниәтендә популярҙар

* туған тел һәм әҙәбиәт — һәр кем тиерлек тыва телендә бик һәйбәт һөйләшә;
* тыва өзләүе — Тывала иң оҫта өзләүселәр, улар «хөөмея» стилдәренең төрлөгө менән ғәжәпләндерәләр: ''каргыраа, хөректээр, хөөмей, сыгыт, борбаңнадыр, эзеңгилээр, хову каргыраазы'' һәм башҡалар;
* «Наадым» малсылар байрамы — Тывала иң мөһим сара, йәй аҙағында үткәрелә;
* «Шагаа» — ай календаре буйынса яңы йыл, яңы йыл байрамын ҡаршылау;
* «Хүреш» көрәше;
* «Даңгына» матурлыҡ конкурстары (ҡыҙҙар араһында) һәм «Тажы» батырлыҡ конкурстары (егеттәр араһында);
* традицион тыва милли кейеме һәм уның заманса варианттары;
* Ат ярыштары;
* [[шахмат]] (ғәҙәттә милли һындар менән);
* таш уыу сәнғәте;
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] доброволецтарына, фронтовиктарына хөрмәт күрһәтеү — Ҡызыл ҡалаһы үҙәгендә тыва доброволецтарына һәйкәл төҙөлә;
* тәбиғәткә традицион һаҡсыл ҡараш;
* традицион тормош рәүеше.

=== Көрәш ===
[[Файл:Торжественный_спуск_флагов._2016.jpg|мини|333x333пкс|Юниорҙар араһында флагты төшөрөү тантанаһы. 2016]]
Тывалар, ҡайҙа ғына улар булмаһын, көрәшәләр — егеттәр араһында көрәш буйынса ярыштар үткәрәләр. «Хүреш» милли көрәш федерацияһының һәм күренкле көрәшселәр эшмәкәрлеге ярҙамында хәҙерге ваҡытта аҙна һайын республика кимәлендәге бәйгеләр уҙғарыла, унда рейтингтар билдәләнә һәм көрәш титулдары бирелә. Әлеге ярыштар араһында иң билдәлеһе — Наадым байрамы ваҡытында үткәрелгән турнир, бөтә көрәшселәр 2 категорияға бүленә: 18 йәшкә тиклем һәм 19 йәштән алып.

=== Милли кейем ===
[[Файл:2_Хүреште_даңгыналар_2016_Наадым.jpg|мини|Дангына ҡыҙҙары Наадым ваҡытында, 2016]]
[[Файл:Дети_села_Кызыл-Даг_Бай-Тайгинского_кожууна_Республики_Тыва_3.jpg|мини|250x250пкс| Ҡызыл Даг ауылы балалары
]]
Хәҙерге ваҡытта тыва милли кейемде йыш кейәләр — байрамдарҙа, төрлө традицион бәйгеләрҙә (көрәш, яндан атыу, ат сабыштырыу һәм башҡалар), батырлыҡ һәм матурлыҡ конкурстарында, диплом алыу тантаналарында, туйҙарҙа һәм көндәлек тормошта.

Заманса милли кейемен Ҡызыл ҡала эре сауҙа үҙәктәрендә һатып алып була, күптәре үҙҙәре тегәләр.

Тыванан ситтә уҡыған студенттар даими рәүештә «Тажы биле Даңгына» (тыва теленән ''«Принц һәм принцесса»'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pprt17.ru/zeml-news/moscow/1176-dangyna-tazhy-2016.html|title=В Москве прошел конкурс «Дангына и Тажы 2016» » Полномочное представительство Республики Тыва в г. Москве|publisher=www.pprt17.ru|accessdate=2016-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820104832/http://www.pprt17.ru/zeml-news/moscow/1176-dangyna-tazhy-2016.html|archivedate=2016-08-20}}&lt;/ref&gt; исемле матурлыҡ һәм батырлыҡ конкурстарын үткәрә — студенттар тормошондағы бик матур сараһы, унда Тыва Республикаһында йәшәгән бөтә халыҡтар вәкилдәре ҡатнаша ала.

== Этник төркөмдәр һәм туғандаш халыҡтар ==

=== Ҡәбилә-ырыу бүленеше ===

=== Тыва Республикаһы тывалары ===
Тывалар тыва теленең үҙәк һәм көнбайыш диалекттарында һөйләшкәни көнбайыш (Көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Тываның тау-дала райондары) һәм тоджин телендә һөйләшкән булараҡ билдәле (төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Тываның тау-тайга өлөшө) тываларына бүленә. Тоджиндар тываларҙан яҡынса 5 % тәшкил итә.

=== Тофаларҙар ===
Тофаларҙар Иркутск өлкәһе Түбәнге Уда районы территорияһында — Тофаларияла йәшәйҙәр, улар Тываның төп өлөшө 1757 йылда [[Ҡытай империяһы]] составына ингәндән һуң [[Рәсәй империяһы]] составында тороп ҡалған тыва халҡының бер өлөшө. Улар, үҙҙәренең аҙ һанлығы һәм тываларҙың төп өлөшөнән айырым йәшәгәнлегенә күрә урыҫтар яғынан байтаҡ административ һәм мәҙәни (телмәр һәм көнкүреш кимәлендә) йоғонто кисергән&lt;ref name=&quot;Монгуш2010&quot;&gt;{{Cite web|url=http://camel.minpaku.ac.jp/dspace/bitstream/10502/4194/1/SER91_010.pdf|title=Тувинцы Российской Федерации. Глава «Тофалары и сойоты: судьба отколовшихся частей этноса». М. В. Монгуш. 2010|accessdate=2013-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525214501/http://camel.minpaku.ac.jp/dspace/bitstream/10502/4194/1/SER91_010.pdf|archivedate=2014-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525214501/http://camel.minpaku.ac.jp/dspace/bitstream/10502/4194/1/SER91_010.pdf |date=2014-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сойоттар ===
Тываларға бик яҡын халыҡ сойоттар, улар Бурятияның Ока районында йәшәйҙәр. Хәҙерге ваҡытта сойоттар монголлаштырылғандар, әммә сойот телен тергеҙеү буйынса саралар үткәрелә&lt;ref name=&quot;Монгуш2010&quot;/&gt;.

=== Тывалар Монголияла ===
Шулай уҡ Монголия территорияһында йәшәгән урянхай-мончактар һәм цаатандар ҙа сығышы буйынса тывалар. Дөйөм массаһында тывалар Монголияла Баян-Үләгәй, Увс, Сәләнгә һәм Хоуда райондарында йәшәйҙәр. үҙе, монголияла йәшәгән тувинец Баян-Улэгейский районы, Увс, Сэлэнгэ һәм Ховдинский.

==== Мончак-тывалар ====
Мончак-тывалар (урянхай-мончактар) Тыванан Монголияға 19 быуат уртаһында күсенгәндәр.

==== Цаатандар ====
Цаатандар Монголияның төньяҡ-көнбайышында Дархад соҡоронда йәшәйҙәр. Башлыса болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Традицион йәшәү торлаҡтары — урц (чум), улар унда йыл әйләнәһенә йәшәйҙәр.

=== Тывалар Ҡытайҙа ===
Ҡытай Халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы Алтай округында ҡытай тывалары йәшәй. Бында улар бик күп йылдар элек билдәһеҙ шарттарҙа күсенгән . Үҙҙәрен улар күк мончак йәки алтай тывалары тип исемләйҙәр. ә телдәрен — мончак. Ҡытай тывалары монгол урянхайҙарына яҡын Баян-Улгий аймағында йәшәй. Ҡытай тывалары күп кенә ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалған тип һанала, шул уҡ ваҡытта тываның үҙенлә тывалар күп кенә йолаларҙы юғалтҡандар&lt;ref name=&quot;xj&quot;&gt;[http://www.turkist.org/2013/11/tyva-china.html Китайские тувинцы называют историческую родину Тывастаном]&lt;/ref&gt;. Ҡытай тываларҙың күбеһе — буддасылар. Малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. теүәл һаны билдәһеҙ. сөнки рәсми документтарҙа улар монгол тип иҫәпләнә. Һирәкләп тыва ғаиләләре Алтай, Бурчан, Хаба ҡалаларында осрай. Ҡытай тываларының фамилиялары юҡ, шәхси документтарында ҡәбилә-ырыуы күрһәтелмәй. Синьцяндағы тывалар тыуған саҡта бирелгән исемде һәм атаһының исемен йөрөтәләр. Улар араһында монгол, тыва һәм һирәгерәк ҡаҙаҡ исемдәре популяр. Бөтәһе ҡытайҙа туғыҙ тыва ҡәбиләһе бар: хойук, иргит, чаға-тыва, аҡ-soyan, ҡара-сал, ҡара-тоша, кызыл-soyan, танды һәм хойт. Тыва балалары монгол, ҡаҙаҡ һәм ҡытай мәктәптәрендә белем ала. Монгол мәкәтәптәрендә уларҙы иҫке монгол яҙыуына өйрәтәләр. Бындай мәктәптәрҙә тыва уҡытыусылары эшләй, ләкин ҡайһы берауылдарҙа тик ҡаҙаҡ мәктәптәре бар. Дини ритуалда ҡаҙаҡтарҙан үҙләштергән ҡалыи йолаһы үткәрелә. Шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡтар менән ҡатнаш никахтар юҡ тиерлек, монголдар менән айырмалы рәүештә никахтар йыш осрай.

=== Тываларҙың монголдар менән этник бәйләнештәре ===
Тикшеренеүселәр фекеренсә, тываларҙың этник формалашыуында төп нигеҙҙе [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Монгол халыҡтары|монгол]] һәм самодий ҡәбиләләре уйнай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.tuva.asia/journal/issue_19/6487-anayban-mannayool.html|автор=Анайбан З. В., Маннай-оол М. Х.|заглавие=Происхождение тувинцев. История вопроса|год=2013|язык=|издание=Новые исследования Тувы|тип=|том=|номер=3|страницы=19—37|issn=}}&lt;/ref&gt;. Күп быуаттар дауамында хәҙерге тываларҙың ата-бабалары [[Үҙәк Азия]] төрки-монгол күскеселәренең бер үк ҡәбилә һәм дәүләт берекмәләре менән тығыҙ контактҡа ингән&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/tuvinsko-mongolskie-svyazi-i-otnosheniya-v-period-tuvinskoy-narodnoy-respubliki|автор=Хертек Любовь Кенденовна|заглавие=Тувинско-монгольские связи и отношения в период тувинской Народной Республики|год=2016|язык=|издание=Новые исследования Тувы|тип=|том=|выпуск=|номер=3 (31)|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Айырыуса тығыҙ бәйләнештәр тыва ата-бабалары һәм монголдар араһында 1207 йылда [[Монгол империяһы]] составына түбәс һәм тухас ҡәбиләләре ингәндән һуң барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:226252&quot;&gt;[http://altaica.ru/SECRET/tovchoo.php Сокровенное сказание монголов. § 239] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224144934/http://altaica.ru/SECRET/tovchoo.php |date=2020-02-24 }}. Перевод С. А. Козина.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История Тувы. Тува в эпоху империи Чингисхана и его преемников|ответственный=Под общей редакцией С. И. Вайнштейна и М. Х. Маннай-оола|издание=Издание второе, переработанное и дополненное|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2001|страницы=154—173|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Тывалар составында мәркит (мәркут, мүркүт), мәкрин, мәнғат&lt;ref name=&quot;:117&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=112|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, тумат, салчак (салджиут)&lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=170|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, харанут&lt;ref name=&quot;:113&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=202|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, цувдағ&lt;ref name=&quot;:114&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=247|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, шарнут&lt;ref name=&quot;:115&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=256|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, элджигин&lt;ref name=&quot;:116&quot;&gt;{{Китап|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=263|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}&lt;/ref&gt;, галжан, моол кеүек һәм башҡа ырыуҙар осрай&lt;ref name=&quot;:212&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-i-rasselenie-narodov-mongolskogo-altaya-i-prihubsugulya-v-nachale-xx-veka|автор=Нанзатов Б. З.|заглавие=Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века|год=2013|язык=|издание=Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология|тип=|том=|номер=2|страницы=138—151|issn=}}&lt;/ref&gt;

Ғәҙәттә тываларҙың дубо (тубал, тух) ата-бабалары боронғо төрки ҡәбиләләр менән тиңләштерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Маркус С. В.|год=2006|isbn=978-5-902358-93-0|страниц=830|издательство=Академический проект|заглавие=Тува: словарь культуры|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=pU4jAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%BE+(%D0%B8%D0%BB%D0%B8+%D1%82%D1%83%D0%B1%D0%B0,+%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0,+%D1%82%D1%83%D1%84%D0%B0,+%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0)|ответственный=|издание=|место=|страницы=6, 670}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта, д убо ырыуының монголдар менән тығыҙ этник бәйләнештәре бар, тигән фекер бар. Дуо ойхорҙарҙың төп нәҫелдәренең береһен тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;:3222&quot;&gt;{{Китап|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=238|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, улар, үҙ сиратында, Н. Я Бичурин фекеренсә , боронғо монголдарҙы күҙәләндерә. Дуболарҙың монгол телле булыу вермүсияһын А. С. Шабалов та яҡлай&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=83—152|страниц=248|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Боронғо осор ===
Тываларҙың боронғо ата-бабалары — [[Үҙәк Азия|Үҙәк Азияның]] төрки телле ҡәбиләләре, улар хәҙерге Тыва территорияһына яңы быуаттың 1-се меңъйыллығы урталары тирәһендә үтеп ингәндәр һәм бында кета телле, самодий телле һәм һинд-европа телле ҡәбиләләләр менән ҡушылғандар. Хәҙерге тываларҙың һәм Америка индеецтарының генетик яҡтан оҡшашлығы уларҙың башланғыс этапта Американы үҙләштереүҙә ҡатнашыуы ихтималлығына ишаралай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.istorya.ru/strany/tuva.php История России. Всемирная, мировая история — История Тувы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107180013/http://istorya.ru/strany/tuva.php |date=2012-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Тыва традицион мәҙәниәтенең күп кенә үҙенсәлектәре иртә күсмә халыҡтар дәүеренә ҡарай, ул ваҡытта хәҙерге Тыва һәм уның менән сиктәш Саян-Алтай райондар территорияһында [[Сактар (ҡәбиләләр)|сак ҡәбиләләре]] (беҙҙең эраға тиклем VIII—III быуаттар) тереклек иткән. Был ваҡытта Тыва территорияһында ҡатнаш европеоид-монголоид тибындағы кешеләр йәшәгән, шулай ҙа улар араһында европеид һыҙаттары өҫтөнлөк ала. Хәҙерге [[Европеоид раса|европеоидтар]] байтаҡҡа киңерәк йөҙө менән айырылып торған. Ул ваҡытта Тывала йәшәгән ҡәбиләләрҙең ҡоралда, ат кәрәк-яраҡтарында һәм сәнғәт өлгөләрендә Причерномоье [[скифтар]]ы һәм [[Ҡаҙағстан]], Саян-Алтай һәм [[Монголия]] ҡәбиләләре менән оҡшашлығы күҙгә ташлана. Улар күсмә малсылыҡҡа күсәләр һәм был шөғөл Тыва халҡының төп хужалыҡ эшмәкәрлек төрөнә әүерелә һәм [[1945 йыл|1945]]—[[1955 йыл|1955 йылдарҙа]] ултыраҡ тормошҡа күскәнгә тиклем һаҡлана. Беҙҙең эраға тиклем I меңъйыллыҡ аҙағындағы хун экспансияһы шарттарында Тываның дала райондарына күсмә малсылыҡ ҡәбиләләре бәреп инә, улар урындағы скиф дәүеренән ҡалған халыҡтан айырылып тора, әммә Үҙәк Азия хундары менән яҡын булалар. Археологик мәғлүмәттәре буйынса, ошо ваҡыттан алып урындағы матди мәҙәниәттең һәм халыҡтың антропологик тибының үҙгәреүе күҙәтелә, антропологик ҡиәфәте [[Монголоид раса|монголоид расаһы]] һыҙаттарын ала, шулай ҙа уларҙа әлегә тиклем европеид ҡушылмаһы күҙгә ташлана.

Я.б. т. I меңйыллыҡта Тываның таулы-көнсығыш өлөшөнә — элегерәк самодий, кета телле, тунгус ҡәиләләре көн күргән [[Саян тауҙары|Саянға]] (хәҙерге Тоджин кожууны), [[Уйғырҙар|уйғырҙарға]] туғандаш туба (ҡытай сығанаҡтарында дубо) төрки телле ҡәбиләләр үтеп инә. [[XIX быуат|XIX быуатҡа]] ҡарата Көнсығыш Тываның төрки булмаған халыҡтары тулыһынса төркиләшә, ә '''туба''' (''тыва'') этнонимы бөтә тываларҙың дөйөм атамаһы булып китә.

=== Урта быуат осоро ===
[[Төрки ҡағанлығы|Төрөк]], Уйғыр һәм Ҡырғыҙ ҡағанаттары осоронда (VI-сы буаттан XII быуатҡа тиклем) ''теле'' ҡәбиләләре этногенетик процесатрҙа алдынғы ролде уйнай, улар һуңғараҡ Көньяҡ Себер ҡәбиләләренең йәшәү урындарын һәм уларҙың этник составын билдәләй. Тыва һәм, дөйөм алғанда, Саян-Алтай территорияһында төрки сығышлы абориген халыҡ йәшәй, ул теле, чики, аз, тубо, толанко, уйғыр, ҡырғыҙ һәм башҡа ҡәбиләләр инә. Ырыу-ара ығы-зығыға, өҙлөкһөҙ һуғыштарға, күсенеүҙәргә, ҡушылыуҙарға ҡарамаҫтан был ҡәбиләләр үҙ-үҙҙәрен һаҡлап ҡала.

Төкө һәм иң үҫешкән теле (уйғырҙар) ҡәбиләләренең дөйөм мәҙәниәт кимәле ул осор өсөн сағыштырмаса юғары булған, бының тураһында уларҙа руна яҙма һәм бөтә төрки халыҡтары өсөн яҙма теле булғанлығы дәлилләй.

Ул осорҙағы Тыва халҡының мәҙәниәте һәм көнкүреше башҡа күрше ҡәбиләләре һәм халыҡтарынан айырылмай. Күп кенә һыҙаттары бер нисә быуат дауамында әлеге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған һәм тываларҙың боронғо тарихи ата-бабалары менән күсәгишлелеген һәм генетик бәйләнешен сағылдыра. Мәҫәлән, шаманлыҡ, 12-йыллыҡ йәенлк циклы календары, әлеге тиклем һаҡланып ҡалған йолалар, шулай уҡ төрки сығышлы географик атамалар һәм башҡалар. Тывалар мәҙәниәтендә һәм көнкүрешендә боронғо төрки һыҙаттары уларҙың ата-бабалары тыва халҡын булдырған этногенетик процестарҙа ҡатнашыуы шикләнергә урын ҡалмай.

1207 йылда Джучи (1228—1241) етәкселеге аҫтында монгол ғәскәрҙәр Байкалдан Хубсуғылға тиклем, Убсы-Нурҙан Минс соҡорона тиклем Көньяҡ себерҙә күн күргән урман халыҡтарын үҙенә буйһондора. &quot;Йәшерен монгол хикәйәте&quot;ндә күп кенә ҡәбиләләр телгә алына. уларҙың был исеменә теркәлгән «Серле монголдарҙың хикәйәте». Мәҫәлән, тываларҙы өйрәнгән Н. А. Сердобов һәм Б. И. Татаринцев ошо хикәйәттә осраған «оорцог», «ойин» йәки «хойин» («''урман''») этнонимдарына иғтибар итә.

«Ойин иргэн» (''урман йәндәре''), «ойин урянкат» (''урман урянхаттары'') этнонимдарҙа төрлө ҡәбиләләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренең сағылышын күрергә була, уның һөҙөмтәһендә тыва халҡы барлыҡҡа килә. Прибайкальела йәшәгән ҡурыҡандар һәм дубо нәҫелдәре, Сынғыҙ хан баҫымы аҫтында төньяҡҡа китәләр һәм яҡут халҡын булдыралар. Яҡут халҡы вәкилдәре үҙҙәрен «урянхай-саха» тип атай, ә һуңғараҡ урман ҡәбиләләренән барлыҡҡа килгән тыва халҡы 1920-се йылдарға тиклем — урәнхайҙар, ә тыва ере — Үрәнхай крайы тип атала.

Тыва көнсығышында йәшәгән бик һуғышсан тумат-монголдар (түмәд), 1217 йылда монголдарға ҡаршы баш күтәрәләр, сыңғыҙ хан ебәргән ҙур армия менән аяуһыҙ һуғышалар. 1218 йылда ихтилалсылар баҫтырылғас, монголһалым йыйыусылар үҙҙәренең хакимдары өсөн түмәт ҡыҙҙарын талап итәләр. Тумәттәрҙе был талап бик ныҡ ғәрләндерә. Ихтилал ҡабаттан ҡабына, уға Йәнәсәй ҡырғыҙҙары теләктәшлек күрһәтә, улар монгол етәкселегенә ғәскәрҙәр биреүҙән баш тарталар. Бөтә Тываны, Минуса соҡорон һәм Алтайҙы ялмап алған ихтилалды баҫтырыу өсөн Сыңғыҙ хан Джучи етәкселегендәге ҙур армияны ебәрә. Армияның алғы сафтарын тәжрибәле Буха-нойон етәкләй, ул баш күтәреүселәрҙе аяуһыҙ баҫтыра, ҡырғыҙҙарҙы, хәнхәстәрҙе, теләньюларҙы, хойин-иргән ырыу төркөмдәрен, урасут, теленгут, куштеми һәм кем-кемджиут урман ҡәбиләләрен үҙен буйһондора.

=== XVII—XVIII быуаттар ===
Найман ханлығы бөлгөнлөккә төшкәндән һуң ҡайһы бер наймандар көнбайышҡа, хәҙерге Ҡаҙағстан далаларына киткәс, тывалар хәҙерге Монголияға киләләр. XVII быуат башында Монгол империяһы тарҡатылыуы бер нисә монгол ханлыҡтарҙы барлыҡҡа килтерә. Кобдонан төньяҡтан Саян тиклемге, ә һуңынан көнбайыштағы Алтайҙан көнсығыштағы Хусығылға тиклем ерҙәргә Ойрат ханлығы составындағы тыва ҡәбиләләре хужа була.

Алтан хандары хакимлығы аҫтындағы тыва ҡәбиләләре хәҙерге Тыва территорияһында ғына түгел, ә Ковдоға тиклем көньяҡҡараҡ һәм Хубсығыл күленә тиклем көнсығышыраҡ күсмә тормош алып баралар.

Манчьжур ғәскәрҙәре джунгарҙарҙы еңгәндән һуң тыва ҡәбиләләре бүлгеләнәләр һәм төрлө дәүләттәр составына иәнәләр. Уларҙың төп өлөшө Джунгарияла тороп ҡала һәм хәрби хеҙмәт алып бара; мәҫәлән, 1716 йылда тыва ғәскәрҙәре джунгарҙар армия составында Тибетҡа рейдта ҡатнашалар. Тува һәм төрлө дәүләттәр составына ингән ҡәбиләләрҙең өҫтөнән еңеү һуң ғәскәр маньчжурия джунгара бүлгеләгән. Ҡала уларҙың төп өлөшө Джунгарияла, яуаплы хәрби йөкләмә; мәҫәлән, [[1716 йыл]]да тува джунгаров армияһы ғәскәрҙәре составында рейдта ҡатнашыусылар Тибет.

[[1755 йыл|1755]]—[[1766 йыл|1766 йылдарҙа]] [[Цин империяһы]] ғәскәрҙәре [[Жунғар ханлығы]]н ҡыйратҡандан һәм юҡҡа сығарғандан һуң Тыва районындағы сик буйы режимы тулыһынса билдәләнә һәм Тыва [[Цин империяһы|Ҡытай императоры]] хакимлығы аҫтына эләгә.

Маньчжурия властары [[1760 йыл]]да Тывала хәрби-административ идара системаһын индерә, уның составына хошундар (удел кенәзлектәре), сумондар һәм арбандар инә. Сумон һәм арбан арат хужалыҡтарынан тора, улар, үҙ сиратында, 150 һәм 10 һыбайлыны тулы хәрби кейем менән тәьмин итергә тейеш була. Арбандар — сумондарға (роталар), сумондар дзаладарға (полктарға) берләшә; хошун дивизия йәки корпусты тәшкил итә.

Монгол хакимлығы аҫтындағы тыва ҡәбиләләре дала хоҡуғы аша идара ителәләр, уның рәсми нигеҙҙәре Сыңғыҙхандың «Их цаасы»,1640 йылғы «Монгол-ойрат закондары» һәм 1709 йылғы «Халха Джирум» (Халха Законы) рәсми йыйынтыҡтары булып тора. Элекке монгол закондарҙы иҫәпкә алып, манжурҙар, империя составына ингән бөтә ҡәбиләләргә ҡараған ҡарарҙар һәм закондарҙы бер йыйынтыҡҡа — &quot;Тышҡы мөнәсәбәттәр палатаһы уложениеһы&quot;на туплайҙар, әлеге йыйынтыҡ [[1789 йыл]]да баҫтырыла, артабан [[1817 йыл]]да манжур, монгол һәм ҡытай телдәрендә тулыландыра. Был йыйынтыҡ Юғары милексе, Цин династияһы императорының Тыва еренә һәм тываларҙың подданлығына мираҫлыҡ хоҡуғын раҫлай.

=== XIX быуат ===
1860 йылғы Пекин килешеүе батша Рәсәйенә Төньяҡ-Көнбайыш Монголияла һәм Үрәнхай крайында тотҡарлаҡһыҙ рәүештә пошлинаһыҙ сауҙа алып барырға хоҡуҡ бирә һәм шуның менән тываның башҡа донъянан изоляцияһына нөктә ҡуя. Сауҙасылар Ҡытайға, Монголияға йөрөү, ирекле рәүештә һатыу, һатып алыу һәм төрлө тауарҙар менән алыш-биреш итеүгә хоҡуғын алалар, урыҫтар өсөн Тываға юлдар асыла.

1863 йылдан тывала үҙенең эшмәкәрлеген башлаған урыҫ сауҙагәрҙәре тулыһынса урындағы баҙарҙы үҙ ҡулдарына алалар.Һатып алыусылар асыҡтан-асыҡ сауҙа эштәрендә бер ҡатлы тываларҙы алдайҙар, бурыстарҙы таптырыу өсөн тыва чиновниктарын йәлеп итәләр. В. И. Дулов һанауынса, йыл һайын тывалар үҙенең малынан 10-15 % һата.

Сауҙасылар артынан крайға урыҫ крәҫтиән күскенселәре эйәрә, улар крайҙың хужалыҡ һәм социаль мөнәсәбәттәрҙең үҫешенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Бей-Хем, [[Йәнәсәй|Олоғ-Хем]], Каа-Хема, Хемчикта һәм Таңны-Ола буйлап улар 20-нән ашыу ҡасаба, ауыл һәм утарҙар төҙөй, меңләп дисәтинә ерҙәрҙе үҙләштерәләр, ашай торған һәм мал өсөн бойҙай үҫтерәләр, малсылыҡ һәм болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Урыҫ ауылдары башлыса тайгаға яҡын уңдырышлы урындарҙа барлыҡҡа киләләр.

Рәсәй властарыТываларҙың үҙ ерҙәренән ҡыҫырыҡлап сығарыу буйынса күсенеү фонды сәйәсәтен хуплай, шуға күрә күсеп килеүселәр һәм урындағы халыҡ араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә. Тывалар сәселгән игенде, сабынлыҡтарҙы үртәй, малды урлай. Властарҙың был күренештәрҙең сәбәптәрен асыҡларға маташыуы ҡабаттан конфликтты тоҡандыра, сөнки ялыуҙарҙы тикшергән саҡта эштәр зыян күреүесләрҙең файҙаһына тамамлана.

Ҡытай сауҙагәрҙәре урыҫ сауҙагәрҙәрен артҡы плвнға ҡыҫырыҡлайҙар. Хөкүмәт яҡлауы менән һәм шулай уҡ сит ил капиталын (Англия, Америка) файҙаланып, ҡытай сауҙагәрҙәре тиҙ арала тыва баҙарына хужа булып алалар. Бығаса булмаған алдаҡсылыҡ һәм баҫым менән улар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бик күп малды һәм арат хужалығы проукттары үҙләштерәләр, арттарҙы бөлгөнлөккә төшөрәләр, Тыва иҡтисадын юҡҡа сығаралар, былар барыһы ла крайҙа Цин империяһы режимын ҡолатыуға булышылыҡ итә.

Ҡытай хакимлығы осоронда быға тиклем -үҙ-ара тарҡау булған ҡәрҙәш-ырыуҙар хәҙерге тыва территорияһында туплана һәм тыва халҡына нигеҙ һала.

XIII—XIV быуаттарҙа Тываға тибет буддизмы үтеп инә, манжурҙар осоронда тыва шаманлығы менән берләшә.Тыванан тыш, бер ҡайҙа буддизмдың һәм шаманлыҡтың симбиозы күҙәтелмәй. Будда сиркәүе шаманлыҡҡа ҡарата лояллек күрһәтә,тываларҙың боронғо йолаларына һәм ышаныуҙарына хөрмәт йөҙөнән шаманлыҡ яуыз һәм изге һауа аллаларын, йылға-урмандар хужаларын будда аллаларына ҡуша. Урындағы халыҡтың «шагаа» яңы йыл байрамына будда ламалары үҙенең «Будданың 16 мөғжизә байрамн» тәғәйенләй, әлеге байрам ваҡытында мәжүсиҙәрҙең ҡорбан салыу йолаларҙы үтәлә. Изге рух һаҡлаусыларға ғибәҙәт ҡылыу будда юғары аллаларынан алда үткәрелә.

=== XX быуат ===
XIX быуат аҙағында Рәсәйҙе һәм Ҡытайҙы XVIII быуатта хәрби йәки тыныс юл менән алынған сиктәш биләмәләре яҙмышы борсой.

XX быуат башында рәсәй эшлекле даирәләрендә Үрәнхай крайы мәсьәләһе күтәрелә, сөнки әлеге край Рәсәй өсөн мөһим стратегик роль уйнай. 1903 йылдан алып 1911 йылға тиклем Үрәнхайҙы һәм уға сиктәш территорияларҙа хәрби-разведка һәм фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә, экспедицияларҙы В. Попов, Ю. Кушелев, А. Баранов, В. Родевич етәкләй.

1911 йылғы Монгол милли революцияһынан һуң тыва йәмғиәте өс төркөмгә бүленә: ҡайһы берҙәре бойодороҡһоҙлоҡ яҡлы булалар, икенселәр — Монголия, ҡалдғандары Рәсәй составына инергә тәҡдим итәләр.

[[1912 йыл|1912 йылдың]] ғинуарында амбын-нойон тәүгеләрҙән булып Рәсәй императорына ҡурсалау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һуңғараҡ уға хемчик камбы-лама Лопсан-Чамзы, нойон Буян-Бадыргы һәм башҡа хошундар хакимдары. Әммә батша властары, Европа һәм Ҡытай партнерҙары менән мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлашыуынан ҡурҡып, мәсьәләне хәл итеү менән һуңлайҙар һәм 1944 йылдың 17 апрелендә батша ихтыяры иғлан ителә — Үрәнхаә крайын үҙ яҡлауы аҫтына алырға.

Үрәнхай крайы менән мәсьәлә өс дәүләт (Рәсәй, Ҡытай һәм Монголия) мөнәсәбәттәре тыва халҡының азатлыҡҡа һәм милли бойондороҡһоҙлоҡҡа юлын бик ныҡ ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

1921 йылдың 14 авгусында Таңны-Тыва халыҡ Республикаһы иғлан ителә. [[1926 йыл]]дан ул Тыва Халыҡ Республикаһы тип атала башлай. [[1944 йыл|1944 йылдың]] 13 октябрендә республика [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] ҡушыла һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] составына автономиялы өлкәһе булараҡ инә, [[1961 йыл]]да Тыва АССР-ы тип үҙгәртелә. [[1991 йыл]]дан — [[Тыва Республикаһы|Тува Республикаһы]], [[1993 йыл|1993]] — [[Тыва Республикаһы]].

== Белем кимәле ==
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, рәсәй тываларының белем кимәле Рәсәй Федерацияһы халҡының дөйөм кимәленән күпкә түбәнерәк. 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса тывалар араһында 9,4 % ҡына юғары йәки юғары белеменән һуңғы белемгә эйә (белем кимәлен күрһәткән 15 йәштән өлкәнерәк тыва милләтле 85816 кешенән 8078 кеше),&lt;ref&gt;http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-13.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330110748/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-13.pdf |date=2016-03-30 }} С. 926&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә 2010 йылда дөйөм халыҡ иҫәбенән 23,4 % юғары белемгә эйә (белем кимәлен күрһәткән 15 йәштән өлкәнерәк кешеләр араһында)&lt;ref&gt;http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol3/pub-03-01.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213132009/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol3/pub-03-01.pdf |date=2016-12-13 }} С. 6&lt;/ref&gt;.

== Генетика ==
Тываларҙа Y-хромосомалы гаплотөркөмдәр&lt;ref&gt;http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Doc/Evolution%20Doc/Kharkov-Genetika-2013-49(12)-1416-1425-Y-Tuva.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121135918/http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Doc/Evolution%20Doc/Kharkov-Genetika-2013-49(12)-1416-1425-Y-Tuva.pdf |date=2022-01-21 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wide&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Гаплотөркөм'''
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Осрау йышлығы % (N)'''
|-
|
|«Көнбайыш (N= 169)»
|«Үҙәк (N= 179)»
|«Көнсығыш (N= 71)»
|«Бөтәһе (N= 419)»
|«Төньяҡ-көнсығыш (N= 23)»
|«Көньяҡ-көнсығыш (N= 48)»
|«Көньяҡ (N = 27)»
|-
|С3* (хМ48, М77, М86)
|3.6(6)
|7.3 (13)
|5.6(4)
|5.48 (23)
|4.3(1)
|6.3(3)
|3.6(1)
|-
|С3с (М48, М77, М86)
|8.9 (15)
|11.2 (20)
|4.2(3)
|8.7 (38)
|4.3(1)
|4.2 (2)
|14.3 (4)
|-
|С3d (М407)
|
|2.2 (4)
|5.6(4)
|1.9 (8)
|
|8.4 (4)
|3.6(1)
|-
|D (М15)
|
|0.6(1)
|
|0.2 (1)
|
|
|3.6(1)
|-
|Е (М1)
|
|0.6(1)
|1.4 (1)
|0.5 (2)
|
|2.1 (1)
|
|-
|I1 (М253)
|1.8(3)
|0.6(1)
|
|0.9 (4)
|
|
|
|-
|I2a1 (Р37)
|
|0.6(1)
|
|0.2 (1)
|
|
|
|-
|J* (хМ172, М287)
|
|0.6(1)
|
|0.2 (1)
|
|
|
|-
|J2a1b1 (М92)
|
|0.6(1)
|
|0.2 (1)
|
|
|
|-
|32* (хМ47, М67)
|0.6(1)
|
|
|0.2 (1)
|
|
|
|-
|N* (М231, хР43, М46, М178)
|1.2 (2)
|1.7(3)
|1.4 (1)
|1.4(6)
|
|2.1 (1)
|
|-
|N1b (Р43)
|24.9 (42)
|27.9 (50)
|18.3 (13)
|24.3 (105)
|13.0 (3)
|20.8 (10)
|39.3 (10)
|-
|N1c1 (М178)
|28.4 (48)
|12.8 (23)
|8.5(6)
|18.9 (77)
|17.4 (4)
|4.2 (2)
|7.1 (2)
|-
|О* (хМ122, Р31)
|
|0.6(1)
|4.2(3)
|0.9 (4)
|
|6.3(3)
|
|-
|O2 (Р31)
|
|0.6(1)
|
|0.2 (1)
|
|
|3.6(1)
|-
|ОЗа* (М122, хМ134)
|4.7 (8)
|1.7(3)
|2.8 (2)
|3.1 (13)
|
|4.2 (2)
|7.1 (2)
|-
|О3а3с1 (М117)
|3.0(5)
|2.2 (4)
|
|2.1(9)
|
|
|3.6(1)
|-
|О3а3с* (М134, хМ117)
|1.2 (2)
|
|1.4 (1)
|0.7(3)
|4.3(1)
|
|
|-
|Qа3 (М346)
|11.8 (20)
|9.4 (17)
|25.6 (18)
|13.9 (55)
|30.4 (7)
|22.9 (11)
|
|-
|R1b* (М269, хМ73)
|
|0.6(1)
|1.4 (1)
|0.5 (2)
|
|4.2 (1)
|
|-
|R1a1a (М17)
|8.3 (15)
|13.9 (25)
|18.3 (13)
|12.3 (53)
|26.1 (6)
|14.6 (7)
|10.7 (3)
|-
|R1b1b1 (М73)
|1.2 (2)
|4.4 (8)
|1.4 (1)
|2.8 (11)
|
|4.2 (1)
|3.6(1)
|-
|Н НG
|0.8276 ± 0.0157
|0.8601 ± 0.0140
|0.8620 ± 0.0212
|0.8579 ± 0.0080
|0.8221 ± 0.0447
|0.8794 ± 0.0247
|0.8405 ± 0.0576
|}

== Матди мәҙәниәте ==

=== Милли аш-һыу ===
Күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡа халыҡтарҙағы кеүек тываларҙың аш-һыу нигеҙен ит һәм һөт ризыҡтары тәшкил итә. Иң билдәле ашамлыҡ — ҡан тултырмаһы — «Изиг-хан» (тыва теленән тәржемә иткәндә — «ҡайнар ҡан»).

Шулай уҡ тыва милли ризыҡ араһында [[Бауырһаҡ|боорзак]] (түңәрәк рәүешендәге ҡамыр аҙығы), далган (тәржемәһе «он», йәймә), тараа (ярма).

=== Алдан-Маадыр музейы ===

=== Тыва республикаһы милли музейы ===

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Тыва соҡоро
* Тыво-тожилар
* В. Кок-оол исемендәге Тыва музыкаль-драматик театры
* Тубалар
* Туба (Йәнәсәй йылға)
* Тубалартеле
* Тофалар
* Тофалар теле
* Тобо Хан
* Тёёлёс

== Һылтанмалар ==
[https://music.yandex.ru/album/3914592 Антология народной музыки. Тувинская музыка (аудио)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603052826/https://music.yandex.ru/album/3914592 |date=2019-06-03 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Найдын Сарыглар|часть=Тувинцы|заглавие=Народы России. Атлас культур и религий|оригинал=|ссылка=|место=М.|издательство=[[Дизайн. Информация. Картография]]|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}}
* {{Китап|автор=|часть=Тувинцы|заглавие=Сибирь. Атлас Азиатской России|оригинал=|ссылка=|место=М.|издательство=Топ-книга, Феория, [[Дизайн. Информация. Картография]]|год=2007|страниц=664|isbn=5-287-00413-3}}
* {{Китап|автор=|год=2008|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Платина (PLATINA)|часть=Тувинцы|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/111|ref=Этноатлас Красноярского края}} Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine
* {{Китап|автор=|год=1994|тираж=|isbn=|серия=[[Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока]]; Т. 8|страниц=460|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=Новосибирск|издание=|ответственный=Отв. ред. тома [[Гацак, Виктор Михайлович|В. М. Гацак]]|викитека=|ссылка=http://www.philology.nsc.ru/departments/folklor/books/t08.php|оригинал=|заглавие=Тувинские народные сказки|ссылка часть=|ref=}}
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Ҡытай халыҡтары]]
[[Категория:Монголия халыҡтары]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Себер халыҡтары]]
[[Категория:Тывалар]]</text>
      <sha1>g7oyvrj6ugbj4xm54voxkael5ojsu6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хеопс пирамидаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163410</id>
    <revision>
      <id>1297807</id>
      <parentid>1218333</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T08:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5118" sha1="bhdq9iqxhw0spotoehziyhj36zukmns" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хеопс Пирамидаһы''' ([[Ғәрәп теле|ғәр]]. هرم هيوس) (Хуфу), '''Гизаның Бөйөк пирамидаһы''' — [[Мысыр пирамидалары]]ның иң ҙуры, [[Боронғо Мысыр]]ҙың архитектура сәнғәте ҡомартҡыһы; беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған [[Донъяның ете мөғжизәһе|«Донъяның ете мөғжизәһе»]]нең берҙән-бере һәм уларҙың иң боронғоһо: уның йәше яҡынса 4500 йыл тип билдәләнә.

[[Гиза пирамидалары|Гиза платоһында]] Мысырҙың [[Ҡаһирә|баш ҡалаһы]] ситендә һәм Нил дельтаһында урынлашҡан; платоның Боронғо батшалыҡтың өс фараоны — төҙөлөшкә заказ биреүселәр тип күҙалланған Хеопс, Хефрен (Хафра) һәм Микерин (Менкаура) — исемен йөрөткән ҙур пирамидаларының иң [[төньяҡ]]тағыһы. Был пирамидалар Мемфис (Боронғо батшалыҡтың баш ҡалаһы) һәм Гелиополь ҡалаһы ситендә, [[Ҡаһирә]]гә нигеҙ һалынғанға тиклем мең йыл элек төҙөлә&lt;ref&gt;Каир был [[История Египта|основан]] во время [[Фатимиды|фатимидского]] завоевания (969 год).&lt;/ref&gt;. Өс мең йылдан ашыу ваҡыт дауамында (Англияла Линкольн соборы төҙөлгәнгә тиклем, 1300 йылдар тирәһе) Бөйөк пирамида Ерҙә иң бейек төҙөлөш булып тора. 1979 йылдан, «''Мемфис һәм уның некрополдәре — Гизанан Дахшурға тиклем пирамидалар районы''» пирамидалар комплексының башҡа пирамидалары кеүек үк ЮНЕСКО-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] булып тора.

== Пирамидаларҙың йәше ==
Бөйөк пирамиданың архитекторы тип Хемиун — [[вәзир]] һәм Хеопстың туғаны һанала. Шулай уҡ ул «фирғәүендең барлыҡ төҙөлөштәре идарасыһы» титулын йөрөтә. Егерме йыл барған (Хеопс идара иткән осор) төҙөлөш беҙҙең эраға тиклем 2540 йылдар самаһы элек тамамланған, тип күҙаллана&lt;ref name=&quot;date&quot;&gt;Атлас чудес света: выдающиеся архитектурные сооружения всех времен и народов и памятники: Перевод / Авт. текста Р. Бартон и др. — М.: БММ АО, 1995. ISBN 5-88353-003-6&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Замаровский, Войтех|Замаровский В.]]|заглавие=Их величества пирамиды|ответственный=Пер. со словацкого О. И. Малевича. Послесл. Н. С. Петровского|место=М.|издательство=Главная редакция восточной литературы издательства «Наука»|год=1981|серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]|страниц=447}}
* {{книга |автор=Ионина Н. А. |заглавие=100 великих чудес света |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1999 |том= |страницы= |страниц= |тираж= |isbn= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Great_Pyramid_of_Giza}}
* [http://istorya.ru/articles/heops.php Постройка пирамиды Хеопса (26 век до н. э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908180431/http://www.istorya.ru/articles/heops.php |date=2023-09-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20130523102341/http://www.khufu.dk/article/dimensions-outer.htm Dimensions of Pyramid of Khufu (Cheops)]{{ref-en}}
* [https://archive.org/details/cu31924012038927 The pyramids and temples of Gizeh (1883)]{{ref-en}}
* [http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/95/86/PDF/PyramidsSR.pdf Geological and Geomorphological study of the original hill at the base of Fourth Dynasty Egyptian monuments]{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мысырҙа археология объекттары]]
[[Категория:Мысырҙа бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>bhdq9iqxhw0spotoehziyhj36zukmns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеннеди Джон Фицджералд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170411</id>
    <revision>
      <id>1297757</id>
      <parentid>1284194</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T04:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;ARC194183.gif&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Kennedy_Foundation_Awards_Banquet._Mrs._Joseph_P._Kennedy_(Rose_Fitzgerald_Kennedy),_President_Kennedy._Statler_Hilton_Hotel,_Washington</comment>
      <origin>1297757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99114" sha1="862b6g7fovcu4f3c2p8hc59zb6m7ojl" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Фицджералд Джон Кеннеди''' ({{lang-en|John Fitzgerald Kennedy}}, шулай уҡ '''JFK''' (''Джей-Эф-Кейеп'') булараҡ билдәле; [[29 май]] [[1917 йыл|1917]], Бруклайн — [[22 ноябрь]] [[1963 йыл|1963]], Даллас)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20131122/978614596.html|title=Биография Джона Кеннеди|work=[[РИА Новости]]|date=22.11.2013|lang=ru}}&lt;/ref&gt; — Американың сәйәси, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] 35-се президенты(1961—1963). Ирланд сығышлы бай ғаиләлә тыуа.

[[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ветераны Кеннеди Соломон утрауҙарында ойошторолған кампанияны PT-109 торпеда катеры командиры сифатында үтә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була. {{Переход|#Награды|1}}

Һуғыш тамамланғандан һуң уҡ сәйәси карьераһын үҫтереү буйынса эш башлай, 1947 йылда [[Массачусетс]] штатынан АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһына һайлана, унда 1953 йылға тиклем эшләй. 1953 йылдан 1960 йылға тиклем Массачусетс штатынан сенатор вазифаһын биләй. 1960 йылда сираттағы президент һайлауҙарында 43 йәшлек демократ Кеннеди, республиканлы Ричард Никсонды әллә ни ҙур булмаған айырма менән еңеп, АҠШ-тың католик динен тотҡан берҙән-бер президенты һәм [[XX быуат]]та тыуған беренсе президенты була.

Кеннедиҙың өс йыл тип әйтерлек президент булып эшләгән дәүере Берлин көрсөгө, Кариб көрсөгө, Сусҡалар ҡултығындағы операция, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] араһында барған һәм «Аполлон» космос программаһына килтергән космик ярыштар, шулай уҡ раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса етди аҙымдар менән билдәләнелә.

АҠШ-та бик күп объекттар, урамдар, мәктәптәр һәм башҡалар (мәҫәлән, Нью-Йорктағы Халыҡ-ара аэропорт) Кеннеди исеме менән бәйле. Ил граждандарының күпселегенең фекеренсә, тарихҡа Кеннеди Американың ун бөйөк президенты иҫәбенә инә. {{Переход|#Память|1}}

Хәҙерге ижтимағи аңда Кеннеди йышыраҡ бөтә донъяны тетрәндергән үлтерелеүе менән иҫкә алына, ошо көнгә тиклем был хәлде булдырмау юлдарын күрһәткән күп һанлы гипотезалар барлыҡҡа килә.

1963 йылдың 22 ноябрендә, һайлау алды сәйәхәте мәлендә Даллас ҡалаһының [[Техас|(Техас]] штаты) үҙәк урамдарының береһе буйлап асыҡ лимузинда барған Джон Ф. Кеннеди 12:30 сәғәттә снайпер винтовкаһынан атылған пулянан үлемесле яралана. Президент кисекмәҫтән «{{Тәржемәһеҙ 5|Паркленд (госпиталь)|Паркленд||Parkland Memorial Hospital}}» госпиталенә алып барыла, уны ҡотҡарырға тырышыу уңышһыҙ тамамлана, һәм Кеннеди урындағы ваҡыт менән 13:00 сәғәттә вафат була. Конгресс махсус рәүештә ойошторған Уоррен комиссияһы Кеннедиҙы яңғыҙ атыусы Ли Харви Освальдтың үлтереүен раҫлай. {{Переход|#Гибель|1}}

== Ғаиләһе ==
Әсәһе яғынан ҡартатаһы — {{Тәржемәһеҙ 5|Джон Фрэнсис Фицджеральд|||John F. Fitzgerald}} (1863—1950), үткер телле сәйәсмән, өс тапҡыр [[Бостон]] ҡалаһы мэры була&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Бостон колледжын тамамлай, 1894 йылда АҠШ Конгресына һайлана. 1906—1914 йылдарҙа Бостон мэры вазифаһын биләй, срогы тамамланыу менән был вазифанан китә. Ғүмеренең аҙағына тиклем Массачусетс ҡаланың иң билдәле сәйәси эшмәкәрҙәренең береһе була, ейәне Джондың президент буласағын күҙаллай. Өс туған һеңлеһе Мэри Джозефин Хэннонға өйләнә, никахтан алты бала тыуа.

Атаһы яғынан олатаһы — Патрик Джозеф Кеннеди (1858—1929), эшҡыуар һәм сәйәсмән, [[Массачусетс]] штатынан АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһына һайлана&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Ғаиләлә аҡса етешмәү сәбәпле, ун дүрт йәшендә мәктәптә уҡыуын ҡалдыра һәм эшләй башлай. Бер аҙ аҡса туплап алғас, әллә ни ҙур булмаған бар һәм ҡабымлыҡтар селтәрен аса, алкоголь һәм күмер компанияларына нигеҙ һала. Бар хужаһы Мэри Хикиҙың ҡыҙына өйләнә, никахта дүрт бала тыуа.

=== Ата-әсәһе ===
Әсәһе — Роза Элизабет Фицджеральд (1890—1995), филантроп, Кеннеди кланы матриархы. Католик мәктәбендә һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Манхэттенвилль|||Manhattanville College}} колледжында уҡый.

Атаһы — Джозеф Патрик Кеннеди (1888—1969), финансист, бизнесмен&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-P-Kennedy Joseph Kennedy | Biography, Facts, &amp; Family | Britannica]&lt;/ref&gt; һәм сәйәсмән, Кеннеди кланы патриархы, Бөйөк Британияла АҠШ илсеһе. Бостон ҡалаһының латин мәктәбендә белем ала, [[Гарвард университеты]]н тамамлай&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Бик йәшләй ''Columbia Trust'' банкы идараһы президенты була, уның капиталын ике тапҡырға арттыра.

1906 йылда Джозеф менән Роза таныша, әммә ҡыҙ, атаһының ниәтенә ярашлы, икенсе кешегә кейәүгә сығырға тейеш була, әммә ул ҡыҙға бөтөнләй оҡшамай&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1914 йылдың октябрендә Джозеф һәм Роза өйләнешә һәм даими йәшәү өсөн Бруклайн ҡалаһын һайлай, бер йылдан һуң уларҙың беренсе улы Джозеф Патрик Кеннеди-кесе тыуа.&lt;div class=&quot;floatright&quot; style=&quot;background-color:#D3D3D3;border:1px; font-size:85%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center&quot;&gt;
[[Файл:Joseph and Rose Kennedy 1940.JPG|250x250пкс]] Ирле-ҡатынлы Кеннидиҙар Нью Йорк рестораннында,

1940 йылдың ноябрь айы
&lt;/div&gt;Джондың атаһы, банк эше башҡа эштәрҙән өҫтөн, тип иҫәпләй. Аҙаҡ ул үҙенең мемуарҙарында шулай тип яҙа: «банкир өсөн бөтә юлдар ҙа асыҡ, сөнки ул эшҡыуарлыҡ үҫешендә мөһим роль уйнай»&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Джозеф үҙе йәшәгән ҡалала эре фигура булыуҙы планлаштырмай, юғарыраҡ кимәлгә — банк өлкәһендә [[Бостон]] һәм [[Нью-Йорк|Нью-Йорктың]] банк даирәһенә инергә теләй. Уның ниәтен [[Беренсе донъя һуғышы]] селпәрәмә килтерә, ул банктан эштән китә һәм ҡорос иретеү һәм караптар төҙөү менән шөғөлләнгән ''Bethlehem Steel'', тип Куинси компанияларына урынлаша, шулай итеп фронтҡа ебәрелеүҙән ҡотолоп ҡала. Коллегаларҙың береһе аҙаҡ уға түбәндәге характерстиканы бирә:
 
1920-се йылдар уртаһында Кеннеди ''Bramin'' брокер фирмаһы ағзаһы булып китә, йәғни үҙ быуыны йәштәре араһында иң уңышлы инвесторҙар иҫәбенә инә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;.

Джозефтың карьера баҫҡыстары буйлап ныҡышмалы рәүештә күтәрелеүе тыныс ғаилә тормошонда йәшәргә теләгән Розаның унан ситләшеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдар башына ул туғыҙ бала әсәһе була. Өлкән ҡыҙҙары Розмариҙың аҡыл йәһәтенән тиҫтерҙәренән ҡалышыуы тураһындағы хәбәр Розаны ҡайғыға һала. Ғаилә проблемаларынан бер аҙ ял итеү маҡсатында Роза Штаттар һәм Европа буйлап бик күп сәйәхәт итә. Джозеф ҡатынына йыш ҡына хыянат итә, атап әйткәндә, тауышһыҙ кино йондоҙо, өс тапҡыр «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премияһы номинанты [[Глория Свенсон]] менән, хатта уның ҡатнашлығында төшөрөлгән фильмдарға үҙ аҡсаһын һала.

Өлкән Кеннеди карьераһының иң юғары баҫҡысында Рим Папаһы Пие XII һәм гәзит магнаты У. Р. Херст менән дуҫ була, АҠШ президенты [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельттың]] шәхси кәңәшсеһе булып та таныла&lt;ref name=&quot;Часть первая глава первая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава первая. Клан|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Джозеф, өлкән улы кесе Джо уның тормош юлын ҡабатлар, тип уйлай, ә Джонға бер ниндәй өмөт тә бағламай.

Тарихсы, оҙаҡ йылдар Колумбия университеты профессоры вазифаһында эшләгән {{Тәржемәһеҙ 5|Алан Бринкли|||Alan Brinkley}} түбәндәгене билдәләй: «Кенниди кланы вәкилдәре киң билдәле сәйәси фигураларға әйләнгәнгәндән бик күп алда уҡ улар Американың киң билдәле ирланд ғаиләһе була»&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;.

== Тыуыуы һәм тәүге йылдары ==
Джон Фицджеральд Кеннеди Джозеф һәм Розаның ғаиләһендә 1917 йылдың 29 майында сәғәт төнгө 3-тә Бруклайн ҡалаһының Билс-стрит урамында икенсе бала булып донъяға килә&lt;ref name=&quot;Часть первая глава первая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава первая. Клан|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Малайҙы Иоанн Богослов ({{lang-en|John the Apostle}}) һәм Розаның атаһы хөрмәтенә Джон Фрэнсис Фицджеральд тип атайҙар. Америкала күптән килгән ғәҙәт буйынса яҡындары уны Джек тип йөрөтә.

Джон тыуғандан һуң ғаилә Абботсфорд- роудтағы ғәйәт ҙур йортҡа күсенә&lt;ref name=&quot;Часть первая глава вторая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава вторая. План|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Шунда ул «{{Тәржемәһеҙ 5|Декстер (школа)|Декстер||Dexter School}}» мәктәбенә уҡырға бара, был мәктәптә ул һәм уның өлкән ағаһы Джозеф ҡына католик була. Бала сағында Джон бик сибек бала булып үҫә: һыу сәсәге һәм скарлатина менән сирләй&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Кеннеди өсөн бала сағындағы иң сағыу хәтирә — [[1922 йыл]]да губернатор һайлауҙарына үҙ кандидатураһын ҡуйған олатаһы Джон менән һайлау округтары буйлап йөрөүе.

Америка үҙәгендә уңышлы эшләгән иҡтисадсы булып танылған һәм 2 миллион доллар капиталға эйә булған Джозеф Кеннеди 1927 йылда ғаиләһен биржа сауҙаһы ҡалаһы булараҡ дан ҡаҙанған Нью-Йоркҡа (дөрөҫөрәге, уның Ривердейл мини-районына), ә аҙаҡ — Бронксвилгә күсерә&lt;ref name=&quot;Часть первая глава вторая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава вторая. План|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Джозеф Кеннедиҙың Массачусетста мөлкәте — ҙур булмаған Хаяннис-Порт ҡасабаһында нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән имениеһы ҡала. Джон шунда {{Тәржемәһеҙ 5|Ривердейл-Кантри|||Riverdale Country School}} мәктәбенә йөрөй&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;.

== Урта белем ==
1930 йылдың көҙөндә 13 йәшлек Джон {{Тәржемәһеҙ 5|Кентербери (школа)|Кентербери||Canterbury School (Connecticut)}} католиктар мәктәбенә күсерелә, мәктәп йорттарынан алыҫ Коннектикут&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt; штатының {{Тәржемәһеҙ 5|Нью-Милфорд|||New Milford, Connecticut}} ҡалаһында урынлаша. Унда ул сирләй һәм туғандарын бик һағына, мәктәптәге тәртиптән зарланып хаттар яҙа: «тотҡан дине өсөн ҡырын ҡарайҙар, тик Йель университеты футболсылары Гарвард университеты, йәки ҡораллы Көстәр командаларына ҡаршы ҡаршы уйнаған саҡта ғына территориянан ситкә сығырға рөхсәт итәләр». Джон йыл буйы тип әйтерлек дауаханала була, ә һуңғы айҙарҙа йортта уҡыу ҡулланыла. Ауырыуына ҡарамаҫтан, мәктәптә спорт менән әүҙем шөғөлләнә, [[бейсбол]], [[баскетбол]] һәм [[еңел атлетика]] менән мауыға&lt;ref name=&quot;Часть первая глава вторая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава вторая. План|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;.

Кеннеди туғыҙынсы класта уҡыуын «{{Тәржемәһеҙ 5|Чоут Розмари Холл|||Choate Rosemary Hall}}» шәхси мәктәп-интернатында дауам итә. Өлкән ағаһы Джозеф та, ә унан алда сәйәси эштәр буйынса коллегалары буласаҡ Эдлай Стивенсон II һәм Честер Боулс&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Часть первая глава вторая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава вторая. План|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt; та ошо мәктәп-интернатта уҡыған була. &quot;Чоут&quot;та уҡығанында ла Джон әллә ни юғары баһалар алмай. Тарихсы Алан Бринкли әйтеүенсә, «эштәре лә унан-бынан ғына башҡарылған була, шуға ла мәктәптә илтифатһыҙ һәм диҡҡәтһеҙ уҡыусы тип таныла». Кеннеди &quot;Чоут&quot;ты йыш ҡына төрмә менән сағыштыра, өҫтәүенә сәләмәтлеге лә яҡшырмай, оҙаҡ ҡына ваҡытын Майо клиникаһында үткәрергә тура килә.

Күңеле менән боласы булған Кеннеди «Макеров клубы» тигән ойошмаға ағза булып инә, был ойошма ағзалары уҡытыусыларға һәм мәктәп етәкселегенә ҡағылышлы насар йырҙар башҡара&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Тәртибе насар булыуға ҡарамаҫтан, уны мәктәптән ҡыумайҙар һәм ул был уҡыу йортон тамамлап, ҡулына аттестат ала.

== Юғары белеме ==
&lt;div class=&quot;floatleft&quot; style=&quot;background-color:#B0C4DE;border:1px; font-size:85%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center&quot;&gt;
[[Файл:John F. Kennedy Harvard Course Transcript - NARA - 193076.tif|230x230пкс]] Гарвард университетында Джон Ф. Кеннеди йөрөгән

дәрестәр теҙмәһе
&lt;/div&gt;Урта белемгә эйә булғандан һуң Кеннеди артабан белем алыу хаҡында уйлана башлай&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1935 йылда Гарвард университетына уҡырға инә, ләкин август аҙағында документтарын ала һәм Лондон иҡтисад һәм сәйәсәт фәндәре мәктәбенә, шәхсән күренекле иҡтисадсы, профессор Гарольд Ласкиға юллана, аҙаҡ профессор Кеннедиҙы маҡтап иҫкә ала&lt;ref name=&quot;Часть первая глава вторая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава вторая. План|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. АНглияның баш ҡалаһында Джон тағы ла сирләй, был юлы ул һары ауырыуына тарый, тыуған иленә ҡайтып, Принстон университетына уҡырға инә. Иң яҡын дуҫы {{Тәржемәһеҙ 5|Лем Биллингс|||Lem Billings}} да шунда уҡыған була.

Кеннеди өсөн Принстон «бәләкәй генә провинциаль университет ҡалаһы»&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt; була. Беренсе семестрҙы ла тамамламаҫтан сирләп Бостон хәстәханаларының береһенә эләгә. Бер нисә аҙна үткәс кенә Джон анализдар тапшыра. Ахыр сиктә егеткә « лейкемия» диагнозы ҡуйыла. Кеннеди быға ышанмай — тиҙҙән табиптар үҙҙәренең хаталаныуын таный.

Уҡыу йылы аҙағын Джон Палм-Бич курортында, [[Аризона]] һәм [[Лос-Анджелес]]&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt; ранчоларында үткәрә. 1936 йылдың авгусында уны ҡабат Гарвард университетына ҡабул итәләр. {{Внешнее изображение}}Джон &quot;Чоут&quot;тағығаһәм Пристонға ҡарағанда Гарвардта яҡшыраҡ уҡый, күп уҡый, спорт занятиеларын ҡалдырмай&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1937 йылда йәйге каникулдарында Лем Биллингс менән бергә Европа илдәре буйлап ҙур сәйәхәт ҡыла, был сәйәхәттең бағыусыһы — уның атаһы. Атаһы Джонды буласаҡ Папа рим кардиналы Пачелли һәм бер нисә ҙур донъя кимәлендәге фигураларменән таныштыра. Егеткә бигерәк тә тоталитар режимлы Италия менән Германия оҡшай.

Круизда алған тетрәндергес тәьҫораттары уны тарих һәм политологияға яҡынайта&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Хәҙер инде ул уҡыу алдынғыһы булыуҙан тыш студенттар йәмғиәтендә уңышҡа өлгәшергә теләй: хатта Гарвардтың социаль клдубтарының береһенә эләгеүҙе үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. Тиҙҙән ул ''{{Тәржемәһеҙ 5|Hasty Pudding Club|Hasty Pudding||Hasty Pudding Club}}'' клубына ағза булып инә, университеттың ''{{Тәржемәһеҙ 5|The Harvard Crimson}}'' гәзитендә мәҡәләләре баҫыла башлай. Әммә Джон ''{{Тәржемәһеҙ 5|Spee|||Spee Club (Harvard)}}'' клубы ағзаһы булыуы менән күберәк ғорурлана һәм уҡыуҙан буш ваҡытын ошо клубтың штаб-фатирында үткәрә.

[[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышының]] башланыуы тураһында Кеннеди [[Антиб]]а&lt;nowiki/&gt;к урортында ял иткәндә ишетә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Гарвардҡа ҡайтҡас та уҡыу йортон тамамлағандағы ғилми эшен яҙа, «[[Мюнхен|Мюнхендың]] халыҡты тынысландырыу сәйәсәте» тип аталған был эште яҙыуҙа уға атаһының ярҙамсылары, стенографистары һәм машинисткалары ингән тотош бер команда ярҙам итә. «Насар яҙылған, әммә ҡатмарлы проблемаға намыҫлы, ҡыҙыҡлы һәм аҡыллы анализ яһалған» — Кеннедиҙың ғилми етәкселәре шундай һығымта яһай. Уртаҡул диплом эше булыуына ҡарамаҫтан, ул ''The New York Times'' гәзите журналисы {{Тәржемәһеҙ 5|Артура Крока|||Arthur Krock}} ярҙамында «Ни өсөн Англия йоҡлап ҡалған» исеме аҫтында айырым китап итеп сығарыла.

Йәш Кеннедиҙың аналитик әҫәре киң ижтимағи резонанс тыуҙыра, Алан Бринкли фекеренсә, сәбәбе — «демократик дәүләттәрҙең тоталитар режимдарға ҡаршы торорға әҙер булыуы мәсьәләһе менән ул дәүер сәйәси аналитиктарының бөтөнләй ҡыҙыҡһынмауы»&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Джон тәүге тапҡыр түбәндәге тезисты телгә ала, һәм был тезис аҙаҡ уның сәйәси доктринаһының төп пункттарының береһенә әйләнә: «Көсәйә барған коммунистик донъя менән оҙайлы, көсөргәнешле көрәштең бөтә ауырлыҡтарын еңеп сығыу өсөн демократия көслө һәм һуғышырға һәләтле булырға тейеш».

Китап АҠШ-та, Англияла нәшер ителә, дөйөм тиражы 80 мең данаға етә, автор гонорары 40 мең доллар тәшкил итә{{Sfn|Громыко|1985}}.

== Икенсе донъя һуғышы ==
Гарвард университетын тамамлағандан һуң фән бакалавры Кеннеди артабан нимә менән шөғөлләнәсәге тураһында уйлана&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. [[Хоҡуҡ]] фәнен өйрәнергә теләп, 1941 йылда Йель университетына документтарын тапшыра, хатта нисә ай [[Стэнфорд университеты]]нда уҡып ала, ләкин тиҙҙән Америка рәсми рәүештә Икенсе бөтә донъя һуғышына инә. Джон ауырыуы сәбәпле уны армияға алмаясаҡтары тураһында белә. Сөнки бынан бер йыл элек, Перл-Харборҙағы ваҡиғаларға тиклем, ул медицина комиссияһын үтеп ҡарай, ләкин арҡаһындағы йәрәхәте арҡаһында, хәрби хеҙмәткә яраҡлы түгел, тип таныла&lt;ref name=&quot;Часть первая глава пятая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава пятая. Герой|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Атаһы һәм уның таныштары (атап әйткәндә, адмирал Керк Алан) ярҙамында октябрҙә Кеннеди Вашингтон ҡалаһына хәрби-диңгеҙ разведкаһы идаралығына ебәрелә.

Кеннеди штаб өсөн сводкалар әҙерләй һәм был эште бик ялҡытҡыс тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙен ысын хәрби хәрәкәттәрҙә һынап ҡарарға теләй, тип иҫәпләй тарихсы Алан Бринкли:

Разведка идаралығында бер аҙ хеҙмәт иткәндән һуң Джон Көньяҡ Каролина штатының Чарлстон ҡалаһына верфенә күсерелә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың июлендә тиҙләтелгән программа буйынса Хәрби-диңгеҙ флоты офицерҙарын әҙерләүсе мәктәп (Чикаго, Иллинойс штаты) составына индерелә. Портсмутта (Род-Айленд штаты) тиҙйөрөшлө торпедо катерына идара итеү нескәлектәренә өйрәнә һәм 1943 йылдың яҙында PT-109 катеры командаһын ҡабул итеп ала&lt;ref name=&quot;Часть первая глава пятая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава пятая. Герой|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Быға тиклем Кеннеди, командир булырға хыялланып, атаһына һәм Массачусетстан сенатор Деэвид И. Уолшҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән була. Джонды тиҙ арала [[Тымыҡ океан|Тымыҡ океанға]] күсерәләр, унда АҠШ менән Япония араһында барған һуғыштың иң ҡыҙған мәле була.

2 августа Кеннеди, ун алты катерҙан торған төркөм составында япон караптарына һөжүм итергә, тигән задание ала&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Төнгө рейд ваҡытында ҡараңғынан аңғармаҫтан килеп сыҡҡан дошман эсминецы ''PT-109-ға'' таран менән килеп бәрелә һәм катерҙы икегә яра. Палалубаға осоп барып төшкәндә Джондың арҡаһы ныҡ зыян күрә. Ун өс моряктың икеһе шунда уҡ һәләк була, Кеннедиҙың ваҡытында һәм теүәл команда биреүе арҡаһында башҡалар һәләкәттән ҡотолоп ҡала. Биш сәғәт дауамында катер командаһы яҡындағы ярға ағым ыңғайына йөҙөп бара, өҫтәүенә Кеннеди бер яралы морякты үҙе менән бергә ҡушылып йөҙҙөрә.

Науро утрауына барып йығылғас, Кеннеди кокос ҡабығы эсенә катер командаһы булған утрау координаттары күрһәтелгән яҙыу һалып ебәрә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Часть первая глава пятая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава пятая. Герой|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Бер аҙнанан һуң Кеннеди командаһын Америкаға Нью-Джорджия утрауҙарында урынлашҡан Яңы Зеландия патруленең торпеда катеры алып ҡайта.

Артабанғы көндәрҙә Америка матбуғаты Кеннеди һәм уның командаһының батырлығы тураһында һоҡланып яҙа, уларҙа Джонды «Кеннеди улы» тип йыш ҡына телгә алалар&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында күрһәткән батырлығы өсөн Джон бик күп орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «Ҡыҙыл йөрәк» ордены һәм Хәрби-диңгеҙ флоты һәм диңгеҙ пехота корпусы миҙалы бар&lt;ref name=&quot;Часть первая глава пятая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава пятая. Герой|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Адмирал Уильям Хэлси шәхсән үҙе Кеннедиҙы хөрмәтләү тураһындағы приказға ҡул ҡуя: «уның батырлығы, сыҙамлылығы һәм лидер сифаттары Ҡушма Штаттарҙың диңгеҙ хеҙмәтенең юғары традицияларына ярашлы, бер нисә кеше ғүмерен ҡотҡарырға булышлыҡ итә», тип яҙыла унда.

''PT-109'' менән булған ваҡиғаларҙан һуң ун көн үткәс, Кеннеди ҡабат фронттан китә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың декабрендә ул, [[Тапма|тапма биҙгәген]] эәктерә, өҫтәүенә арҡаһының йәрәхәте лә үҙен һиҙҙерә, шуға күрә сәләмәтлегенең насарайыуы сәпле, Джон өйгә ҡайтырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;Часть первая глава пятая-Петров&quot;&gt;{{Китап|автор=Дмитрий Петров|часть=Часть I. Бостон. Глава пятая. Герой|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576}}&lt;/ref&gt;. Яңы 1944 йылда [[Сан-Франциско|Сан-францискоға]]&lt;nowiki/&gt;килә һәм Майо клиникаһына уны дауаларға һалалар. 1945 йылдың март айында, һуғыш тамамланыуға бер нисә ай ҡалғас, уны рәсми рәүештә запасҡа сығаралар.&lt;center&gt;&lt;gallery heights=&quot;150px&quot; widths=&quot;150px&quot; caption=&quot;Вторая мировая война и Джон Ф. Кеннеди&quot;&gt;
1942 JFK uniform portrait.jpg|Лейтенант Джон Ф. Кеннеди в парадном облачении, 1942 год
Lt. John F. Kennedy aboard the PT-109.jpg|Кеннеди на борту ''PT-109'', 1943 год
PT-109 crew.jpg|Команда ''PT-109'' в полном составе, Кеннеди справа
JFK PT-109 Coconut.jpg|Кокосовая скорлупа, на которой Кеннеди выцарапал спасительное послание в августе 1943 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Сәйәси карьераһының башы ==
 {{Врезка
 | Подпись = Записи Джона Ф. Кеннеди во время тура по Европе, 1945 год&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot; /&gt;
 | Содержание      = '''Джон Ф. Кеннеди о личности Адольфа Гитлера''' &lt;br&gt;Можно легко понять, как всего через несколько лет, преодолев окружающую его сейчас ненависть, Гитлер превратится в одну из самых значительных личностей в истории. Лелея безгранично честолюбивые замыслы, которые он хотел реализовать для своей страны, он представлял угрозу для человечества. Но тайна, окутывающая его жизнь и смерть, надолго переживёт его. Что-то было в нём такое, о чём складывают легенды.
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 25em
 | Фон             = #FFE4B5
}}
Запасҡа сығарылып бер нисә ай үткәс, Кеннеди журналистика эше менән шөғөлләнә башлай — У. Р. Херстың ''Hearst Corporation'' медиаконгломераты өсөн Сан-Францискола [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының]] төҙөлөүен яҡтырта&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Ундағы вағиларҙы яҡтыртҡанда ул журналист сифатында Совет делегацияһының йәш етәксеһе — АҠШ-та Совет илсеһе вазифаһын башҡарған киләсәктә СССР-ҙың эре сәйәси эшмәкәре булып таныласаҡ Громыконан интервью ала. Артабан сираттағы Европа турына сығып китә, сәйәхәттә йөрөгәнендә һуңғы осорҙағы төп сәйәси ваҡиғалар һәм шул замандың шәхестәре тураһында бик күп уйлана.

1944 йылдың авгусында өлкән ағаһы Джозеф һәләк була, хәҙер инде ғаиләнең бөтә өмөтө Джонға йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;Глава первая-Бринкли&quot;&gt;{{Китап|автор=Алан Бринкли|часть=Глава 1. Ирландский принц|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352}}&lt;/ref&gt;. Европа сәйәхәтенән ҡайтҡандан һуң атаһы, Джондың сәйәси ҡараштарына бик ышанып етмәһә лә, уны сәйәсәт менән шөғөлләнергә өгөтләй башлай. Ул мәлгә Джон журналистика менән шөғөлләнмәйәсәген теүәл аңлаған була. Өлкән Кеннеди улының буласаҡ сәйәси карьераһына нигеҙ һалырға ярҙам итә — ул АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһында Массачусетстан конгрессмен Джеймс Майкл Кёрли менән бәйләнешкә инә, уның ҡайһы бер проблемаларын хәл итергә ярҙам итәсәгенә алмашҡа Палатағы урынын бушатырға тәҡдим итә. Шулай итеп Джон Ф. Кеннеди АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы составына инә һәм сәйәси карьераһын башлай.

1947—1953 йылдарҙа Кеннеди демократтар партияһынан конгрессмен булараҡ АҠШ конгресында [[Америка Ҡушма Штаттарының административ бүленеше|Бостон округы]] исемненән ҡатнаша. Конгрессмен Кеннеди Вәкилдәр палатаһының Мәғариф һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы булып тора{{Sfn|Громыко|1985|с=20}}.

1953 йылда Кеннеди, аяуһыҙ көрәштә сенатор Генри Лоджды еңеп, сенатор урынын ала. Сенатор Кеннеди хеҙмәт һәм йәмәғәт именлеге комитеты ағзаһы була{{Sfn|Громыко|1985|с=27}}. Сенаттың ҡораллы көстәрҙә шпиотаж темаһына асыҡ тыңлауҙар барышындағы закон боҙоуҙарға юл ҡуйғаны өсөн сенатор Джозеф Маккартиға шелтә булдереү тураһындағы тауыш биреүҙә ҡатнашмаҫҡа ҡарар итеүе буласаҡ президенттың был осорҙа иң ҡаршылыҡлы ҡарары була. Тикшеренеүселәр Кеннедиҙың был аҙымының сәбәбен төрлөсә аңлата (атап әйткәндә, хәстәханала ятыуы һәм консерватив ҡарашлы һайлаусыларының ышанысын ҡаҡшатырға теләмәүе){{Sfn|Robert Dallek|2004}}, әммә был тәңгәлдә Кеннеди үҙенең 1960 йылда әйтелгән фекере лә билдәле:
{{начало цитаты}}
Я никогда не называл себя совершенным. Я выполнил обычную для политика норму ошибок. Случай с Джо Маккарти? Я оказался в проигрышной ситуации. Мой брат работал на Джо. Я был против этого, я не хотел, чтобы он работал на Джо, но он хотел. И как, чёрт побери, я мог встать и осудить Джо Маккарти, когда мой собственный брат работал на него? Таким образом, это был не столько вопрос политического долга, сколько личная проблема.
{{oq|en|– I never said I was perfect. I've made the usual quota of mistakes. The Joe McCarthy thing? I was caught in a bad situation. My brother was working for Joe. I was against it, I didn't want him to work for Joe, but he wanted to. And how the hell could I get up there and denounce Joe McCarthy when my own brother was working for him? So it wasn't so much a thing of political liability as it was a personal problem}}
{{конец цитаты|источник= {{sfn|Robert Dallek|2004|p=191}}}}

== 1960 йылдың һайлау алды кампанияһы ==
[[Файл:IFP-135_F-109-1M_JFK_Campaign_Jingle.webm|мини|1960 йылғы президент кампанияһында ҡулланылған телереклама.]]
Демократик партиянан президентлыҡҡа кандидат 43 йәшлек Джон Ф. Кеннеди 1960 йылдағы һайлауҙа еңә. Һайлау алды кампанияһы барышында Кеннеди «Яңы үр» (Рузвельттың &quot;Яңы курсы&quot;на оҡшаш) концепцияһын тәҡдим итә, артабан тап ошо концепцияның байтаҡ өлөшө президентлыҡ программаһына инеп китә{{Sfn|Громыко|1985|с=107}}. 1960 йылдың 2 ғинуарында Кеннеди рәсми рәүештә президентлыҡҡа үҙ кандидатураһын күрһәтә. Демократик [[праймериз]]да уға ҡаршы Миннесотанан сенатор Хьюберт Хамфри, [[Миссури|Миссуриҙан]] сенатор Стюарт Саймингтон, [[Техас]]тан сенат күпселеге лидеры Линдон Джонсон һәм Эдлай Стивенсон сыға. Лос-Анджелеста конвентты (съезды) асыу мәленә (11-15 июль) Кеннеди үҙенә еңеүҙе тәьмин итә, һәм тауыш биреүҙең беренсе турында Кеннедиҙың кандидатураһы раҫлана. Ике аҙна үткәс, республикансылар партияһы үҙенең кандидаты итеп вице-президент Ричард Никсонды һайлай. АҠШ тарихында беренсе тапҡыр үткәрелгән тәүге теледебатта Кеннеди менән Ричард Никсон осраша. Һайлау кампанияһы барышында Кеннеди алға, яңы ун йыллыҡҡа табан барырға, яңы үрҙәр яуларға, тигән маҡсаттар ҡуя. Матбуғат сараларында хәбәр ителеүенсә, Кеннедиға еңеүҙе уның партияһының сәйәси платформаһы ла, Кеннедиҙең вәғәҙәләре лә әллә ни ҙур роль уйнамай, ә Кеннедиҙың үҙен телевизор экранында тотошо, ябай, аңлайышлы итеп аңлата белеүе уны президент итеп һайлауҙы тәьмин итә.

Кеннеди — ил тарихында беренсе президент-католик.

== Аҡш президенты ==
[[Файл:John_F_Kennedy_Official_Portrait.jpg|слева|мини| Аҡ йорттоң портреттар галереяһында Кеннедиҙың рәсми портреты]]
Джон Кеннеди [[1960 йыл|1960 йылдың]] [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] президент итеп һайлана. &lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;[[1961 йыл|1961 йылдың 20 ғинуарында]] Джон Кеннеди ант ҡабул итә һәм, шулай итеп, АҠШ-тың 35-се президенты була. Кеннеди үҙенең инаугурация телмәрен халыҡҡа мөрәжәғәт менән тамамлай: «Илдең һеҙгә нимә бирәсәге тураһында түгел, ә һеҙ илгә нимә бирә алыуығыҙ тураһында уйлағыҙ». Яңы президент менән хөкүмәткә АҠШ-тың финанс-монополик даирәләрендә бәйләнештәргә эйә булған, йәки сәйәси өлкәлә уңышға өлгәшкән бөтөнләй яңы кешеләр килә.

Кеннеди хакимиәтенә түбәндәгеләр инә: вице-президент Линдон Джонсон, дәүләт секретары Д. Раск (сәйәси фәндәр өлкәһендәге белгес, Пентагонда, дәүләт департаментында хеҙмәт итә, 1952 йылдан &quot;Рокфеллер Фонды&quot;н етәкләй), оборона министры Р. Макнамара (профессиональ эшҡыуар, Форд концерны президенты), финанс министры Д. Диллон (Эйзенхауэр хакимиәтенең хеҙмәт итә){{Sfn|Яковлев|1971|с=154}}, юстиция министры Роберт Кеннеди (Кеннедиҙың ҡустыһы, һайлау кампанияһына етәкселек итә){{Sfn|Яковлев|1971|с=156}}.

Юғары дәүләт вазифаләрына Кеннеди тәғәйенләгән тәүге 200 кешенең яртыһы тип әйтерлек дәүләт аппаратынан сыҡҡан, 18 проценты — университеттар профессорҙары, 6 проценты — эшҡыуарҙар. Был унан алда президент булған Эйзенхауэр хакимиәтенән бөтөнләй айырыла, унда дәүләт вазифаларын биләгәндәрҙең 6 проценты ғына универстеттар профессорҙары, 42 проценты эшҡыуарҙар була{{Sfn|Яковлев|1971|с=155}}.

Аҡ йортта даими рәүештә күренекле музыканттарҙың камера оркестры сығыштары ойошторола&lt;ref name=&quot;Ross&quot;&gt;Росс А. Дальше — шум. Слушая XX век. — М. : Астрель, 2012. — С. 380. — ISBN 978-5-271-38532-2.&lt;/ref&gt;.

Президент Кеннеди дәүләттән килгән хеҙмәт хаҡын тулыһынса хәйриә ихтыяждарына тапшыра.

=== Эске сәйәсәте ===
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ-тың Тулайым Эске Продукты (ВВП) 1960—1964 йылдарҙа 543 млрд.-тан 685 млрд долларға тиклем артҡан, уртаса йыллыҡ үҫеш 6 процент, тәшкил иткән, уртаса йыллыҡ инфляция 1 % булған&lt;ref&gt;[http://www.worldbank.org/eca/russian/ Всемирный банк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804123701/http://www.worldbank.org/eca/russian/ |date=2009-08-04 }}&lt;/ref&gt;.

Кеннедиҙың президентлыҡ осороноң башланыуы иҡтисадта циклик үҫеш фазаһыына тап килә. Әммә [[1962 йыл|1962 йылдың]] яҙында иҡтисади хәл һиҙелерлек рәүештә ҡатмарлаша: үҫеш темпы түбәнәйә, эшһеҙлек кимәле кәмей башлаған булһа, 5,5 % билдәһендә туҡтап ҡала, яңы капитал һалыуҙар күләме лә кәмей. Өҫтәүенә май айында биржала акция курсы түбән төшә — [[Бөйөк депрессия|1929 йылдан]] алып иң киҫкен мәл. Иҡтисади көрсөктө туҡтатыу яңы хакимиәттең тәү сираттағы бурыстарының береһенә әйләнә, ләкин Кеннеди, 1962 йылда ҡоросҡа хаҡты кәметергә тырышып, эшлекле даирәләрҙең ышанысын юғалта. Президент хакимиәте ҡорос ҡойоусы компаниялар менән конфронтацияға инә. Ә улар асыҡтан-асыҡ ҡоросҡа хаҡты күтәрә башлай. Тик бөтә баҫым яһау алымдарын ҡулланып ҡына Аҡ йорт хаҡтарҙың үҫеүен туҡтатыуға өлгәшә, әммә монополиялар менән мөнәсәбәттәр ҡатмарлаша.

Кеннеди яҡындағы маҡсатты тормошҡа ашыра, әммә сәнәғәтселәрҙең көслө ярҙамынан мәхрүм ҡала. Мәҫәлән, [[1963 йыл|1963 йылдың]] ғинуарында Кеннеди корпорацияларҙың табышынан һалымды кәметеү (52 проценттан 47 процентҡа тиклем) һәм граждандарҙың килем һалымы ставкаһын кәметеү программаһын Конгресҡа йүнәлтә. Аҡса туплауҙы юлға өсөн һалымдарҙы түбәнәйтеү тураһындағы законды Конгрес аша үткәрергә теләүе лә барып сыҡмай, сөнки консерватив оппозиция быға ҡаршы төшә. Шул уҡ ваҡытта Кеннеди социаль ихтыяжға дәүләттең сығымдарын кәметергә һәм федераль бюджетты көрсөктән сығарырға вәғәҙә итә.

Айырым уңыштары булыуға ҡарамаҫтан, ҡануниәт йәһәтенән, дөйөм алғанда, Кеннедиҙың президентлыҡ осорон уңышлы тип атап булмай. Ул мәғарифты һәм оло йәштәгеләргә медицина ярҙамы күрһәтеүҙе үҫтереүгә яңы ассигнованиелар алыуға өлгәшмәй, ә минималь эш хаҡы бик аҙға ғына күтәрелә.


1964 йылда мохтаждарға аҙыҡ-түлек ярҙамы программаһы эшләй башлай, 367 мең кеше дәүләттән аҙыҡ түлек талондарын ала&lt;ref&gt;Кассирова Е. П. США: кризис социальной политики. — М. : Мысль, 1978. — С. 65, 198, 208.&lt;/ref&gt;

Кеннеди, [[Авраам Линкольн]] моделен алып, ҡара тәнлеләрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләү өсөн сығыш яһай, [[Мартин Лютер Кинг]]ты хупалай һәм [[1963 йыл]]да [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] ҡалаһында уның менән осраша. Президент Кеннеди 1963 йылдың 19 июнендә бөтә йәмәғәт урындарында ла ҡара тәнлеләр хоҡуҡтарын ҡыҫырыҡлауҙы тыйған граждандар хоҡуҡтары тураһындағы законды Конгресҡа йүнәлтә{{Sfn|Чернявский|2014|с=480}}.


Президент Кеннеди күрһәтмәһе буйынса АҠШ-тың милли сәнғәт фонды (ингл. &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;[[:en:National Endowment for the Arts|&lt;span title=&quot;National Endowment for the Arts — версия статьи «Национальный фонд искусств» на английском языке&quot;&gt;National Endowment for the Arts&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;)&lt;/span&gt; булдырыла&lt;ref name=&quot;Ross&quot;&gt;Росс А. Дальше — шум. Слушая XX век. — М. : Астрель, 2012. — С. 380. — ISBN 978-5-271-38532-2.&lt;/ref&gt;

=== Тышҡы сәйәсәте ===
[[Файл:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|мини|1961 йылдың 4 июнендә [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] менән осрашыуы , [[Вена]], ]]
Кеннеди АҠШ менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу өсөн сығыш яһай, әммә ул идара иткән йылдарҙа тышҡы сәйәси көсөргәнештар ҙә байтаҡ була: Сусҡалар ҡултығындағы уңышһыҙ операция, Берлин көрсөгө, Кариб көрсөгө. [[1961 йыл|1961 йылдың 4 июнендә]] [[Вена]] ҡалаһының [[Шёнбрунн|Шенбрунн]] һарайында Кеннедиҙың Совет иле етәксеһе [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] менән берҙән-бер осрашыуы була.

Кеннеди президент булғанда АҠШ-тың [[Вьетнам һуғышы|Көньяҡ Вьетнамдағы граждандар һуғышына]] ҡыҫылыуы көсәйә; 1961 йылда ул Көньяҡ Вьетнамға АҠШ ҡораллы көстәренең тәүге регуляр подразделениеларын ебәрә (быға тиклем унда хәрби кәңәшселәр генә хеҙмәт иткән). 1963 йылдың аҙағына АҠШ Вьетнамдағы һуғышҡа 3 миллиард доллар аҡса тотона{{Sfn|Яковлев|1971|с=191}}, АҠШ-тың 16-сы мең һалдаты һәм офицеры Көньяҡ Вьетнамда һуғыша{{Sfn|Громыко|1985|с=234}}. Шул уҡ ваҡытта Кеннеди Вьетнамдағы һуғышҡа артыҡ күп ҡыҫылыуға ҡаршы сығыш яһай һәм һуғыш хәрәкәттәре унан алда булған президент ваҡытында киң ҡолас ала, тип аңлата. Вьетнамдағы экологик һуғышты рөхсәт итә, һөҙөмтәлә был төбәк экологик һәләкәт кисерә.

1961 йылдың мартында үҫеүсе илдәргә наҙанлыҡты бөтөрөү, иң ябай хеҙмәт күнекмәләренә өйрәтеү һәм белем биреү маҡсатында Тыныслыҡ корпусы исеме аҫтындағы ойошма барлыҡҡа килә{{Sfn|Яковлев|1971}}.

1961 йылдың 13 мартында Кеннеди [[Латин Америкаһы]] илдәренең иҡтисади һәм сәйәси үҫешенә булышлыҡ итәсәк «Прогресс хаҡына союз» программаһын иғлан итә. Алдағы 10 йыл эсендә был программаны финанслауға 20 миллиард доллар аҡса бүленергә тейеш була. Был сумма АҠШ-тың Латин Америкаһына илдәренә 1945 йылдан 1960 йылға тиклем күрһәткән ярҙамынан ун тапҡырға тиклем артығыраҡ була{{Sfn|Яковлев|1971|с=194}}.

Кеннеди 1961 йылда үҫеүсе илдәрҙең иҡтисади һәм сәйәси мәсьәләләрен хәл итеү маҡсаты менән «АҠШ-тың халыҡ-ара үҫеш буйынса агентствоһын» булдыра{{Sfn|Яковлев|1971|с=195}}.

1961 йылда президент Кеннеди күрһәтмәһе буйынса &quot;Ҡорал етештереүҙе һәм ҡоралһыҙланыуҙы контролдә тотоусы агентлыҡ булдырыла (ингл. &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;[[:en:Arms Control and Disarmament Agency|&lt;span title=&quot;Arms Control and Disarmament Agency — версия статьи «Агентство по контролю над вооружениями и разоружению» на английском языке&quot;&gt;Disarmament and control Agency Arms&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;)&lt;/span&gt;.

Кеннеди космосты үҙләштереү өсөн бик күп эш башҡара, уның тәҡдименән «Аполлон» программаһы булдырыла («Беҙ айға осоуҙы һайлайбыҙ»){{Sfn|Яковлев|1971}}. КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущевҡа]] айға&lt;ref&gt;20 января 1961 года в своей инаугурационной речи президент США Джон Ф. Кеннеди послал Советскому Союзу сигнал: «Будем вместе исследовать звёзды…». За этой короткой строчкой стоял документ, в котором говорилось: «В качестве первого шага США и СССР могли бы выбрать высадку с научными целями небольшой группы (около трёх человек) на Луну, а затем возвратить их на Землю…»… 20 сентября 1963 года, выступая на Генеральной Ассамблее ООН, Кеннеди, вновь обратившись к идее совместной американо-советской экспедиции на Луну, сказал: «Почему первый полёт человека на Луну должен быть делом межгосударственной конкуренции? Зачем нужно Соединённым Штатам и Советскому Союзу, готовя такие экспедиции, дублировать исследования, конструкторские усилия и расходы? Уверен, нам следует изучить, не могут ли учёные и астронавты наших двух стран — а по сути, всего мира — работать вместе в покорении космоса, послав однажды на Луну в этом десятилетии не представителей какого-то одного государства, но представителей всех наших стран». {{Cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/data/2009/076/10.html|title=Архивированная копия|accessdate=2011-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110506203832/http://www.novayagazeta.ru/data/2009/076/10.html|archivedate=2011-05-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506203832/http://www.novayagazeta.ru/data/2009/076/10.html |date=2011-05-06 }}&lt;/ref&gt; осоуға әҙерлекте берләштерергә тәҡдим итә&lt;ref&gt;Академики Сергей Королёв и Мстислав Келдыш убеждали Никиту Сергеевича принять предложение США, но Хрущёв сказал: «Нет. Луну американцам не отдавать!» &lt;/ref&gt;.

1963 йылдың 5 авгусында СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия вәкилдәре Мәскәүҙә ядро ҡоралын өс өлкәлә — һауала, ерҙә һәм һыу аҫтында һынауҙарҙы тыйыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 17 октябрҙә СССР һәм АҠШ вәкилдәре БМО Генераль Ассамблеяһының бортында ядро ҡоралы булған объектты орбита сығарыуҙы тыйыу тураһындағы бер тауыштан ҡабул ителгән ҡарары өсөн тауыш бирә{{Sfn|Яковлев|1971}}.

1963 йылдың октябрендә президент Кеннеди Советтар Союзына 250 миллион долларлыҡ суммаға иген һатыуҙы хуплай.

1963 йылдағы тағы бер ҡаҙанышы: СССР менән АҠШ «Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса дөйөм Европа кәңәшмәһенә» әҙерләнә башлай.

Кеннедиҙың 1963 йылдың 10 июнендә Америка университетындағы телмәре сәйәси васыятнамәһе булып тора, унда ул «СССР һәм беҙҙең арала үҙ-ара аңлашыуҙы үҫтереү» юлы менән «Тыныслыҡты хәҙерге ваҡытҡа ғына түгел, ә ғүмерлеккә тәьмин итергә кәрәк» тигән саҡырыу менән мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;''[[Брандт, Вилли|Вилли Брандт]]'' Воспоминания. — М.: Новости, 1991. — С. 74.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Яковлев|1971|с=221}}.

=== Һәләк булыуы ===
[[Файл:John_F._Kennedy_motorcade,_Dallas_crop.png|мини|Кеннеди президент лимузинында, үлтерелгәнгә тиклем бер нисә секунд алда]]
[[Файл:DBPB_1964_241_John_F._Kennedy.jpg|мини|Үлеүенең бер йыллығына арнап сығарылған марка]]
Джон Кеннеди [[1963 йыл|1963 йылдың]] [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] беренсе яртылар тирәһендә Даллас ҡалаһында (Техас штаты) үлтерелә; президент кортежы ҡала урамдары буйлап барған саҡта атыу тауышы яңғырай. Снайпер винтовкаһының беренсе пуляһы президенттың елкәһенә эләгә һәм тамағынан сыға, икенсеһе башына тейә һәм арт яҡтан баш һөйәген емерә, шулай уҡ мейеһе йәрәхәтләнә. Президент Кеннеди операция өҫтәленә ятҡырыла, ярты сәғәттән һуң уның һәләк булыуы раҫлана. Уға ни бары 47 йәш була. Бынан тыш, президент менән бергә шул машинала Техас штатының губернаторы Конналли ҙа яралана, урамдағы осраҡлы бер кеше лә еңелсә яра ала.

Снайпер Ли Харви Освальд мәктәп дәреслектәре ҡабул ителә торған тәҙрә яңағынан ата, Кеннедиға атырҙан ике ай элек уның ДХК (КГБ) хеҙмәткәре менән һөйләшеүе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=США рассекретили доклад ЦРУ о контактах убийцы Кеннеди с «агентом КГБ»|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/59f2d86b9a79470caeb83af7|work=РБК|accessdate=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; билдәле, был хеҙмәткәр ҙә, президентты үлтереүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, ике көн үткәс, уны Даллас ҡалаһы гражданы Джек-Руби полиция участкаһында атып үлтерә, аҙаҡ уныһы ла төрмөлә үлә.

«Уоррен Комиссияһының» Кеннедиҙы үлтереүсәбәптәрен тикшереү тураһындағы рәсми доклады [[1964 йыл]]да баҫылып сыға; был докладҡа ярашлы президентты Освальд үлтерә, ул бинаның өҫкө ҡатындағы китап һаҡлағыс бүлмәһенән ата. Докладҡа ярашлы президентты үлтереү маҡсатында ниндәйҙер йәшерен заговорҙың булыуы асыҡланмай.

Кеннеди үлтереү буйынса рәсми мәғлүмәттәр бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә һәм уларҙа «аҡ таптар» бик күп&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=8IHYSwK9Xac Съёмка момента гибели Кеннеди]&lt;/ref&gt;. Был эш буйынса конспирологик версиялар (заговор версиялары) айырыуса күп: Освальдтың машинаға атыуы һәм уның берҙән-бер генә атыусы булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡтың төрлө кимәлдәге эре фигуралары президенттың үлтерелеүе менән бәйле булыу ихтималлығы фаразлана, аңлы рәүештә шаһиттарҙы юҡ итеү һәм башҡалар(ҡарағыҙ: Норман Льюистың «Сицилия белгесе» романы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Льюис, Норман|Норман Льюис]]|заглавие=Сицилийский специалист // Цель - президент|место=М.|издательство=Политиздат|год=1990|страниц=543|isbn=5-250-01190-X|ref=Сицилийский специалист}}&lt;/ref&gt;). Оливер Стоундың «Джон Ф. Кеннеди. Даллас ҡалаһындағы атыу» фильмында ла ошо фараз яңғырай. Шул иҫәптән Джон Кеннеди тураһындағы фильмдарҙа ла ошо фекер яңғырай: «PT 109» ([[1963 йыл|1963]]) — Кеннедиҙың икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы тураһында; «Кеннеди» сериалы һәм «Кеннеди кланы» (''Kennedy'', [[1983 йыл]] һәм ''Kennedys The,'' [[2011 йыл|2011]]); «Джон Ф. Кеннеди: Сая йәшлеге» (''F. K. J.: Youth Reckless'', [[1993 йыл|1993]]).

1992 йылда АҠШ президенты Джордж Буш — өлкәне указы менән Кеннедиҙың үлтерелеүе тураһындағы мәғлүмәттәр тупланған бөтә документтарға 25 йыллыҡ серлелек срогы ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Трамп заявил о готовности рассекретить документы об убийстве Кеннеди|url=https://lenta.ru/news/2017/10/21/trump_kenn|accessdate=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; .

== Шәхси тормошо ==
'''Ағаһы, ҡустылары һәм һеңлеләре'''

* Джозеф Патрик Кеннеди-кесе (1915—1944),
* Розмари Кеннеди (1918—2005),
* Кэтлин Эгнес Кеннеди (1920—1948),
* Юнис Мэри Кеннеди (1921—2009). Ире — Сарджент Роберт Шрайвер (1915—2011). Уларҙың ҡыҙы, Мария Шрайвер (1955), [[Арнольд Шварценеггер|Арнольда Шварценеггерҙың]] ҡатыны була,
* Патриция Кеннеди (1924—2006). Америка актёром Питер Лоуфордта (1923—1984) кейәүҙә була,
* Роберт Фрэнсис Кеннеди (1925—1968) — 1961—1964 йылдарҙа АҠШ-тың генераль прокуроры, 1965—1968 йылдарҙа Нью-Йорк штатынан АҠШ сенаторы. 1968 йылда АҠШ президенты посына һайланыуға үҙ кандидатураһын ҡуя, ләкин шул йылдың июнендә әлтерелә.
* Джин Энн Кеннеди Смит (1928—2020),
* Эдвард Мур Кеннеди (1932—2009) — 1962—2009 йылдарҙа Массачусетс штатынан АҠШ сенаторы. 1980 йылда АҠШ президенты посына һайланыуға үҙ кандидатураһын ҡуя, ләкин праймеризда шул мәлдәге президент Джимми Картер тауыштар һаны буйынса уны үтеп китә.

[[Файл:Kennedy Foundation Awards Banquet. Mrs. Joseph P. Kennedy (Rose Fitzgerald Kennedy), President Kennedy. Statler Hilton Hotel, Washington, D.C. - DPLA - 77db74887493c2ecfec35cb36c275bb3.gif|мини|Джон Кеннеди һәм уның әсәһе Роза, 1961 йылдың 12 июнендә]]
[[Файл:Kennedy_Family_with_Dogs_During_a_Weekend_at_Hyannisport_1963.png|слева|мини|Кеннеди ғаиләһе Хайанниспортта ял итә, 1963 йылдың 14 авгусы]]
Кеннеди [[1953 йыл]]да Жаклин Ли Бувьеға өйләнә, был никахтан дүрт бала тыуа, икеһе тыуғандан һуң бик аҙ ваҡыт үткәс тә үлә; ҡыҙы Кэролайн һәм улы Джон иҫән ҡала. Джон 1999 йылда авиакатастрофала һәләк була.

# Арабелла (тыуа һәм үлә — 1956),
# Кэролайн Кеннеди (тыу. 1957),
# Кесе Джон Фицджеральд Кеннеди (1960—1999). 1999 йылдың июлендә самолеты һәләкәткә тарый.
# Патрик тыуа һәм үлә — 1963).

Джон Кеннеди һәләк булғандан һуң Жаклин Аристотель Онассисҡа (1975 йылда үлгән) кейәүгә сыға. 1994 йылда вафат була.

[[2002 йыл|2002 йылдың]] ноябрь айында медицина серҙәрен һаҡлау срогы үткәс, медицина һуң отчеттар киң йәмәғәтселеккә еткерелә. Кеннедиҙың физик ауырыуҙары элек фаразлағанға ҡарағанда етдиерәк булып сыға. Күп тапҡырҙар дауаланыуға ҡарамаҫтан, бала саҡта уҡ зыян күргән умыртҡа һөйәгенең ауыртыуы уны бер туҡтауһыҙ борсоған, өҫтәүенә етди ашҡаҙан-эсәк сирҙәренән һәм Аддисон ауырыуынан яфаланған. Пресс-конференциялар алдынан һау-сәләмәт күренһен өсөн даими рәүештә Кеннедиға новокаин инъекциялары эшләнгән.

[[2017 йыл|2017 йылға]] АҠШ-тың иң бай президенты&lt;ref&gt;[https://www.theatlantic.com/business/archive/2010/05/the-net-worth-of-the-us-presidents-washington-to-obama/57020/1/ The Net Worth of the U.S. Presidents: From Washington to Obama — Douglas A. McIntyre, Michael B. Sauter, and Ashley C. Allen — Business — The Atlantic]&lt;/ref&gt;.

== Китаптар авторы ==
'''Profiles in courage''' (Батырлыҡ профилдәре). — NY-Evanston: Harper &amp; Raw, 1957.
''Китапта Кеннеди сәйәсәттә ҡаһарманлыҡ өлгөһө тип иҫәпләгән кешеләрҙең ҡыҫҡаса биографиялары бирелгән. Был китабы өсөн Кеннеди'' [[1957 йыл]]да ''биографияһы һәм автобиографияһы өсөн'' ''Пулитцер премияһына''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Биография Джона Кеннеди|author=|url=https://ria.ru/spravka/20160120/1361358780.html|work=РИА Новости|date=2016-01-20|accessdate=2018-04-06|language=ru}}&lt;/ref&gt; ''— журналистика өлкәһендәге иң юғары премияға лайыҡ була. 1964 йылда китап ҡайтанан нәшер ителә''. 1961 йылда был китап СССР-ҙа «Ҡаһарманлыҡ тураһында» тигән исем аҫтында бик бәләкәй генә тираж менән, «''Махсус исемлек буйынса ғына таратырға''» тигән гриф аҫтында нәшер ителә, һатыуға сығарылмай.

* Ҡаһарманлыҡ профилдәре = in Profiles courage. — Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, 2013. — С. 298 — ISBN 978-5-7133-1432-3

'''Why slept England''' — NY, 1961.
Кеннедиҙың д''иплом эше баҫмаһы. ''
'''Immigrants of A nation''' — NY-Evanston: Harper &amp; Raw, 1964.
'''John F. Kennedy words of America the in the beautiful''' — 1964.

«АҠШ-тың 35-се президентының шәхси көндәлектәре» — Джон Кеннеди үҙенең тәрән мәғәнәле һүҙҙәрен һәм фекерҙәрен яҙып барған көндәлектәре ул һәләк булғандан һуң баҫылып сыға.

== Хәтер ==
* Кеннедиҙың портреты 1964 йылда сығарылған 50 центлы тәңкәлә төшөрөлгән.
* 1963 йылда [[Нью-Йорк|Нью-Йорктағы]] халыҡ-ара Айдлуайд [[аэропорт]]ы Джон Кеннеди исемендәге Халыҡ-ара аэропорт тип атала башлай. Өҫтәүенә аэропорт коды JFK хәрефтәренә алмаштырылв (John Fitzgerald Kennedy инициалдары буйынса).
* [[1966 йыл]]да Гарвард дәүләт идараһы институтына, [[Гарвард университеты|Гарвард университетының]] факультетына Кеннеди исеме бирелә.
* Авианосец USS John F. Kennedy (CV-67) исемен йөрөтә.
* NASA-ның Канаверал морононда урынлашҡан космос үҙәге уның исемен йөрөтә.
* [[Тымыҡ океан|Тымыҡ океандағы]] утрау һәм [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Америкалағы]] тау Кеннеди исемен йөрөтә.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Монета и почтовая марка&quot;&gt;
Файл:Полдоллара США. 1967. Убитый Кеннеди.jpg|[[50 центов с изображением Кеннеди|Полдоллар]] [[1967 год|1967 йылда]] һүрәт c [[Джон Кеннеди|Кеннеди]], [[Серебро|көмөш]]
Файл:Stamp US 1964 5c Kennedy.jpg|thumb|[[Почтовая марка|почта маркаһы]] һүрәте, мәңгелек ут менән
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Наградалары ==
;Һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында ала
{{кол}}
* [[Медаль ВМФ и Корпуса морской пехоты]]
* [[Пурпурное сердце (медаль)|Пурпурное сердце]]
* [[Медаль службы обороны США]]
* [[Медаль «За Американскую кампанию»]]
* [[Медаль «За Азиатско-тихоокеанскую кампанию»]]
* [[Медаль Победы во Второй мировой войне (США)|Медаль Победы во Второй мировой войне]]
{{конец кол}}
;Тыныс ваҡытта ала
* [[Пулитцеровская премия]] [[Пулитцеровская премия за биографию или автобиографию|за биографию или автобиографию]] (1957)
* [[Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»]]&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=261687&amp;ono=61 Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana Sen. John F. Kennedy.]{{ref-it}}&lt;/ref&gt;
* [[Орден Звезды Италии]]&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=261687&amp;ono=53 Grande Ufficiale dell’Ordine della Stella della solidarieta italiana Sen. John F. Kennedy.]{{ref-it}}&lt;/ref&gt;
* [[Президентская медаль Свободы]]

== Кеннеди мәҙәниәттә ==
&lt;!-- Желающих дополнить раздел очередной свалочной информацией о том, что JFK вновь устраняют в Вашем любимом сериале / видеоигре / книге прошу проследовать в статью о его убийстве. Horim. --&gt;

* В мультсериале [[Clone High]] в качестве персонажа присутствует клон Кеннеди.
* В апреле [[2011 год]]а состоялась премьера мини-сериала «[[Клан Кеннеди (минисериал)|Клан Кеннеди]]», описывающий жизнь семейства Кеннеди.
* В ноябре 2011 года в мировую печать вышел роман [[Кинг, Стивен|Стивена Кинга]] «[[11/22/63]]» в которой был задействован Джон Кеннеди
* Роман американской писательницы Элизабет Гейдж «[[Ящик Пандоры]]» повествует об истории молодого политика, его жизни, любви и смерти. В сюжете явственно показана параллель с Джоном Кеннеди.
* Во втором сезоне американского сериала «Smash» (в русском переводе «[[Жизнь как шоу]]») ставится мюзикл про отношения Джона Кеннеди и [[Мэрилин Монро]].
* Джон Кеннеди упоминается в фильме «[[Назад в будущее (фильм)|Назад в будущее]]», когда Марти Макфлай, попав в прошлое, спрашивает адрес Дока у своих предков, на что его дедушка отвечает «это в квартале от Мэйпл Стрит», на что Марти с удивлением говорит «это же аллея Джона Кеннеди».
* В компьютерной игре [[Call of Duty: Black Ops]], Джон Кеннеди, как президент США, является одним из основных персонажей игры.
* О жизни и смерти Джона Кеннеди снято много документальных фильмов, как в США, так и в России&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26162.4/3049186/ Джон Кеннеди: жизнь и смерть великого президента]&lt;/ref&gt;
* Молодой Джон Кеннеди появляется в сериале «[[Вне времени (телесериал)|Вне времени]]» во 2 сезоне в 21 серии.

== Джон Кеннеди Афоризмдар ==
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Әгәр ирекле йәмғиәт ярлыларға ярҙам итә алмай икән, ул бер ҡасан да аҙ һанлы байҙарҙы ҡотҡара алмаясаҡ&lt;ref&gt;Речь при вступлении в должность президента 20 января 1961 года&lt;/ref&gt;.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== См. шулай уҡ ==
* [[Доктрина Кеннеди]]
* [[Вечный огонь Джону Кеннеди]]
* [[Проклятие Кеннеди]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= [[Дуглас, Джеймс (писатель)|Джеймс Дуглас]]|заглавие= Зачем убили Джона Кеннеди: Правда, которую важно знать|оригинал = JFK and the Unspeakable: Why He Died and Why It Matters| издательство = Альпина Паблишер | год= 2019|место = М.|серия= |страниц= 978|isbn= 978-5-9614-2089-0|ref= }}
* {{книга |автор= {{iw|Даллек, Роберт|Robert Dallek|en|Robert Dallek}}|заглавие= An Unfinished Life. John F. Kennedy 1917-1963|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= New York|издательство= [[Little, Brown and Company|Back Bay Book/Little, Brown and Company]]|год= 2004|volume= |pages= |columns= |allpages= 838|серия= |isbn= 978-0-316-90792-7|тираж= |ref= Robert Dallek}}
* {{книга  | автор = [[Шлезингер, Артур Мейер|Arthur M. Schlesinger Jr.]] | заглавие = A Thousand Days: John F. Kennedy in the White House | год = 2002 | издательство = Houghton Mifflin | место = Boston  | isbn = 978-0-618-21927-8 }}
* {{книга|автор=Алан Бринкли|заглавие=Джон Фицджеральд Кеннеди|место=М.|издательство=Иностранка, Азбука-Аттикус|год=2013|страниц=352|ref=Бринкли}}
* {{книга|автор=Дмитрий Петров|заглавие=Джон Кеннеди. Рыжий принц Америки|место=М.|издательство=АСТ|год=2013|страниц=576|ref=Петров}}
* {{книга | автор = [[Громыко, Анатолий Андреевич|Громыко А.]], [[Кокошин, Андрей Афанасьевич|Кокошин А.]] | заглавие = Братья Кеннеди | место = М. | издательство = Мысль | год = 1985 | страниц = 479 | isbn = | ref = Громыко}}
* {{книга | автор = Чернявский Г. И., Дубова Л. Л. | заглавие = Клан Кеннеди | место = М. | издательство = Молодая гвардия | год = 2014 | страниц = 713 | isbn = 5-235-03646-8 | ref = Чернявский}}
* {{книга | автор = [[Яковлев, Николай Николаевич (историк)|Яковлев Н. Н.]] | заглавие = Преступившие грань | место = М. | издательство  = Международные отношения | год = 1971 | страниц = 352 | ref = Яковлев}}

== Документаль фильмдар ==
* ''«Убийство Кеннеди. 13 версия»'' (двухсерийный документальный телефильм Александра Иванкина, Россия, 2003).
* ''«Джон Кеннеди: В машине-мишени»'' («JFK:Inside The Target Car», документальный телефильм, США, 2008).
* ''«Убийство Кеннеди. Новый след»'' (документальный телефильм Олега Солдатенкова, Россия, 2013).
* ''«День, когда убили Кеннеди»'' (документальный телефильм, Россия, 2013).
* ''«{{iw|Джон Ф. Кеннеди. Пропавшая пуля||en|JFK: The Lost Bullet}}»'' (документальный телефильм, США, 2013).
* «''Джон Кеннеди: пороховой дым''».
* «''Кеннеди. Запись с борта номер один''».
* «''Захват Освальда''».
* «''Джон Кеннеди. Убийство в прямом эфире''» (документальный телефильм Ирины Кротик-Короткевич, Россия, 2009).
* «''Джон Кеннеди: Семь дней, определивших президента ''» («JFK: Seven Days That Made a President»).
* «''Джек и Джеки. Проклятье Кеннеди''».
* «''Убить Кеннеди''» (режиссёр [[Кирилл Клеймёнов]]).

== Һылтанмалар ==

{{Навигация
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Кеннеди, Джон Фицджеральд
|Викитека = Кеннеди, Джон Фицджеральд
|Викивиды =
|Викиновости =
}}
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=17891 Политическая справка МИД СССР на кандидата в президенты США Дж. Ф. Кеннеди (август 1960 года).]
* [http://lenta.ru/articles/2013/11/22/kennedy/ Перестать убивать Кеннеди] на новостном портале ''[[Lenta.ru]]''

; Телмәрҙәре һәм сығыштары;
* [[Я — берлинец]] (Ich bin ein Berliner) [[1963]]
* [http://www.coldwar.ru/kennedy/speech.php Инаугурационная речь] [[1960]]
* [http://www.coldwar.ru/kennedy/university.php Речь в Американском Университете] [[1963]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=xs85ZkDWP_w Обращение к прессе от 27.04.1961 (выдержка)] [[1961]]

{{start box}}
{{succession box|title=[[Президент США]]|before=[[Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]]|after=[[Джонсон, Линдон Бейнс|Линдон Джонсон]]|years=[[1961]]–[[1963]]}}
{{succession box|before=[[Стивенсон, Эдлай II|Эдлай Стивенсон]]|after=[[Джонсон, Линдон Бейнс|Линдон Джонсон]]|title=Кандидат в [[президент США|президенты США]] от [[Демократическая партия (США)|Демократической партии]]|years=[[Президентские выборы в США (1960)|1960 (выиграл)]]}}
{{end box}}
{{Библиоинформация}}
{{Президенты США}}
{{Кабинет Джона Кеннеди}}
{{Человек года (по версии журнала Тайм) 1951—1975|страна=США}}
{{Убийство Кеннеди}}
{{Места упокоения первых лиц США}}

[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:АҠШ Демократик партияһы ағзалары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Бөйөк офицерҙары]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында Еңеү миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Американың ҡурғауылын Иҫтәлек миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>862b6g7fovcu4f3c2p8hc59zb6m7ojl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фин ҡултығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174969</id>
    <revision>
      <id>1297741</id>
      <parentid>1284407</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75031" sha1="cvkzrw8x64nj7smops2qu10ngnta74a" xml:space="preserve">{{Залив
 |Название                = Фин ҡултығы
  |Национальное название  = fi/Suomenlahti/et/Soome laht/sv/Finska viken
 |Изображение             = Park of 300 Years Spb - Baltic Beach 03.jpg
  |Подпись изображения    = Санкт-Петербургтың 300 йыллығы исемендәгн парк
 |Координаты              = 59.8833/26.1
  |CoordScale             = 2000000
 |Тип залива              = залив
 |Вышестоящая акватория   = Балтик диңгеҙе
 |Площадь                 = 29500
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Наибольшая глубина      = 121&lt;ref name=&quot;fz1&quot;&gt;{{статья |автор = |заглавие = Финский залив |ссылка = http://www.estonica.org/ru/Природа/Финский_залив_и_Северо-эстонская_прибрежная_низменность/Финский_залив/ |автор издания = |издание = estonica.org |тип = |место = |издательство = |год = |выпуск = }}&lt;/ref&gt;
  |Средняя глубина        = 38
  |Солёность              = от 0,2 до 9,2&lt;ref name=&quot;fz2&quot;&gt;{{cite web |author =  |date =  |url = http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/3_watersalinity_gridfields_mon5_hor0.html |title = ЕСИМО. Солёность воды |publisher =  |accessdate =  |archiveurl = https://www.webcitation.org/616ldyC58?url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/3_watersalinity_gridfields_mon5_hor0.html |archivedate = 2011-08-21 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616ldyC58?url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/3_watersalinity_gridfields_mon5_hor0.html |date=2011-08-21 }}&lt;/ref&gt;
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 420000
  |Впадающие реки         = 
 |Страна                  = Россия/Финляндия/Эстония
  |Регион                 = 
   |Район                 = 
 |Позиционная карта       = Балтийское море
}}
'''Фин ҡултығы''' ({{Lang-fi|Suomenlahti}}, {{Lang-et|Soome laht}}, {{Lang-sv|Finska viken}}) — [[Балтик диңгеҙе]]нең көнсығыш өлөшөндәге ҡултыҡ, [[Финляндия]], [[Рәсәй]] һәм [[Эстония]] ярҙарын йыуа. Көнбайыш сик итеп Ханко ярымутрауы менән Пыызаспеа мороно араһындағы һыҙыҡ иҫәпләнә ([[Осмуссаар]] утрауында урынлашҡан)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf |title = International Hydrographic Organization. Limits of Oceans and Seas (Special publication № 23). 3rd edition, 1953. IMP Monégasque, Monte-Carlo. P. 5. |accessdate = 2012-02-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf |archivedate = 2011-10-08 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf |date=2011-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fz1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор = |часть = |заглавие = Большая советская энциклопедия |ссылка = |ответственный = |издание = второе издание |место = Москва |издательство = |год = 1949—1958 |том = 45 |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығының майҙаны — 29 500 км², оҙонлоғо 420 км, киңлеге 70 километрҙан 130 километрға тиклем, уртаса тәрәнлеге — 38 м (максималь — 121 м).

Ҡултыҡ яры буйында бер нисә ҡала урынлашҡан:

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә: [[Санкт-Петербург]] (шул иҫәптән [[Кронштадт]], Сестрорецк, Зеленогорск, [[Ломоносов (ҡала)|Ломоносов]], Петергоф), [[Приморский районы (Санкт-Петербург)|Приморск]], Сосовый Бор, [[Выборг]], [[Высоцк]], Усть-Луга[[Финляндия|;]]
* [[Финляндия]]ла: [[Хельсинки]], Котка, Ханко;
* [[Эстония]]ла: [[Таллин]], [[Тойла]], Силламяэ, Нарва-Йыэсуу, [[Палдиски]].

== Этимологияһы ==
Ҙур һыҙма китапта Фин ҡултығы Котлино күле тип аталған&lt;ref&gt;''Федотова П. И.'' «Названия Балтийского моря в русских средневековых источниках» : монография / Библиотека РАН; отв. ред. Н. В. Колпакова. — СПб.: БАН, 2022. — 120 с.&lt;/ref&gt;.

Исеме 1730 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ яр буйында йәшәгән халыҡ буйынса билдәле&lt;ref name=&quot;Школьный топонимический словарь&quot;&gt;''Поспелов Е. М.'' Школьный топонимический словарь. — М.: Просвещение, 1988&lt;/ref&gt;.

1737—1793 йылдарҙа бер үк ваҡытта Кронштадт ҡултығы тигән атамаһы ла була&lt;ref&gt;{{книга:Городские имена сегодня и вчера|1997 |страницы = 128}}&lt;/ref&gt;.

XIX быуаттың тәүге сирегенән алып Котлин утрауының көнсығыш өлөшө бер үк ваҡытта Марки́зова лу́жа тигән ироник атама менән йөрөтөлә. Киң таралған версияға ярашлы, Балтика флоты моряктары 1811—1828 йылдарҙағы диңгеҙ министры Иван Иванович Траверсеның титулына ҡарап «бирә». Ул был район эсендә генә флот хәрәкәтен сикләй&lt;ref name=&quot;Топонимический словарь&quot;&gt;{{книга:Топонимическая энциклопедия Санкт-Петербурга}}&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик үҙенсәлектәре ==

=== Ҡултыҡтың формалашыу тарихы ===
Палеозойҙа 300—400 миллион йыл элек хәҙерге Фин ҡултығының бөтә территорияһы бассейны диңгеҙ менән ҡапланған була. Ул ваҡыттың ултыртмалары — ҡомлоҡ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ ултыртмалары — граниттан, гнейстан һәм диабаздан торған кристаллик нигеҙҙе ҡеүәтле ҡатлам (200 м ашыу) ҡаплай. Хәҙерге заман рельефы боҙ ҡатламы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (һуңғыһы, Валдай боҙланыуы, 12 мең йыл элек була). Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килә, уның кимәле хәҙерге заман кимәленән 7—9 метрға юғарыраҡ була. Боҙло һыу ятҡылыҡтары кимәле әкренләп кәмей, ә уларҙың майҙаны ла кәмей. Шуның менән бәйле элекке һыу ятҡылыҡтары төбөндә Фин ҡултығына һыу баҫҡыслап төшкән террассалар барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;География Ленинграда&quot;&gt;{{книга |автор = Даринский А.&amp;nbsp;В. |часть = |заглавие = География Ленинграда |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1982 |страницы = 12—18}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге осорҙағы [[Скандинавия]] ҡалҡанының күтәрелеүе Фин ҡултығының өҫкө йөҙөнөң үҙгәреүенә алып килә. Шул сәбәпле ҡултыҡтың төньяҡ ярҙары — үтә ҡалҡыу һәм ҡаялы, ә көньяҡтан һыу баҫа&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot;&gt;Санкт-Петербург: Энциклопедия. — М.: Российская политическая энциклопедия. 2006.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡултыҡтың ярҙары, төбөнөң рельефы һәм гидрографияһы ===
Фин ҡултығы майҙаны — 29,5 мең км². [[Ханко]] ярымутрауынан [[Санкт-Петербург]]ка тиклем ҡултыҡтың оҙонлоғо — 420 саҡрым, киңлеге 70-тән алып 130 километрға тиклем, ә [[Нева]] тамағында иһә ул 12 саҡрымға тиклем кәмей. Фин ҡултығы һай. Айырыуса Нарва-Йыэсуу эргәһендә киҫкен үҙгәреш күҙәтелә, бының арҡаһында был урынды Нар стенкаһы тип атайҙар. Уртаса тәрәнлек — 38 метр, иң ҙур тәрәнлеге — 121 м, Нева ҡултығының тәрәнлеге — 6 м һәм унан да кәм, яр буйы һыҙатында 1 метрға тиклем. [[Нева]] ҡултығы төбөнән суднолар үтеү өсөн диңгеҙ каналы һуҙыла. Йылғаларҙан килеүсе, айырыуса Неванан, сөсө һыуҙың (бөтә ағымдың 2 / 3 өлөшө) ҙур күләмдә булыуы арҡаһында, ҡултыҡтағы һыуҙың тоҙлолоғо аҙ (0,2-нән 9,2 ‰ -ҡа тиклем өҫтә һәм 0,3-тән 11,0 ‰ -ҡа тиклем төбөндә)&lt;ref name=&quot;fz2&quot;/&gt; и от 0,3 до 11,0 ‰ у дна&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |date =  |url = http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/3_watersalinity_gridfields_mon5_hor75.html |title = ЕСИМО. Солёность воды |publisher =  |accessdate =  |archiveurl = https://www.webcitation.org/616leXtfN?url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/3_watersalinity_gridfields_mon5_hor75.html |archivedate = 2011-08-21 |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;). Ҡышҡыһын һыуҙың уртаса температураһы 0 °C тирәһе, йәйен 15—7 °C һыу өҫтөндә һәм 2—3 °C һыу төбөндә. Ноябрҙең аҙағынан апрель аҙағына тиклем ҡултыҡ туңа (йылы ҡышта йыл әйләнәһенә туңмауы мөмкин). Туңыу ҡултыҡтың көнсығыш өлөшөндә башлана һәм аҡрынлап көнбайышҡа тарала. Көслө ел тулҡындары һәм көнбайыштан ел иҫкәндә һыу тулҡындары ([[Санкт-Петербург]]та һыу баҫыуы ихтимал) хас&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ленинградская область&quot;&gt;{{книга |автор = Даринский&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;В. |заглавие = Ленинградская область |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1975}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Горизонт буйынса уртаса һыу температураһы, °C&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(координаталарға нөктәләр менән 60,15 өсөн° с. ш. 26,96° в. д., 1900—2004 йылғы мәғлүмәт)
! width=&quot;10%&quot; |Горизонт, м
! width=&quot;7.5%&quot; |Дек.
! width=&quot;7.5%&quot; |Фев.
! width=&quot;7.5%&quot; |Март
! width=&quot;7.5%&quot; |Апрель
! width=&quot;7.5%&quot; |Май
! width=&quot;7.5%&quot; |Июнь
! width=&quot;7.5%&quot; |Июль
! width=&quot;7.5%&quot; |Авг
! width=&quot;7.5%&quot; |Сен
! width=&quot;7.5%&quot; |Окт
! width=&quot;7.5%&quot; |Ноябрь
! width=&quot;7.5%&quot; |Декадрь
|-
|'''0'''
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|1}}&quot; |0,8
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; | −0,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|1}}&quot; |0,6
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |4,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|10}}&quot; |10,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|15}}&quot; |15,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|16}}&quot; |16,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|14}}&quot; |13,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|9}}&quot; |8,6
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|6}}&quot; |5,7
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,0
|-
|'''10'''
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|8}}&quot; |7,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|13}}&quot; |13,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|15}}&quot; |14,6
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|12}}&quot; |12,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|8}}&quot; |8,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|6}}&quot; |6,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |4,1
|-
|'''20'''
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|1}}&quot; |0,8
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|-0}}&quot; |0,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|-0}}&quot; |0,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |1,8
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|5}}&quot; |4,7
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|7}}&quot; |7,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|8}}&quot; |7,9
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|10}}&quot; |10,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|8}}&quot; |8,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|6}}&quot; |6,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |4,3
|-
|'''30'''
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|1}}&quot; |1,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|0}}&quot; |0,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|1}}&quot; |1,4
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |3,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |3,9
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|8}}&quot; |7,8
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|6}}&quot; |6,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|5}}&quot; |5,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |4,4
|-
|'''50'''
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,0
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|2}}&quot; |2,5
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |2,6
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,3
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|3}}&quot; |3,2
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |4,1
| style=&quot;{{Температура водоёма/строка|4}}&quot; |3,9
|}
{{Температура водоёма||Авг_а_макс=29.3|Май_а_мин=0.2|Май_а_макс=27.0|Июн_а_мин=7.3|Июн_а_макс=29.3|Июл_а_мин=10.5|Июл_а_макс=30.8|Авг_а_мин=1.9|Сен_а_мин=2.9|Апр_а_мин=0.0|Сен_а_макс=26.1|Окт_а_мин=0.0|Окт_а_макс=14.4|Ноя_а_мин=0.0|Ноя_а_макс=7.2|Дек_а_мин=-0.1|Дек_а_макс=4.9|Год_а_мин=-0.1|Апр_а_макс=19.5|Мар_а_макс=1.7|Место_род=в посёлке [[Лисий Нос]] (1977—2006 гг.)|Авг_ср=18.2|Источник=&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |title = ЕСИМО |lang =  |website = data.oceaninfo.info |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171127123831/http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |archivedate = 2017-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127123831/http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |date=2017-11-27 }}&lt;/ref&gt;|Янв_ср=0.0|Фев_ср=0.0|Мар_ср=0.1|Апр_ср=2.1|Май_ср=11.8|Июн_ср=17.5|Июл_ср=20.1|Сен_ср=12.3|Мар_а_мин=0.0|Окт_ср=6.0|Ноя_ср=1.4|Дек_ср=0.2|Год_ср=7.5|Янв_а_мин=0.0|Янв_а_макс=0.4|Фев_а_мин=0.0|Фев_а_макс=0.3|Год_а_макс=30.8}}
{{Температура водоёма||Авг_а_макс=29.3|Май_а_мин=0.2|Май_а_макс=27.0|Июн_а_мин=7.3|Июн_а_макс=29.3|Июл_а_мин=10.5|Июл_а_макс=30.8|Авг_а_мин=1.9|Сен_а_мин=2.9|Апр_а_мин=0.0|Сен_а_макс=26.1|Окт_а_мин=0.0|Окт_а_макс=14.4|Ноя_а_мин=0.0|Ноя_а_макс=7.2|Дек_а_мин=-0.1|Дек_а_макс=4.9|Год_а_мин=-0.1|Апр_а_макс=19.5|Мар_а_макс=1.7|[[Лисий Нос]] (1977—2006 гг.)|Авг_ср=18.2|Источник=&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |title = ЕСИМО |lang =  |website = data.oceaninfo.info |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171127123831/http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |archivedate = 2017-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127123831/http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86045_1.html |date=2017-11-27 }}&lt;/ref&gt;|Янв_ср=0.0|Фев_ср=0.0|Мар_ср=0.1|Апр_ср=2.1|Май_ср=11.8|Июн_ср=17.5|Июл_ср=20.1|Сен_ср=12.3|Мар_а_мин=0.0|Окт_ср=6.0|Ноя_ср=1.4|Дек_ср=0.2|Год_ср=7.5|Янв_а_мин=0.0|Янв_а_макс=0.4|Фев_а_мин=0.0|Фев_а_макс=0.3|Год_а_макс=30.8}}

Фин ҡултығының төньяҡ ярҙары — ҡалҡыу һәм бормалы-бормалы, һирәк эре ҡултыҡтары фьюорд-шхерлы(Выборг ҡултығы) һәм ярымутраулы (Ханко, Порккала). Яр буйы, нигеҙҙә, ҡомло дюналы һәм яр буйы валдары бар. Яр буйында ваҡ мейестәрҙе күрергә мөмкин, бында ҡарағайҙар уратып алған «аҡ дюндарҙы» күреп була. Яр буйы ваҡ ҡомло, бында ҡарағайҙар үҫкән «аҡ дюналарҙы» күреп була&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot; /&gt;.

Көньяҡ яр буйҙарын һыу баҫа, бөтә яры буйлап яҡынса 40 метрға тиклем бейеклектәге Балтик-Ладога глинты үтә. Глинт Неванан һәм Фин ҡултығынан, [[Ленинград өлкәһе]]ндәге Сясь йылғаһынан көнбайышҡа, [[Эстония]]лағы [[Палдиски]] ҡалаһына тиклем, 20—25 саҡрым киңлектә һуҙыла&lt;ref name=&quot;Геологические памятники&quot;&gt;{{книга |автор = Хазанович&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;К. |заглавие = Геологические памятники Ленинградской области |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1982}}&lt;/ref&gt;. Глинттан көньяҡта — ордовик яҫытаулығы. Көнбайыш яғы, уның ҡалҡыу өлөшө, Ижор ҡалҡыулығы (168 м тиклем) тип йөрөтөлә, ул Фин ҡултығы бассейнын көньяҡтан сикләй. Уның айырмалы һыҙаты — йылғаларҙың һәм күлдәрҙең бөтөнләй булмауы. Кургаль ярымутрауындағы Курголов тип йөрөтөлгән яҫытаулыҡта айырым (диңгеҙгә һикәлтә яһап төшә) рельеф барлыҡҡа килгән, шулай уҡ боронғо Литторин диңгеҙенең ярҙары булып торған. Бер яҡтан, Көньяҡ яр буйҙары тигеҙ, аҙ бормалы (көнсығыш Эстониялағы кеүек), икенсе яҡтан, көнбайыш Эстонияла һәм Рәсәйҙә кеүек йырғыланған, унда тәрән ҡултыҡтар бар: Кургаль, [[Сойкино ярымутрауы|Сойкин]] һәм Каравалдай ярымутрауҙары менән бүлгеләнгән [[Нарва]], [[Копорье (ҡәлғә)|Копор]], [[Луга]] мороно&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot; /&gt;.

Көнсығышта Фин ҡултығы Нева мороно менән тамамлана, көнбайышта Балтик диңгеҙенең асыҡ райондары менән тоташа. Фин ҡултығының көнбайыш өлөшөн боғаҙ, ә көнсығышта түбә тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot; /&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |[[Файл:Komarovo_bereg.jpg|центр|179x179пкс]]
 |[[Файл:Ryssänsaari_Island_in_front_of_Helsinki.jpg|центр|195x195пкс]]
 |[[Файл:Finnish_gulf_near_Tallinn.JPG|центр|173x173пкс]]
 |[[Файл:Finland_gulf.jpg|центр|212x212пкс]]
 |-
 | Комарово эргәһендә ҡултыҡ яры 
 |[[Хельсинки]] янында утрау 
 |Оливесталағы Таллин сиркәүенән ҡултыҡҡа күренеш
 |Фин ҡултығы буйында балыҡсылар
 |}
2004 йылдан Курорт районының Фин ҡултығы ярҙарында Репино ҡасабаһы пляждарында деструктив процестарға мониторинг үткәрелә. Һуңғы ун йылда (2000 йылдан) штормдар һанының артыуы билдәләнә. 2012 йылда ярҙың емерелеүе 25 сантиметр тәшкил итә. 5 метрға тиклем яр емертерлек штормдар була. Фараздарға буйынса, 100 йылдан 200 метр яр буйы һыҙаты юғаласаҡ. Быға юл ҡуймаҫ өсөн, махсус яһалма пляждар булдырырға тәҡдим ителә. Тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитет заказы буйынса фин ҡултығын һаҡлау концепцияһы әҙерләнгән. Уны Санкт-Петербург Хөкүмәте ҡарамағындағы Экологик совет ағзалары хупланы. Белгестәр иҫәпләүҙәре буйынса, был сараларға 20 миллиард һум кәрәк&lt;ref&gt;Вести Курортного района № 23(400) 16 октября 2014 года, с.6&lt;/ref&gt;.

=== Бассейн һәм утрауҙар ===
Фин ҡултығында һайлыҡтар, шхерҙар һәм утрауҙар күп. Ҙур утрауҙар: Кронштадт ҡалаһы менән Котлин, Березовая утрауы (Ҙур Березовая һәм Көнбайыш Березовая), Лисий, Высоцкий ([[Высоцк]] ҡалаһы менән), [[Готланд|Гогланд]], Соммерс, Найссаар, Кимито, Кокор, Оле, Нерва, Сескар, Рондо, Большой Фискар архипелагы һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Атлас СССР&quot;&gt;Атлас СССР. — М.: ГУГК, 1984&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығында оборона маҡсатында яһалма утрауҙар — форттар төҙөлә. Беренсе форттар Рәсәй һәм Швеция араһындағы Төньяҡ һуғыш осоронда Балтика диңгеҙе яғынан швед ғәскәрҙәренән һаҡланыу өсөн төҙөлә башлай (1700—1721). XIX быуатта бер нисә форт төҙөлә. Фин ҡултығында бөтәһе 19 форт төҙөлә: «Кроншлот», «Цитадель» («Император Пётр I»), «Рисбанк» («Император Павел I»), «Император Александр I» («Чумной»), «Князь Меншиков», «Обручев», «[[Тотлебен (Тюрингия)|Тотлебен]]&lt;nowiki/&gt;», «Риф», «Шанец», «Ден», «Красная Горка», «Ино»&lt;ref name=&quot;Финский залив Балтийского моря — Форты&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://www.fingulf.ru/fort/ |title = Финский залив Балтийского моря — Форты |lang = ru |website = www.fingulf.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

Көнсығыштан Фин ҡултығына [[Нева]] йылғаһы ағып төшә. Көньяҡтан — Кейла, Пирита, Ягала, Валгейыги, Кунда, Пылтсамаа, Нарва, Луга, Систа, Коваши, Воронка, Черная, Лебежья, Стрелка, Кикенка. Төньяҡтан — Порвонйоки, ҡултыҡты Хамина, Вантанйоки, [[Сайма]], Сестра күле менән тоташтырыусы Саймен каналы&lt;ref name=&quot;Атлас СССР&quot; /&gt;.
&lt;div style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |[[Файл:Haven_Kronstadt_20080403_3.JPG|центр|194x194пкс]]
 |[[Файл:San_Petersburgo,_panorámica_del_Rio_Neva.JPG|центр|271x271пкс]]
 |[[Файл:Suursaari.jpg|центр|310x310пкс]]
 |[[Файл:Финский_залив_с_пристани_Крестовского_острова_перед_грозой.jpg|центр|173x173пкс]]
 |[[Файл:Sunset_in_the_Gulf_of_Finland.png|центр|130x130пкс]]
 |-
 | [[Кронштадт]] гаванендә ҡыш
 |[[Нева]] ҡултығы яғынан панорама 
 | Котки яғынан [[Готланд|Гогланд]] утрауына күренеш  
 |Крестовый пристаненән Фин ҡултығы, йәшен алдынан
 |Фин ҡултығында ҡояш байышы
 |}
&lt;/div&gt;

=== Флора һәм фауна ===
Фин ҡултығының яр буйының һәм утрауҙарының төп ландшафты көньяҡ тайга зонаһына ҡарай (урман, болонло һәм һаҙлыҡ берләшмәләре). Урман үҫемлектәре донъяһы [[ҡарағай]] һәм [[шыршы]] урмандарынан, шулай уҡ япраҡлы урмандарҙан ([[ҡайын]], [[тал]], [[миләш]], [[уҫаҡ]], ҡара һәм һоро ерек) тора. Фин ҡултығының бөтә ерендә лә һыу-һаҙлыҡ үҫемлеге участкалары (башлыса күл ҡамышы һәм ябай ҡамыштан тора) осрай, һәм шулай уҡ бик күп һыу үҫемлектәре (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ, башаҡлы уруть, үткер күрән, ике таса, Приморье бесәй үләне, диңгеҙ ҡамышы) үҫә. Ҡултыҡтың һай ерендә һыу флоры диңгеҙ наядаһы, руппия, штукения кеүек үҫемлектәр үҫә&lt;ref name=&quot;Финский залив Балтийского моря — Природа&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://www.fingulf.ru/nature/ |title = Финский залив Балтийского моря — Природа |lang = ru |website = www.fingulf.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығының көньяҡ ярында айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре — Лебяжий, Кургальский, Гостилицкий һәм Котельский заказниктары урынлашҡан.

Һуңғы йылдарҙа Фин ҡултығының яры буйҙарында йыш ҡына һоро тюлень һәм Балтик ҡулсалы нерпаһы табыла. Был төрҙәр Ҡыҙыл китапҡа һирәк һәм юғалып барған төр булараҡ индерелгән.

Фин ҡултығы һыуҙарында атлантик [[Һөмбаш һымаҡтар|һөмбаш]], бельдюга, ажау (ҡушбаш), эт балығы, ялтырсабаҡ, [[Гольян-сабаҡ|гольян сабаҡ]], [[Күстерә (балыҡ)|күстерә]], [[Бөгәрсә|бөгөрсә]], [[табан балыҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[бағыр]], [[ҡарабалыҡ]], [[шамбы]], [[ташбаш]], [[алабалыҡ]], [[йәйен]], [[йыланбалыҡ]], диңгеҙ суртаны, [[алабуға]], пинагор, салака, [[күк балыҡ]], [[ҡылыс балыҡ]], шпрот, [[суртан]], опто һәм башҡа балыҡтар бар. Фин ҡултығында балыҡ тотоу яҙ һәм көҙ көндәрендә алып барыла. Ҡултыҡта ике эндемик төр тереклек итә — балтика сельды (салака) һәм Балтика трескаһы&lt;ref name=&quot;Рыболовные страницы Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fishers.spb.ru/lakes02.html |title = Рыболовные страницы Санкт-Петербурга |lang = ru |website = www.fishers.spb.ru |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090828150825/http://www.fishers.spb.ru/lakes02.html |archivedate = 2009-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828150825/http://www.fishers.spb.ru/lakes02.html |date=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Весной и осенью в Финском заливе ведут лов рыбы. В заливе обитают два [[эндемик]]а — балтийская сельдь (салака) и балтийская треска&lt;ref name=&quot;Финский залив Балтийского моря — Природа&quot; /&gt;.

=== Экологик проблемалар ===
Нева, Нева мороно һәм Фин ҡултығы йылғаларының экологик торошо ҡәнәғәтләнерлек түгел. Ионлы терегөмөш һәм баҡыр, хлорорганик пестицидтар, фенолдар, нефть продукттары, полиароматик углеводородтар менән бысраныуы аномаль. Ленинград — Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау ҡоролмаларын төҙөү менән бәйле, Фин ҡултығының көнсығыш өлөшө менән Неваның һыу менән алмашыуы 10—20 процентҡа кәмей һәм Нева морононда биогендар концентрацияһын арттырыуға өҫтәмә өлөш индерә. Иң ҙур үҙгәрештәр 5 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан дамба алды зонаһында күҙәтелә. Санкт-Петербургтың төньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш таҙартыу ҡоролмалары сығарыу урындарын уңышһыҙ һайлау үҙенең өлөшөн индерә, Нева моронының ҡайһы бер райондарында тупраҡ ныҡ бысранған. Фин ҡултығының Санкт-Петербург һәм дамба араһында һай һыулы өлөшөнөң аҡрынлап һаҙлыҡланыуы борсолоу тыуҙыра, сөнки дамба тарафынан көсһөҙләнгән көҙгө штормдар Нева йылғаһының төбөн юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙән етерлек кимәлдә таҙартыуға һәләтле түгел. Һаҙлыҡланыу һәм үҫемлектәрҙең ҡалдыҡтарының сереүе ваҡыт үтеү менән һыу ятҡылыҡтарының өҫтәмә эвтрофикацияһына килтерергә һәм Нева участкаларынан айырырға мөмкин (өҫтәүенә тупраҡҡа байтаҡ зарарлы берләшмәләр ерләнәсәк)&lt;ref name=&quot;БАЗЫ ДАННЫХ ПО ЭКОЛОГИИ ФИНСКОГО ЗАЛИВА И ИХ СТРУКТУРА&quot;&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc |title = Базы данных по экологии Финского залива и их структура |lang =  |website =  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111021010258/http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc |archivedate = 2011-10-21 |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021010258/http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығының Балтик диңгеҙе бассейнының көнсығыш өлөшөндәге экологик торошона төп роле менән бәйле, Фин ҡултығының [[Балтик диңгеҙе|Балтика]]&lt;nowiki/&gt;ны экологик торошо экология буйынса халыҡ-ара симпозиумдарҙың төп темаларының береһе булып тора. Финляндияның, Швецияның, Эстонияның һәм башҡа илдәрҙең ғалимдарында шуның менән бәйле Фин ҡулты4ында нефть ташыу менән бәйле порттар төҙөү проекттары ҙур борсолоу тыуҙыра&lt;ref name=&quot;БАЗЫ ДАННЫХ ПО ЭКОЛОГИИ ФИНСКОГО ЗАЛИВА И ИХ СТРУКТУРА&quot; /&gt;.

1989—2005 йылдарҙа Фин ҡултығында балыҡ тотоу күләме 10 тапҡырға кәмей. Быға тәбиғттәге климат үҙгәреше йоғонто яһай (2003 йылда Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндә гидрологик система үҙгәрә, унда кислород дефициты теркәлгән зоналар барлыҡҡа килә) һәм антропоген йоғонто яһай (Фин ҡултығының биосистемаһына гидротехник һәм төҙөлөш эштәре ҙур зыян килтерә). Усть-Лугала, Высоцкиҙа порттар төҙөү буйынса проекттар, балыҡтың ыуылдырыҡ сәсеү процесына кире йоғонто яһай. Ә Васильевка утрауында диңгеҙ пассажир порты төҙөү арҡаһында зыян йылына 500 тоннанан ашыу балыҡ тәшкил итеүе ихтимал. Невский моронында ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһын сығарыу барышында биләмәлә балыҡтың ыуылдырыҡ сәсеү урындары юҡ ителәсәк. Фин ҡултығында тимер-марганец ятҡылығын эшләү проектын тормошҡа ашырғанда, салаканың ыуылдырыҡ сәсеү урыны юҡ ителәсәк&lt;ref name=&quot;SPBLAND.RU&quot;&gt;{{cite web |author =  |url = http://news.spbland.ru/i/18352/ |title = Строительство портов в Финском заливе уничтожает рыбу |lang = ru |website = news.spbland.ru |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes |archive-date = 2017-11-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171110005159/http://news.spbland.ru/i/18352/ }}&lt;/ref&gt;.
 
2013 йылда Петербургтың Роспотребнадзоры ҡала биләмәһендә 24 пляждан бер генәһе һыу инеү өсөн яраҡлы тип таный&lt;ref name=&quot;Фонтанка&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.fontanka.ru/2013/06/10/006/ |title = В Санкт-Петербурге и пригородах есть только один безопасный пляж |publisher = «Фонтанка» — петербургская интернет-газета |accessdate = 2013-06-10 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130613233038/https://www.fontanka.ru/2013/06/10/006/ |archivedate = 2013-06-13}}&lt;/ref&gt;.

Финляндияның Усть-Луга порты Рәсәйгә радиоактив һәм ядро ҡалдыҡтарын Балтик диңгеҙе аша импортлауҙы хеҙмәтләндерәсәк. Рәсәй Хөкүмәте тарафынан был турала сәйәси ҡарар 2003 йылда ҡабул ителә (2003 йылдың 14 октябрендәге 1491-р һанлы ҡарар). Әгәр Луга моронындағы проект тормошҡа ашырылһа, әлеге ваҡытта [[Германия]]нан һәм [[Франция]]нан Санкт-Петербургтың Кронштадт порты аша килгән меңәр тонна ядро ҡалдыҡтары ағымы был ябыҡ сик зонаһы аша йүнәлтеләсәк. Артабан был хәүефле йөк Санкт-Петербург аша Рәсәйҙең көнсығышындағы Новоуральск[[Ангарск|, Ангарск]] һәм башҡа ҡалаларына барасаҡ&lt;ref name=&quot;Радиоактивный сквозняк из окна в Европу&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://www.greenworld.org.ru/?q=bv103 |title = Радиоактивный сквозняк из окна в Европу |lang = ru |website = www.greenworld.org.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдан Петербургта ағым һыуҙарын таҙартыу башлана. Петербургтың иң ҙур канализация таҙартыу ҡоролмалары: Үҙәк таҙартыу станцияһы, Төньяҡ таҙартыу станцияһы, Көньяҡ-көнбайыш таҙартыу ҡоролмалары. 1997 йылда ағып төшөүсе һыуҙарҙың 74 проценты самаһы, ә 2005 йылда иһә 85 проценты таҙартыла. 2008 йыл аҙағына Петербург ағып төшөүсе һыуҙар 91,7 процентҡа таҙартыла. Ә 2011 йылдан, төп канализация коллекторының төньяҡ өлөшөндә төҙөүҙе тамамлау менән, 100 %-ҡа тиерлек таҙартыласаҡ&lt;ref name=&quot;РИА «Новости»&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://ria.ru/20091020/189781554.html |title =В ближайшие два года Петербург будет очищать почти 100% сточных вод |publisher=РИА «Новости» |lang = ru |website = eco.rian.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың октябрендә Фин ҡултығының бысраныу кимәле Нева йылғаһына ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.

=== Тәбиғәтте һаҡлау ===
Аҡ диңгеҙ-Балтика миграция юлында күсмә ҡоштарҙың туҡталыш урындарын, һыу ҡоштарының күпләп оялау һәм һоро тюлндәрҙең һәм ҡулсалы нерпа торған урынды һаҡлау өсөн, Рәсәй Хөкүмәтенең 2017 йылдың 21 декабрендәге 1603-сө ҡарары менән «Көнсығыш Фин ҡултығы» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы булдырыла. Уның майҙаны 14086,27 гектар, шуның 920,27 гектары утрауға һәм 13166 гектарын диңгеҙ акваторияһына тура килә. Ҡурсаулыҡ 9 айырым участканан тора.

== Мөһим тарихи ваҡиғалар ==

=== 1700 йылға тиклем ===
Фин ҡултығы ярҙарында бик күп боронғо кешеләр торған урын табыла, уларҙың йәше туғыҙ мең йылға тиклем иҫәпләнә. Боҙлоҡ осороноң аҙағында һәм ерҙәр боҙлоҡ осорондағы күл, диңгеҙҙәрҙән асыла башлағас, кеше был урындарҙы үҙләштерә башлай. Яҡынса 3000-3500 йыл элек Сестра йылғаһы буйында тарихҡа тиклемге кеше барлыҡҡа килә. Был хаҡта 1905 йылда Разлив күленең көнбайыш яры эргәһендә табылған археологик табылдыҡтар дәлилләй. Хәҙер был районда [[неолит]] осорондағы (таш быуат) боронғо кешенең ун бер торған урыны табылған. Был урында кварцтан эшләнгән ҡоралдар — уҡ башаҡтары, тире эшкәртеү өсөн ҡырғыс табыла. Беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡта Көнсығыш Европаның бөтә урман һыҙаты буйынса йәшәгән неолитик ҡәбиләләргә хас орнамент менән биҙәлгән боронғо һауыт ҡалдыҡтарының байтаҡ ярсыҡтары осрай. Торлаҡ эргәһендә усаҡ ҡалдыҡтары табыла (янған таш һәм көл). Ғалимдар иҫәпләүенсә, был туҡталҡаларҙа күсеп йөрөүсе һунарсылар булған. Улар игенселек менән шөғөлләнмәгән һәм йорт хайуандары тотмаған&lt;ref name=&quot;Геологические памятники&quot; /&gt;.

[[Файл:Nicholas_Roerich,_Guests_from_Overseas.jpg|мини|Диңгеҙ аръяғы ҡунаҡтары. [[Рерих Николай Константинович|Николай Рерих]], 1899]]
[[Файл:Votic_language_map.png|справа|мини|250x250пкс|[[Води]], ижор һәм финдарҙың этнографик картаһы [[Файл:Votic_people.svg|справа|20x20пкс]]Көнбайыш Ленинград өлкәһе]]
Фин-уғыр халыҡтары Фин ҡултығы ярҙарына урынлашалар. Эстар хәҙерге Эстония биләмәһендә фин ҡултығының көньяҡ ярында [[Водь|водтар]] йәшәй, ә Неванан көньяҡтараҡ — [[Ижора теле|ижор]]ҙар. Ладога күленең көнбайышында [[Корела (ҡәбилә)|корела]]лар төпләнә. Фин ҡултығының төньяғында [[емь]] һәм сумдар урынлаша. VIII—IX быуаттарҙа Нева һәм фин ҡултығы ярҙарында көнсығыш [[Славян телдәр|славян]]&lt;nowiki/&gt;дар (ильмен словендары һәм кривичтар) йәшәй. Бында улар игенселек, малсылыҡ, һунарсылыҡ һәм балыҡ менән шөғөлләнә.

Фин ҡултығы һәм Нева йылғаһы буйлап VIII—XIII быуаттарҙа Скандинавиянан Көнсығыш Европа аша варяг юлы үтә.

IX быуаттан алып Фин ҡултығының көнсығыш яры [[Бөйөк Новгород]] составына инә. 1219 йылда дат тәре походы һөҙөмтәһендә төньяҡ [[Эстония]] [[Дания]] тарафынан яулап алына&lt;ref name=&quot;Страны и народы&quot;&gt;Страны и народы: Советский Союз. Республики Прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;. XII быуатта эстар йәшәгән урында Ревель ҡалаһы, хәҙерге [[Таллин]] ҡалаһы, (Колывань рус йылъяҙмаһында) барлыҡҡа килә. 1346 йылда Төньяҡ Эстония Ливон орденына һатыла. 1561 йылда [[Швеция]] армияһы Ревелде яулай һәм урта быуат Ливонияһының төньяҡ өлөшөн контролгә ала&lt;ref name=&quot;Страны и народы&quot; /&gt;.

XII—XIII быуаттарҙа фин тоҡомло емь и сумь ҡәбиләләрен шведтар бойһондора. 1142 йылда швед ярлдары һәм славяндар етәкселегендә емь ҡәбиләһе менән тәүге бәрелеш була. Фин ҡултығында 60 швед судноһы 3 урыҫ сауҙагәрҙәре судноһына һөжүм итә. 1256 йылда шведтар сираттағы һөжүм иткәндә, [[Александр Невский]] ғәскәре, Фин ҡултығы аша үтеп, Финляндиялағы швед биләмәләренә емергес һөжүм яһай. 1293 йылда Новгород-Карелия биләмәһенең шведтар баҫып алған урынында [[Выборг]] ҡалаһына нигеҙ һалына&lt;ref name=&quot;Ленинградская область: исторический очерк&quot;&gt;Ленинградская область: исторический очерк./ Сост. В. А. Ежов. — Л.: Лениздат, 1986&lt;/ref&gt;.

1323 йылда Швеция һәм [[Бөйөк Новгород]] араһында Орехов килешеүе төҙөлә.Уның буйынса сик Сестра йылғаһы буйлап үтә.

XV быуатта Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Новгород республикаһы составындағы Ижор ерен үҙенә ҡуша. 1550 йылда Швецияның короле Густав Ваза хәҙерге [[Хельсинки]] урынында ҡалаға нигеҙ һала. 1617 йылдағы Столбов килешеүе буйынса Швеция менән һуғышта еңелеү арҡаһында Фин ҡултығы һәм Нева йылғалары буйындағы ерҙәр швед Ингерманландияһы составына инә&lt;ref name=&quot;Ленинградская область: исторический очерк&quot; /&gt;. 1632 йылда шведтар Нева тамағында [[Ниеншанц]] ҡәлғәһенә нигеҙ һалалар.

=== Рәсәй осоро ===
[[Төньяҡ һуғыш]] һөҙөмтәһендә 1700—1721 йылдарҙа Фин ҡултығының көнсығыш өлөшө [[Рәсәй империяһы]] составына инә. 16 (27 май) император [[Пётр I|Петр I]] 1712 йылда [[Ниеншанц]]&lt;nowiki/&gt;тан алыҫ түгел Нева тамағында баш ҡалаға әүерелгән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһына нигеҙ һалына. Швецияның флотынан ҡаланы һаҡлау өсөн Котлин янында күтәртеп яһалған утрауҙа 1704 йылдың майында Кроншлот башняһы барлыҡҡа килә, ә 1705 йылда Котлинда 6 форт һәм батарея төҙөлә һәм һөҙөмтәлә [[Кронштадт ҡәлғәһе|Кронштадт]] ҡалаһы бтөҙөлә башлауға башланғыс һалына. «Рәсәй Дарданелдары» тип аталған был фортификацион ҡоролмалар Фин ҡултығының фарватерын контролдә тотоуға йүнәлтелә&lt;ref&gt;{{книга |автор = [[Лисаевич, Ирина Игнатьевна|И.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Лисаевич]]. |заглавие = Доменико Трезини |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1986 |страницы = 20—26}}&lt;/ref&gt;.

1710 йылда Фин ҡултығының көньяҡ ярында Петергоф һәм Ораниенбаум ҡалалары һалына. 1714 йылдың 27 июлендә (7 август) Гангут (Ханко ярымутрауы) рус һәм Швеция флоттары араһында Рәсәй тарихында диңгеҙ флотының тәүге еңеүе булған бәрелеш була&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;. 1721 йылда Ништадт килешеүе буйынса Рәсәй Нева буйындағы һәм Фин ҡултығының яры буйҙарын, шулай уҡ Эстляндия, [[Лифляндия губернаһы|Лифляндия]], [[Выборг]] менән ҡуша Карель муйынын көнбайыш өлөшөн ала һәм [[Швеция]]&lt;nowiki/&gt;ны [[Финляндия]]&lt;nowiki/&gt;ға кире ҡайтара. 1788 йылдың 6 (17) июлендә Гогланд утрауы районында, 1788—1790 йылдарҙағы [[Рус-швед һуғышы (1788—1790)|рус-швед һуғышы]] ваҡытында Гогланд алышы була&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;.

1808—1809 йылдарҙағы рус-швед һуғышы һөҙөмтәһендә Фридрихсгам килешеүе буйынса Рәсәйгә Финляндия һәм Аланд утрауҙары күсә. 1809 йылда ойошторолған Финляндияның бөйөк кенәзлеге Рәсәй империяһы составында киң автономия ала. 1917 йылдың 6 декабрендә Финляндияның сеймы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1918—1920 йылдарҙағы Беренсе совет-фин һуғышы һөҙөмтәһендә Көнбайыш Карелия Сестра йылғаһына тиклем Финляндияға күсә һәм 1939—1940 йылдарҙағы Совет-Финляндия һуғышы йомғаҡтары буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзына]] кире ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |[[Файл:Gangut.jpg|центр|189x189пкс]]
 |[[Файл:Desprez_-_Battle_of_Hogland.jpg|центр|139x139пкс]]
 |[[Файл:Russian_victory_vyborg.jpg|центр|182x182пкс]]
 |-
 |Гангут һуғышы
 |Гогланд һуғышы
 |Выборг янында диңгеҙ алышында. [[Айвазовский Иван Константинович|И.&amp;nbsp;Айвазовский]]. 1846
 |}
1919 йылдың 23 июлендә Эстония республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм 1940 йылға тиклем, Советтар Союзы составына ингәнсе, үҙаллы була&lt;ref name=&quot;Страны и народы&quot; /&gt;.

1941 йылдың авгусында Таллиндан Кронштадтҡа Балтик флотының төп көстәрен эвакуациялағанда 15 карап һәм катер (5 эскадра миноносецы, 2 һыу аҫты кәмәһе, 3 ҡарауыл карап, 2 траль карабы, 1 канонер кәмәһе, 1 ҡарауыл катер һәм 1 торпедалы катер), 43 транспорт һәм ярҙамсы суднолар юҡҡа сығарыла. Флот Юмин морононо траверсында бик күп юғалтыуҙар кисерә, бер нисә тиҫтә карап унда хәҙер ҙә һыу аҫтында ята. Был ваҡиғалар иҫтәлегенә диңгеҙ морононда һәйкәл — гранит һуйырташташ һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Таллинский переход 1941 года&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.world-war.ru/printer_852.html |title = Таллинский переход 1941 года. Война на море |accessdate = 2009-09-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090912135623/http://www.world-war.ru/printer_852.html |archivedate = 2009-09-12 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912135623/http://www.world-war.ru/printer_852.html |date=2009-09-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Трагедии Финского залива&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://militera.lib.ru/h/platonov_av/03.html |title = ''Платонов А. В.'' Трагедии Финского залива. — М.: Эксмо; СПб: Terra Fantastica, 2005 |lang = ru |website = militera.lib.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

1978 йылда Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау маҡсатында Ленинградты ташҡындан һаҡлау комплекслы ҡоролмалары төҙөргә ҡарар ителә. Нева мороно менән Фин ҡултығы сигендә көслө тулҡындар арҡаһында һыу баҫыуҙы булдырмаҫ өсөн төҙөлгән гидротехник комплекс 1979 йылдың көҙөндә төҙөлә башлай һәм 2011 йылдың 12 авгусында тамамлана&lt;ref name=&quot;СПб Энциклопедия&quot; /&gt; и завершилось 12 августа 2011 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://tass.ru/obschestvo/3531891 |title = За пять лет работы Петербургская дамба спасла город от 13 наводнений |date = 2016-08-12 |publisher = [[ТАСС]] |accessdate = 2017-11-10}}&lt;/ref&gt;.

== Хужалыҡ әһәмиәте ==
Фин ҡултығының көньяҡ ярҙары өсөн ҙур антропоген объекттар — агрокомплекстар, атом электростанцияһы, порттар селтәре һәм уникаль тәбиғәт һәм тарихи урындар хас.

Фин ҡултығының төп порттары булып [[Санкт-Петербург]] (йөктөң бөтә төрҙәре), [[Выборг]] (генераль йөктәр), [[Приморский районы (Санкт-Петербург)|Приморск]] (нефть һәм нефть продукттары), [[Высоцк]] (нефть продукттары һәм нефть продукттары), Усть-Луга (күмер, генераль, урман сәнәғәте һәм контейнерҙар)&lt;ref name=&quot;Порты Финского залива&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://portnews.ru/digest/188/ |title = Порты Финского залива |lang = ru |website = portnews.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;; Финляндияла — [[Хельсинки]] (контейнерҙар); Котка (контейнерҙар, урман, ауыл хужалығы продукцияһы (Рәсәй өсөн йөк ташыуҙың төп тулайым порты), Ханко (контейнерҙар, автомобилдәр), [[Турку]] (контейнерҙар, тимер юл паромы)&lt;ref name=&quot;Порты. Перемены в финских портах&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.logistics.ru/9/5/i20_23921p3.htm |title = Порты. Перемены в финских портах |accessdate = 2010-06-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100512142147/http://www.logistics.ru/9/5/i20_23921p3.htm |archivedate = 2010-05-12 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;; Эстонияла — Таллин (иген, рефрижераторҙар, нефть), Силламяэ тора. Фин ҡултығы Волга-Балтика һыу юлы һәм Аҡ диңгеҙ-Балтика каналы составына ингән ҙур һыу магистрале булып тора. Мөһим йөктәр: Кольск ярымутрауынан хибинск апатиты, апатит концентраты, Карелия граниты һәм илдең төрлө райондарына диабаз; Архангельск һәм Вологда өлкәләренән Прибалтикаға, Санкт-Петербург ҡалаһына урман, таҡта материалдары, һәм экспортҡа; Череповецтан ҡара металл, Донецк һәм Кузнецк күмере, Уралдың һоро колчеданы, Соликамск калийлы тоҙҙары —Төньяҡ-көнбайыш өсөн, Балтик буйына һәм экспортҡа; иген. Волга буйлап танкерҙарҙа Төньяҡ-көнбайышҡа, Балтик буйына һәм экспортҡа нефть йөктәре оҙатыла&lt;ref name=&quot;INFOFLOT.RU&quot;&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.map.infoflot.ru/region_europe/index_euro.htm |title = Российский речной флот и туризм INFOFLOT.RU |lang = ru |website = www.map.infoflot.ru |date =  |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171020231021/http://map.infoflot.ru/region_europe/index_euro.htm |archivedate = 2017-10-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020231021/http://map.infoflot.ru/region_europe/index_euro.htm |date=2017-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Фин ҡултығында түбәндәге паром линиялары эшләй:

* «Silja Line». Маршруттар: Хельсинки (Финляндия) — [[Мариехамн]]а ([[аланд утрауҙары]]) — [[Стокгольм]]Швеция), Хельсинки (Финляндия) — Таллин (Эстония).
* «Viking Line». Маршруттар: Хельсинки (Финляндия) — Мариехамна (Аланд утрауҙары) — Стокгольм (Швеция), Хельсинки (Финляндия) — Таллин (Эстония).
* «Tallink». Маршруттар: Хельсинки (Финляндия) — Таллинда (Эстония), Таллинда (Эстония) — Мариехамна (аланд утрауҙары) — Стокгольм (Швеция), Палдиски (Эстония) — Каппельшер (Швеция).
* «Finnlines». Европа иң ҙур паром компанияларының береһе. [[Бельгия]], [[Германия]], [[Норвегия]], Швеция, Финляндия һәм Рәсәй араһында йөк ташый.
* «Ferries Superfast» аша «Tallink». Маршрут: Таллин (Эстония) — Ханко (Финляндия) — [[Росток]] (Германия).
* «Eckeroline». Маршруттар: Хельсинки (Финляндия) — Таллин (Эстония).
* «SuperSeaCat». Маршруттар: Хельсинки (Финляндия) — Таллин(Эстония).
* «Георг Отс». Маршруттар: [[Калининград]] (Рәсәй) — Санкт-Петербург (Россия).
* 2008 йылдың йәйендә Stella Lines компанияһы Хельсинки — Санкт-Петербург маршрутында пассажир хәрәкәтен (Julia паркы) асырға тырышыҡлыҡ һала&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://prohotel.ru/news-20286/0/ |title = «Из Петербурга в Хельсинки на пароме», 7 июля 2008 |lang = ru |website = www.prohotel.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың апрелендә Хельсинки һәм Санкт —Петербург араһында паром бәйләнеше тергеҙелеүе көтөлә&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.esline.ru/stellalines.html |title = В апреле 2010 года открывается паромное сообщение между Россией и Финляндией |lang = ru |website = www.esline.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығында балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Иң мөһим урындар булып Выборг-Приморьеның төньяҡ яр буйында яны һәм Усть-Луга районының көньяҡ яры тора&lt;ref name=&quot;Ленинградская область&quot; /&gt;. Промысла әһәмиәтенә салака, килька, корюшка, [[алабалыҡ]], [[ҡорман]], [[сабаҡ]], [[йыланбалыҡ]], минога һәм башҡалар эйә&lt;ref name=&quot;География Ленинграда2&quot;&gt;{{книга |автор = Даринский А.&amp;nbsp;В. |часть = |заглавие = География Ленинграда |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1982 |страницы = 30—34}}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда Петербург һәм Ленинград өлкәһе балыҡсылыҡ предприятиелары Фин ҡултығынан 2000 тоннаға яҡын балыҡ тота&lt;ref name=&quot;SPBLAND.RU&quot; /&gt;.

1979—2011 йылдарҙа Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндә Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау ҡоролмалары комплексын төҙөү эштәре алып барыла. Дамба һаҡлағыс һәм транспорт функцияларын күҙ уңында тота. Дамба ҡулсалы автомобиль юлының өлөшө булып тора&lt;ref name=&quot;Дамба&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://www.spb-projects.ru/showpage.php?id=600 |title = Дамба. Комплекс защиты Санкт-Петербурга от наводнений |lang = ru |website = www.spb-projects.ru |date = |accessdate = 2019-01-11 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың сентябрендә Балтик диңгеҙе төбөнән Германияның Грайфсвальд ҡалаһына тиклем Төньяҡ газ үткәргесе ағымы төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Nord Stream&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.nord-stream.com/ru/the-pipeline.html |title = Nord Stream |accessdate = 2010-06-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110104220229/http://www.nord-stream.com/ru/the-pipeline.html |archivedate = 2011-01-04 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;. Үткәргес торба һалыу 2010 йылдың апрелендә башлана. 2011 йылдың сентябрендә беренсе селтәр технологик газ менән тултырыу башлана. 2011 йылдың 8 ноябрендә газ менән тәьмин итеү башлана. 2012 йылдың 18 апрелендә икенсе селтәр төҙөү тамамлана. 2012 йылдың 8 октябрендә коммерция режимында газ торбаһын ике йүнәлеш буйынса ла газ менән тәьмин итеү башлана.

2014 йылдың 28 февралендә Финляндия менән Эстония Balticconnector газ үткәргес һалыу тураһында килешеү төҙөй. Ул Фин ҡултығы төбө буйлап үтергә һәм Финляндияны Балтика илдәренең газ селтәрҙәре менән тоташтырырға тейеш була. Бынан тыш, фин һәм эстон ярҙарында шыйыҡ газ терминалдарын төҙөү тураһында меморандум ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.interfax.ru/world/362211 |title = Эстония и Финляндия заключили договор о прокладке газопровода Balticconnector |date = 2014-03-03 |publisher = [[Интерфакс]] |accessdate = 2014-03-04}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |[[Файл:St_Petersburg_port_scene.jpg|центр|203x203пкс]]
 |[[Файл:Tallinn_port.jpg|центр|180x180пкс]]
 |[[Файл:Central_Helsinki_from_plane.jpg|центр|202x202пкс]]
 |[[Файл:Stroy-b-3.JPG|центр|180x180пкс]]
 |-
 |Санкт-Петербургтың Ҙур порты
 |Таллин порты һәм уның тирә-яғы
 |Хельсинкиға самолеттан күренеш
 |Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау комплексы
|}

== Ҡултыҡтың археологияһы ==
[[Файл:Haupthandelsroute_Hanse.png|мини|300x300пкс| Ганзей берләшмәһенең төп сауҙа юлдары]]
Финал ҡултығы төбө — һыуыҡ һәм сағыштырмаса сөсө һыулы булыуы арҡаһында батҡан караптарҙың донъялағы иң ҙур зыяраттарының береһе, улар яҡшы һаҡланған. Фин ҡултығы аша VI быуаттан алып диңгеҙ сауҙа юлы үтә, уның буйлап Төньяҡ Европаға 100 процент көмөш (VIII—X быуаттарҙа 3000 тонна самаһы) килә. Һуңыраҡ был юл Рус батшалығы һәм Ганза ҡалалары араһындағы сауҙала бик мөһим бул урын алып тора. XVII быуатта уға Швед короллегенең иҡтисады бәйле була, ә XVIII быуат башынан Рәсәй империяһы өсөн халыҡ-ара сауҙаның төп каналына әйләнә.

Йыл һайын бында тиҫтәләгән суднолар һәләк була. шторм ваҡытында бер нисә сәғәт эсендә һәләк булыу осраҡтары билдәле. 1743 йылдың көҙөндә иртәнге сәғәт 7-лә Финляндиянан ҡайтҡан 17 рус хәрби судноһы һәләк була, ә 1747 йылдың йәйендә Нарва рейдындағы рейста бөтәһе 26 сауҙа судноһы 4 сәғәт эсендә һәләк була. Рекорд 1721 йылда, Финляндиянан рус ғәскәрҙәрен эвакуациялағанда, 3 ай эсендә 100-ҙән ашыу карап (бер төндә 64) һәләк була&lt;ref name=&quot;Подводные открытия Финского залива&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page76.html |title = Подводные открытия на востоке Финского залива |accessdate = 2010-06-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101221215727/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page76.html |archivedate = 2010-12-21 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221215727/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page76.html |date=2010-12-21 }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылдың аҙағына Рәсәй Фин ҡултығы секторында 5000-дән ашыу батҡан объект иҫәпләнә. Шуларҙың 2500-гә яҡыны карап һәм суднолар, 1500-гә яҡыны самолёттар, ә ҡалғандары төрлө ваҡ объекттар: якорҙәр, кәмәләр, боҙ аҫтына уйылып төшкән транспорт саралары (танкылар, тракторҙар, автомашиналар, пушкалар һәм башҡалар) һәм һыу аҫты кабелдәре. Һәләк булған караптар рус флотына (25 %), немец — (19 %), инглиз — (17 %), швед — (15 %), Голландия — (8 %) һәм фин (7 %) флотына ҡарай. Ҡалған 9 проценты — Норвегия, Дания, француз, Америка, итальян, эстон һәм латыш суднолары&lt;ref name=&quot;Каталог и атлас объектов на дне Балтийского моря&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page58.html |title = Каталог и атлас объектов на дне Балтийского моря и находки останков старинных кораблей на дне Финского залива |accessdate = 2010-06-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904231322/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page58.html |archivedate = 2011-09-04 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904231322/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page58.html |date=2011-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

Фин ҡултығы төбө һәм айырыуса уның көнсығыш өлөштәрендә диңгеҙ хәрәкәтенә, балыҡсылыҡҡа, яр буйы төҙөлөшөнә, һыу үткәргес йәки кабель һалыуға хәүеф тыуҙырыусы, шулай уҡ экологик һәләкәттәр һәм бәлә-ҡаҙа ҡурҡынысы тыуҙырған объекттар күп. Фин ҡултығында миналар ҡуйыу әүҙем һәм киң күләмле рәүештә Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы һәм интервенция, Ҡышҡы һуғыш йылдарында уҡ башҡарыла. Тулы булмаған мәғлүмәткә анализ 60 000 берәмек (1914—1917 йылдарҙа Рәсәй император флоты ғына 38 932 мина) ҡуйылыуын асыҡларға мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта, белгестәр баһалауынса, ҡуйылған миналарҙың 25 проценты юҡ ителә&lt;ref name=&quot;Опасные объекты&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page112.html |title = Опасные объекты |accessdate = 2010-06-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100222090832/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page112.html |archivedate = 2010-02-22 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222090832/http://www.baltic-sunken-ships.ru/data/offline/rus/page112.html |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Маяк [[:ru:Лесной Мол Створный Задний|Лесной Мол Створный Задний]] — [[:ru:Список самых высоких маяков|четвёртый по высоте «традиционный» маяк в мире]], {{iw|Список маяков России|самый высокий маяк в России|en|List of lighthouses in Russia}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=http://www.mayachnik.ru/node/1199|title=Статья «На краю света и надежды»|lang=ru|website=www.mayachnik.ru|date=|accessdate=2019-01-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; и самый высокий {{iw|Створные огни|створный|en|Leading lights}} (то есть, обязательно работающий в паре) маяк в мире.
* [[:ru:Толбухин маяк|Толбухин маяк]]
* [[:ru:Лондонская банка|Лондонская банка]]

* [[:ru:День Балтийского моря|День Балтийского моря]]
* [[:ru:Морская крепость Императора Петра Великого|Морская крепость Императора Петра Великого]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.fingulf.ru/ Финский залив Балтийского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526151323/http://www.fingulf.ru/ |date=2012-05-26 }}

[[Категория:Фин ҡултығы]]
[[Категория:Санкт-Петербург ҡултыҡтары]]
[[Категория:Эстония ҡултыҡтары]]
[[Категория:Фин ҡултығы]]
[[Категория:Финляндия ҡултыҡтары]]
[[Категория:Выборг районы һыу объекттары (Ленинград өлкәһе)]]</text>
      <sha1>cvkzrw8x64nj7smops2qu10ngnta74a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Геокар/Регион</title>
    <ns>10</ns>
    <id>180983</id>
    <revision>
      <id>1297772</id>
      <parentid>1297279</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27219" sha1="lf3t1dlol3ty1hhp5aoku1jx5d8ssy9" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1|}}}{{{2|}}}
| #default               = [[Административ бүленеше {{страна в родительном падеже|{{{1|}}}{{{2|}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Антарктида             = [[Территориальное деление Антарктиды|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Антарктика             = {{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}
| Австралия              = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Австралии|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Территория}}]]
 |Новый Южный Уэльс|Квинсленд|Южная Австралия|Тасмания|Тасмания (штат)|Виктория (Австралия)|Виктория (штат)|Западная Австралия = [[Административное деление Австралии|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Штат}}]]}}
| Австрия                = [[Земли Австрии|{{#if:{{{2|}}}|Земли|Земля}}]]
| Албания                = [[Административное деление Албании|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Алжир                  = [[Вилайеты Алжира|{{#if:{{{2|}}}|Вилайеты|Вилайет}}]]
| Ангола                 = [[Административное деление Анголы|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Андорра                = [[Административное деление Андорры|{{#if:{{{2|}}}|Приходы|Приход}}]]


| Американское Самоа     = [[Административное деление Американского Самоа|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]


| Антигуа и Барбуда      = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Антигуа и Барбуды|{{#if:{{{2|}}}|Приходы|Приход}}]]
 |Барбуда | Редонда = [[Административное деление Антигуа и Барбуды|Зависимая территория]]}}
| Аргентина              = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Аргентины|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Федеральная столица Буэнос-Айрес | Буэнос-Айрес = [[Административное деление Аргентины|Федеральный округ]]}}
| Азербайджан            = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административно-территориальное деление Азербайджана|{{#if:{{{2|}}}|Районы|Район}}]]
 |Нахичеванская Автономная Республика|Нахичеванская автономия|Нахчыванская Автономная Республика|Нахичеванская АР|Нахичеванская Республика|Нахичеванская АО = [[Административно-территориальное деление Азербайджана|Автономная республика]]
 |Баку|Гянджа|Ширван (Азербайджан)|Евлах|Ленкорань|Мингечаур|Нафталан|Нахичевань|Степанакерт|Ханкенди|Сумгаит|Шеки|Шуша = {{comment|Город|Город республиканского подчинения|Административно-территориальное деление Азербайджана#Города республиканского подчинения Азербайджана}}}}
&lt;!--| Азербайджан-НКР|НКР-Азербайджан =--&gt;
| Афганистан             = [[Административное деление Афганистана|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Багамы | Багамские Острова = [[Административное деление Багамских Островов|{{#if:{{{2|}}}|Районы|Район}}]]
| Барбадос               = [[Административное деление Барбадоса|{{#if:{{{2|}}}|Приходы|Приход}}]]
| Белиз                  = [[Административное деление Белиза|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Белоруссия | Беларусь  = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Белоруссии|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
 |Минск = {{comment|Город|город республиканского подчинения|Города Белоруссии}}}}
| Болгария               = [[Административное деление Болгарии|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Боливия                = [[Административное деление Боливии|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Бразилия               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Бразилии|{{#if:{{{2|}}}|Штаты|Штат}}]]
 |Федеральный округ (Бразилия) = [[Административное деление Бразилии|Округ]]}}
| Венгрия                = [[Регионы Венгрии|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Венесуэла              = [[Штаты Венесуэлы|{{#if:{{{2|}}}|Штаты|Штат}}]]
| Гаити                  = [[Департаменты Гаити|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Гайана                 = [[Административное деление Гайаны|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Гана                   = [[Административное деление Ганы|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Гватемала              = [[Административное деление Гватемалы|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Германия               = [[Земли Германии|{{#if:{{{2|}}}|Земли|Земля}}]]
| Гондурас               = [[Административное деление Гондураса|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Гренада                = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Гренады|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
 |Карриаку и Малый Мартиник|Карриаку|Малый Мартиник = [[Административное деление Гренады|Зависимая территория]]}}
| Греция                 = [[Периферии Греции|{{#if:{{{2|}}}|Периферии|Периферия}}]]
| Дания                  = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Дании|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
 |Гренландия|Гренландия (административная единица)|Фарерские острова|Фареры= [[Административное деление Дании|Автономия]]}}
| Доминика | Содружество Доминики = [[Административное деление Доминики|{{#if:{{{2|}}}|Приходы|Приход}}]]
| Доминиканская Республика = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Доминиканской Республики|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Национальный округ (Доминиканская Республика) = [[Административное деление Доминиканской Республики|Округ]]}}
| Египет                 = [[Административное деление Египта|{{#if:{{{2|}}}|Мухафазы|Мухафаза}}]]
| Замбия                 = [[Административное деление Замбии|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Израиль                = [[Округа Израиля|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Индонезия              = [[Административное деление Индонезии#Провинциялар Индонезии|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Иран                   = [[Административное деление Ирана#Останы Ирана|{{#if:{{{2|}}}|Останы|Остан}}]]
| Ирландия               = [[Графства Ирландии|{{#if:{{{2|}}}|Графства|Графство}}]]
| Италия                 = [[Административное деление Италии|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Казахстан              = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Казахстана#Первый уровень|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
 |Астана|Алматы|Алма-Ата = {{comment|Город|город республиканского значения|Города Казахстана}}}}
| Камбоджа               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Камбоджи|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Пномпень = {{comment|Город|город центрального подчинения (кронг)|Города Камбоджи}}}}
| Канада                 = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Провинциялар и Территориялар Канады|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Юкон (территория)|Территория Юкон|Нунавут|Северо-Западные Территориялар = [[Канада территориялары һәм провинциялары|{{#if:{{{2|}}}|Территориялар|Территория}}]]}}
| Кения                  = [[Административное деление Кении|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Киргизия | Кыргызстан  = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административно-территориальное деление Киргизии#Административно-территориальные единицы первого уровня|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
 |Бишкек|Ош (Киргизия)|Ош (город, Киргизия) = {{comment|Город|город республиканского значения|Города Киргизии}}}}
| Китай                  = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[{{#if:{{{2|}}}|Административное деление Китайской Народной Республики|Провинция (КНР)}}|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Провинция}}]]
 |Гуанси-Чжуанский автономный район|Внутренняя Монголия|Нинся-Хуэйский автономный район|Синьцзян-Уйгурский автономный район|Синьцзян|Тибетский автономный район = [[Автономный район (КНР)|Автономный район]]
 |Гонконг|Макао = [[Специальные административные районы (КНР)| Спец. адм. район]]
 |Пекин|Шанхай|Чунцин|Тяньцзинь=[[Город центрального подчинения (КНР)|Город центрального подчинения]]}}
| Колумбия               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Департаменты Колумбии|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
 |Богота = [[Столичный округ]]}}
| Демократическая Республика Конго|ДР Конго = [[Административное деление Демократической Республики Конго|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Республика Конго       = [[Административное деление Республики Конго|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| КНДР|Северная Корея = [[Административное деление КНДР|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Коста-Рика             = [[Провинциялар Коста-Рики|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Куба                   = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Кубы|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Хувентуд|Исла-де-ла-Хувентуд = {{comment|Муниципия|специальная муниципия центрального подчинения|Административное деление Кубы}}}}
| Латвия                 = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Латвии|{{#if:{{{2|}}}|Края|Край}}]]
 |Валмиера|Вентспилс|Даугавпилс|Екабпилс|Елгава|Лиепая|Резекне|Рига|Юрмала = {{comment|Город|город республиканского подчинения|Города Латвии}}
 |Видземе|Земгале|Земгалия|Курземе|Курляндия|Латгалия|Латгале|Селия|Аугшземе = {{comment|Область|историко-культурная область Латвии|Историко-культурные области Латвии}}}}
| Либерия                = [[Административное деление Либерии|{{#if:{{{2|}}}|Графства|Графство}}]]
| Литва                  = [[Уезды Литвы|{{#if:{{{2|}}}|Уезды|Уезд}}]]
| Лихтенштейн            = [[Административное деление Лихтенштейна|{{#if:{{{2|}}}|Общины|Община}}]]
| Мали                   = [[Административное деление Мали|{{#if:{{{2|}}}|Области|{{#switch:{{{3|}}}|#default=Область|Бамако=Округ}}}}]]
| Мексика                = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Штаты Мексики|{{#if:{{{2|}}}|Штаты|Штат}}]]
 |Мехико|Федеральный округ (Мексика)|Федеральный столичный округ = {{comment|Федеральное образование|федеральный округ|Административное деление Мексики}}}}
| Монголия               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Монголии|{{#if:{{{2|}}}|Аймаки|Аймак}}]]
 |Улан-Батор = {{comment|Столица|официальное название административной единицы — «Столица государства»|Улан-Батор#Административное деление}}}}
| Нидерланды|Голландия   = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Нидерландов|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Бонэйр|Бонайре|Синт-Эстатиус|Саба (остров) = [[Список общин Нидерландов|Особая община]]
 |Бонэйр, Синт-Эстатиус и Саба|Карибские Нидерланды = [[Список общин Нидерландов|Особые общины]]}}
| Королевство Нидерландов = {{comment|Государственное образование|самоуправляемое государственное образование со значительной автономией|Королевство Нидерландов}}
| Никарагуа              = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Никарагуа|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
 |Атлантико-Норте|Атлантический Северный (регион)|Атлантико-Сур|Атлантический Южный (регион) = [[Административное деление Никарагуа|Автономный регион]]}}
| Норвегия               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Норвегии#Фюльке|{{#if:{{{2|}}}|Фюльке|Фюльке}}]]
 |Остров Буве|Шпицберген|Ян-Майен = {{comment|Территория|зависимая или интегрированная заморская территория|Заморские Территориялар Норвегии}}
 |Остров Петра I|Земля Королевы Мод = {{comment|Территория|зависимая или интегрированная заморская территория Норвегии|Территориальные претензии в Антарктике}}}}
| Острова Кука           = [[Острова Кука#Политическое устройство|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Пакистан               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Пакистана|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Территория}}]]
 |Белуджистан (Пакистан)|Хайбер-Пахтунхва|Сархад|Северо-западная пограничная провинция|Пенджаб (Пакистан)|Синд|Синдх = [[Административное деление Пакистана|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Провинция}}]]}}
| Палау                  = [[Административное деление Палау|{{#if:{{{2|}}}|Штаты|Штат}}]]
| Панама                 = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Панамы|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
 |Куна-Яла|Гуна-Яла|Нгобе-Бугле|Нгебе-Бугле|Эмбера-Вунаан|Эмбера-Воунаан = [[Административное деление Панамы|Комарка]]}}
| Парагвай               = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Парагвая|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
 |Асунсьон = [[Столичный округ]]}}
| Перу                   = [[Административное деление Перу|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]
| Польша                 = [[Воеводства Польши|{{#if:{{{2|}}}|Воеводства|Воеводство}}]]
| Россия-Курильские острова
| Россия                 = [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|{{#if:{{{2|}}}|РФ субъекттары|РФ субъекты}}]]
| Россия-Япония          = {{#ifeq:{{PAGENAME}}|Курильские острова|[[Субъекты Российской Федерации|{{#if:{{{2|}}}|Субъекты РФ|Субъект РФ}}]]|[[Административное деление {{страна в родительном падеже|{{{1|}}}{{{2|}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]}}
| Россия-Украина|Украина-Россия = {{#if:{{{2|}}}|[[Административное деление|Регионы]]|[[Проблема принадлежности Крыма|Регион]]}}
| Рәсәй-Курильские острова
| Рәсәй                 = [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|{{#if:{{{2|}}}|РФ субъекттары|РФ субъекты}}]]
| Рәсәй-Япония          = {{#ifeq:{{PAGENAME}}|Курильские острова|[[Субъекты Российской Федерации|{{#if:{{{2|}}}|Субъекты РФ|Субъект РФ}}]]|[[Административное деление {{страна в родительном падеже|{{{1|}}}{{{2|}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Регион}}]]}}
| Рәсәй-Украина|Украина-Рәсәй = {{#if:{{{2|}}}|[[Административное деление|Регионы]]|[[Проблема принадлежности Крыма|Регион]]}}

| Румыния                = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Жудецы Румынии|{{#if:{{{2|}}}|Жудецы|Жудец}}]]
 |Бухарест = [[Муниципии Румынии|Муниципий]]}}
| Сальвадор              = [[Административное деление Сальвадора|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Самоа                  = [[Округа Самоа|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Северная Македония     = [[Общины Северной Македонии|{{#if:{{{2|}}}|Общины|Община}}]]
| Сент-Винсент и Гренадины = [[Административное деление Сент-Винсента и Гренадин|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Сент-Китс и Невис      = [[Административное деление Сент-Китса и Невиса|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Сент-Люсия             = [[Административное деление Сент-Люсии|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| Словакия               = [[Края Словакии|{{#if:{{{2|}}}|Края|Край}}]]
| Словения               = [[Административное деление Словении|{{#if:{{{2|}}}|Регии|Регия}}]]
| Суринам                = [[Административное деление Суринама|{{#if:{{{2|}}}|Округа|Округ}}]]
| АҠШ | Америка Ҡушма Штаттары = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[АҠШ штаты|{{#if:{{{2|}}}|Штаты|Штат}}]]
 |Вашингтон = [[Баш ҡала территорияһы|Федераль округ]]}}
| Тринидад и Тобаго      = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Тринидада и Тобаго|{{#if:{{{2|}}}|Регионы|Графство}}]]
 |Порт-оф-Спейн|Арима (Тринидад и Тобаго)|Пойнт-Фортин|Сан-Фернандо (Тринидад и Тобаго)|Чагуанас= [[Административное деление Тринидада и Тобаго|Муниципалитет]]
 |Тобаго|Тобаго (самоуправляемая территория) = [[Административное деление Тринидада и Тобаго|Самоуправляемая территория]]}}
| Тунис                  = [[Административное деление Туниса|{{#if:{{{2|}}}|Вилайеты|Вилайет}}]]
| Туркмения|Туркменистан = [[Административное деление Туркмении#Структура|{{#if:{{{2|}}}|Велаяты|Велаят}}]]
| Турция                 = [[Административное деление Турции#Илы|{{#if:{{{2|}}}|Илы|Иль}}]]
| Узбекистан             = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Узбекистана#Административно-территориальные единицы первого порядка|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
 |Каракалпакстан|Республика Каракалпакстан|Каракалпакия = [[Административно-территориальное деление Узбекистана|Автономная республика]]
 |Ташкент = {{comment|Город|город центрального подчинения|Города Узбекистана}}}}
| Украина                = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Украины#Административно-территориальные единицы первого уровня|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
 |Киев = {{comment|Город|Город со специальным статусом|Город со специальным статусом}}}}
| Уругвай                = [[Административное деление Уругвая|{{#if:{{{2|}}}|Департаменты|Департамент}}]]
| Финляндия              = [[Области Финляндии|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Хорватия               = [[Жупания|{{#if:{{{2|}}}|Жупании|Жупания}}]]
| Чехия                  = {{#switch:{{{3|}}}
 |#default = [[Административное деление Чехии|{{#if:{{{2|}}}|Края|Край}}]]
 |Прага = {{comment|Город|Столица|Города Чехии}}}}
| Черногория             = [[Общины Черногории|{{#if:{{{2|}}}|Общины|Община}}]]
| Чили                   = [[Административное деление Чили|{{#if:{{{2|}}}|Области|Область}}]]
| Швейцария              = [[Административное деление Швейцарии|{{#if:{{{2|}}}|Кантоны|Кантон}}]]
| Швеция                 = [[Лены Швеции|{{#if:{{{2|}}}|Лены|Лен}}]]
| Эквадор                = [[Административное деление Эквадора|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Эстония                = [[Эстонияның административ бүленеше|{{#if:{{{2|}}}|Уезды|Уезд}}]]
| Южная Корея|Республика Корея = [[Административное деление Республики Корея#Уровень провинций|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| ЮАР|Южно-Африканская Республика = [[Провинциялар ЮАР|{{#if:{{{2|}}}|Провинциялар|Провинция}}]]
| Ямайка                 = [[Административное деление Ямайки|{{#if:{{{2|}}}|Приходы|Приход}}]]
| Япония                 = [[Префектуры Японии|{{#if:{{{2|}}}|Префектуры|Префектура}}]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lf3t1dlol3ty1hhp5aoku1jx5d8ssy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Асылыкүл» тәбиғәт паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187907</id>
    <redirect title="Асылыкүл тәбиғи паркы" />
    <revision>
      <id>1297749</id>
      <parentid>1207274</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T00:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Асылыкүл тәбиғи паркы]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1297749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="g5y9gd3w1rcifqz25rfil90vzzp8wcg" xml:space="preserve">#перенаправление [[Асылыкүл тәбиғи паркы]]</text>
      <sha1>g5y9gd3w1rcifqz25rfil90vzzp8wcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188257</id>
    <revision>
      <id>1297710</id>
      <parentid>1284127</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1297710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8007" sha1="lnv0373tiknnfr04umlniu8ymdy9oxk" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                  = Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы
|Национальное название     =  ru/:Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур
 |Категория МСОП            = 
 |Изображение               = Пион на горе ДУР-ДУР.jpg
 |Подпись                   = 
 |Расположение              = [[Башҡортостан]]
 |Страна                    = Рәсәй
 |Ближайший город           = 
 |Координаты              = 
 |CoordScale                = 
 |nocat                     = 
 |Площадь                   = 41,9 гектар
 |Средняя высота            =   
 |Дата основания            =   19.06.2003 
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   = Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы
 |Всемирное наследие        =  
 |Сайт                      = 
 |Позиционная карта       = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = Россия Башкортостан
}}
'''Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым (дөрдөр) ҡыуаҡлығы''' ({{lang-ru|Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур}}) — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Пион_на_горе_ДУР-ДУР.jpg| слева|мини| Дөрдөр тауында шыҡтым (дөрдөр) ҡыуағы]]
Янтайыусан шыҡтымдың&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95885/ Башҡорт энциклопедияһы /Шыҡтым]&lt;/ref&gt; аҙ ғына популяцияһы  Ейәнсура районы [[Мәзит]] ауылынан  төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Уҫаҡлыҡ һәм  Сараҡатҡан йылғалары араһында,  Дөрдөр төбәгендә һаҡланған. Бер нисә ҡыуаҡлыҡ тау башындағы урманда үҫә. Урындағы халыҡ уны кәртәләп алған.
Урман-дала шарттарында бореаль&lt;ref&gt;Төньяҡ ярымшарҙың тәбиғи шарттарына ҡағылышлы 40- 60° N  ҡыҫҡа эҫе йәй һәм оҙайлы һалҡын ҡыш менән &lt;/ref&gt; төрҙөң үҫеүе ҙур ғилми ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, был үҫемлектәрҙең голоценда&lt;ref&gt;плейстоценды алмаштырған дүртенсел осорҙоң хәҙерге геологик дәүере&lt;/ref&gt; формалашыуының ҡатмарлы тарихы тураһында һөйләй. Башҡа үҫемлектәр йәшәү төрөнә хас булмаған урындарҙа — дөрдөр ҡыуаҡтары көньяҡ битләүе буйлап ҡоро урман ситтәрендә осрай.  Янтайыусан шыҡтым — [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән төр.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте  һаҡлау әһәмиәтенә эйә. Дөйөм майҙаны — 41,9 га. Төп һаҡлау объекттары исемлегенә: шыҡтым (пион) янтайыусан, Литвинов чины, Карелин астрагалы инә&lt;ref&gt;{{ООПТ|Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0}}&lt;/ref&gt;.

== Риүәйәттәр ==
[[Тянь-Шань]] тауҙарында ғына осрай торған күп йыллыҡ сәскә Башҡортостанға  нисек килеп сыҡҡаны менән бәйле бер нисә легенда бар. 

Ҡаҙаҡ ҡыҙы яҙмышына бәйле легенда:

&lt;blockquote&gt;
Борон бер ҡаҙаҡ байының бик һылыу ҡыҙы булған. Үҫеп еткәс, нилектәндер ҡаты ауырып киткән. Төрлөсә дауалап, төрлө ергә йөрөтөп ҡарағандар. Ул ҡыҙға башҡорт еренең генә һауаһы килешкән. Атаһы шуның өсөн йәй һайын ҡыҙын беҙҙең яҡтарға алып килгән. Бында ул шәбәйеп китер булған. Ә атаһы менән алып килеп ултыртҡан сәскә беҙгә иҫтәлеккә тороп ҡалған, имеш&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot;&gt;[https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-06-04/d-r-d-r-s-sk-e-356091/ Ейәнсура таңдары «Дөрдөр сәскәһе» Фәдис Хәмиҙҙуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126072450/https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-06-04/d-r-d-r-s-sk-e-356091 |date=2023-01-26 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Икенсеһе Бөйөк Ебәк сауҙа юлы менән бәйле:
&lt;blockquote&gt;
Элек Бөйөк Ебәк сауҙа юлы булған. Ҡытайҙан көнбайышҡа табан унар мең саҡрым юл үтеп, сауҙа итер өсөн каруандар менән сауҙагәрҙәр йөрөгән. Был юл беҙҙең яҡтарҙан да үткән. Ошо сауҙагәрҙәр туҡтап ял итеп, йоҡлап китер өсөн хәҙерге дөрдөр сәскәһе үҫкән ерҙә Аҡ мәсет төҙөгәндәр. Ылауҙарға тейәп, каруандар менән Төркиәнән аҡ кирбес килтергәндәр. Муллаһы ла төрөк кешеһе булған. Хужалыҡтары ҙур, тирмәндәре лә эшләп торған. Сәскәләрҙе лә шулар килтереп ултыртҡан, улар мәсет баҡсаһында үҫкән. Шул ерҙән Мәзит ауылынан Марат Юланов исемле олатай тирмән ташы табып алып ҡайтҡан. Унда әүлиәләр ҡәбере булған. Хәҙер был ерҙәр кәртәләп алынған&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot; /&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Төрөк телендә «дөр», дор — тор, туҡта, тигәнде аңлата икән. Дор- дор, туҡта-туҡта, йәки туҡталҡа мәғәнәһендәлер. Һәм был икенсе легенданың ысынбарлыҡҡа яҡын икәнен дәлилләй&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oopt.aari.ru/oopt/Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0/ ООПТ Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126062652/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D0%94%D1%83%D1%80-%D0%94%D1%83%D1%80-0 |date=2023-01-26 }}
* {{ООПТ|Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0}}
* {{БЭ2013|95885|Шыҡтым}}{{V|26|01|2022}}
{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Ейәнсура районы географияһы]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:2003 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>lnv0373tiknnfr04umlniu8ymdy9oxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297711</id>
      <parentid>1297710</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Риүәйәттәр */</comment>
      <origin>1297711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8039" sha1="bz9ldur2a5ul8g78a2nbodhfxgu69ed" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                  = Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы
|Национальное название     =  ru/:Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур
 |Категория МСОП            = 
 |Изображение               = Пион на горе ДУР-ДУР.jpg
 |Подпись                   = 
 |Расположение              = [[Башҡортостан]]
 |Страна                    = Рәсәй
 |Ближайший город           = 
 |Координаты              = 
 |CoordScale                = 
 |nocat                     = 
 |Площадь                   = 41,9 гектар
 |Средняя высота            =   
 |Дата основания            =   19.06.2003 
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   = Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы
 |Всемирное наследие        =  
 |Сайт                      = 
 |Позиционная карта       = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = Россия Башкортостан
}}
'''Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым (дөрдөр) ҡыуаҡлығы''' ({{lang-ru|Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур}}) — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Пион_на_горе_ДУР-ДУР.jpg| слева|мини| Дөрдөр тауында шыҡтым (дөрдөр) ҡыуағы]]
Янтайыусан шыҡтымдың&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95885/ Башҡорт энциклопедияһы /Шыҡтым]&lt;/ref&gt; аҙ ғына популяцияһы  Ейәнсура районы [[Мәзит]] ауылынан  төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Уҫаҡлыҡ һәм  Сараҡатҡан йылғалары араһында,  Дөрдөр төбәгендә һаҡланған. Бер нисә ҡыуаҡлыҡ тау башындағы урманда үҫә. Урындағы халыҡ уны кәртәләп алған.
Урман-дала шарттарында бореаль&lt;ref&gt;Төньяҡ ярымшарҙың тәбиғи шарттарына ҡағылышлы 40- 60° N  ҡыҫҡа эҫе йәй һәм оҙайлы һалҡын ҡыш менән &lt;/ref&gt; төрҙөң үҫеүе ҙур ғилми ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, был үҫемлектәрҙең голоценда&lt;ref&gt;плейстоценды алмаштырған дүртенсел осорҙоң хәҙерге геологик дәүере&lt;/ref&gt; формалашыуының ҡатмарлы тарихы тураһында һөйләй. Башҡа үҫемлектәр йәшәү төрөнә хас булмаған урындарҙа — дөрдөр ҡыуаҡтары көньяҡ битләүе буйлап ҡоро урман ситтәрендә осрай.  Янтайыусан шыҡтым — [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән төр.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте  һаҡлау әһәмиәтенә эйә. Дөйөм майҙаны — 41,9 га. Төп һаҡлау объекттары исемлегенә: шыҡтым (пион) янтайыусан, Литвинов чины, Карелин астрагалы инә&lt;ref&gt;{{ООПТ|Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0}}&lt;/ref&gt;.

== Риүәйәттәр ==
[[Тянь-Шань]] тауҙарында ғына осрай торған күп йыллыҡ сәскә Башҡортостанға  нисек килеп сыҡҡаны менән бәйле бер нисә легенда бар. 

Ҡаҙаҡ ҡыҙы яҙмышына бәйле легенда:

&lt;blockquote&gt;
Борон бер ҡаҙаҡ байының бик һылыу ҡыҙы булған. Үҫеп еткәс, нилектәндер ҡаты ауырып киткән. Төрлөсә дауалап, төрлө ергә йөрөтөп ҡарағандар. Ул ҡыҙға башҡорт еренең генә һауаһы килешкән. Атаһы шуның өсөн йәй һайын ҡыҙын беҙҙең яҡтарға алып килгән. Бында ул шәбәйеп китер булған. Ә атаһы менән алып килеп ултыртҡан сәскә беҙгә иҫтәлеккә тороп ҡалған, имеш&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot;&gt;[https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-06-04/d-r-d-r-s-sk-e-356091/ Ейәнсура таңдары «Дөрдөр сәскәһе» Фәдис Хәмиҙҙуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126072450/https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-06-04/d-r-d-r-s-sk-e-356091 |date=2023-01-26 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Икенсеһе Бөйөк Ебәк сауҙа юлы менән бәйле:
&lt;blockquote&gt;
Элек [[Бөйөк Ебәк  юлы|Бөйөк Ебәк сауҙа юлы]] булған. Ҡытайҙан көнбайышҡа табан унар мең саҡрым юл үтеп, сауҙа итер өсөн каруандар менән сауҙагәрҙәр йөрөгән. Был юл беҙҙең яҡтарҙан да үткән. Ошо сауҙагәрҙәр туҡтап ял итеп, йоҡлап китер өсөн хәҙерге дөрдөр сәскәһе үҫкән ерҙә Аҡ мәсет төҙөгәндәр. Ылауҙарға тейәп, каруандар менән Төркиәнән аҡ кирбес килтергәндәр. Муллаһы ла төрөк кешеһе булған. Хужалыҡтары ҙур, тирмәндәре лә эшләп торған. Сәскәләрҙе лә шулар килтереп ултыртҡан, улар мәсет баҡсаһында үҫкән. Шул ерҙән Мәзит ауылынан Марат Юланов исемле олатай тирмән ташы табып алып ҡайтҡан. Унда әүлиәләр ҡәбере булған. Хәҙер был ерҙәр кәртәләп алынған&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot; /&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Төрөк телендә «дөр», дор — тор, туҡта, тигәнде аңлата икән. Дор- дор, туҡта-туҡта, йәки туҡталҡа мәғәнәһендәлер. Һәм был икенсе легенданың ысынбарлыҡҡа яҡын икәнен дәлилләй&lt;ref name=&quot;Е.т.&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oopt.aari.ru/oopt/Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0/ ООПТ Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126062652/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D0%94%D1%83%D1%80-%D0%94%D1%83%D1%80-0 |date=2023-01-26 }}
* {{ООПТ|Заросли-пиона-уклоняющегося-на-горе-Дур-Дур-0}}
* {{БЭ2013|95885|Шыҡтым}}{{V|26|01|2022}}
{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Ейәнсура районы географияһы]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:2003 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>bz9ldur2a5ul8g78a2nbodhfxgu69ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:PK2</title>
    <ns>2</ns>
    <id>199873</id>
    <revision>
      <id>1297750</id>
      <parentid>1287989</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T00:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>13442</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>add user pages for new Wikipedia editions</comment>
      <origin>1297750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35942" sha1="dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
| [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are
|}

;&lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%&quot;&gt;My user pages in different languages by language code&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ A
|-
| [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ab&lt;/code&gt;)
| [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ace&lt;/code&gt;)
| [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ady&lt;/code&gt;)
| [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;af&lt;/code&gt;)
| [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;als&lt;/code&gt;)
| [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;alt&lt;/code&gt;)
| [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;am&lt;/code&gt;)
| [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ami&lt;/code&gt;)
| [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;an&lt;/code&gt;)
| [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ang&lt;/code&gt;)
|-
| [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ann&lt;/code&gt;)
| [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;anp&lt;/code&gt;)
| [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ar&lt;/code&gt;)
| [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;arc&lt;/code&gt;)
| [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ary&lt;/code&gt;)
| [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;arz&lt;/code&gt;)
| [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;as&lt;/code&gt;)
| [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ast&lt;/code&gt;)
| [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;atj&lt;/code&gt;)
| [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;av&lt;/code&gt;)
|-
| [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;avk&lt;/code&gt;)
| [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;awa&lt;/code&gt;)
| [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ay&lt;/code&gt;)
| [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;az&lt;/code&gt;)
| [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;azb&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ B
|-
| [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ba&lt;/code&gt;)
| [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ban&lt;/code&gt;)
| [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bar&lt;/code&gt;)
| [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bat-smg&lt;/code&gt;)
| [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bbc&lt;/code&gt;)
| [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bcl&lt;/code&gt;)
| [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bdr&lt;/code&gt;)
| [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;be&lt;/code&gt;)
| [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;be-tarask&lt;/code&gt;)
| [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bew&lt;/code&gt;)
|-
| [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bg&lt;/code&gt;)
| [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bh&lt;/code&gt;)
| [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bi&lt;/code&gt;)
| [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bjn&lt;/code&gt;)
| [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;blk&lt;/code&gt;)
| [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bm&lt;/code&gt;)
| [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bn&lt;/code&gt;)
| [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bo&lt;/code&gt;)
| [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bpy&lt;/code&gt;)
| [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;br&lt;/code&gt;)
|-
| [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bs&lt;/code&gt;)
| [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;btm&lt;/code&gt;)
| [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bug&lt;/code&gt;)
| [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bxr&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ C
|-
| [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ca&lt;/code&gt;)
| [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cbk-zam&lt;/code&gt;)
| [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cdo&lt;/code&gt;)
| [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ce&lt;/code&gt;)
| [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ceb&lt;/code&gt;)
| [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ch&lt;/code&gt;)
| [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;chr&lt;/code&gt;)
| [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;chy&lt;/code&gt;)
|-
| [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ckb&lt;/code&gt;)
| [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;co&lt;/code&gt;)
| [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;crh&lt;/code&gt;)
| [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cs&lt;/code&gt;)
| [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;csb&lt;/code&gt;)
| [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cu&lt;/code&gt;)
| [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cv&lt;/code&gt;)
| [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ D
|-
| [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;da&lt;/code&gt;)
| [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dag&lt;/code&gt;)
| [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;de&lt;/code&gt;)
| [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dga&lt;/code&gt;)
| [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;din&lt;/code&gt;)
| [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;diq&lt;/code&gt;)
| [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dsb&lt;/code&gt;)
| [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dtp&lt;/code&gt;)
| [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dty&lt;/code&gt;)
| [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dv&lt;/code&gt;)
| [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dz&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ E
|-
| [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ee&lt;/code&gt;)
| [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;el&lt;/code&gt;)
| [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eml&lt;/code&gt;)
| [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;en&lt;/code&gt;)
| [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eo&lt;/code&gt;)
| [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;es&lt;/code&gt;)
| [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;et&lt;/code&gt;)
| [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eu&lt;/code&gt;)
| [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ext&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ F
|-
| [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fa&lt;/code&gt;)
| [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fat&lt;/code&gt;)
| [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ff&lt;/code&gt;)
| [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fi&lt;/code&gt;)
| [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fiu-vro&lt;/code&gt;)
| [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fj&lt;/code&gt;)
| [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fo&lt;/code&gt;)
| [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fon&lt;/code&gt;)
| [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fr&lt;/code&gt;)
| [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;frp&lt;/code&gt;)
| [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;frr&lt;/code&gt;)
| [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fur&lt;/code&gt;)
| [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ G
|-
| [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ga&lt;/code&gt;)
| [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gag&lt;/code&gt;)
| [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gan&lt;/code&gt;)
| [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gcr&lt;/code&gt;)
| [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gd&lt;/code&gt;)
| [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gl&lt;/code&gt;)
| [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;glk&lt;/code&gt;)
| [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gn&lt;/code&gt;)
| [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gom&lt;/code&gt;)
|-
| [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gor&lt;/code&gt;)
| [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;got&lt;/code&gt;)
| [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gpe&lt;/code&gt;)
| [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gu&lt;/code&gt;)
| [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;guc&lt;/code&gt;)
| [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gur&lt;/code&gt;)
| [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;guw&lt;/code&gt;)
| [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ H
|-
| [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ha&lt;/code&gt;)
| [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hak&lt;/code&gt;)
| [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;haw&lt;/code&gt;)
| [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;he&lt;/code&gt;)
| [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hi&lt;/code&gt;)
| [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hif&lt;/code&gt;)
| [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hr&lt;/code&gt;)
| [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hsb&lt;/code&gt;)
| [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ht&lt;/code&gt;)
| [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hu&lt;/code&gt;)
| [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hy&lt;/code&gt;)
| [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hyw&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ I
|-
| [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ia&lt;/code&gt;)
| [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;iba&lt;/code&gt;)
| [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;id&lt;/code&gt;)
| [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ie&lt;/code&gt;)
| [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ig&lt;/code&gt;)
| [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;igl&lt;/code&gt;)
| [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ik&lt;/code&gt;)
| [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ilo&lt;/code&gt;)
| [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;inh&lt;/code&gt;)
| [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;io&lt;/code&gt;)
| [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;is&lt;/code&gt;)
| [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;it&lt;/code&gt;)
| [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;iu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ J
|-
| [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ja&lt;/code&gt;)
| [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jam&lt;/code&gt;)
| [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jbo&lt;/code&gt;)
| [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ K
|-
| [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ka&lt;/code&gt;)
| [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kaa&lt;/code&gt;)
| [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kab&lt;/code&gt;)
| [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kai&lt;/code&gt;)
| [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kaj&lt;/code&gt;)
| [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kbd&lt;/code&gt;)
| [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kbp&lt;/code&gt;)
| [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kcg&lt;/code&gt;)
| [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kg&lt;/code&gt;)
| [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kge&lt;/code&gt;)
| [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ki&lt;/code&gt;)
| [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kk&lt;/code&gt;)
| [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;km&lt;/code&gt;)
|-
| [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kn&lt;/code&gt;)
| [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;knc&lt;/code&gt;)
| [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ko&lt;/code&gt;)
| [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;koi&lt;/code&gt;)
| [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;krc&lt;/code&gt;)
| [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ks&lt;/code&gt;)
| [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ksh&lt;/code&gt;)
| [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ku&lt;/code&gt;)
| [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kus&lt;/code&gt;)
| [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kv&lt;/code&gt;)
| [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kw&lt;/code&gt;)
| [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ky&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ L
|-
| [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;la&lt;/code&gt;)
| [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lad&lt;/code&gt;)
| [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lb&lt;/code&gt;)
| [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lbe&lt;/code&gt;)
| [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lez&lt;/code&gt;)
| [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lfn&lt;/code&gt;)
| [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lg&lt;/code&gt;)
| [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;li&lt;/code&gt;)
|-
| [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lij&lt;/code&gt;)
| [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lld&lt;/code&gt;)
| [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lmo&lt;/code&gt;)
| [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ln&lt;/code&gt;)
| [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lo&lt;/code&gt;)
| [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lt&lt;/code&gt;)
| [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ltg&lt;/code&gt;)
| [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ M
|-
| [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mad&lt;/code&gt;)
| [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mai&lt;/code&gt;)
| [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;map-bms&lt;/code&gt;)
| [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mdf&lt;/code&gt;)
| [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mg&lt;/code&gt;)
| [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mhr&lt;/code&gt;)
| [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mi&lt;/code&gt;)
| [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;min&lt;/code&gt;)
| [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mk&lt;/code&gt;)
| [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ml&lt;/code&gt;)
| [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mn&lt;/code&gt;)
|-
| [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mni&lt;/code&gt;)
| [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mnw&lt;/code&gt;)
| [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mos&lt;/code&gt;)
| [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mr&lt;/code&gt;)
| [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mrj&lt;/code&gt;)
| [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ms&lt;/code&gt;)
| [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mt&lt;/code&gt;)
| [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mwl&lt;/code&gt;)
| [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;my&lt;/code&gt;)
| [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;myv&lt;/code&gt;)
| [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mzn&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ N
|-
| [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nah&lt;/code&gt;)
| [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nap&lt;/code&gt;)
| [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nds&lt;/code&gt;)
| [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nds-nl&lt;/code&gt;)
| [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ne&lt;/code&gt;)
| [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;new&lt;/code&gt;)
| [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nia&lt;/code&gt;)
| [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nl&lt;/code&gt;)
| [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nn&lt;/code&gt;)
|-
| [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;no&lt;/code&gt;)
| [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nov&lt;/code&gt;)
| [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nqo&lt;/code&gt;)
| [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nr&lt;/code&gt;)
| [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nrm&lt;/code&gt;)
| [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nso&lt;/code&gt;)
| [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nup&lt;/code&gt;)
| [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nv&lt;/code&gt;)
| [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ny&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ O
|-
| [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;oc&lt;/code&gt;)
| [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;olo&lt;/code&gt;)
| [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;om&lt;/code&gt;)
| [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;or&lt;/code&gt;)
| [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;os&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ P
|-
| [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pa&lt;/code&gt;)
| [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pag&lt;/code&gt;)
| [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pam&lt;/code&gt;)
| [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pap&lt;/code&gt;)
| [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pcd&lt;/code&gt;)
| [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pcm&lt;/code&gt;)
| [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pdc&lt;/code&gt;)
| [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pfl&lt;/code&gt;)
| [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pi&lt;/code&gt;)
|-
| [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pl&lt;/code&gt;)
| [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pms&lt;/code&gt;)
| [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pnb&lt;/code&gt;)
| [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pnt&lt;/code&gt;)
| [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ppl&lt;/code&gt;)
| [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ps&lt;/code&gt;)
| [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pt&lt;/code&gt;)
| [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pwn&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Q
|-
| [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;qu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ R
|-
| [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rki&lt;/code&gt;)
| [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rm&lt;/code&gt;)
| [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rmy&lt;/code&gt;)
| [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rn&lt;/code&gt;)
| [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ro&lt;/code&gt;)
| [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;roa-rup&lt;/code&gt;)
| [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;roa-tara&lt;/code&gt;)
| [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rsk&lt;/code&gt;)
| [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ru&lt;/code&gt;)
| [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rue&lt;/code&gt;)
| [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rw&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ S
|-
| [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sa&lt;/code&gt;)
| [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sah&lt;/code&gt;)
| [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sat&lt;/code&gt;)
| [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sc&lt;/code&gt;)
| [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;scn&lt;/code&gt;)
| [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sco&lt;/code&gt;)
| [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sd&lt;/code&gt;)
| [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;se&lt;/code&gt;)
| [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sg&lt;/code&gt;)
| [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sh&lt;/code&gt;)
| [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;shi&lt;/code&gt;)
|-
| [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;shn&lt;/code&gt;)
| [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;si&lt;/code&gt;)
| [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;simple&lt;/code&gt;)
| [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sk&lt;/code&gt;)
| [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;skr&lt;/code&gt;)
| [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sl&lt;/code&gt;)
| [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sm&lt;/code&gt;)
| [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;smn&lt;/code&gt;)
| [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sn&lt;/code&gt;)
| [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;so&lt;/code&gt;)
| [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sq&lt;/code&gt;)
|-
| [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sr&lt;/code&gt;)
| [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;srn&lt;/code&gt;)
| [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ss&lt;/code&gt;)
| [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;st&lt;/code&gt;)
| [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;stq&lt;/code&gt;)
| [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;su&lt;/code&gt;)
| [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sv&lt;/code&gt;)
| [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sw&lt;/code&gt;)
| [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;syl&lt;/code&gt;)
| [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;szl&lt;/code&gt;)
| [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;szy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ T
|-
| [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ta&lt;/code&gt;)
| [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tay&lt;/code&gt;)
| [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tcy&lt;/code&gt;)
| [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tdd&lt;/code&gt;)
| [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;te&lt;/code&gt;)
| [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tet&lt;/code&gt;)
| [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tg&lt;/code&gt;)
| [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;th&lt;/code&gt;)
| [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ti&lt;/code&gt;)
| [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tig&lt;/code&gt;)
| [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tk&lt;/code&gt;)
| [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tl&lt;/code&gt;)
| [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tly&lt;/code&gt;)
|-
| [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tn&lt;/code&gt;)
| [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;to&lt;/code&gt;)
| [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tok&lt;/code&gt;)
| [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tpi&lt;/code&gt;)
| [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tr&lt;/code&gt;)
| [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;trv&lt;/code&gt;)
| [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ts&lt;/code&gt;)
| [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tt&lt;/code&gt;)
| [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tum&lt;/code&gt;)
| [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tw&lt;/code&gt;)
| [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ty&lt;/code&gt;)
| [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tyv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ U
|-
| [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;udm&lt;/code&gt;)
| [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ug&lt;/code&gt;)
| [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;uk&lt;/code&gt;)
| [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ur&lt;/code&gt;)
| [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;uz&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ V
|-
| [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ve&lt;/code&gt;)
| [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vec&lt;/code&gt;)
| [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vep&lt;/code&gt;)
| [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vi&lt;/code&gt;)
| [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vls&lt;/code&gt;)
| [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vo&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ W
|-
| [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wa&lt;/code&gt;)
| [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;war&lt;/code&gt;)
| [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wo&lt;/code&gt;)
| [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wuu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ X
|-
| [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xal&lt;/code&gt;)
| [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xh&lt;/code&gt;)
| [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xmf&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Y
|-
| [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;yi&lt;/code&gt;)
| [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;yo&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Z
|-
| [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;za&lt;/code&gt;)
| [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zea&lt;/code&gt;)
| [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zgh&lt;/code&gt;)
| [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh&lt;/code&gt;)
| [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-classical&lt;/code&gt;)
| [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-min-nan&lt;/code&gt;)
| [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-yue&lt;/code&gt;)
| [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zu&lt;/code&gt;)
|}</text>
      <sha1>dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1297692</id>
      <parentid>1297687</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T12:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23923" sha1="ld6w1jc83rq98nam0ubhfcmy4g02fcz" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|44
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|48
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|74
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|41
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>ld6w1jc83rq98nam0ubhfcmy4g02fcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297705</id>
      <parentid>1297692</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23948" sha1="i4przvxzqagh5lkcc1tr5fup0wkhkgr" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|44
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|74
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|41
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>i4przvxzqagh5lkcc1tr5fup0wkhkgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297706</id>
      <parentid>1297705</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23966" sha1="b5qmuzuye32fqvrmp8j5cjbdlm7egr4" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|44
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|75
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|41
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>b5qmuzuye32fqvrmp8j5cjbdlm7egr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297730</id>
      <parentid>1297706</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23999" sha1="4c5v2ta24p78rhmgtif4xohoikhette" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|75
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|41
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>4c5v2ta24p78rhmgtif4xohoikhette</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297743</id>
      <parentid>1297730</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24024" sha1="six139d7692bgowac996wmctnohlgfj" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|75
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|42
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>six139d7692bgowac996wmctnohlgfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297769</id>
      <parentid>1297743</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24054" sha1="juea5lzch6hr87wtpywoxa19ooz1fec" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|75
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|43
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>juea5lzch6hr87wtpywoxa19ooz1fec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297774</id>
      <parentid>1297769</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24096" sha1="rmnb30fs7zw0bymvgognz12k8cwxwdc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|76
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|43
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>rmnb30fs7zw0bymvgognz12k8cwxwdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297801</id>
      <parentid>1297774</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24125" sha1="4w6p8vnoocceqrlskr00phks6u7qzrs" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|77
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]      
|43
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>4w6p8vnoocceqrlskr00phks6u7qzrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297806</id>
      <parentid>1297801</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24185" sha1="ae526dji4nbwdkavk974ne1x8s4vkkb" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|77
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]        
|44
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>ae526dji4nbwdkavk974ne1x8s4vkkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297837</id>
      <parentid>1297806</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1297837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24199" sha1="mftn5sv8a77a0i36xyugycagk4bqo8i" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|45
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|78
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]        
|44
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>mftn5sv8a77a0i36xyugycagk4bqo8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туран милли паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200835</id>
    <revision>
      <id>1297726</id>
      <parentid>1296772</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8613" sha1="93lhz7d2lw40tjfeootj2cqmecb2d9y" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8 % тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания]]ла урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора&lt;ref&gt;[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220163813/http://alborztour.com/information/289 |date=2016-12-20 }} Проверено 25 апреля 2017&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]]

== Тарихы ==
Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә.

== Географик урыны ==
Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы.

== Фауна ==
Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә.

Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй.

Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923165851/http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm |date=2017-09-23 }} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017&lt;/ref&gt; .

== Флора ==
Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Иран милли парктары]]
[[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]]
[[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]]</text>
      <sha1>93lhz7d2lw40tjfeootj2cqmecb2d9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Лариджани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200837</id>
    <revision>
      <id>1297815</id>
      <parentid>1296632</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бала сағы һәм белеме */</comment>
      <origin>1297815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16407" sha1="clwuko32sw1nusmjtkdr1lrsh2qcdnh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған &quot;Иран Ислам Республикаһы тауышы&quot;н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран подтвердил гибель Лариджани&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>clwuko32sw1nusmjtkdr1lrsh2qcdnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297818</id>
      <parentid>1297815</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәйәси карьераһы */</comment>
      <origin>1297818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16423" sha1="ltlpj04xbzuuvmjr82m3a2yvik4u7bd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы» н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡом ҡалаһынан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран подтвердил гибель Лариджани&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>ltlpj04xbzuuvmjr82m3a2yvik4u7bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297820</id>
      <parentid>1297818</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәйәси карьераһы */</comment>
      <origin>1297820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16423" sha1="fnissm0nroz4tmbivtglylyjhdw0qw8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы» н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡом ҡалаһынан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран подтвердил гибель Лариджани&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>fnissm0nroz4tmbivtglylyjhdw0qw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297822</id>
      <parentid>1297820</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1297822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16427" sha1="bq95ss8tybuvb1wrxg7fnp5qitr23z0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында [[Израиль]] һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы» н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡом ҡалаһынан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран подтвердил гибель Лариджани&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>bq95ss8tybuvb1wrxg7fnp5qitr23z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200840</id>
    <revision>
      <id>1297751</id>
      <parentid>1296738</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T00:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16848" sha1="2zcges76ralhcztf7scyfehz7719ffn" xml:space="preserve">
[[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|&lt;center&gt; Бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу операцияһын башҡарыусы уролог&lt;/center&gt;]]
'''Урология''' (боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — &quot; ''һейҙек'' &quot; + {{Lang-grc|λόγος}} — &quot; ''уҡытыу, фән'' &quot;) — [[Медицина|клиник медицинаның]] бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ}}&lt;/ref&gt;.

Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы. Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә.

== Тарихы ==
Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат — б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығынан]] таштарҙыы аралык юлы мелән алып ташлай белеүсе кешеләр булған. [[Әбүғәлисина]]ның «[[:ru:Канон врачебной науки|Табиблык фәне канонында]]» бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу [[:ru:Хирургическая операция|операцияһы]] техникаһы ентекләп тасуирланған, бәүел ҡыуығын [[:ru:Катетер|катетеризациялау]] техникаһы да уның тарафынан эшләнгән.

Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид]]та баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған&lt;ref&gt;''Emilio Maganto Pavón.''  [http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm Francisco Díaz, padre de la Urología] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611192838/http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm |date=2013-06-11 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу операцияһы эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4 %) [[:ru:Венедиктов, Иван Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш алыу әмәлиәте» оҫтаһы була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала.

1830 йылда [[Париж]]да донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса]]ла беренсе урология бүлеге асыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |title=История развития урологии |access-date=2008-09-20 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923220222/http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И. Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле.
[[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|&lt;center&gt; Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)&lt;/center&gt;]]
1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргесе» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә.

1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лаҡанына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә.

1907 йылда [[Париж]]да Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә.

Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П. Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарында урология кафедралары асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 йылдың ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай.

== Урология бүлектәре ==
Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар.

=== Андрология ===
Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин.

=== Урогинекология ===
Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[:ru:Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы).

=== Балалар урологияһы ===
Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған.

=== Гериатрик урология ===
Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа бәүел-енес проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе), бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал.

Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операция эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора.

=== Фтизиурология ===
Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған.

=== Онкоурология ===
Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә. Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла.

=== Ашығыс урология ===
Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Андрология
* Гинекология
* Нефрология
* Онкология

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}}
* {{книга|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}}
* {{книга|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}}
* {{книга|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}}
* {{книга|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}}
* {{книга|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}}
* {{БСЭ}}

== Һылтанмалар ==
* [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm История развития урологии]
* [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Русскоязычные журналы по нефрологии и урологии]
* [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Журналы по урологии на английском языке – по подписке и в бесплатном доступе]
* [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональная литература].
{{Медицина}}
[[Категория:Хирургия]]</text>
      <sha1>2zcges76ralhcztf7scyfehz7719ffn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200845</id>
    <revision>
      <id>1297747</id>
      <parentid>1296810</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T22:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12819" sha1="eb7zberjs6d922u3ycoai04sctdj6g3" xml:space="preserve">{{Вулкан
|Название                = Узон
|Национальное название   = 
|Изображение             = Uzon_caldera.jpg
|Подпись изображения     = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]].
|Координаты              = 54.5/159.9167
|CoordScale              = 50000
|Горная система          = Көнсығыш һырт
|Хребет или массив       = 
|Форма вулкана           = [[Кальдера]]
|Диаметр кратера         = 
|Глубина кратера         = 
|Период образования      = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]]
|Последнее извержение    = 
|Высота                  = 1617
|Источник высоты         = &lt;ref&gt;{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}&lt;/ref&gt;
|Относительная высота    = 
|Первое восхождение      = 
|Позиционная карта       = Россия Дальневосточный ФО
|Страна                  = Россия
|Регион                  = Камчатка крайы
|Район                   = 
}}
'''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны&lt;ref name=&quot;чудеса&quot;&gt;[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402221953/http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ |date=2010-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]]
Узон вулканы кальдераһы&lt;ref&gt;{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Карта|N-57-56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|N-57-57}}&lt;/ref&gt; Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт.

Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе&lt;ref name=&quot;камчатка&quot;&gt;[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724034725/http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=2012-07-24 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.&lt;/ref&gt;. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; һәм 1591 м&lt;ref name=&quot;камчатка&quot; /&gt;. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар&lt;ref&gt;{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә&lt;ref name=&quot;камчатка&quot; /&gt;.

Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар.

Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала&lt;ref name=&quot;камчатка&quot; /&gt;.
[[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]]
1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}&lt;/ref&gt;. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән.

Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.&lt;/ref&gt;.

Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Һаҡлау статусы ==
Узон вулканы кальдераһы — Кронок ҡурсаулығы объекттарының береһе, Рәсәйҙең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә инә, халыҡ-ара статуслы биосфера резерваты, Камчатка вулкандары объекты составында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы объекты булараҡ билдәләнгән. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП, IUCN) классификацияһына ярашлы, ҡәтғи тәбиғәт резерваты&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Кроноцкий {{!}} ООПТ России|author=|website=oopt.aari.ru|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126172708/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Узон (кордон Глухой и пик Бараний).jpg|Узон
Файл:Узонские термальные поля.jpg|Узон йылылыҡ сығанаҡтары
Файл:Узон (источники).jpg|
Файл:Грязевой котёл на Узоне.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Литература ==
* {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}}
* {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}}
* {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}
* {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}}
* {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}}
* [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]].
* {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}}

[[Категория:Камчатка крайы вулкандары]]
[[Категория:Һүнгән вулкандар]]</text>
      <sha1>eb7zberjs6d922u3ycoai04sctdj6g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтулла хан Әкбәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201005</id>
    <revision>
      <id>1297782</id>
      <parentid>1297372</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23604" sha1="6t8ewekj1eu3jdgz070ld933vl782da" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' (перс. فتح‌الله خان اکبر سپهدار اعظم; [[1878]], [[Рәшт]], Ғилән — март [[1937]], [[Тәһран]]) — [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем [[Иран]]дың премьер — министр&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|title=Encyclopaedia Iranica|access-date=2021-02-01|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117062406/http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|url-status=live}}&lt;/ref&gt; вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''.

Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡаджарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була.

== Биографияһы ==

=== Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте ===
Фәтулла хан [[1878 йыл]]да Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}}

Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}}

=== Иртә йылдары ===
Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}

Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}}

Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл]]да Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл]]да шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}.

[[1897 йыл]]дың ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән.

Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}}

Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251—255}}

Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}}

Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}}

Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}.

Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}}

=== Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек ===
[[1915 йыл]]да Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}}

Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}}

Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}}

=== Фәтулла хан премьерлығы ===
[[1920 йыл]]дың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}.

Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}.

=== Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу ===
Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}}

Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}}

== Шәхес үҙенсәлектәре ==
Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}''

== Үлеме ==
Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл]]да [[Тәһран]]да вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие=&quot;Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions&quot;|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}}
* {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие=&quot;Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978&quot;|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}}
* {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran&quot;|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}}
* {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие=&quot;The History of the Iranian Constitutional Revolution&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}}
* {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=&quot;Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}}
* {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие=&quot;Hayat-e Yahya&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir &amp; Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}}
* {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}}
* {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие=&quot;Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}}
* {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}}
* {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}}
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1878 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>6t8ewekj1eu3jdgz070ld933vl782da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрим Сәнжәби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201037</id>
    <revision>
      <id>1297783</id>
      <parentid>1297476</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәйәси эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1297783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13247" sha1="szlrkejt45h5lj8rjhj0coln4ratpx7" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Кәрим Сәнжәби''' ({{lang-fa|کریم سنجابی}}; [[11 сентябрь]] [[1905 йыл]], Кәрманшах, [[Иран|Фарсыстан]] — [[4 июль]] [[1995 йыл]], Карбондейл, [[Иллинойс|Иллинойс штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Иран сәйәсмәне, Милли фронт етәкселәренең береһе, [[1979 йыл]]да Ирандың сит ил эштәре министры.

Ул Ирандың азатлыҡты һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау комитетын булдырыуҙа ҡатнашыусыларҙан һанала.

== Иртә тормошо ==
Кәрим Сәнжәби 1905 йылдың [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] Керманшахта [[Курдтар|курд]] санджаби ҡәбиләһе башлығы ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Wolfang Saxon.'' «Karim Sanjabi, Politician, 90, Foe of Shah and Islamic Militants». The New York Times (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Сорбонна университетында хоҡуҡ һәм сәйәсәт буйынса белем ала. [[Тәһран университеты]]нда хоҡуҡ профессоры булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==
1950-се йылдарҙа Кәрим Сәнжәби һәм Аллаяр Сәлих милли, прогрессив, һул һәм советтарға ҡаршы төркөм Иран партияһын етәкләй{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}} {{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. Партия Милли фронт составына инә{{Sfn|Mark J. Gasiorowski|1987|c=}}. Сәнжәби Мөхәммәт Мөсаддиҡтың ныҡлы яҡлаусыһы була, һуңыраҡ 1951 йылда мәғариф министры булып эшләй{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}.

Сәнжәби Мөсаддиҡты Ирандың нефть сәнәғәтен национализациялауҙа хуплай, был сәнәғәт Британия ҡулында була. Сәнжәби шулай уҡ шаһтың һәм уның һарайының власын һәм йоғонтоһон сикләү буйынса Мөсаддиҡтың позицияһын уртаҡлаша.

[[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 тарафынан ойошторолған [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы]] хәрби түңкәрелештән һуң, Мөсаддиҡ хөкүмәте ҡолатыла, шаһ власты яңынан тергеҙә, ә Сәнжәби, башҡа Мосадде яҡлылар менән бергә, шаһ режимына оппозицияға сыға{{Sfn|John H. Lorentz|2010|c=289}}. [[1960 йыл]]да Икенсе милли фронтты ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Яңынан төҙөлгән Милли фронт биш йыл дауамында, әммә насарайып барған шарттарҙа ла, әүҙем булып ҡалырға тейеш була. Һайлау реформаһына ҡарата уртаса талаптар ҡуйыуына һәм «хакимлыҡ итергә түгел, ә идара итергә» тейешле шаһтың вәкәләттәрен сикләүгә ҡарамаҫтан, шаһ фронттың бындай эшмәкәрлеге менән килешмәй. Шаһтың дәүләт хәүефһеҙлеге (САВАК) Сәнжәбиҙе лә, башҡа донъяуи демократтарҙы ла өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Ошо һәм башҡа күп факторҙар арҡаһында 1965 йылға Икенсе Милли фронт тарҡала. [[1977 йыл]]дың аҙағында тергеҙелә, уның етәксеһе Сәнжәби була{{Sfn|Saïd Amir Arjomand|1989|c=109}}.

1978—1979 йылдарҙағы революцион ихтилал ваҡытында Милли фронттың генераль секретары булараҡ, Сәнжәби һәм уның арҡадаштары тәүҙә шаһ менән көрсөктө тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. Әммә 1978 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Сәнжәби, Милли фронт вәкиле булараҡ, [[Франция]]ла аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Рухаллаһ Хәмәйни Мусауи]] менән осраша{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}. Ул осрашыуға Хөмәйниҙе Милли фронт етәкселегендәге коалиция хөкүмәтен булдырыуҙы хупларға күндереү өмөтө менән килә. Революцион ҡыҙыулыҡ арта барыуға ҡарамаҫтан, Сәнжәби һәм башҡа күп кенә либералдар шаһты рәсми етәксе итеп ҡуйған [[конституцион монархия]] идеяһына тоғро ҡала һәм улар Хәмәйниҙе үҙҙәренең ҡарашына күндерергә теләй. Ләкин Хәмәйни был мәсьәләлә ниндәйҙер ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенең төп талабын— монархияны ҡолатыу талабын ҡабатлай. Ахыр сиктә Сәнжәби Хәмәйни талаптарына ризалаша. Бынан тыш, ул Хәмәйни етәкселеген ҡабул итә һәм Туде&quot; партияһы менән союзға ҡаршы сыға{{Sfn|Mohsen M. Milani|1993|c=}}. Сәнжәби осрашыуҙан «ислам һәм демократияның төп принциптар булараҡ тип аталған ҡыҫҡа белдереү менән сыға»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}, ә Сәнжәби Хәмәйнигә ярҙам итеүен иғлан итә һәм уның көстәренә ҡушыла {{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}.

1979 йылдың [[11 февраль|11 февралендә]] монархия ҡолатылғандан һуң, Хәмейни «республика исемендә лә, уның конституцияһында ла шул уҡ һүҙҙе — демократияны ҡулланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта»{{Sfn|Nikki R. Keddie|2006|c=233}}.

1979 йылдың февралендә Сәнжәби Мехди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтендә Ирандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаға уның тәғәйенләнеүе көнбайыш дәүләттәренә, бөтә «империализмға ҡаршы» һәм көнбайышҡа ҡаршы белдереүҙәренә ҡарамаҫтан, аятолла Хәмәйни көнбайыш илдәре менән ҡаршылыҡҡа инмәйәсәге тураһында сигнал була&lt;ref&gt;A Bridge Between Two Worlds in Iran. The New York Times (16 февраля 1979). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 10 июля 2021 года.&lt;/ref&gt;.

Сәнжәби төбәктә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] мәсьәләһен хәл итмәйенсә тыныслыҡ була алмауын белдерә. Сәнжәби шулай уҡ Шахпур Бәхтиәрҙе шаһтың премьер-министр булырға тәҡдимен ҡабул иткәне өсөн хөкөм итә{{Sfn|Barry Rubin|1980|c=287}} .

== Һөжүмдәр һәм ҡулға алыуҙар ==
[[1978 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] [[Тәһран]]да Сәнжәбиҙең өйөнә бомба ташлайҙар{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}}{{Sfn|Ramy Nima|1983|c=61}}. Шартлау өсөн яуаплылыҡты дәүләт тарафынан САВАК ойошторған ойошма финанслаған «Үс алыуҙың йәшерен комитеты» үҙ өҫтөнә ала. 1978 йылдың 11 ноябрендә Сәнжәби ҡулға алына һәм 6 декабрҙә азат ителә{{Sfn|Nicholas M. Nikazmerad|1980|c=}} .

== Шәхси тормошо ==
Сәнжәби Фәхрөлмөлүк Ардалан Сәнжәбигә өйләнгән (1921 йылдың 7 сентябре — 2011 йылдың 21 феврале) дүрт балаһы була, өс улы (Хәсрөв, Пәрүиз, Сәйет) һәм ҡыҙы Мәрйәм&lt;ref&gt;«Fakhrolmolouk Sanjabi». The Southern. Carbondale (2013). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Һуңғы йылдары һәм үлеме ==
[[1982 йыл]]да Сәнжәби Иранды ҡалдырып [[Париж]]ға китә. Һуңыраҡ ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә&lt;ref&gt;«Karim Sanjabi». Sarasota Herald Tribune (7 июля 1995). Дата обращения: 5 июля 2021. Архивировано 9 июля 2021 года.&lt;/ref&gt;. Сәнжәби 1995 йылдың [[4 июль|4 июлендә]] [[Иллинойс|Иллинойс штатының]] Карбондейл ҡалаһында өйөндә вафат була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Mark J. Gasiorowski|заглавие=The 1953 Coup D'Etat in Iran|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/1953-coup-detat-in-iran/A8025F967F0F09DE7F42939B47C6D7A4|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=1987|том=19|номер=3|страницы=261—286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=|ref=Mark J. Gasiorowski}}
* {{Китап|автор=Saïd Amir Arjomand|заглавие=The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Turban-Crown-Islamic-Revolution-Studies/dp/0195042581|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=1989|том=|страниц=304|isbn=978-0195042580|ref=Saïd Amir Arjomand}}
* {{Мәҡәлә|автор=Nicholas M. Nikazmerad|заглавие=A chronological survey of the Iranian revolution|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210868008701575|язык=en|издание=Iranian Studies|тип=|год=1980|том=13|номер=1—4|страницы=327—368|doi=10.1080/00210868008701575|issn=|ref=Nicholas M. Nikazmerad}}
* {{Мәҡәлә|автор=Mohsen M. Milani|заглавие=Harvest of Shame: Tudeh and the Bazargan Government|язык=en|издание=Taylor &amp; Francis, Ltd.|тип=|год=1993|том=29|номер=2|страницы=307—320|doi=10.1080/00263209308700950|issn=|ref=Mohsen M. Milani}}
* {{Китап|автор=Nikki R. Keddie, Yann Richard|заглавие=Modern Iran: Roots and Results of Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Modern-Iran-Results-Revolution-Updated/dp/0300121059|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=2006|том=|страниц=448|isbn=978-0300121056|ref=Nikki R. Keddie}}
* {{Китап|автор=Barry Rubin|заглавие=Paved with Good Intentions: The American Experience and Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Paved-Good-Intentions-American-Experience/dp/0140059644|ответственный=|место=|издательство=Penguin|год=1980|том=|страниц=448|isbn=978-0140059649|ref=Barry Rubin}}
* {{Китап|автор=John H. Lorentz|заглавие=The A to Z of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Guide-Paperback-John-Lorentz/dp/B00D0G0ESY|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2010|том=|страниц=556|isbn=978-0810876385|ref=John H. Lorentz}}
* {{Китап|автор=Ramy Nima|заглавие=The Wrath of Allah: Islamic Revolution and Reaction in Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Wrath-Allah-Islamic-Revolution-Reaction/dp/0861047338|ответственный=|место=|издательство=Pluto Pr|год=1983|том=|страниц=170|isbn=978-0861047338|ref=Ramy Nima}}
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Сәйәсмәндәр]]</text>
      <sha1>szlrkejt45h5lj8rjhj0coln4ratpx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хушенг Сәйхун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201042</id>
    <revision>
      <id>1297785</id>
      <parentid>1297531</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7907" sha1="7dncryt88ea3sxxtqq6zta0em049ibx" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул [[Париж]]да Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}&lt;/ref&gt;. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә.

== Биографияһы ==
Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була.

[[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
[[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]]
[[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә.

Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй.
[[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]
Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла.

Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була.

Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә.

Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала&lt;ref&gt;Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.&lt;/ref&gt; . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года&lt;/ref&gt;.

[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була.

Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай.

== Һылтанмалар ==
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани]
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана]
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Иран мәҙәниәте]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>7dncryt88ea3sxxtqq6zta0em049ibx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмит Реза Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201061</id>
    <revision>
      <id>1297786</id>
      <parentid>1297592</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иртә тормошо һәм тәрбиәһе */</comment>
      <origin>1297786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8840" sha1="g74sc2a2fzyej9vl6zdpqo3txoslpva" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Хәмит Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|حمیدرضا پهلوی}}; [[4 июль]] [[1932 йыл]], [[Тәһран]] — [[12 июль]] [[1992 йыл]], [[Тәһран]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Иран шаһы Реза Пәһләүиҙең улы һәм Иран шаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы.

== Иртә тормошо һәм тәрбиәһе ==
Хәмит Реза Пәһләүи 1932 йылдың 4 июлендә тыуа. Ул шаһ [[Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның дүртенсе һәм иң һөйөклө ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың кесе улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Childress2011&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&amp;pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе 1923 йылда өйләнешә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afkhami2008&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&amp;pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}&lt;/ref&gt;. Әсәһе шаһ Ҡаждарҙар династияһынан&lt;ref&gt;Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.&lt;/ref&gt;. Хәмит Резанан тыш, шаһ Реза һәм Әсмәттең тағы ла өс улы һәм бер ҡыҙы була: Абдул Реза Пәһләүи, [[Әхмәт Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм Фатимә Пәһләүи&lt;ref name=&quot;Inlow1979&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}&lt;/ref&gt;. Улар ата-әсәләре менән [[Тәһран]]дағы [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайында]] йәшәй&lt;ref name=&quot;Childress2011&quot; /&gt;

Хәмит Реза [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Тәһран]]да белем ала&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;The Pahlavi Dynasty, Genealogy. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года&lt;/ref&gt;. [[1947 йыл]]дың сентябрендә Вашингтондағы Honeywell Foundation юғары мәктәбендә уҡығанда, ул Голливудҡа поезға ултырып (Калифорния штаты) Лос-Анджелестың Калифорния университетында уҡыған ағаһы Мәхмүткә барыу өсөн дәрестәрҙе ҡалдыра. Хәмит Реза быны үҙенең урта мәктәбендә уҡыусы ҡыҙҙар булмауы, шулай уҡ өйөн һағыныуы менән аңлата. Өс ай элек ул Парижға барыр өсөн Ньюпорттағы (Ротин-Айленд штаты) урта мәктәпте ҡалдырып, шундай уҡ ҡылыҡ күрһәтә.

== Шәхси тормошо ==
Хәмит Реза өс тапҡыр өйләнгән һәм уның дүрт балаһы булған&lt;ref&gt;Predecessors and short history. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.&lt;/ref&gt;. 1951 йылдың мартында Тәһранда тәүге тапҡыр Мина Дәүләтшаһиға өйләнгән&lt;ref&gt;Dowlatshahi family. Qajar Pages. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 февраля 2013 года&lt;/ref&gt;. Был никахтан бер ҡыҙ тыуа:

* Нилүфәр Пәһләүи (1953 йылдың 14 июлендә тыуған)

1959 йылда Хәмит Реза Һома Хәмәнәгә өйләнгән, был никахта бер ул һәм бер ҡыҙ тыуған:

* Бехзад Пәһләүи (1957 — 19 декабрь 1981), бер ни тиклем ваҡыт [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй, әммә шаһ Мөхәммәт Реза тарафынан Иранға ҡайтарыла һәм Тәһрандағы хәрби мәктәптә уҡый&lt;ref name=&quot;alam&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}&lt;/ref&gt; . Өйләнгән, бер улы булған. Героинды артыҡ ҡулланыуҙан мәрхүм була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Нәзәҡ Пәһләүи (12 февраль 1958 йыл — 27 декабрь 1987 йыл) — фотограф булып эшләй. 1980 йылда Маркус Винсент Майнардиға кейәүгә сыға. Һуңынан парҙар айырылыша. Уларҙың балалары булмай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Nazak. ''Argentic''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 6 октября 2018 года.&lt;/ref&gt;

1974 йылда Хәмит Реза өсөнсө тапҡыр Дорис Томасҡа (1939—2005) өйләнә. Ирле-ҡатынлының бер улы була:

* Джафар Пәһләүи (1975 йылда тыуған)

1962 йылда ғауғалы тормош алып барыуы арҡаһында Хәмит Реза принц титулынан мәхрүм ителә, шаһ уны һарайға килеүен тыя&lt;ref name=&quot;alam&quot; /&gt;.

== Һуңғы йылдары һәм үлеме ==
Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе ҡолатҡан [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Хәмит Реза Иранда ҡала һәм исемен Ислами тип үҙгәртә&lt;ref name=alam/&gt;. Әммә [[1986 йыл]]да ул берәҙәк булараҡ ҡулға алына&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot;&gt;{{Cite news|title=Late Shah's brother interviewed in prison|url=https://newspaperarchive.com/indiana-gazette/1989-08-02/page-4|accessdate=2018-11-26|date=1989-08-02}}&lt;/ref&gt;. Хәмит Реза наркотиктарҙы һаҡлауҙа ғәйепләнеп ун йылға Эвин төрмәһенә хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. 1989 йылда төрмәлә биргән интервьюһында Хәмит Реза үҙенең ғаилә бәйләнештәре өсөн хөкөм ителеүе хаҡында белдерә&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. Ул шулай уҡ төрмәлә үҙенә яҡшы мөғәмәлә итеүҙәрен һәм «насарыраҡ булыуы ла мөмкин ине» тип билдәләй&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. Уның төрмә камераһында тотҡондар араһында элекке генерал һәм шаһ режимының юғары вазифалы кешеләре була&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;

1992 йылдың июлендә, хөкөм срогын үтәгәндә, йөрәк өйәнәгенән вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Hamid Reza Pahlavi''. Orlando Sentinel. 15 июля 1992.'' Архивировано ''4 ноября 2013. Дата обращения: 26 ноября 2018.''&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 июлдә тыуғандар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>g74sc2a2fzyej9vl6zdpqo3txoslpva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297790</id>
      <parentid>1297786</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иртә тормошо һәм тәрбиәһе */</comment>
      <origin>1297790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8840" sha1="my22a5xnv097n4me8y5it082vzcs795" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Хәмит Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|حمیدرضا پهلوی}}; [[4 июль]] [[1932 йыл]], [[Тәһран]] — [[12 июль]] [[1992 йыл]], [[Тәһран]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Иран шаһы Реза Пәһләүиҙең улы һәм Иран шаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы.

== Иртә тормошо һәм тәрбиәһе ==
Хәмит Реза Пәһләүи 1932 йылдың 4 июлендә тыуа. Ул шаһ [[Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның дүртенсе һәм иң һөйөклө ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың кесе улы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Childress2011&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&amp;pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе 1923 йылда өйләнешә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afkhami2008&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&amp;pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}&lt;/ref&gt;. Әсәһе шаһ Ҡаджарҙар династияһынан&lt;ref&gt;Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.&lt;/ref&gt;. Хәмит Резанан тыш, шаһ Реза һәм Әсмәттең тағы ла өс улы һәм бер ҡыҙы була: Абдул Реза Пәһләүи, [[Әхмәт Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм Фатимә Пәһләүи&lt;ref name=&quot;Inlow1979&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}&lt;/ref&gt;. Улар ата-әсәләре менән [[Тәһран]]дағы [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайында]] йәшәй&lt;ref name=&quot;Childress2011&quot; /&gt;

Хәмит Реза [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Тәһран]]да белем ала&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;The Pahlavi Dynasty, Genealogy. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года&lt;/ref&gt;. [[1947 йыл]]дың сентябрендә Вашингтондағы Honeywell Foundation юғары мәктәбендә уҡығанда, ул Голливудҡа поезға ултырып (Калифорния штаты) Лос-Анджелестың Калифорния университетында уҡыған ағаһы Мәхмүткә барыу өсөн дәрестәрҙе ҡалдыра. Хәмит Реза быны үҙенең урта мәктәбендә уҡыусы ҡыҙҙар булмауы, шулай уҡ өйөн һағыныуы менән аңлата. Өс ай элек ул Парижға барыр өсөн Ньюпорттағы (Ротин-Айленд штаты) урта мәктәпте ҡалдырып, шундай уҡ ҡылыҡ күрһәтә.

== Шәхси тормошо ==
Хәмит Реза өс тапҡыр өйләнгән һәм уның дүрт балаһы булған&lt;ref&gt;Predecessors and short history. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года.&lt;/ref&gt;. 1951 йылдың мартында Тәһранда тәүге тапҡыр Мина Дәүләтшаһиға өйләнгән&lt;ref&gt;Dowlatshahi family. Qajar Pages. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 февраля 2013 года&lt;/ref&gt;. Был никахтан бер ҡыҙ тыуа:

* Нилүфәр Пәһләүи (1953 йылдың 14 июлендә тыуған)

1959 йылда Хәмит Реза Һома Хәмәнәгә өйләнгән, был никахта бер ул һәм бер ҡыҙ тыуған:

* Бехзад Пәһләүи (1957 — 19 декабрь 1981), бер ни тиклем ваҡыт [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй, әммә шаһ Мөхәммәт Реза тарафынан Иранға ҡайтарыла һәм Тәһрандағы хәрби мәктәптә уҡый&lt;ref name=&quot;alam&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/245 245]|автор=Alam, Asadollah}}&lt;/ref&gt; . Өйләнгән, бер улы булған. Героинды артыҡ ҡулланыуҙан мәрхүм була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Нәзәҡ Пәһләүи (12 февраль 1958 йыл — 27 декабрь 1987 йыл) — фотограф булып эшләй. 1980 йылда Маркус Винсент Майнардиға кейәүгә сыға. Һуңынан парҙар айырылыша. Уларҙың балалары булмай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Nazak. ''Argentic''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 6 октября 2018 года.&lt;/ref&gt;

1974 йылда Хәмит Реза өсөнсө тапҡыр Дорис Томасҡа (1939—2005) өйләнә. Ирле-ҡатынлының бер улы була:

* Джафар Пәһләүи (1975 йылда тыуған)

1962 йылда ғауғалы тормош алып барыуы арҡаһында Хәмит Реза принц титулынан мәхрүм ителә, шаһ уны һарайға килеүен тыя&lt;ref name=&quot;alam&quot; /&gt;.

== Һуңғы йылдары һәм үлеме ==
Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе ҡолатҡан [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Хәмит Реза Иранда ҡала һәм исемен Ислами тип үҙгәртә&lt;ref name=alam/&gt;. Әммә [[1986 йыл]]да ул берәҙәк булараҡ ҡулға алына&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot;&gt;{{Cite news|title=Late Shah's brother interviewed in prison|url=https://newspaperarchive.com/indiana-gazette/1989-08-02/page-4|accessdate=2018-11-26|date=1989-08-02}}&lt;/ref&gt;. Хәмит Реза наркотиктарҙы һаҡлауҙа ғәйепләнеп ун йылға Эвин төрмәһенә хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. 1989 йылда төрмәлә биргән интервьюһында Хәмит Реза үҙенең ғаилә бәйләнештәре өсөн хөкөм ителеүе хаҡында белдерә&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. Ул шулай уҡ төрмәлә үҙенә яҡшы мөғәмәлә итеүҙәрен һәм «насарыраҡ булыуы ла мөмкин ине» тип билдәләй&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;. Уның төрмә камераһында тотҡондар араһында элекке генерал һәм шаһ режимының юғары вазифалы кешеләре була&lt;ref name=&quot;indiana-gazette&quot; /&gt;

1992 йылдың июлендә, хөкөм срогын үтәгәндә, йөрәк өйәнәгенән вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Hamid Reza Pahlavi''. Orlando Sentinel. 15 июля 1992.'' Архивировано ''4 ноября 2013. Дата обращения: 26 ноября 2018.''&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 июлдә тыуғандар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>my22a5xnv097n4me8y5it082vzcs795</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмирзадә Хәйри Ғосман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201064</id>
    <revision>
      <id>1297723</id>
      <parentid>1297601</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6143" sha1="9xj75rzsyv1r2mj8ze26h1a6p72odm9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврия губернаһы|Ялта өйәҙе}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — [[Ҡырым татарҙары|ҡырымтатар]] театр һәм кино {{актёр|театра СССР}}ы. {{Народный артист|Ҡырым АССР-ы}} халыҡ артисы (1923)&lt;ref&gt;[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙен]]ә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&amp;rotate=0&amp;theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&amp;rotate=0&amp;theme=white}}&lt;/ref&gt;.

Башланғыс мәктәпте Ялтала тамамлай, һуңынан Петербургта һынлы сәнғәтте, Ҡазанда шофёрлыҡ һөнәрен өйрәнә. Бер ни тиклем ваҡыт Одесса сауҙа мәктәбендә белем алыуы тураһында мәғлүмәттәр бар.

Хәйри Әмирзадә күп яҡлы сағыу һәләттәргә эйә булған кеше: бик яҡшы һүрәт төшөргән, шиғырҙар яҙған, йырлаған, бейегән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1921 йылдан [[Ялтинская филармония|Ялта филармонияһының]] йыр һәм бейеү ансамблендә сығыш яһай.

1923—1924 йылдарҙа Ҡырым дәүләт театрында эшләй, төп ролдәрҙе башҡара.

1923 йылда уға беренсе булып Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ артисы исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]&lt;/ref&gt;.

1925 йылда режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] Ялта киностудияһында [[Ипчи, Умер|Үмәр Ипчи]] сценарийы буйынса «Әлим» фильмын төшөрә башлай.

[[Файл:ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg|мини|280x280пкс|«Сабухи» фильмынан кадр (1941)]]

1932 йылдан Хәйри Әмирзадә [[Баҡы]]ла «[[Әзеркино]]» студияһында төшә.

Актёр 1958 йылдың 17 февралендә Баҡыла хәйерсе халәтендә вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ.

[[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|«26 бакинских комиссаров» фильмынан кадр]]

== Фильмография ==
* 1950 [[Баҡы уттары]], The Fires of Baku, эпизод (титрҙарҙа юҡ)
* 1942 Бәхтийәр (ҡыҫҡа метражлы)
* 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Рәжәп
* 1939 Крәҫтиәндәр, Меһмандарбәк
* 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Кәрим
* 1935 Ҡара-Боғаҙ | Kara Bugas, эпизод (титрҙарҙа юҡ)
* 1934 Исмәт, Самед — Исмәттең ире
* 1934 Дуҫтар (Мөхтәр) (ҡыҫҡа метражлы), Хәйри, тракторист
* 1934 Ике иптәш (ҡыҫҡа метражлы)
* 1932 [[Егерме алты комиссар]], комиcсар — төп роль
* 1930 [[Мәккә ҡунағы]], Фәйез Мәмәд
* 1930 Биюк-Гюнеш (ҡыҫҡа метражлы), Али, колхозсы
* 1928 Плотина йырылған (ҡыҫҡа метражлы), Василий — төп роль
* 1927 Цемент, Глеб Чумалов — төп роль
* 1927 Кира-Киралина, Назим әфәнде
* 1926 Песнь на камне, йырсы Хәлил
* 1926 Ордер на арест, ревком председателе Сергей Каргальский — төп роль
* 1926 [[Алим (фильм)|Әлим]], Әлим

== Хәтер ==
Уның исеме менән Симферополдәге Мәрхәмәт биҫтәһендәге [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|урам]], шулай уҡ [[Евпатория]]лағы Исмаил бей биҫтәһендә урам аталған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye]

== Һылтанмалар ==
* [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде]
* [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Киноактёрҙар]]
[[Категория:Актёрҙар]]
[[Категория:Кинематографистар]]
[[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>9xj75rzsyv1r2mj8ze26h1a6p72odm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297724</id>
      <parentid>1297723</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1297724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="ecdgbctfd2jkpfyisi0hvv3mmxtgdr8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәйри Ғосман улы Әмирзадә''' ({{lang-crh|Hayri Osman oğlu Emir-zade}}; {{ДР|||1893}}, {{МР|Дерекой|в Ялте}}, {{МР|Таврия губернаһы|Ялта өйәҙе}}, [[Рәсәй империяһы]] — {{ДС|17|2|1958}}, {{МС|Баҡы}}, [[Әзербайжан ССР-ы]]) — [[Ҡырым татарҙары|ҡырымтатар]] театр һәм кино {{актёр|театра СССР}}ы. {{Народный артист|Ҡырым АССР-ы}} (1923)&lt;ref&gt;[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1893 йылда Таврия губернаһындағы (хәҙер [[Ялта]] ҡалаһы сите) [[Ялтинский уезд|Ялта өйәҙен]]ә ҡараған [[Дерекой]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&amp;rotate=0&amp;theme=white|автор=Херсонский Х.|заглавие=Хайри|год=1926|издание=Советский экран|тип=журнал|месяц=9|число=14|номер=37|страницы=14|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726175239/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000293245?page=14&amp;rotate=0&amp;theme=white}}&lt;/ref&gt;.

Башланғыс мәктәпте Ялтала тамамлай, һуңынан Петербургта һынлы сәнғәтте, Ҡазанда шофёрлыҡ һөнәрен өйрәнә. Бер ни тиклем ваҡыт Одесса сауҙа мәктәбендә белем алыуы тураһында мәғлүмәттәр бар.

Хәйри Әмирзадә күп яҡлы сағыу һәләттәргә эйә булған кеше: бик яҡшы һүрәт төшөргән, шиғырҙар яҙған, йырлаған, бейегән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1921 йылдан [[Ялтинская филармония|Ялта филармонияһының]] йыр һәм бейеү ансамблендә сығыш яһай.

1923—1924 йылдарҙа Ҡырым дәүләт театрында эшләй, төп ролдәрҙе башҡара.

1923 йылда уға беренсе булып Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ артисы исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]&lt;/ref&gt;.

1925 йылда режиссёр [[Тасин, Георгий Николаевич|Г. Н. Тасин]] Ялта киностудияһында [[Ипчи, Умер|Үмәр Ипчи]] сценарийы буйынса «Әлим» фильмын төшөрә башлай.

[[Файл:ХАЙРИ ЭМИР-ЗАДЕ.jpg|мини|280x280пкс|«Сабухи» фильмынан кадр (1941)]]

1932 йылдан Хәйри Әмирзадә [[Баҡы]]ла «[[Әзеркино]]» студияһында төшә.

Актёр 1958 йылдың 17 февралендә Баҡыла хәйерсе халәтендә вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ.

[[Файл:26 комиссаров кадр.jpg|мини|280x280пкс|«26 бакинских комиссаров» фильмынан кадр]]

== Фильмография ==
* 1950 [[Баҡы уттары]], The Fires of Baku, эпизод (титрҙарҙа юҡ)
* 1942 Бәхтийәр (ҡыҫҡа метражлы)
* 1941 [[Сабухи (фильм, 1941)|Сабухи]], Səbuhi, Рәжәп
* 1939 Крәҫтиәндәр, Меһмандарбәк
* 1936 [[Алмас (фильм)|Алмас]], Кәрим
* 1935 Ҡара-Боғаҙ | Kara Bugas, эпизод (титрҙарҙа юҡ)
* 1934 Исмәт, Самед — Исмәттең ире
* 1934 Дуҫтар (Мөхтәр) (ҡыҫҡа метражлы), Хәйри, тракторист
* 1934 Ике иптәш (ҡыҫҡа метражлы)
* 1932 [[Егерме алты комиссар]], комиcсар — төп роль
* 1930 [[Мәккә ҡунағы]], Фәйез Мәмәд
* 1930 Биюк-Гюнеш (ҡыҫҡа метражлы), Али, колхозсы
* 1928 Плотина йырылған (ҡыҫҡа метражлы), Василий — төп роль
* 1927 Цемент, Глеб Чумалов — төп роль
* 1927 Кира-Киралина, Назим әфәнде
* 1926 Песнь на камне, йырсы Хәлил
* 1926 Ордер на арест, ревком председателе Сергей Каргальский — төп роль
* 1926 [[Алим (фильм)|Әлим]], Әлим

== Хәтер ==
Уның исеме менән Симферополдәге Мәрхәмәт биҫтәһендәге [[Улица Хайри Эмир-Заде (Симферополь)|урам]], шулай уҡ [[Евпатория]]лағы Исмаил бей биҫтәһендә урам аталған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://medeniye.org/ru/node/789 Хайри Эмир-заде _ Alem-i Medeniye]

== Һылтанмалар ==
* [https://ru.kinorium.com/ Фильмография Хайри Эмир-Заде]
* [https://krtmuseum.ru/ «Он поражает всех, кто видел его хоть раз танцующим…» Народный артист Крымской АССР Хайри Эмир-Заде (1893 −1959)]

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Киноактёрҙар]]
[[Категория:Актёрҙар]]
[[Категория:Кинематографистар]]
[[Категория:Илдәр буйынса сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>ecdgbctfd2jkpfyisi0hvv3mmxtgdr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдул Реза Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201065</id>
    <revision>
      <id>1297787</id>
      <parentid>1297605</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иртә тормошо һәм тәрбиәһе */</comment>
      <origin>1297787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14001" sha1="t00akmyvpg6f9gdy6jwco02fdcdu3hv" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл]], [[Флорида]], [[АҠШ]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең улы һәм Ирандың шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең үгәй ҡустыһы була.

== Иртә тормошо һәм тәрбиәһе ==
Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран]]да тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Pahlavi Dynasty. ''Iran''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года&lt;/ref&gt;. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡаждарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis. Qajar Pages. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.&lt;/ref&gt;. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Diana Childress.'' Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women’s Rights Movement in Iran 2005 (англ.). — Twenty-First Century Books&lt;sup&gt;[англ.]&lt;/sup&gt;, 2011. — P. 40. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-7613-7273-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]&lt;ref&gt;Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 605. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-520-94216-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power (англ.). — I.B.Tauris, 2001. — P. 194. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86064-629-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий]]ға, унан һуң [[Йоханнесбург]]ҡа һөргөнгә оҙатып йөрөй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года.&lt;/ref&gt;. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй&lt;ref&gt;''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 77. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-520-94216-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

Ул [[Гарвард университеты]]нда бизнес менән идара итеү буйынса белем ала&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&amp;pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}&lt;/ref&gt;, [[1947 йыл]]да уны тамамлай&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;canc&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}&lt;/ref&gt;. Абдул Реза 1954—1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;canc&quot; /&gt; .

Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була&lt;ref name=&quot;leaderpost&quot; /&gt; . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә&lt;ref name=&quot;leaderpost&quot;&gt;{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;sjid=5z4NAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;sjid=5z4NAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; .

== Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау ==
[[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]]
Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була&lt;ref&gt;''Boddington, Craig.'' Who Was the World’s Greatest Hunter? ''Hunting'' (22 августа 2012). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wsj&gt;{{cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|access-date=2018-11-25|newspaper=The Wall Street Journal|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}&lt;/ref&gt;. [[Париж]]да ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була.

Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай&lt;ref name=wsj/&gt;.

== Шәхси тормошо ==
1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран]]да Пари Симе Зандҡа өйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Mayhew, Augustus.'' Palm Beach Real Estate Roulette. New York Social Diary. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Palm Beach Biltmore. ''Wikimapia''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2016 года.&lt;/ref&gt;. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була:

* Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[лейтенант]], 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 1 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.
* Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Үлеме ==
Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була&lt;ref&gt;Death notice. ''Saipa''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 14 апреля 2014 года.&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән:

* [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл).
* [[Файл:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре).
* [[Файл:Order of the Sun (Afghanistan) - ribbon bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* [[Файл:Seraphimerorden ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; .
* [[Файл:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Wayback|url=http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf}} 15 марта 1978&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]]
[[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Флоридала вафат булғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>t00akmyvpg6f9gdy6jwco02fdcdu3hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297789</id>
      <parentid>1297787</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иртә тормошо һәм тәрбиәһе */</comment>
      <origin>1297789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14001" sha1="nq6jo9f6k2ze0mmai2zu58z9o5a3qkt" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл]], [[Флорида]], [[АҠШ]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең улы һәм Ирандың шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең үгәй ҡустыһы була.

== Иртә тормошо һәм тәрбиәһе ==
Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран]]да тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Pahlavi Dynasty. ''Iran''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года&lt;/ref&gt;. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡаджарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis. Qajar Pages. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.&lt;/ref&gt;. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Diana Childress.'' Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women’s Rights Movement in Iran 2005 (англ.). — Twenty-First Century Books&lt;sup&gt;[англ.]&lt;/sup&gt;, 2011. — P. 40. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-7613-7273-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]&lt;ref&gt;Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 605. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-520-94216-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power (англ.). — I.B.Tauris, 2001. — P. 194. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-86064-629-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий]]ға, унан һуң [[Йоханнесбург]]ҡа һөргөнгә оҙатып йөрөй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года.&lt;/ref&gt;. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй&lt;ref&gt;''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 77. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-520-94216-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

Ул [[Гарвард университеты]]нда бизнес менән идара итеү буйынса белем ала&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&amp;pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}&lt;/ref&gt;, [[1947 йыл]]да уны тамамлай&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Карьераһы ==
Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;canc&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}&lt;/ref&gt;. Абдул Реза 1954—1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;canc&quot; /&gt; .

Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була&lt;ref name=&quot;leaderpost&quot; /&gt; . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә&lt;ref name=&quot;leaderpost&quot;&gt;{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;sjid=5z4NAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;sjid=5z4NAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; .

== Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау ==
[[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]]
Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була&lt;ref&gt;''Boddington, Craig.'' Who Was the World’s Greatest Hunter? ''Hunting'' (22 августа 2012). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wsj&gt;{{cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|access-date=2018-11-25|newspaper=The Wall Street Journal|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}&lt;/ref&gt;. [[Париж]]да ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була.

Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай&lt;ref name=wsj/&gt;.

== Шәхси тормошо ==
1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран]]да Пари Симе Зандҡа өйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Mayhew, Augustus.'' Palm Beach Real Estate Roulette. New York Social Diary. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Palm Beach Biltmore. ''Wikimapia''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2016 года.&lt;/ref&gt;. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була:

* Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[лейтенант]], 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 1 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.
* Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Үлеме ==
Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була&lt;ref&gt;Death notice. ''Saipa''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 14 апреля 2014 года.&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән:

* [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл).
* [[Файл:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре).
* [[Файл:Order of the Sun (Afghanistan) - ribbon bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* [[Файл:Seraphimerorden ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; .
* [[Файл:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Wayback|url=http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf}} 15 марта 1978&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]]
[[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Флоридала вафат булғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>nq6jo9f6k2ze0mmai2zu58z9o5a3qkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәт Реза Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201069</id>
    <revision>
      <id>1297788</id>
      <parentid>1297631</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1297788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7908" sha1="8unojuin83lapdu9ebgf0182uwskpyy" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Ahmad_Reza_Pahlavi_Wedding.jpg|мини|Әхмәт Реза һәм Роза Бозорнияның туйы (1958).]]
'''Әхмәт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|احمدرضا پهلوی}}; 27 сентябрь 1925 йыл, [[Тәһран]] — апрель/май 1981 йыл, [[Париж]]) — Ирандың шаһ Пәһүләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] шаһының улы һәм Ирандың [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүи]] шаһтың бер туған ҡустыһы була.

== Биографияһы ==
Әхмәт Реза Пәһләүи 1925 йылдың 27 сентябрендә тыуған. Уның ата-әсәһе [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм Ҡаджарҙар династияһы ҡыҙы шаһбикәЭсмәт Дәүләтшаһи. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була.

Әхмәт Реза Пәһләүи башланғыс белемде [[Иран]]да ала, артабан урта белем алыу өсөн ағай-ҡустылары менән бергә [[Швейцария]]ға китә. Иранға ҡайтҡас, ул Тәһран хәрби мәктәбенә уҡырға инә, әммә 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә Көньяҡ Африкаға күсә. Һуңыраҡ уҡыуын дауам итеү өсөн [[Бәйрүт|Бәйрутҡа]] китә, атаһы вафат булғандан һуң Иранға ҡайта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Reza_Shah_the_Great/N28WEQAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=Ahmad+Reza+Pahlavi&amp;pg=PT136&amp;printsec=frontcover|автор=Dr Rouzbeh Azarbarzin|заглавие=Reza Shah the Great: The Genius of the Era|год=2024-07-22|издательство=Xlibris Corporation|страниц=576|isbn=979-8-3694-2539-8}}&lt;/ref&gt; .

Ағаларынан айырмалы рәүештә, Әхмәт Реза иҡтисади, сәйәси һәм социаль эштәрҙә әүҙем ҡатнашмай, король сараларында һирәк ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;احمدرضا پهلوی، کاخ | دانشنامه تهران بزرگ | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (перс.). ''www.cgie.org.ir''. Дата обращения: 5 февраля 2026. Архивировано 8 июня 2025 года.&lt;/ref&gt;. Уның резиденцияһы Тәһран янындағы Сәәдабад комплексы була. Башҡа биналарҙан айырмалы рәүештә, Сәәдабад комплексы архитектура биҙәктәренән мәхрүм булған ябай ике ҡатлы бина була. Сәәдабад документация үҙәгенең тарихи документтары буйынса, Әхмәт Реза был бинала айырым һәм бикле тормош алып барған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1967 йылда шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүиү|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның ҡатыны Фәрәхтың таж кейеү тантанаһында ҡатнаша. 1971 йылда Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 5 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

Әхмәт Резаның Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән үҙәк король күҙәтеүенән бер ни тиклем автономлы эшләгән Ирандың Ҡышҡы спорт төрҙәре федерацияһына етәкселек итеү стиле буйынса етди ризаһыҙлыҡтары була. Әхмәт Резаның төҙөлөш һәм сауҙа эшмәкәрлеге аша байлыҡ туплау өсөн ғаилә статусын файҙаланып башҡарған тәнҡитле иҡтисади эшмәкәрлеге, Мөхәммәт Резаның туранан-тура ризалығынан тыш башҡарылған&lt;ref&gt;A Review of History: The Life of Ahmad Reza Pahlavi, Son of Reza Shah; From Disputes with His Half-Brother Mohammad Reza to His Escape and Illness (англ.). ''SaedNews'' (3 февраля 2026). Дата обращения: 5 февраля 2026.&lt;/ref&gt;


Серһеҙләнгән хөкүмәт документтарына ярашлы Әхмәт Реза 1963 йылдың июненән июленә тиклем Бөйөк [[Бөйөк Британия|Британияла]] борсолоу ауырынан дауаланған&lt;ref&gt;«Documents of Abdul Reza, Ali Reza and Ahmad Reza Pahlavi».&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң, ул ғаиләһе менән Ирандан китә.

Әхмәт Реза 1981 йылдың апрелендә йәки майында лейкемиянан вафат була. Уның үлем датаһы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Женева зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;Ahmad reza pahlavi who was fifth child of Reza Shah (амер. англ.). ''One News Box''. Дата обращения: 5 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әхмәт Реза ике тапҡыр өйләнгән. 1947 йылда табип һәм сәйәсмән Хөсәйен Хан Бахрамиҙың ҡыҙы Симинтадж Бахрамиға өйләнгән. 1954 йылда ғаилә айырылыша, ике бала тыуа:

* Шаһрох Пәһләүи (1947 йылда тыуған)
* Шаһла Пәхләви (1949 йылдың 10 мартында тыуған) 1977 йылдың 25 июнендә Стивен Корреаға (1949 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә.

1958 йылда икенсе тапҡыр 18 йәшлек Роза Бозорнияға (1940 йылда тыуған) өйләнгән. Был никахтан ғаиләнең өс балаһы тыуа:

* Шаһин Пәһләүи (7 сентябрь 1959 йыл) — 1984—1990 йылдарҙа &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Chase_Bank&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Chase Bank&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;116&quot;&gt;Chase Manhattan Bank&lt;/a&gt; икенсе вице-президенты, артабан шәхси банкир, һуңынан финанс консультанты булып эшләй. Ул Памелла Пәһләүи менән өйләнешкән. Ғаиләлә өс ул һәм бер ҡыҙ үҫә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Шаһрназ Пәһләүи (1964 йылдың 30 авгусында тыуған) 1997 йылда Уильям Роберт Медведскийға (1966 йылдың тыуған) кейәүгә сыға, улар ике ҡыҙ үҫтергән.
* Париназ Пәһләүи (1 июль 1970 йыл) 2001 йылдың 24 мартында Брайан Шипманға (1969 йыл тыуған) кейәүгә сыға, уларҙа бер ул һәм ике ҡыҙ үҫә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Францияла вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>8unojuin83lapdu9ebgf0182uwskpyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәсмин Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201073</id>
    <revision>
      <id>1297791</id>
      <parentid>1297652</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="fbrfb5dbuoytzfu2kuj6jl6fzkyjvp3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәһләүиҙәр йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны

== Биографияһы ==
Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.&lt;/ref&gt;. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә.

Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй&lt;ref&gt;[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}&lt;/ref&gt;. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була&lt;ref&gt;The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.&lt;/ref&gt;. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү&lt;ref&gt;History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә.

== Ғаилә һәм балалары ==
Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар:

# Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған);
# Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға;
# Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған).

Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}}
* [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви]
* [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви]
* [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1968 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>fbrfb5dbuoytzfu2kuj6jl6fzkyjvp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллин техник университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201076</id>
    <revision>
      <id>1297697</id>
      <parentid>1297672</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13591" sha1="n36191zgepdvm0pupz3prk4snml85h1" xml:space="preserve">{{Университет
| название               = Таллин техник университеты
| сокращение             = ТТУ
| эмблема                = Logo veeb esitlus.png
| изображение            = Tallinn University of Technology.png
| оригинал               = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool&lt;br&gt; (TalTech)}}
| междуназвание          = Tallinn University of Technology
| прежнее                = Таллин политехник институты (ТПИ)
| девиз                  = Mente et manu
| основан                = [[1918 йыл]]
| закрыт                 = 
| реорганизован          = 
| год реорганизации      = 
| тип                    = Дәүләт
| наименование должности = Ректор
| фио должности          = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]]
| президент              = 
| научный руководитель   = 
| студенты               = {{число|14151}} (2011)
| иностранные студенты   = 600-ҙән ашыу
| специалитет            = 
| бакалавриат            = 
| магистратура           = 
| аспирантура            = 
| докторантура           = 
| доктора                = 
| профессора             = 
| преподаватели          = 
| расположение           = {{EST}}, [[Таллин]]
| кампус                 = 
| адрес                  = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5
| сайт                   = https://taltech.ee/
| награды                = 
| lat_dir                = N
| lat_deg                = 59.3950
| lat_min                = 
| lat_sec                = 
| lon_dir                = E
| lon_deg                = 24.6719
| lon_min                = 
| lon_sec                = 
| CoordScale             = 
| edu_region             = EE
}}
[[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]]
[[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]]
[[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]]
[[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]]
'''Таллин техник университеты (ТТУ'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}&lt;/ref&gt;''', ТалТех'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский &quot;Сельвер/ТалТех&quot; проиграл румынской &quot;Короне&quot; и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}&lt;/ref&gt;''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}&lt;/ref&gt;) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына.

== Тасуирлама ==
[[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор&lt;ref&gt;[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Wayback|url=http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=20130319205450 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Университет тарихы 1918 йылда башлана: 1918 йылдың 17 сентябрендә эстон техник берләшмәһе нигеҙ һалған [[эстон теле]]ндә уҡытыу мәктәбе асыла. Унда [[машиналар эшләү]], [[электротехника]], [[судно]]лар төҙөү, гидротехника, төҙөлөш һәм [[архитектура]] дәрестәре уҡытыла. 1919 йылдың көҙөнән мәктәп Таллин техникумы тип атала башлай. Агромелиорация, ер үлсәү һәм техник химия бүлексәләре өҫтәлә. Шулай уҡ диңгеҙ инженерияһы һәм механикаһы бүлеге ойошторола. Техникумда карап механиктары мәктәбе эшләгән.

Мәктәп курсы әҙерлек, түбәнге һәм юғары баҫҡыстарға бүленә. Әҙерлек курсының уҡыу ваҡыты 3 йыл була. Техникумдың түбәнге баҫҡысы — техниктар, юғары баҫҡысы [[Инженерлыҡ эше|инженер]]ҙар һәм архитекторҙар әҙерләгән. Артабанғы үҫеше маҡсатында (1920 йылда) техникум дәүләт юғары уҡыу йорто статусын ала. 1923 йылда әҙерлек курсы бойондороҡһоҙ техник гимназияға әйләнә, юғары техник мәктәп тип атала башлай, уның студенттары хоҡуҡтары [[Тарту университеты]] [[студент]]тары хоҡуҡтары менән тиңләшә.

1934 йылда Тарту университетында инженерҙар әҙерләү башлана, 1936 йылда техник факультет Таллин техникумына күсерелә, ул 1936 йылдың 15 сентябрендә Таллин техник институты исемен ала. Институтта өс бүлек ойошторола: төҙөлөш, химия, шулай уҡ механика һәм механика технологияһы бүлеге. 1938 йылдың 1 ғинуарынан уҡыу йорто ''Таллин техник университеты'' тип атала башлай, унда төҙөлөш-механика һәм тау-химия факультеттары ойошторола фәнни дәрәжәләр биреү башлай. 1939 йылда электротехник һөнәрҙәргә ҡабул ителә. 1940 йылда иҡтисад, 1958 йылда — энергетика, 1965 йылда автоматика факультеттары асыла.

1941 йылда һәм 1944 йылдан 1989 йылға тиклем уҡыу йорто Таллин политехник институты (ТПИ) ({{lang-et|Tallinna Polütehniline Instituut (TPI)}}). [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]]ҡа тиклемге атамаһы Эстон ССР-ы Министрҙар Советының 1989 йылдың 21 июлендәге 257-се ҡарары менән тергеҙелә.

1991 йылда предметлы уҡытыу системаһына күсеү процесы башлана, 1992 йылда университеттың уҡыу структураһы үҙгәртелә. 1995 йылдан бакалаврҙар әҙерләнә. 2002 йылдың сентябренән уҡыу программаларының яңы системаһына күсә (3 йыл бакалавриат һәм 2 йыл магистратура), шунан һуң уҡыу процесы Европа университеттарындағы уҡыу процесы менән берләштерелә. Халыҡ-ара кимәлдә уҡытыу эше инглиз телендә бакалавриат, шулай уҡ магистратура кимәлендә лә башлана. Бөтә программалар ҙа аккредитациялана. 2008 йылдың 27 майында ҡул ҡуйылған берләшеү тураһындағы килешеү һөҙөмтәһендә, 2008 йылдың 1 июленән башлап Audentes халыҡ-ара университеты Таллин техник университеты идараһы аҫтында эшләүсе структур берәмек булып тора. Ул, берләшеп, ғәмәлдәге барлыҡ килешеүҙәрҙе, төҙөлгән субподряд һәм йөкләмәләр килешеүҙәрен, шулай уҡ бөтә уҡыу килешеүҙәрен тапшыра.

2014 йылдың 1 авгусында Эстония диңгеҙ академияһы колледж булараҡ ТТУ составына инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rus.postimees.ee/2768048/morskaja-akademija-i-ttu-podpishut-dogovor-o-slijanii-23-aprelja|title=Морская академия и ТТУ подпишут договор о слиянии 23 апреля|lang=ru|author=Postimees|date=2014-04-21|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104134659/http://rus.postimees.ee/2768048/morskaja-akademija-i-ttu-podpishut-dogovor-o-slijanii-23-aprelja|archive-date=2014-11-04|access-date=2014-11-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Урыҫ теле|Рус теле]]ндә уҡытыу 2015 йылдан тулыһынса туҡтатыла (быға тиклем рус телле беренсе курс студенттары өсөн алып барыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.err.ee/188875/ttu-interes-russkoj-molodezhi-k-uchebe-na-rodnom-jazyke-postojanno-snizhaetsja|title=ТТУ: интерес русской молодежи к учебе на родном языке постоянно снижается|lang=ru|website=ERR|date=2014-01-27|archive-url=https://archive.today/20250518140850/https://rus.err.ee/188875/ttu-interes-russkoj-molodezhi-k-uchebe-na-rodnom-jazyke-postojanno-snizhaetsja|archive-date=2025-05-18}}&lt;/ref&gt;).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета]
* [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;from_menu=1&amp;_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}}
* [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ]

{{вс}}
{{Университеты Эстонии}}

[[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]]
[[Категория:Техник университеттар]]
[[Категория:1918 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>n36191zgepdvm0pupz3prk4snml85h1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәхмүт Реза Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201082</id>
    <revision>
      <id>1297688</id>
      <timestamp>2026-05-21T12:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152510596|Махмуд Реза Пехлеви]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6052" sha1="h5q6sd78oia2jg5itxu09m39sygv2n1" xml:space="preserve">'''Мәхмүт Реза Пәһләүи''' (5 октябрь 1926 йыл, Тәһран —   15 март 2001 йыл,  [[Лос-Анджелес]])  — Ирандың шаһ  Пеһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] ике туған ҡустыһы була.

== Биографияһы ==
Мәхмүт Реза Пәһләүи 1926 йылдың 5 октябрендә тыуған. Мәхмүт Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың өсөнсө балаһы. Башланғыс белемде Иранда ала, артабан урта белем алыу өсөн [[Швейцария|Швейцарияға]] китә. Һуңынан Иранға ҡайта&lt;ref&gt;{{Cite news|title=غلامرضا پهلوی، فرزند رضاشاه درگذشت|url=https://www.bbc.com/persian/iran-39817274|work=BBC News فارسی|accessdate=2026-02-02|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә Көньяҡ Африкаға күсә. Ғаилә унда 1940-сы йылдар уртаһына тиклем йәшәй. Атаһы вафат булғандан һуң, ул ваҡытлыса Иранға ҡайта, һуңынан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә , Калифорния һәм Мичиган университеттарында бизнес һәм сәнәғәт идаралығы буйынса белем ала&lt;ref&gt;''TABNAK, تابناک |.''&amp;#x20;سرنوشت ۱۱برادر و خواهر محمدرضا پهلوی&amp;#x20;(перс.).&amp;#x20;''fa''&amp;#x20;(10 февраля 2012).&amp;#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Уҡыуын тамамлағас, ул тағы ла Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;pahlavi3.&amp;#x20;''www.royalark.net''.&amp;#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

Мәхмүт Реза Пәһләүи Иранда ауыл хужалығы эшмәкәрлеге һәм ауылдарҙы үҫтереүҙең эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;پهلوی، شاهپور محمود رضا&amp;#x20;(перс.).&amp;#x20;''Foundation for Iranian Studies''.&amp;#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Мәхмүттең әфиүн сауҙаһы менән шөғөлләнеүе, шулай уҡ үҙенең героин ҡулланыуы арҡаһында уның ике туған ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән мөнәсәбәттәре насарлана. Шуға күрә шаһ уға батшалыҡ сараларында һәм тантаналарында ҡатнашыуҙы тыя. Әммә ул Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 1979 йылға тиклем башлыса Тәһранда йәшәй.

[[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң Мәхмүт Реза АҠШ-ҡа күсә һәм ҡалған ғүмерен шунда йәшәй. 1992 йылдың майында Беверли-Хиллзда әфиүн һаҡлауҙа һәм һатыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Уның өйөндә баҙар хаҡы 20 мең долларҙан ашыу 1 мең грамм әфиүн табылған. Шулай уҡ эҙләү барышында электрон тәмәке һәм наркотик үлсәүҙәре лә табылған. Ул әфиүн ҡулланыуҙа һәм таратыуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;Shah's Brother, Drugs Seized&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Los Angeles Times''&amp;#x20;(9 мая 1992).&amp;#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

Мәхмүт Реза 2001 йылдың 15 мартында 74 йәшендә вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Уның 1952 йылдың октябрендә Америка актрисаһы Терри Мур менән романтик мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. 1954 йылдың февралендә итальян актрисаһы Пьер Анджели менән бер аҙ мөнәсәбәттәрҙә була. Мәхмүт Реза ижтимағи һәм батшалыҡ бурыстарын түгел, ә элиталы күңел асыу даирәләрен яратҡан. 

1954 йылда Мәхмүт Реза шаһтың элекке адъютанты полковник Ядулла хан Зәнгәненең ҡыҙы Мәхрдөх Зәнгәнәгә өйләнгән. 1957 йылда улар айырылышалар. 1964 йылда ул сәйәсмән Манучехр Эгбалдың ҡыҙы 18 йәшлек Мәрйәм Эгбалға (1946 йылда тыуған) өйләнә&lt;ref&gt;Gettysburg Times - Google News Archive Search.&amp;#x20;''news.google.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Әммә 1966 йылда йәштәр айырылыша, бер йылдан һуң Эғбал Мәхмүт Резаның ир туғаны Шәһриәр Шафиҡҡа (1945—1979) кейәүгә сыға. Ике никах та балаһыҙ була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>h5q6sd78oia2jg5itxu09m39sygv2n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297690</id>
      <parentid>1297688</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T12:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="qdni4n789kvqc3u9rsi061b0nuhulc5" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мәхмүт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}} [[5 октябрь]] [[1926 йыл]], [[Тәһран]] — [[15 март]] [[2001 йыл]], [[Лос-Анджелес]]) — Ирандың шаһ Пеһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] ике туған ҡустыһы була.

== Биографияһы ==
Мәхмүт Реза Пәһләүи 1926 йылдың 5 октябрендә тыуған. Мәхмүт Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың өсөнсө балаһы. Башланғыс белемде Иранда ала, артабан урта белем алыу өсөн [[Швейцария]]ға китә. Һуңынан Иранға ҡайта&lt;ref&gt;{{Cite news|title=غلامرضا پهلوی، فرزند رضاشاه درگذشت|url=https://www.bbc.com/persian/iran-39817274|work=BBC News فارسی|accessdate=2026-02-02|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә [[Көньяҡ Африка]]ға күсә. Ғаилә унда 1940-сы йылдар уртаһына тиклем йәшәй. Атаһы вафат булғандан һуң, ул ваҡытлыса Иранға ҡайта, һуңынан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, Калифорния һәм Мичиган университеттарында бизнес һәм сәнәғәт идаралығы буйынса белем ала&lt;ref&gt;''TABNAK, تابناک |.'' سرنوشت ۱۱برادر و خواهر محمدرضا پهلوی (перс.). ''fa'' (10 февраля 2012). Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Уҡыуын тамамлағас, ул тағы ла Иранға ҡайта&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

Мәхмүт Реза Пәһләүи Иранда ауыл хужалығы эшмәкәрлеге һәм ауылдарҙы үҫтереүҙең эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;پهلوی، شاهپور محمود رضا (перс.). ''Foundation for Iranian Studies''. Дата обращения: 2 февраля 2026&lt;/ref&gt;. Мәхмүттең әфиүн сауҙаһы менән шөғөлләнеүе, шулай уҡ үҙенең героин ҡулланыуы арҡаһында уның ике туған ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән мөнәсәбәттәре насарлана. Шуға күрә шаһ уға батшалыҡ сараларында һәм тантаналарында ҡатнашыуҙы тыя. Әммә ул Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. [[1979 йыл]]ға тиклем башлыса Тәһранда йәшәй.

[[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң Мәхмүт Реза АҠШ-ҡа күсә һәм ҡалған ғүмерен шунда йәшәй. [[1992 йыл]]дың майында Беверли-Хиллзда әфиүн һаҡлауҙа һәм һатыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Уның өйөндә баҙар хаҡы менән 20 мең долларҙан ашыу 1 мең грамм әфиүн табылған. Шулай уҡ эҙләү барышында электрон тәмәке һәм наркотик үлсәүҙәре лә табылған. Ул әфиүн ҡулланыуҙа һәм таратыуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;Shah’s Brother, Drugs Seized (амер. англ.). ''Los Angeles Times'' (9 мая 1992). Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

Мәхмүт Реза 2001 йылдың 15 мартында 74 йәшендә вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Уның [[1952 йыл]]дың октябрендә Америка актрисаһы Терри Мур менән романтик мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. [[1954 йыл]]дың февралендә итальян актрисаһы Пьер Анджели менән бер аҙ мөнәсәбәттәрҙә була. Мәхмүт Реза ижтимағи һәм батшалыҡ бурыстарын түгел, ә элиталы күңел асыу даирәләрен яратҡан.

1954 йылда Мәхмүт Реза шаһтың элекке адъютанты полковник Ядулла хан Зәнгәненең ҡыҙы Мәхрдөх Зәнгәнәгә өйләнгән. [[1957 йыл]]да улар айырылышалар. [[1964 йыл]]да ул сәйәсмән Манучехр Эгбалдың ҡыҙы 18 йәшлек Мәрйәм Эгбалға (1946 йылда тыуған) өйләнә&lt;ref&gt;Gettysburg Times — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 2 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Әммә [[1966 йыл]]да йәштәр айырылыша, бер йылдан һуң Эғбал Мәхмүт Резаның ир туғаны Шәһриәр Шафиҡҡа (1945—1979) кейәүгә сыға. Ике никах та балаһыҙ була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>qdni4n789kvqc3u9rsi061b0nuhulc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мәхмүт Реза Пәһләүи</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201083</id>
    <revision>
      <id>1297691</id>
      <timestamp>2026-05-21T12:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Махмуд Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 12:26, 21 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="409" sha1="f2o4c3e671k7ojnn8bcqd5mjd3i1vk1" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Махмуд Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 12:26, 21 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f2o4c3e671k7ojnn8bcqd5mjd3i1vk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201084</id>
    <revision>
      <id>1297694</id>
      <timestamp>2026-05-21T13:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: GRACE-FO Launch (NHQ201805220019).jpg</comment>
      <origin>1297694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="dzuq5bozvqhyel9k18vkt89wlsnva06" xml:space="preserve">GRACE-FO Launch (NHQ201805220019).jpg</text>
      <sha1>dzuq5bozvqhyel9k18vkt89wlsnva06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вегетатив хәл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201085</id>
    <revision>
      <id>1297695</id>
      <timestamp>2026-05-21T13:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/148045606|Вегетативное состояние]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7217" sha1="5ytgcqq6me6tyb230stwbhxx7hmcfs7" xml:space="preserve">{{Симптом|Name=Вегетативное состояние|ICD10=|ICD9={{ICD9|780.03}}|MeshID=D018458}}'''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ( {{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл - үҫемлек) —  [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы  психик  эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация)., әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]] та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Мэйес, Кеннет|access-date=2024-06-01|url-status=live|accessdate=2024-06-01}}&lt;/ref&gt; .

== Сәбәптәре ==
Различные диффузные поражения головного мозга могут сопровождаться преходящим вегетативным состоянием. Оно может определяться как постоянное, если продолжается более 4 недель. Данное состояние может стать последствием неудавшейся попытки [[суицид]]а. Наиболее частыми причинами персистирующего (постоянного) вегетативного состояния являются тяжёлая [[черепно-мозговая травма]] или глобальная [[аноксия]] (кислородное голодание) мозга (например, при остановке сердца или повешении). Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 N 236 регламентировал правовой статус больных, находящихся в вегетативном состоянии, следующим образом&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}Несмотря на необратимое повреждение высших отделов мозга, необратимое нарушение или утрату сознания, больной является живым существом со всеми вытекающими из этого последствиями, касающимися его прав и обязанностей лечащих его врачей.{{Цитата аҙағы}}

Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу – тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.

== Күҙаллау ==
Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС ) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә.&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптар һорауҙарын ишеткән һәм мейенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген “көйләү” юлы менән яуап бирергә тырышҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2013-02-18|accessdate=2013-02-25}}&lt;/ref&gt;

== Дауалау ==
Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар,  витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Аңдың насарайыуы .
* Апаллик синдром
* Бикләнгән синдром
* Мутизм
* [[Кома]]
* Мейе үлеме
* Скиаво, Терри
* Шаньбанг, Аруна

* [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Терри Уоллистың мейеһе үҙен яңырта, 19 йылдан һуң команан сыға.]   да {{Wayback|url=http://www.membrana.ru/lenta/?6111|date=20091020090846}}
* [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ АҠШ үлгән кешенең мейеһен тергеҙергә ҡарар иткән - Mail.Ru News]
[[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]]
[[Категория:Реаниматология]]</text>
      <sha1>5ytgcqq6me6tyb230stwbhxx7hmcfs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297696</id>
      <parentid>1297695</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T13:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1297696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8477" sha1="bvrhtclqm8gci5mr6i691osy5h2y8xb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ({{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл — үҫемлек) —— [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы психик эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация), әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]-та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә&lt;ref&gt;{{cite web |author=Мэйес, Кеннет |url=https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |title=Вегетативное состояние |lang=ru |website=Справочник MSD |access-date=2024-06-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601090322/https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |archive-date=2024-06-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Различные диффузные поражения головного мозга могут сопровождаться преходящим вегетативным состоянием. Оно может определяться как постоянное, если продолжается более 4 недель. Данное состояние может стать последствием неудавшейся попытки [[суицид]]а. Наиболее частыми причинами персистирующего (постоянного) вегетативного состояния являются тяжёлая [[черепно-мозговая травма]] или глобальная [[аноксия]] (кислородное голодание) мозга (например, при остановке сердца или повешении). Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 N 236 регламентировал правовой статус больных, находящихся в вегетативном состоянии, следующим образом&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}Несмотря на необратимое повреждение высших отделов мозга, необратимое нарушение или утрату сознания, больной является живым существом со всеми вытекающими из этого последствиями, касающимися его прав и обязанностей лечащих его врачей.{{Цитата аҙағы}}

Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу — тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.

== Күҙаллау ==
Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә.&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптар һорауҙарын ишеткән һәм мейенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген «көйләү» юлы менән яуап бирергә тырышҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2013-02-18|accessdate=2013-02-25}}&lt;/ref&gt;

== Дауалау ==
Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар, витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аңдың насарайыуы .
* Апаллик синдром
* Бикләнгән синдром
* Мутизм
* [[Кома]]
* Мейе үлеме
* Скиаво, Терри
* Шаньбанг, Аруна

* [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Терри Уоллистың мейеһе үҙен яңырта, 19 йылдан һуң команан сыға.] да {{Wayback|url=http://www.membrana.ru/lenta/?6111|date=20091020090846}}
* [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ АҠШ үлгән кешенең мейеһен тергеҙергә ҡарар иткән — Mail.Ru News]
[[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]]
[[Категория:Реаниматология]]</text>
      <sha1>bvrhtclqm8gci5mr6i691osy5h2y8xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297698</id>
      <parentid>1297696</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1297698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8076" sha1="51fiqu3o30ztrzci0yv37w2sscnczhp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ({{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл — үҫемлек) —— [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы психик эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация), әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]-та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә&lt;ref&gt;{{cite web |author=Мэйес, Кеннет |url=https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |title=Вегетативное состояние |lang=ru |website=Справочник MSD |access-date=2024-06-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601090322/https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |archive-date=2024-06-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Баш мейеһенең төрлө диффуз зарарланыуҙары ваҡытлыса вегетатив хәл менән бергә булыуы мөмкин. Ул 4 аҙнанан ашыу дауам итһә, даими тип билдәләнә ала. Был хәл суицидҡа уңышһыҙ ынтылыш эҙемтәһе булыуы мөмкин. Даими вегетатив хәлдең иң йыш осраған сәбәптәре булып баш һөйәге-мейе йәрәхәте йәки глобаль аноксия (кислородһыҙлыҡ) тора (мәҫәлән, йөрәк туҡтағанда йәки аҫылынғанда). СССР Һаулыҡ Һаҡлау Министрлығының 1987 йылдың 17 февралендәге 236-сы бойороғо вегетатив хәлдә булған ауырыуҙарҙың хоҡуҡи статусын түбәндәгесә регламентлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу — тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.{{Цитата аҙағы}}

== Күҙаллау ==
Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙыҡынан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә. 10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптарҙың һорауҙарын ишеткән һәм мейеһенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген «көйләү» юлы менән яуап бирергә тырышҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|title=BBC News - Vegetative patient Scott Routley says 'I'm not in pain'|access-date=2013-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgqTKXY?url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|archive-date=2013-02-25}}&lt;/ref&gt;.

== Дауалау ==
Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар, витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аңдың насарайыуы .
* Апаллик синдром
* Бикләнгән синдром
* Мутизм
* [[Кома]]
* Мейе үлеме
* Скиаво, Терри
* Шаньбанг, Аруна

== Һылтанмалар ==
* [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Самовосстановление мозга Терри Уоллиса с выходом из комы через 19 лет.] {{Wayback|url=http://www.membrana.ru/lenta/?6111 |date=20091020090846 }}
* [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ В США решили оживить мертвый мозг человека - Новости Mail.Ru]

[[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]]
[[Категория:Реаниматология]]</text>
      <sha1>51fiqu3o30ztrzci0yv37w2sscnczhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297700</id>
      <parentid>1297698</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1297700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8004" sha1="bh9d9ne3bmgljc4nwqz64d1t6721oro" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ({{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл — үҫемлек) —— [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы психик эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация), әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]-та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә&lt;ref&gt;{{cite web |author=Мэйес, Кеннет |url=https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |title=Вегетативное состояние |lang=ru |website=Справочник MSD |access-date=2024-06-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601090322/https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |archive-date=2024-06-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Баш мейеһенең төрлө диффуз зарарланыуҙары ваҡытлыса вегетатив хәл менән бергә булыуы мөмкин. Ул 4 аҙнанан ашыу дауам итһә, даими тип билдәләнә ала. Был хәл суицидҡа уңышһыҙ ынтылыш эҙемтәһе булыуы мөмкин. Даими вегетатив хәлдең иң йыш осраған сәбәптәре булып баш һөйәге-мейе йәрәхәте йәки глобаль аноксия (кислородһыҙлыҡ) тора (мәҫәлән, йөрәк туҡтағанда йәки аҫылынғанда). СССР Һаулыҡ Һаҡлау Министрлығының 1987 йылдың 17 февралендәге 236-сы бойороғо вегетатив хәлдә булған ауырыуҙарҙың хоҡуҡи статусын түбәндәгесә регламентлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу — тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.{{Цитата аҙағы}}

== Күҙаллау ==
Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙыҡынан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә. 10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптарҙың һорауҙарын ишеткән һәм мейеһенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген «көйләү» юлы менән яуап бирергә тырышҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|title=BBC News - Vegetative patient Scott Routley says 'I'm not in pain'|access-date=2013-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgqTKXY?url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|archive-date=2013-02-25}}&lt;/ref&gt;.

== Дауалау ==
Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар, витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аңдың насарайыуы .
* Апаллик синдром
* Бикләнгән синдром
* Мутизм
* [[Кома]]
* Мейе үлеме
* Скиаво, Терри
* Шаньбанг, Аруна

== Һылтанмалар ==
* [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Самовосстановление мозга Терри Уоллиса с выходом из комы через 19 лет.] 
* [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ В США решили оживить мертвый мозг человека - Новости Mail.Ru]

[[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]]
[[Категория:Реаниматология]]</text>
      <sha1>bh9d9ne3bmgljc4nwqz64d1t6721oro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297701</id>
      <parentid>1297700</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T14:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1297701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8076" sha1="51fiqu3o30ztrzci0yv37w2sscnczhp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ({{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл — үҫемлек) —— [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы психик эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация), әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]-та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә&lt;ref&gt;{{cite web |author=Мэйес, Кеннет |url=https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |title=Вегетативное состояние |lang=ru |website=Справочник MSD |access-date=2024-06-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601090322/https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |archive-date=2024-06-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Баш мейеһенең төрлө диффуз зарарланыуҙары ваҡытлыса вегетатив хәл менән бергә булыуы мөмкин. Ул 4 аҙнанан ашыу дауам итһә, даими тип билдәләнә ала. Был хәл суицидҡа уңышһыҙ ынтылыш эҙемтәһе булыуы мөмкин. Даими вегетатив хәлдең иң йыш осраған сәбәптәре булып баш һөйәге-мейе йәрәхәте йәки глобаль аноксия (кислородһыҙлыҡ) тора (мәҫәлән, йөрәк туҡтағанда йәки аҫылынғанда). СССР Һаулыҡ Һаҡлау Министрлығының 1987 йылдың 17 февралендәге 236-сы бойороғо вегетатив хәлдә булған ауырыуҙарҙың хоҡуҡи статусын түбәндәгесә регламентлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу — тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.{{Цитата аҙағы}}

== Күҙаллау ==
Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙыҡынан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә. 10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптарҙың һорауҙарын ишеткән һәм мейеһенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген «көйләү» юлы менән яуап бирергә тырышҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|title=BBC News - Vegetative patient Scott Routley says 'I'm not in pain'|access-date=2013-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgqTKXY?url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|archive-date=2013-02-25}}&lt;/ref&gt;.

== Дауалау ==
Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар, витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аңдың насарайыуы .
* Апаллик синдром
* Бикләнгән синдром
* Мутизм
* [[Кома]]
* Мейе үлеме
* Скиаво, Терри
* Шаньбанг, Аруна

== Һылтанмалар ==
* [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Самовосстановление мозга Терри Уоллиса с выходом из комы через 19 лет.] {{Wayback|url=http://www.membrana.ru/lenta/?6111 |date=20091020090846 }}
* [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ В США решили оживить мертвый мозг человека - Новости Mail.Ru]

[[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]]
[[Категория:Реаниматология]]</text>
      <sha1>51fiqu3o30ztrzci0yv37w2sscnczhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Вегетатив хәл</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201086</id>
    <revision>
      <id>1297703</id>
      <timestamp>2026-05-21T14:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Вегетативное состояние|21 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="b5nmss4621753n175slgonxwxlg242a" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Вегетативное состояние|21 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>b5nmss4621753n175slgonxwxlg242a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осмуссаар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201087</id>
    <revision>
      <id>1297708</id>
      <timestamp>2026-05-21T14:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Остров  |Название                = Осмуссаар   |Национальное название  = et/Osmussaar  |Изображение             = Osmussaar24.jpg   |Подпись изображения    = Побережье острова (июнь 2013 г.)  |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E   |CoordScale             =   |Страна                  = Эстония   |Регион                 = Ляэнемаа    |...</comment>
      <origin>1297708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1286" sha1="59pweii0hx2456ywkh1qy3yr3ku7atr" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Побережье острова (июнь 2013 г.)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (волость)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтийское море
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; или '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — Эстонияның Балтик диңгеҙендәге утрауы.</text>
      <sha1>59pweii0hx2456ywkh1qy3yr3ku7atr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297732</id>
      <parentid>1297708</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2913" sha1="quhyjc1mxwk8njxrjl4chl3tz414zbr" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙ
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==</text>
      <sha1>quhyjc1mxwk8njxrjl4chl3tz414zbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297733</id>
      <parentid>1297732</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Балтик диңгеҙе утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="ahgl328tounxdp8bpzqstoei6ac8pog" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙ
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>ahgl328tounxdp8bpzqstoei6ac8pog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297736</id>
      <parentid>1297733</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5131" sha1="lcb0sy2cwmgj4c6cjqaqg2f80w26bzf" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙ
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайға ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове] {{Wayback|url=http://daypic.ru/about-all/161165 |date=20150323082128 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»] {{Wayback|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=20180126185105 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>lcb0sy2cwmgj4c6cjqaqg2f80w26bzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297738</id>
      <parentid>1297736</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5814" sha1="na45jolhupq6c8nh0z6gmz38zqba6uh" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙ
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайлыҡҡа ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

1940 йылға тиклем утрауҙа 130-лап кеше йәшәгән, нигеҙҙә шведтар, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|совет ғәскәрҙәре]] Эстонияға ингәндән һуң, улар утрауҙы ташлап китә. Әлеге ваҡытта утрау [[ҡурсаулыҡ]] булғанлыҡтан, Эстонияның реституция тураһындағы законына ярашлы, утрауҙа ер биләгән бөтә хужалары икенсе урында компенсация алған. Әлеге ваҡытта утрауҙа ике ғаилә йәшәй.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове] {{Wayback|url=http://daypic.ru/about-all/161165 |date=20150323082128 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»] {{Wayback|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=20180126185105 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>na45jolhupq6c8nh0z6gmz38zqba6uh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297739</id>
      <parentid>1297738</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5816" sha1="2lhl38rwwrpjza3ybz9ddzil68js7ag" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙе
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайлыҡҡа ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

1940 йылға тиклем утрауҙа 130-лап кеше йәшәгән, нигеҙҙә шведтар, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|совет ғәскәрҙәре]] Эстонияға ингәндән һуң, улар утрауҙы ташлап китә. Әлеге ваҡытта утрау [[ҡурсаулыҡ]] булғанлыҡтан, Эстонияның реституция тураһындағы законына ярашлы, утрауҙа ер биләгән бөтә хужалары икенсе урында компенсация алған. Әлеге ваҡытта утрауҙа ике ғаилә йәшәй.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове] {{Wayback|url=http://daypic.ru/about-all/161165 |date=20150323082128 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»] {{Wayback|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=20180126185105 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>2lhl38rwwrpjza3ybz9ddzil68js7ag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297770</id>
      <parentid>1297739</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7200" sha1="1b0dfx5h35067umvf8jxvr68758ahyk" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙе
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайлыҡҡа ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

1940 йылға тиклем утрауҙа 130-лап кеше йәшәгән, нигеҙҙә шведтар, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|совет ғәскәрҙәре]] Эстонияға ингәндән һуң, улар утрауҙы ташлап китә. Әлеге ваҡытта утрау [[ҡурсаулыҡ]] булғанлыҡтан, Эстонияның реституция тураһындағы законына ярашлы, утрауҙа ер биләгән бөтә хужалары икенсе урында компенсация алған. Әлеге ваҡытта утрауҙа ике ғаилә йәшәй.

1941 йылда Германия һөжүм иткәндән һуң, совет ғәскәрҙәре утрауҙан сигенә. Осмуссар һаҡсылары (205-се айырым артиллерия дивизионы һәм 3-сө махсус линия төҙөлөшө эшселәренән ойошторолған батальон&lt;ref&gt;Аллилуев А. А. 164 боевых дня&lt;/ref&gt;) 1941 йылдың декабренә тиклем ҡала, бынан һуң гарнизон эвакуациялана, орудиелары шартлатыла, ә башняларын һәм команда пунктын һыуҙан баҫтыралар.

Утрауҙа 15 совет морягының һәм 164 көн дауамында оборона тотҡан эшселәрҙең туғандар ҡәберлеге бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|title=Непокоренная легенда|author=Любовь Семёнова|website=Молодёжь Эстонии|date=4.11.2006|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185105/http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эстонияның «Рус елкән йәмғиәте» һәм ''Baltsail'' яхта клубы ағзалары ҡәберҙе тәрбиәләп тора.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове] {{Wayback|url=http://daypic.ru/about-all/161165 |date=20150323082128 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»] {{Wayback|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=20180126185105 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>1b0dfx5h35067umvf8jxvr68758ahyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297773</id>
      <parentid>1297770</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7198" sha1="07ds3ji8f9x0s5sb9jojcql89gf6luo" xml:space="preserve">{{Утрау
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙе
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайлыҡҡа ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

1940 йылға тиклем утрауҙа 130-лап кеше йәшәгән, нигеҙҙә шведтар, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|совет ғәскәрҙәре]] Эстонияға ингәндән һуң, улар утрауҙы ташлап китә. Әлеге ваҡытта утрау [[ҡурсаулыҡ]] булғанлыҡтан, Эстонияның реституция тураһындағы законына ярашлы, утрауҙа ер биләгән бөтә хужалары икенсе урында компенсация алған. Әлеге ваҡытта утрауҙа ике ғаилә йәшәй.

1941 йылда Германия һөжүм иткәндән һуң, совет ғәскәрҙәре утрауҙан сигенә. Осмуссар һаҡсылары (205-се айырым артиллерия дивизионы һәм 3-сө махсус линия төҙөлөшө эшселәренән ойошторолған батальон&lt;ref&gt;Аллилуев А. А. 164 боевых дня&lt;/ref&gt;) 1941 йылдың декабренә тиклем ҡала, бынан һуң гарнизон эвакуациялана, орудиелары шартлатыла, ә башняларын һәм команда пунктын һыуҙан баҫтыралар.

Утрауҙа 15 совет морягының һәм 164 көн дауамында оборона тотҡан эшселәрҙең туғандар ҡәберлеге бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|title=Непокоренная легенда|author=Любовь Семёнова|website=Молодёжь Эстонии|date=4.11.2006|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185105/http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эстонияның «Рус елкән йәмғиәте» һәм ''Baltsail'' яхта клубы ағзалары ҡәберҙе тәрбиәләп тора.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове] {{Wayback|url=http://daypic.ru/about-all/161165 |date=20150323082128 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»] {{Wayback|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=20180126185105 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>07ds3ji8f9x0s5sb9jojcql89gf6luo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Осмуссаар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201088</id>
    <revision>
      <id>1297709</id>
      <timestamp>2026-05-21T14:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Осмуссаар|21 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Утрау |тема2= |тема3=география |ил=Эстония|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="2yn6wt0wl8pirnkixuru3fyvexsajpq" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Осмуссаар|21 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Утрау |тема2= |тема3=география |ил=Эстония|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>2yn6wt0wl8pirnkixuru3fyvexsajpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әшрәф Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201089</id>
    <revision>
      <id>1297735</id>
      <timestamp>2026-05-21T19:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151584294|Пехлеви, Ашраф]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43514" sha1="ls4v7fponpm3117g83rn6cai1iebe8n" xml:space="preserve">
'''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октября|26 октябряь]] [[1919|1919 йыл]], [[Тегеран|Тәһран]] — [[7 января|7 ғинуар]] [[2016|2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны. 

Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып,  «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96.&amp;#x20;The Guardian&amp;#x20;(9 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция|Францияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ( [[Нью-Йорк]] ), [[Париж|Парижда]] һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә,]]  игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[1936 йыл|1936 йылдың]] [[8 ғинуар|8 ғинуарында]] улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була.

[[1932 йыл|1932]] йылда Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл|1937]] йылда 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== СССР-ға барыуы ==
1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була&lt;ref&gt;Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское.&amp;#x20;Дата обращения: 17 июля 2014.&amp;#x20;Архивировано 24 июля 2014 года.&lt;/ref&gt; шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул  [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана&lt;ref&gt;Дагестанская правда. 23 июля 1946 г.&lt;/ref&gt;
[[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]]

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== 1953 йылғы түңкәрелеш ===
[[1953 йыл|1953]] йылда Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра&lt;ref&gt;Shah of Iran's twin sister dead at 96.&amp;#x20;CBC&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай.

Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта Францияла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96.&amp;#x20;The Guardian&amp;#x20;(9 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;

Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл|1967]] йылда Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп,  [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]&lt;nowiki/&gt;нда Иран исеменән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Kathleen Teltsch.''&amp;#x20;She may be a Princess, but Shah's Twin is more Interested in Equal Rights.&amp;#x20;The New York Times&amp;#x20;(22 марта 1970).&amp;#x20;Архивировано 22 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;. [[1975 йыл|1975]] йылда Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын - ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда  мин ҡатын - ҡыҙҙарҙың ир - аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар  бирмәнем»''&lt;ref&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96.&amp;#x20;The Guardian&amp;#x20;(9 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;''Ashraf Pahlavi.''&amp;#x20;And Thus Passeth International Women's Year.&amp;#x20;The New York Times&amp;#x20;(5 января 1976).&amp;#x20;Архивировано 11 декабря 2025 года.&lt;/ref&gt;

[[1976 йыл|1976 йылда]] «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте  Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа  уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта  Ирандың үҙендә  йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй.

[[1980 йыл|1980]] йылда баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды... Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә... күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96.&amp;#x20;The Guardian&amp;#x20;(9 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}.

[[1977 йыл|1977 йылдың]] йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.''&amp;#x20;Princess' book defends shah, attacks Carter.&amp;#x20;Star News. New York&amp;#x20;(23 октября 1980).&amp;#x20;Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Liam Stack.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, Sister of Iran's Last Shah, Dies at 96.&amp;#x20;The New York Times&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 8 января 2016.&amp;#x20;Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gunmen Try to Kill Shah's Sister.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(13 сентября 1977).&amp;#x20;Дата обращения: 11 июня 2022.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}&lt;ref&gt;&quot;Grand nettoyage à l'Olivette!&quot;.&amp;#x20;LA GAZETTE DE L'OLIVETTE&amp;#x20;(июль 2024).&amp;#x20;Дата обращения: 19 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 8 октября 2025 года&lt;/ref&gt;.

[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''Boyd, Lyn.''&amp;#x20;[www.usc.edu &quot;A King's exile&quot; (PDF)].&amp;#x20;University of Southern California&amp;#x20;(2000).&amp;#x20;Дата обращения: 14 февраля 2013.&amp;#x20;Архивировано 22 декабря 2016 года.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.''&amp;#x20;Princess' book defends shah, attacks Carter.&amp;#x20;Star News. New York&amp;#x20;(23 октября 1980).&amp;#x20;Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;.  [[1994 йыл|1994]] йылда Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;''Jon Gambrell.''&amp;#x20;Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran's twin sister.&amp;#x20;The Independent&amp;#x20;(14 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 8 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано 23 апреля 2021 года.&lt;/ref&gt;.

=== Характеры һәм финанстары ===
Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж|Парижға]] һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата&lt;ref&gt;''Brian Murphy.''&amp;#x20;Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran's late shah, dies at 96.&amp;#x20;The Washington Post&amp;#x20;(8 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt; .

Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса,  бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}} .

[[1979 йыл|1979]] йылда «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл|1978 йылдың]] [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек  аңлатыла&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.''&amp;#x20;Princess' book defends shah, attacks Carter.&amp;#x20;Star News. New York&amp;#x20;(23 октября 1980).&amp;#x20;Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл|1980]] йылда Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра.  Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған  хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}} . Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә «La Panthère Noire» («Ҡара пантера») ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} .

Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}} .

=== Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр ===
Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} .

Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

[[1969 йыл|1969]] йылда Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, Швейцария властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә&lt;ref&gt;&quot;The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK&quot;.&amp;#x20;Khabar Online&amp;#x20;(2012).&lt;/ref&gt;{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}} .

=== Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар ===

* Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975
* Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй.
* Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе
* Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре
* Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.''&amp;#x20;Human rights chairman pursues racial equality.&amp;#x20;The Free Lance Star&amp;#x20;(9 марта 1970).&amp;#x20;Дата обращения: 5 ноября 2012.&amp;#x20;Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== Никахтар һәм балалары ==
Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл|1937 йылдың]] мартында була һәм [[1942 йыл|1942]] йылда айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була.

Был никахтан парҙың бер улы тыуа:

* Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар  Әфшәрға өйләнгән, [[1969 йыл|1969]] [[1974 йыл|йылда]] уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың  һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл|1987]] йылда Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары|АҠШ-тың Виргин утрауҙарында]] ислам туйы үткәрә.

Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл|1944]] йылда Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл|1960]] йылда айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл|1976]] йылда Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була:

* Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;Bakhtiar escapes assassination attempt.&amp;#x20;Daily News&amp;#x20;(17 июля 1980).&amp;#x20;Дата обращения: 4 ноября 2012.&amp;#x20;Архивировано 16 июня 2022 года.&lt;/ref&gt;.
* [[Азаде Шафик|Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған.

Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d'Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала&lt;ref&gt;''McElwaine, Sandra.''&amp;#x20;Shah's sister living in a shadow world.&amp;#x20;The Miami News&amp;#x20;(29 апреля 1980).&amp;#x20;Дата обращения: 24 января 2013.&amp;#x20;Архивировано 7 ноября 2012 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл|1980]] йылда «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.''

== Эҙәрлекләү һәм үлеме ==
Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә  [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]]  — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Tate, Mateo.''&amp;#x20;An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents.&amp;#x20;www.mansionglobal.com&amp;#x20;(26 октября 2017).&amp;#x20;Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл|2016 йылдың]] [[7 ғинуар|7 ғинуарында]] Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында  уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы  Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә.

Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар|14 ғинуарында]] Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша.

Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була

== Китаптары ==
Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә.

* [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]);
* [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]);
* [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә).

1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған.

Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}.

Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе...ислам революцияһының тәбиғәте тураһында  аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}.

Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән,  «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй.

Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.''&amp;#x20;Human rights chairman pursues racial equality.&amp;#x20;The Free Lance Star&amp;#x20;(9 марта 1970).&amp;#x20;Дата обращения: 5 ноября 2012.&amp;#x20;Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==

* АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96.&amp;#x20;The Guardian&amp;#x20;(9 января 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 2016.&amp;#x20;Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}}
* {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}}
* {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon &amp; Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}}
* {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}}
* {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}}
* {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}}
* {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.)
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Монакола вафат булғандар]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>ls4v7fponpm3117g83rn6cai1iebe8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297737</id>
      <parentid>1297735</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42430" sha1="ok0ldcvr2vf08bp9nnptp78vo40f6ea" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябряь]] [1919 йыл]], [[Тегеран|Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны.

Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була.

[[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== СССР-ға барыуы ==
1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була&lt;ref&gt;Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.&lt;/ref&gt; шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана&lt;ref&gt;Дагестанская правда. 23 июля 1946 &lt;/ref&gt;
[[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]]

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== 1953 йылғы түңкәрелеш ===
[[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра&lt;ref&gt;Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай.

Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;

Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''&lt;ref&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.&lt;/ref&gt;

[[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй.

[[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}.

[[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}&lt;ref&gt;«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года&lt;/ref&gt;.

[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.&lt;/ref&gt;.

=== Характеры һәм финанстары ===
Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt; .

Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}.

[[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}.

Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}.

=== Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр ===
Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} .

Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

[[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә&lt;ref&gt;«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).&lt;/ref&gt;{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}.

=== Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар ===
* Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975
* Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй.
* Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе
* Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре
* Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== Никахтар һәм балалары ==
Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була.

Был никахтан парҙың бер улы тыуа:

* Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә.

Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була:

* Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.&lt;/ref&gt;.
* [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған.

Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала&lt;ref&gt;''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.''

== Эҙәрлекләү һәм үлеме ==
Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә.

Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша.

Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була

== Китаптары ==
Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә.

* [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]);
* [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]);
* [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә).

1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған.

Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}.

Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}.

Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй.

Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}}
* {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}}
* {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon &amp; Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}}
* {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}}
* {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}}
* {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}}
* {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.)
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Монакола вафат булғандар]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>ok0ldcvr2vf08bp9nnptp78vo40f6ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297740</id>
      <parentid>1297737</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T19:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42414" sha1="g2qagsquajh2utfg80cdn89yuyc5qc6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны.

Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була.

[[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== СССР-ға барыуы ==
1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була&lt;ref&gt;Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.&lt;/ref&gt; шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана&lt;ref&gt;Дагестанская правда. 23 июля 1946 &lt;/ref&gt;
[[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]]

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== 1953 йылғы түңкәрелеш ===
[[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра&lt;ref&gt;Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай.

Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;

Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''&lt;ref&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.&lt;/ref&gt;

[[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй.

[[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}.

[[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}&lt;ref&gt;«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года&lt;/ref&gt;.

[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.&lt;/ref&gt;.

=== Характеры һәм финанстары ===
Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата&lt;ref&gt;''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.&lt;/ref&gt; .

Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}.

[[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла&lt;ref&gt;''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}.

Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}.

=== Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр ===
Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} .

Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

[[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә&lt;ref&gt;«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).&lt;/ref&gt;{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}.

=== Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар ===
* Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 .
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975
* Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй.
* Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе
* Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре
* Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;

== Никахтар һәм балалары ==
Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була.

Был никахтан парҙың бер улы тыуа:

* Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә.

Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була:

* Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.&lt;/ref&gt;.
* [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған.

Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала&lt;ref&gt;''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.&lt;/ref&gt;.

[[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.''

== Эҙәрлекләү һәм үлеме ==
Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.&lt;/ref&gt;, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә.

Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша.

Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була

== Китаптары ==
Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә.

* [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]);
* [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]);
* [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә).

1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған.

Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}.

Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}.

Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй.

Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы&lt;ref&gt;''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;.
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}}
* {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}}
* {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon &amp; Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}}
* {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}}
* {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}}
* {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}}
* {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.)
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Монакола вафат булғандар]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>g2qagsquajh2utfg80cdn89yuyc5qc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Әшрәф Пәһләүи</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201090</id>
    <revision>
      <id>1297742</id>
      <timestamp>2026-05-21T19:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Ашраф|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:30, 21 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="7im7pralvsqys9p3dc0fsn34sqgv3bd" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Пехлеви, Ашраф|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 19:30, 21 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7im7pralvsqys9p3dc0fsn34sqgv3bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Әкбәр Бахман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201091</id>
    <revision>
      <id>1297762</id>
      <timestamp>2026-05-22T06:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/145776242|Али Акбар Бахман]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9547" sha1="83bq6f1m6hnszgux10qb7tanjtuvbcu" xml:space="preserve">'''Әли Әкбәр Бахман''') (1880 йыл, Тәһран — 1956 йыл, Тәһран) — Иран {{Дипломат|Ирана|XX века}}ы .
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡажарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡажар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә.  Уның өлкән улы принц Анушираван Али  (1833-1899) [[Иран|Иранға]] ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була.  Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. 1931 йылда Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым  үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum - Zarrinkafsch-Bahman Family Tree - MyHeritage.&amp;#x20;''www.myheritage.de''.&amp;#x20;Дата обращения: 1 декабря 2023.&amp;#x20;Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл|1906]] йылғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]]  ҡаршы тора һәм [[Рәсәй империяһы|реформаларға]] асыҡ була.  Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды 1907 йылда Рәсәйгә ебәрә, унда ул Баҡылағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышынан]] һуң [[Кавказ|Кавказдан]] күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] [[Иран|Иранға]] ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]&lt;nowiki/&gt;да һәм  [[Иран]]&lt;nowiki/&gt;да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала.  [[1919 йыл|1919 йылдың]] [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест|Бухареста]] Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл|1921]] йылда [[Бельгия|Бельгиялағы]] илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа [[Иран|Ирандың]] [[Афғанстан|Афғанстандағы]] илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» ( Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу ) ойоштора. [[1935 йыл|1935]] йылда ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл|1939 йылдың]] [[16 март|16 мартында]] [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була  .

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа [[Иран|министры]] булып китә. Ул [[Тәһран|Тәһрандағы]] Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып  ала. [[1967 йыл|1967]] йылда Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм [[Тәһран|Тәһрандағы]] Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors - the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar).&amp;#x20;Дата обращения: 5 апреля 2013.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==

* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo'asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325-326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: &quot;Mohammad Ali Shah: The Man and the King&quot;, in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp.&amp;nbsp;177–195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>83bq6f1m6hnszgux10qb7tanjtuvbcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297764</id>
      <parentid>1297762</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9236" sha1="gg7qp20s5glnldw8ibke477gn112u63" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡажарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡажар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға]] асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>gg7qp20s5glnldw8ibke477gn112u63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297765</id>
      <parentid>1297764</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9306" sha1="91k9tevilk10dswmfelloui484xwk4d" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡажарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡажар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға]] асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>91k9tevilk10dswmfelloui484xwk4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297766</id>
      <parentid>1297765</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Дипломаттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9352" sha1="f2wzmpk57z69xjawtws05md47yfs899" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡажарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡажар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға]] асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дипломаттар]]</text>
      <sha1>f2wzmpk57z69xjawtws05md47yfs899</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297767</id>
      <parentid>1297766</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T06:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса дипломаттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9428" sha1="fofdy2cbc8y9fj0jtsk40v75r1083r7" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡажарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡажар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға]] асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дипломаттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]]</text>
      <sha1>fofdy2cbc8y9fj0jtsk40v75r1083r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297775</id>
      <parentid>1297767</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғәиләһе */</comment>
      <origin>1297775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9432" sha1="jqyxtll2nl7820syaqishmwofja7t7m" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаждарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға]] асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дипломаттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]]</text>
      <sha1>jqyxtll2nl7820syaqishmwofja7t7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297777</id>
      <parentid>1297775</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьераһы */</comment>
      <origin>1297777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9430" sha1="8tmte33mk8mhgb98flxwji6fdh5pnsb" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаждарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дипломаттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]]</text>
      <sha1>8tmte33mk8mhgb98flxwji6fdh5pnsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297794</id>
      <parentid>1297777</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғәиләһе */</comment>
      <origin>1297794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9430" sha1="fpaf4tq5yok2ot7nk5ug9t4cmu72lm0" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы.
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]]
[[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]]

== Ғәиләһе ==
Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаджарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар&lt;ref&gt;Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән.

Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була.

Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә&lt;ref&gt;The Bahman (Qajar) Ancestors — the House of Zarrinkafsch (Bahman-Qajar). Дата обращения: 5 апреля 2013. Архивировано из оригинала 3 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* 'Aqeli, Baqer: &quot;Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326.
* Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969.
* {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}}
* Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195.
* Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar.
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1880 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дипломаттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]]</text>
      <sha1>fpaf4tq5yok2ot7nk5ug9t4cmu72lm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Әли Әкбәр Бахман</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201092</id>
    <revision>
      <id>1297768</id>
      <timestamp>2026-05-22T06:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Али Акбар Бахман|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 06:19, 21 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="a4nordw32eesxwzzetdkelerdk65e00" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Али Акбар Бахман|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 06:19, 21 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a4nordw32eesxwzzetdkelerdk65e00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстония тәбиғәт музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201093</id>
    <revision>
      <id>1297776</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Музей | название            = Эстония тәбиғәт музейы | sort                = Э | оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}} | изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg | размер              = 200 | подпись             = Музей бинаһы | основан             = 1941 | открыт              = 1946 | местонахождение     = {{EST}} | адрес...</comment>
      <origin>1297776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2457" sha1="h7c98dkhhofaw8ol6zc99fjz5gznwiw" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан,. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==

== Директора музея ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>h7c98dkhhofaw8ol6zc99fjz5gznwiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297780</id>
      <parentid>1297776</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Директора музея */</comment>
      <origin>1297780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="202ailig6bw6ihrvh5h1eoq00li06z1" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан,. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==

== Музей директорҙары ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>202ailig6bw6ihrvh5h1eoq00li06z1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297784</id>
      <parentid>1297780</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1297784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="hyrjt3amwvqpxk2zbgrkch9n7fpju3k" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан,. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==
Музей 1941 йылда Эстония провинциаль музейының 1864 йылда ойошторолған тәбиғи фәндәр коллекцияһы нигеҙендә ойошторола&lt;ref name=&quot;kogud&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loodusmuuseum.ee/et/kogud|title=Kogud|website=loodusmuuseim.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында коллекция ныҡ зыян күрә. музей килеүселәр өсөн 1946 йылда асыла. 1962 йылдан алып ''«Loodusmuuseumi töid»'' исемле ғилми йыйынтыҡ сығара, һуңғы 4-се йыйынтыҡ 2001 йылда донъя күрә. 1964 йылға тиклем Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт фәндәре музейы тип атала, һуңынан Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт музейы тип үҙгәртелә.

Хәҙерге исемен 1991 йылдан йөрөтә. Музейға йыл һайын 25 000 самаһы кеше килә&lt;ref name=&quot;ee&quot;&gt;{{cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodusmuuseum|title=Eesti Loodusmuuseum|website=entsyklopeedia.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;.

== Экспозицияһы ==
[[Файл:Näitus &quot;Müstiline ürgmeri&quot;.jpg|мини|«Мистик тәүтормош диңгеҙе» күргәҙмәһе (2017)]]

== Музей директорҙары ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>hyrjt3amwvqpxk2zbgrkch9n7fpju3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297792</id>
      <parentid>1297784</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экспозицияһы */</comment>
      <origin>1297792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5120" sha1="l0c8vsbqtj58fkmenlxgyd5j6gh32q7" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан,. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==
Музей 1941 йылда Эстония провинциаль музейының 1864 йылда ойошторолған тәбиғи фәндәр коллекцияһы нигеҙендә ойошторола&lt;ref name=&quot;kogud&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loodusmuuseum.ee/et/kogud|title=Kogud|website=loodusmuuseim.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында коллекция ныҡ зыян күрә. музей килеүселәр өсөн 1946 йылда асыла. 1962 йылдан алып ''«Loodusmuuseumi töid»'' исемле ғилми йыйынтыҡ сығара, һуңғы 4-се йыйынтыҡ 2001 йылда донъя күрә. 1964 йылға тиклем Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт фәндәре музейы тип атала, һуңынан Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт музейы тип үҙгәртелә.

Хәҙерге исемен 1991 йылдан йөрөтә. Музейға йыл һайын 25 000 самаһы кеше килә&lt;ref name=&quot;ee&quot;&gt;{{cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodusmuuseum|title=Eesti Loodusmuuseum|website=entsyklopeedia.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;.

== Экспозицияһы ==
[[Файл:Näitus &quot;Müstiline ürgmeri&quot;.jpg|мини|«Мистик тәүтормош диңгеҙе» күргәҙмәһе (2017)]]
Музей экспозицияһы Эстонияның флораһы һәм фаунаһына — уның һыу ятҡылыҡтарына, [[һаҙлыҡ]]тарына, болондарына, биологик төрҙәренә һәм һаҡланыусы биләмәләренә арналған. Музейҙа фотоһүрәттәр һәм слайдтар коллекцияһы, Рудольф Леберт һәм Жюль Требоның гербариялары, Гюнтер Рейндорф, Мати Меставийр һәм Валентин Сооның [[бөжәктәр]] коллекциялары, Валериан Русов, Адольф Раух һәм Пауль Васмуттың [[орнитология|орнитологик]] коллекциялары һ. б. һаҡлана.

Йыл һайын дөйөм коллекция яҡынса 5000 экспонатҡа тулылана, әлеге ваҡытта унда 360 000 дана самаһы иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;kogud&quot; /&gt;. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балалар өсөн музейҙа интерактив белем биреү программаһы бар&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;.

== Музей директорҙары ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>l0c8vsbqtj58fkmenlxgyd5j6gh32q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297793</id>
      <parentid>1297792</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5119" sha1="540ox9xtw0dxup93fcqyzwg9sdjqtzx" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==
Музей 1941 йылда Эстония провинциаль музейының 1864 йылда ойошторолған тәбиғи фәндәр коллекцияһы нигеҙендә ойошторола&lt;ref name=&quot;kogud&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loodusmuuseum.ee/et/kogud|title=Kogud|website=loodusmuuseim.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында коллекция ныҡ зыян күрә. музей килеүселәр өсөн 1946 йылда асыла. 1962 йылдан алып ''«Loodusmuuseumi töid»'' исемле ғилми йыйынтыҡ сығара, һуңғы 4-се йыйынтыҡ 2001 йылда донъя күрә. 1964 йылға тиклем Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт фәндәре музейы тип атала, һуңынан Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт музейы тип үҙгәртелә.

Хәҙерге исемен 1991 йылдан йөрөтә. Музейға йыл һайын 25 000 самаһы кеше килә&lt;ref name=&quot;ee&quot;&gt;{{cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodusmuuseum|title=Eesti Loodusmuuseum|website=entsyklopeedia.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;.

== Экспозицияһы ==
[[Файл:Näitus &quot;Müstiline ürgmeri&quot;.jpg|мини|«Мистик тәүтормош диңгеҙе» күргәҙмәһе (2017)]]
Музей экспозицияһы Эстонияның флораһы һәм фаунаһына — уның һыу ятҡылыҡтарына, [[һаҙлыҡ]]тарына, болондарына, биологик төрҙәренә һәм һаҡланыусы биләмәләренә арналған. Музейҙа фотоһүрәттәр һәм слайдтар коллекцияһы, Рудольф Леберт һәм Жюль Требоның гербариялары, Гюнтер Рейндорф, Мати Меставийр һәм Валентин Сооның [[бөжәктәр]] коллекциялары, Валериан Русов, Адольф Раух һәм Пауль Васмуттың [[орнитология|орнитологик]] коллекциялары һ. б. һаҡлана.

Йыл һайын дөйөм коллекция яҡынса 5000 экспонатҡа тулылана, әлеге ваҡытта унда 360 000 дана самаһы иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;kogud&quot; /&gt;. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балалар өсөн музейҙа интерактив белем биреү программаһы бар&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;.

== Музей директорҙары ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>540ox9xtw0dxup93fcqyzwg9sdjqtzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297797</id>
      <parentid>1297793</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Эстония музейҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5177" sha1="k9q3zox2ygcrw2qeaqz5qw8gux6p3z9" xml:space="preserve">{{Музей
| название            = Эстония тәбиғәт музейы
| sort                = Э
| оригинал            = {{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}
| изображение         = Estonian Museum of Natural History, 2018.jpg
| размер              = 200
| подпись             = Музей бинаһы
| основан             = 1941
| открыт              = 1946
| местонахождение     = {{EST}}
| адрес               = [[Таллин]], [[Лай урамы|Лай урамы]], 29А
| директор            = Хейди Вилу
| награды             = 
| сайт                = www.loodusmuuseum.ee
}}
'''Эстония тәбиғәт музейы''' ({{lang-et|Eesti Loodusmuuseum}}) — [[Эстония]]ның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн]]дағы [[музей]]; Лай урамы, 29А адресы буйынса урынлашҡан. Экспозиция Эстония тәбиғәтенә арналған. Музейҙа йыл һайын 20-гә яҡын тематик күргәҙмә ойошторола{{sfn|Хропов, Мяннарт|2022}}.

== Тарихы ==
Музей 1941 йылда Эстония провинциаль музейының 1864 йылда ойошторолған тәбиғи фәндәр коллекцияһы нигеҙендә ойошторола&lt;ref name=&quot;kogud&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loodusmuuseum.ee/et/kogud|title=Kogud|website=loodusmuuseim.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында коллекция ныҡ зыян күрә. музей килеүселәр өсөн 1946 йылда асыла. 1962 йылдан алып ''«Loodusmuuseumi töid»'' исемле ғилми йыйынтыҡ сығара, һуңғы 4-се йыйынтыҡ 2001 йылда донъя күрә. 1964 йылға тиклем Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт фәндәре музейы тип атала, һуңынан Эстония ССР-ының Дәүләт тәбиғәт музейы тип үҙгәртелә.

Хәҙерге исемен 1991 йылдан йөрөтә. Музейға йыл һайын 25 000 самаһы кеше килә&lt;ref name=&quot;ee&quot;&gt;{{cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodusmuuseum|title=Eesti Loodusmuuseum|website=entsyklopeedia.ee|lang=et|access-date=2026-04-10}}&lt;/ref&gt;.

== Экспозицияһы ==
[[Файл:Näitus &quot;Müstiline ürgmeri&quot;.jpg|мини|«Мистик тәүтормош диңгеҙе» күргәҙмәһе (2017)]]
Музей экспозицияһы Эстонияның флораһы һәм фаунаһына — уның һыу ятҡылыҡтарына, [[һаҙлыҡ]]тарына, болондарына, биологик төрҙәренә һәм һаҡланыусы биләмәләренә арналған. Музейҙа фотоһүрәттәр һәм слайдтар коллекцияһы, Рудольф Леберт һәм Жюль Требоның гербариялары, Гюнтер Рейндорф, Мати Меставийр һәм Валентин Сооның [[бөжәктәр]] коллекциялары, Валериан Русов, Адольф Раух һәм Пауль Васмуттың [[орнитология|орнитологик]] коллекциялары һ. б. һаҡлана.

Йыл һайын дөйөм коллекция яҡынса 5000 экспонатҡа тулылана, әлеге ваҡытта унда 360 000 дана самаһы иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;kogud&quot; /&gt;. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балалар өсөн музейҙа интерактив белем биреү программаһы бар&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;.

== Музей директорҙары ==
{{основной источник|&lt;ref name=&quot;ee&quot; /&gt;}}
* 1941 — Ээрик Кумари
* 1941—1946 — Айно Кумари
* 1946—1950 — Аугуст Манк
* 1950—1952 — Рихард Ааре
* 1952—1961 — Юлиана Тельман
* 1961—1970 — Хелль Маран
* 1970—1990 — Яан Реммель
* 1990—1999 — Пеэтер Эрнитс
* 1999—2006 — Лемми Йыэ
* 2006—2011 — Марис Лая
* 2011 — {{н.в.}} — Хейди Вилу

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Хропов А., Мяннарт А. |заглавие=Эстония. Путеводитель + мини-разговорник|язык=ru|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/HmEREAAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=eesti+loodusmuuseum&amp;pg=PA36&amp;printsec=frontcover |место={{М.}} |издательство=[[Литрес]] |год=2022|всего страниц=121 |страницы=36 |isbn=9785043218643 |ref=Хропов, Мяннарт}}
{{Исторический центр Таллина}}
{{ВС}}

[[Категория:Эстония музейҙары]]</text>
      <sha1>k9q3zox2ygcrw2qeaqz5qw8gux6p3z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Эстония тәбиғәт музейы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201094</id>
    <revision>
      <id>1297778</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Эстонский музей природы|22 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=музей |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="38sjzmew8fodaip2jkfp7uhhy23sbcf" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Эстонский музей природы|22 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=музей |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>38sjzmew8fodaip2jkfp7uhhy23sbcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Основной источник</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201095</id>
    <redirect title="Ҡалып:Mainref" />
    <revision>
      <id>1297779</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:Mainref]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1297779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="h64gpq62xpoiszxc343etsw39kqbvje" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Mainref]]</text>
      <sha1>h64gpq62xpoiszxc343etsw39kqbvje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таш күпер (Тарту)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201096</id>
    <revision>
      <id>1297799</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Мост}} '''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/2021072708...</comment>
      <origin>1297799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="4fjwv77jo31fqeo2d5oha62q161zsor" xml:space="preserve">{{Мост}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Модель Каменного моста на Каарсильде (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|Литография 1860 года
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Ваналинн (Тарту)}}</text>
      <sha1>4fjwv77jo31fqeo2d5oha62q161zsor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297800</id>
      <parentid>1297799</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="lunmxm1puc4q6qsea66jwrwkj1nr2e4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Модель Каменного моста на Каарсильде (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|Литография 1860 года
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Ваналинн (Тарту)}}</text>
      <sha1>lunmxm1puc4q6qsea66jwrwkj1nr2e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297810</id>
      <parentid>1297800</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1297810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5088" sha1="emodde5s0ot0uzgdkmeldlwugie8sq4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Таш күпер 1775 йылда Тартуҙағы ҙур янғындан һуң генерал-губернатор Юрий Юрьевич Броун башланғысы менән төҙөлә. Проект авторҙары — Иоганн Закловски һәм И. Ц. Зигфриден. Күпер өсөн таштарҙы Эстонияға һөргөнгә ебәрелгән [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв ихтилалы]]нда ҡатнашыусылар шымарта&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вахтре Л.|заглавие = История эстонской культуры: краткий обзор|ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Институт Я. Тыниссона|год = 1994|страницы = 95|страниц =229 }}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш 1779 йылда башлана һәм 1784 йылда тамамлана. Күперҙә хәрәкәт 1784 йылдың 16 сентябрендә асыла&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot; /&gt;.

Күперҙең үҙәк өлөшөн антиктарҙы хәтерләткән триумфаль аркалар биҙәй&lt;ref&gt;{{книга|автор = Пуллат Р. Н., Тарвел Э. В.|заглавие = История города Тарту|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Таллин|издательство = Ээсти раамат|год = 1980|страницы = 54|страниц =109 }}&lt;/ref&gt;. Ул Тарту үҙәк майҙаны тарихи ансамбле композицияһының төп элементтарының береһе була. Күпер майҙанда оҙонса булып урынлашҡан һәм уға тантаналы инеү урыны булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Раам&quot;&gt;{{книга|автор = Раам В. В.|заглавие = Архитектурные памятники Эстонии|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л.|издательство = Искусство. Ленинградское отделение|год = 1974|страницы = 224|страниц =279}}&lt;/ref&gt;.

Күпер 1941 йылдың 9 июлендә сигенгән рус ғәскәрҙәре тарафынан шартлатыла&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Милютина Тамара Павловна|Милютина Т. П.]]|заглавие = Люди моей жизни|ссылка = https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284|ответственный = |издание = |место = Тарту|издательство = Крипта|год = 1997|страницы = 267|страниц = 415|archive-date = 2021-12-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20211207020204/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;postimees.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Hüvasti, Kivisild! Igaveseks? |url=https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |website=Tartu Postimees |access-date=2020-12-03 |lang=et |date=2015-11-16 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629022108/https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бөгөн уның урынында икенсе күпер — [[Каарсильд]] тора.

Әлеге ваҡытта Таш күперҙе тергеҙеү буйынса пландар бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |title=The Kivisild stone bridge will rise again. |access-date=2022-04-23 |archive-date=2022-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416222650/https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Каарсильдтағы Таш күпер моделе (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|1860 йылғы литография 
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Ваналинн (Тарту)}}</text>
      <sha1>emodde5s0ot0uzgdkmeldlwugie8sq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297812</id>
      <parentid>1297810</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T10:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1297812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5105" sha1="n2w6o4i42lr4h0ob3lbz0ng9km1vt4p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Таш күпер 1775 йылда Тартуҙағы ҙур янғындан һуң генерал-губернатор Юрий Юрьевич Броун башланғысы менән төҙөлә. Проект авторҙары — Иоганн Закловски һәм И. Ц. Зигфриден. Күпер өсөн таштарҙы Эстонияға һөргөнгә ебәрелгән [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв ихтилалы]]нда ҡатнашыусылар шымарта&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вахтре Л.|заглавие = История эстонской культуры: краткий обзор|ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Институт Я. Тыниссона|год = 1994|страницы = 95|страниц =229 }}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш 1779 йылда башлана һәм 1784 йылда тамамлана. Күперҙә хәрәкәт 1784 йылдың 16 сентябрендә асыла&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot; /&gt;.

Күперҙең үҙәк өлөшөн антиктарҙы хәтерләткән триумфаль аркалар биҙәй&lt;ref&gt;{{книга|автор = Пуллат Р. Н., Тарвел Э. В.|заглавие = История города Тарту|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Таллин|издательство = Ээсти раамат|год = 1980|страницы = 54|страниц =109 }}&lt;/ref&gt;. Ул Тарту үҙәк майҙаны тарихи ансамбле композицияһының төп элементтарының береһе була. Күпер майҙанда оҙонса булып урынлашҡан һәм уға тантаналы инеү урыны булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Раам&quot;&gt;{{книга|автор = Раам В. В.|заглавие = Архитектурные памятники Эстонии|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л.|издательство = Искусство. Ленинградское отделение|год = 1974|страницы = 224|страниц =279}}&lt;/ref&gt;.

Күпер 1941 йылдың 9 июлендә сигенгән рус ғәскәрҙәре тарафынан шартлатыла&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Милютина Тамара Павловна|Милютина Т. П.]]|заглавие = Люди моей жизни|ссылка = https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284|ответственный = |издание = |место = Тарту|издательство = Крипта|год = 1997|страницы = 267|страниц = 415|archive-date = 2021-12-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20211207020204/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;postimees.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Hüvasti, Kivisild! Igaveseks? |url=https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |website=Tartu Postimees |access-date=2020-12-03 |lang=et |date=2015-11-16 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629022108/https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бөгөн уның урынында икенсе күпер — [[Каарсильд]] тора.

Әлеге ваҡытта Таш күперҙе тергеҙеү буйынса пландар бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |title=The Kivisild stone bridge will rise again. |access-date=2022-04-23 |archive-date=2022-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416222650/https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Каарсильдтағы Таш күпер моделе (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|1860 йылғы литография 
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Исторический центр Тарту}}</text>
      <sha1>n2w6o4i42lr4h0ob3lbz0ng9km1vt4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297834</id>
      <parentid>1297812</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса күперҙәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5176" sha1="096u9dh3j4sqxyj494oja04eygssy3h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Таш күпер 1775 йылда Тартуҙағы ҙур янғындан һуң генерал-губернатор Юрий Юрьевич Броун башланғысы менән төҙөлә. Проект авторҙары — Иоганн Закловски һәм И. Ц. Зигфриден. Күпер өсөн таштарҙы Эстонияға һөргөнгә ебәрелгән [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв ихтилалы]]нда ҡатнашыусылар шымарта&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вахтре Л.|заглавие = История эстонской культуры: краткий обзор|ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Институт Я. Тыниссона|год = 1994|страницы = 95|страниц =229 }}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш 1779 йылда башлана һәм 1784 йылда тамамлана. Күперҙә хәрәкәт 1784 йылдың 16 сентябрендә асыла&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot; /&gt;.

Күперҙең үҙәк өлөшөн антиктарҙы хәтерләткән триумфаль аркалар биҙәй&lt;ref&gt;{{книга|автор = Пуллат Р. Н., Тарвел Э. В.|заглавие = История города Тарту|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Таллин|издательство = Ээсти раамат|год = 1980|страницы = 54|страниц =109 }}&lt;/ref&gt;. Ул Тарту үҙәк майҙаны тарихи ансамбле композицияһының төп элементтарының береһе була. Күпер майҙанда оҙонса булып урынлашҡан һәм уға тантаналы инеү урыны булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Раам&quot;&gt;{{книга|автор = Раам В. В.|заглавие = Архитектурные памятники Эстонии|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л.|издательство = Искусство. Ленинградское отделение|год = 1974|страницы = 224|страниц =279}}&lt;/ref&gt;.

Күпер 1941 йылдың 9 июлендә сигенгән рус ғәскәрҙәре тарафынан шартлатыла&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Милютина Тамара Павловна|Милютина Т. П.]]|заглавие = Люди моей жизни|ссылка = https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284|ответственный = |издание = |место = Тарту|издательство = Крипта|год = 1997|страницы = 267|страниц = 415|archive-date = 2021-12-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20211207020204/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;postimees.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Hüvasti, Kivisild! Igaveseks? |url=https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |website=Tartu Postimees |access-date=2020-12-03 |lang=et |date=2015-11-16 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629022108/https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бөгөн уның урынында икенсе күпер — [[Каарсильд]] тора.

Әлеге ваҡытта Таш күперҙе тергеҙеү буйынса пландар бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |title=The Kivisild stone bridge will rise again. |access-date=2022-04-23 |archive-date=2022-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416222650/https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Каарсильдтағы Таш күпер моделе (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|1860 йылғы литография 
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Исторический центр Тарту}}

[[Категория:Алфавит буйынса күперҙәр]]</text>
      <sha1>096u9dh3j4sqxyj494oja04eygssy3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297835</id>
      <parentid>1297834</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5248" sha1="iyzucbgjw00tkm49khcbfoxrf0vy8bt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартулағы таш күпер''' ({{lang-et|Kivisild}}) ― [[Эстония]]ның [[Тарту]] ҡалаһындағы Эмайыги йылғаһы аша һалынған, әммә һаҡланып ҡалмаған таш [[күпер]]&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Kivisild |url=https://www.tartu.ee/et/kivisild |website=Tartu linn |access-date=2020-12-03 |lang=et |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Лифляндияла беренсе таш күпер, иртә классицистик осорҙоң әһәмиәтле архитектура әҫәре&lt;ref name=&quot;Раам&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Таш күпер 1775 йылда Тартуҙағы ҙур янғындан һуң генерал-губернатор Юрий Юрьевич Броун башланғысы менән төҙөлә. Проект авторҙары — Иоганн Закловски һәм И. Ц. Зигфриден. Күпер өсөн таштарҙы Эстонияға һөргөнгә ебәрелгән [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв ихтилалы]]нда ҡатнашыусылар шымарта&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вахтре Л.|заглавие = История эстонской культуры: краткий обзор|ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Институт Я. Тыниссона|год = 1994|страницы = 95|страниц =229 }}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш 1779 йылда башлана һәм 1784 йылда тамамлана. Күперҙә хәрәкәт 1784 йылдың 16 сентябрендә асыла&lt;ref name=&quot;tartu.ee&quot; /&gt;.

Күперҙең үҙәк өлөшөн антиктарҙы хәтерләткән триумфаль аркалар биҙәй&lt;ref&gt;{{книга|автор = Пуллат Р. Н., Тарвел Э. В.|заглавие = История города Тарту|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Таллин|издательство = Ээсти раамат|год = 1980|страницы = 54|страниц =109 }}&lt;/ref&gt;. Ул Тарту үҙәк майҙаны тарихи ансамбле композицияһының төп элементтарының береһе була. Күпер майҙанда оҙонса булып урынлашҡан һәм уға тантаналы инеү урыны булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Раам&quot;&gt;{{книга|автор = Раам В. В.|заглавие = Архитектурные памятники Эстонии|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л.|издательство = Искусство. Ленинградское отделение|год = 1974|страницы = 224|страниц =279}}&lt;/ref&gt;.

Күпер 1941 йылдың 9 июлендә сигенгән рус ғәскәрҙәре тарафынан шартлатыла&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Милютина Тамара Павловна|Милютина Т. П.]]|заглавие = Люди моей жизни|ссылка = https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284|ответственный = |издание = |место = Тарту|издательство = Крипта|год = 1997|страницы = 267|страниц = 415|archive-date = 2021-12-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20211207020204/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=1284}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;postimees.ee&quot;&gt;{{cite web |title=Hüvasti, Kivisild! Igaveseks? |url=https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |website=Tartu Postimees |access-date=2020-12-03 |lang=et |date=2015-11-16 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629022108/https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бөгөн уның урынында икенсе күпер — [[Каарсильд]] тора.

Әлеге ваҡытта Таш күперҙе тергеҙеү буйынса пландар бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |title=The Kivisild stone bridge will rise again. |access-date=2022-04-23 |archive-date=2022-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416222650/https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Kivisild Tartus 2007.jpg|Каарсильдтағы Таш күпер моделе (2004)
File:Album von Dorpat, TKM 0031H 06, crop.jpg|1860 йылғы литография 
File:Tartu Kivisild, Körber.jpg|Филип Кёрбер (1800)
File:Villem Ormisson, Tartu vaade (1937).jpg|Виллем Ормиссон (1937)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мосты Тарту}}
{{Исторический центр Тарту}}

[[Категория:Алфавит буйынса күперҙәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>iyzucbgjw00tkm49khcbfoxrf0vy8bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт Хәсән Мирза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201097</id>
    <revision>
      <id>1297802</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151682174|Мохаммад Хасан Мирза]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7915" sha1="nkm6v2awd5dvfdc14tbiyyskq3y4q10" xml:space="preserve">'''Мөхәммәт Хәсән Мирза''' ([[Фарсы теле|фарс.]] محمدحسن میرزا); [[20 ноябрь|ноябрь 1899]][[1899 йыл|,]] [[Тәбриз]] – [[7 ғинуар]] [[1943 йыл|1943]], Беркшир) — Ҡаджарҙар династияһы вәкиле. 1909 —1922 йылдарҙа Фарсыстандың кронпринцы була. Ул Мөхәммәт Әли шаһтың дүртенсе улы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Хәсән Мирза 1899 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Ул Мөхәммәт Али шаһтың улы һәм солтан Әхмәт шаһтың ағаһы, Ҡаджарҙар династияһының һуңғы шаһы.

Ул, ағай-апайҙары менән бер рәттән шәхси белем ала. 1909 йылғы конституцион революциянан һәм атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң ул Фарсыстандың кронпринцы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;qajar29.&amp;#x20;''www.royalark.net''.&amp;#x20;Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең титулын ир туғаны Фәридун Мирза (1922—1975) тыуғандан һуң юғалта.

1914 йылдың 21 июлендә өлкән ағаһы таж кейгәндән һуң, ул Ағдасия һәм Шемирандағы баҡсалар һәм ерҙәр, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорт хужаһы була. Ул хөкүмәттән бурысын ҡаплау өсөн 88 996 томан талап итә. Хөкүмәт 1925 йылдың 2 майында парламентҡа Агдасия ерҙәрен һәм баҡсаларын, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһын һәм айырым йортто уның милкенә тапшырыу тураһында закон проектын тәҡдим итә. Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорттоң хаҡы 68 мең томанға билдәләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;(تصاویر) آخرین ولیعهد قاجار&amp;#x20;(перс.).&amp;#x20;''Fararu | فرارو''&amp;#x20;(11 февраля 2026).&amp;#x20;Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

1918—1924 йылдарҙа [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ Әзербайжан]] губернаторы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ағаһы солтан Әхмәт шаһты ҡолатҡанға тиклем дә Мөхәммәт Иран сәйәсәтендә ҙур булмаған шәхес булып ҡала. Әммә Мөхәммәт уңышһыҙ тырышлыҡтар яһай. 1921 йылдың март башында ул британ миссияһына ағаһы, ул саҡтағы Иран шаһын алмаштырыу тәҡдимдәре менән мөрәжәғәт итә. [[Бағдад|Бағдадтағы]] Британия Юғары комиссары офисына Мөхәммәт Хәсәндең шаһтан бик ҡәнәғәт булмауы һәм Фарсыстандың большевиктарҙан именлеге өсөн ҡурҡыуы, яңы шаһ булырға әҙерлеге тураһында хәбәр килә. Мөхәммәт Хәсән Мирзаның хәбәрен иғтибарға алмайҙар&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Zoroastrianism_in_India_and_Iran/3nsoEQAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;pg=PA153&amp;printsec=frontcover|автор=Alexandra Buhler|заглавие=Zoroastrianism in India and Iran: Persians, Parsis and the Flowering of Political Identity|год=2024-09-19|издательство=Bloomsbury Publishing|страниц=313|isbn=978-0-7556-0163-9}}&lt;/ref&gt; . Әммә ул ваҡытта Иранда Британия дипломаты вазифаһын биләгән Перси Кокс, Әхмәт шаһты ағаһы тарафынан ҡолатыу илдең берҙәмлеген тарҡатасаҡ тактик хата тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Nelson_s_Encyclop%C3%A6edia_Year_Book/ojYmw7AWwugC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;bsq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;printsec=frontcover|заглавие=Nelson's Encyclopæedia Year Book|год=1913|издательство=Thomas Nelson and Sons|страниц=588}}&lt;/ref&gt; .

1925 йылда Фарсы премьер-министры [[Реза шаһ Пехлеви|Реза]] [[Реза шаһ Пехлеви|Пеһләүи]] Ҡаджарҙар династияһын ҡолата һәм Иранда династия төҙөй. Бынан һуң Мөхәммәт Хәсән ғаиләһе менән Бөйөк Британияға һөргөнгә китә.

1930 йылда, ағаһы вафат булғандан һуң, ир туғаны булыуға ҡарамаҫтан, үҙен һөргөндә шаһ һәм династия башлығы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Британия хөкүмәте менән Мөхәммәт Хәсән Мирза араһында ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар була, сөнки Реза шаһ ҡолатыла. Әммә был пландар бер ҡасан да тормошҡа ашмай&lt;ref&gt;Harvard IOHP | Hamid Kadjar Transcripts.&amp;#x20;''www.fas.harvard.edu''.&amp;#x20;Дата обращения: 11 февраля 2026.&amp;#x20;Архивировано 11 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 7 ғинуарында Бөйөк Британияла ярлылыҡта вафат була. Ул [[Ираҡ|Ираҡта]] ерләнгән.

== Шәхси тормошо ==
Үҙ ғүмерендә Мөхәммәт биш тапҡыр өйләнгән. Ҡатындары араһында Мәхинбаныу ханым да була. Бөтә никахтарынан биш балаһы була:

* Солтан Хөсәйен Мирза  (25 август 1916 йыл — 1986 йыл), 1943 йылдан алып Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаджарҙар династияһы менән етәкселек итеүҙән баш тарта. Ул өйләнмәгән, балалары булмаған.
* Солтан Хәмит Мирза (23 апрель 1918 йыл — 5 май 1988 йыл), 1975—1988 йылдарҙа Ҡаджарҙар династияһы башлығы, ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан ике балаһы булған.
* Шәмс Ағдас (1919 — ноябрь 1991) бер улы һәм өс ҡыҙы була.
* Гити Әфруз (1922 —14 июль 2022 йыл) Уильям Генри Вамбольдҡа (1919—2000) кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә өс бала, биш ейән-ейәнсәр үҫә&lt;ref&gt;GUITY WAMBOLD Obituary (2022) - New York, NY - New York Times.&amp;#x20;''Legacy.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;
* Рукн әд-Дин Мирза (июнь 1923 йыл — ғинуар 1996 йыл), Анита Ханымға өйләнгән, улы һәм 3 ҡыҙы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>nkm6v2awd5dvfdc14tbiyyskq3y4q10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297803</id>
      <parentid>1297802</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7849" sha1="16ud4tzwxz7yf0khmnc7vsrwp09jpbm" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мөхәммәт Хәсән Мирза''' ([[Фарсы теле|фарс.]] محمدحسن میرزا); [[20 ноябрь]] [[1899 йыл]], [[Тәбриз]] — [[7 ғинуар]] [[1943 йыл]], Беркшир) — Ҡаджарҙар династияһы вәкиле. 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың кронпринцы була. Ул Мөхәммәт Әли шаһтың дүртенсе улы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Хәсән Мирза 1899 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Ул Мөхәммәт Али шаһтың улы һәм солтан Әхмәт шаһтың ағаһы, Ҡаджарҙар династияһының һуңғы шаһы.

Ул, ағай-апайҙары менән бер рәттән шәхси белем ала. 1909 йылғы конституцион революциянан һәм атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң ул Фарсыстандың кронпринцы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;qajar29. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең титулын ир туғаны Фәридун Мирза (1922—1975) тыуғандан һуң юғалта.

[[1914 йыл]]дың 21 июлендә өлкән ағаһы таж кейгәндән һуң, ул Ағдасия һәм Шемирандағы баҡсалар һәм ерҙәр, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорт хужаһы була. Ул хөкүмәттән бурысын ҡаплау өсөн 88 996 томан талап итә. Хөкүмәт 1925 йылдың 2 майында парламентҡа Агдасия ерҙәрен һәм баҡсаларын, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһын һәм айырым йортто уның милкенә тапшырыу тураһында закон проектын тәҡдим итә. Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорттоң хаҡы 68 мең томанға билдәләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;(تصاویر) آخرین ولیعهد قاجار (перс.). ''Fararu | فرارو'' (11 февраля 2026). Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

1918—1924 йылдарҙа [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ Әзербайжан]] губернаторы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ағаһы солтан Әхмәт шаһты ҡолатҡанға тиклем дә Мөхәммәт Иран сәйәсәтендә ҙур булмаған шәхес булып ҡала. Әммә Мөхәммәт уңышһыҙ тырышлыҡтар яһай. 1921 йылдың март башында ул британ миссияһына ағаһы, ул саҡтағы Иран шаһын алмаштырыу тәҡдимдәре менән мөрәжәғәт итә. [[Бағдад|Бағдадтағы]] Британия Юғары комиссары офисына Мөхәммәт Хәсәндең шаһтан бик ҡәнәғәт булмауы һәм Фарсыстандың большевиктарҙан именлеге өсөн ҡурҡыуы, яңы шаһ булырға әҙерлеге тураһында хәбәр килә. Мөхәммәт Хәсән Мирзаның хәбәрен иғтибарға алмайҙар&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Zoroastrianism_in_India_and_Iran/3nsoEQAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;pg=PA153&amp;printsec=frontcover|автор=Alexandra Buhler|заглавие=Zoroastrianism in India and Iran: Persians, Parsis and the Flowering of Political Identity|год=2024-09-19|издательство=Bloomsbury Publishing|страниц=313|isbn=978-0-7556-0163-9}}&lt;/ref&gt;. Әммә ул ваҡытта Иранда Британия дипломаты вазифаһын биләгән Перси Кокс, Әхмәт шаһты ағаһы тарафынан ҡолатыу илдең берҙәмлеген тарҡатасаҡ тактик хата тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Nelson_s_Encyclop%C3%A6edia_Year_Book/ojYmw7AWwugC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;bsq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;printsec=frontcover|заглавие=Nelson's Encyclopæedia Year Book|год=1913|издательство=Thomas Nelson and Sons|страниц=588}}&lt;/ref&gt; .

1925 йылда Фарсы премьер-министры [[Реза шаһ Пехлеви|Реза]] [[Реза шаһ Пехлеви|Пеһләүи]] Ҡаджарҙар династияһын ҡолата һәм Иранда династия төҙөй. Бынан һуң Мөхәммәт Хәсән ғаиләһе менән Бөйөк Британияға һөргөнгә китә.

1930 йылда, ағаһы вафат булғандан һуң, ир туғаны булыуға ҡарамаҫтан, үҙен һөргөндә шаһ һәм династия башлығы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Британия хөкүмәте менән Мөхәммәт Хәсән Мирза араһында ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар була, сөнки Реза шаһ ҡолатыла. Әммә был пландар бер ҡасан да тормошҡа ашмай&lt;ref&gt;Harvard IOHP | Hamid Kadjar Transcripts. ''www.fas.harvard.edu''. Дата обращения: 11 февраля 2026. Архивировано 11 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 7 ғинуарында Бөйөк Британияла ярлылыҡта вафат була. Ул [[Ираҡ]]та ерләнгән.

== Шәхси тормошо ==
Үҙ ғүмерендә Мөхәммәт биш тапҡыр өйләнгән. Ҡатындары араһында Мәхинбаныу ханым да була. Бөтә никахтарынан биш балаһы була:

* Солтан Хөсәйен Мирза (25 август 1916 йыл — 1986 йыл), 1943 йылдан алып Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаджарҙар династияһы менән етәкселек итеүҙән баш тарта. Ул өйләнмәгән, балалары булмаған.
* Солтан Хәмит Мирза (23 апрель 1918 йыл — 5 май 1988 йыл), 1975—1988 йылдарҙа Ҡаджарҙар династияһы башлығы, ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан ике балаһы булған.
* Шәмс Ағдас (1919 — ноябрь 1991) бер улы һәм өс ҡыҙы була.
* Гити Әфруз (1922 —14 июль 2022 йыл) Уильям Генри Вамбольдҡа (1919—2000) кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә өс бала, биш ейән-ейәнсәр үҫә&lt;ref&gt;GUITY WAMBOLD Obituary (2022) — New York, NY — New York Times. ''Legacy.com''. Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;
* Рукн әд-Дин Мирза (июнь 1923 йыл — ғинуар 1996 йыл), Анита Ханымға өйләнгән, улы һәм 3 ҡыҙы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>16ud4tzwxz7yf0khmnc7vsrwp09jpbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297804</id>
      <parentid>1297803</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1297804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7767" sha1="429bs32vu3bxpjtpdff7ffej8ucon2l" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мөхәммәт Хәсән Мирза''' ([[Фарсы теле|фарс.]] محمدحسن میرزا); [[20 ноябрь]] [[1899 йыл]], [[Тәбриз]] — [[7 ғинуар]] [[1943 йыл]], Беркшир) — Ҡаджарҙар династияһы вәкиле. 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың кронпринцы була. Ул Мөхәммәт Әли шаһтың дүртенсе улы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Хәсән Мирза 1899 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Ул Мөхәммәт Али шаһтың улы һәм солтан Әхмәт шаһтың ағаһы, Ҡаджарҙар династияһының һуңғы шаһы.

Ул, ағай-апайҙары менән бер рәттән шәхси белем ала. 1909 йылғы конституцион революциянан һәм атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң ул Фарсыстандың кронпринцы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;qajar29. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең титулын ир туғаны Фәридун Мирза (1922—1975) тыуғандан һуң юғалта.

[[1914 йыл]]дың 21 июлендә өлкән ағаһы таж кейгәндән һуң, ул Ағдасия һәм Шемирандағы баҡсалар һәм ерҙәр, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорт хужаһы була. Ул хөкүмәттән бурысын ҡаплау өсөн 88 996 томан талап итә. Хөкүмәт 1925 йылдың 2 майында парламентҡа Агдасия ерҙәрен һәм баҡсаларын, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһын һәм айырым йортто уның милкенә тапшырыу тураһында закон проектын тәҡдим итә. Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорттоң хаҡы 68 мең томанға билдәләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;(تصاویر) آخرین ولیعهد قاجار (перс.). ''Fararu | فرارو'' (11 февраля 2026). Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;.

1918—1924 йылдарҙа [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ Әзербайжан]] губернаторы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ағаһы солтан Әхмәт шаһты ҡолатҡанға тиклем дә Мөхәммәт Иран сәйәсәтендә ҙур булмаған шәхес булып ҡала. Әммә Мөхәммәт уңышһыҙ тырышлыҡтар яһай. 1921 йылдың март башында ул британ миссияһына ағаһы, ул саҡтағы Иран шаһын алмаштырыу тәҡдимдәре менән мөрәжәғәт итә. [[Бағдад|Бағдадтағы]] Британия Юғары комиссары офисына Мөхәммәт Хәсәндең шаһтан бик ҡәнәғәт булмауы һәм Фарсыстандың большевиктарҙан именлеге өсөн ҡурҡыуы, яңы шаһ булырға әҙерлеге тураһында хәбәр килә. Мөхәммәт Хәсән Мирзаның хәбәрен иғтибарға алмайҙар&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Zoroastrianism_in_India_and_Iran/3nsoEQAAQBAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;pg=PA153&amp;printsec=frontcover|автор=Alexandra Buhler|заглавие=Zoroastrianism in India and Iran: Persians, Parsis and the Flowering of Political Identity|год=2024-09-19|издательство=Bloomsbury Publishing|страниц=313|isbn=978-0-7556-0163-9}}&lt;/ref&gt;. Әммә ул ваҡытта Иранда Британия дипломаты вазифаһын биләгән Перси Кокс, Әхмәт шаһты ағаһы тарафынан ҡолатыу илдең берҙәмлеген тарҡатасаҡ тактик хата тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Nelson_s_Encyclop%C3%A6edia_Year_Book/ojYmw7AWwugC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;bsq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;dq=mohammad+hasan+mirza+1899&amp;printsec=frontcover|заглавие=Nelson's Encyclopæedia Year Book|год=1913|издательство=Thomas Nelson and Sons|страниц=588}}&lt;/ref&gt; .

1925 йылда Фарсы премьер-министры [[Реза шаһ Пехлеви|Реза]] [[Реза шаһ Пехлеви|Пеһләүи]] Ҡаджарҙар династияһын ҡолата һәм Иранда династия төҙөй. Бынан һуң Мөхәммәт Хәсән ғаиләһе менән Бөйөк Британияға һөргөнгә китә.

1930 йылда, ағаһы вафат булғандан һуң, ир туғаны булыуға ҡарамаҫтан, үҙен һөргөндә шаһ һәм династия башлығы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Британия хөкүмәте менән Мөхәммәт Хәсән Мирза араһында ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар була, сөнки Реза шаһ ҡолатыла. Әммә был пландар бер ҡасан да тормошҡа ашмай&lt;ref&gt;Harvard IOHP | Hamid Kadjar Transcripts. ''www.fas.harvard.edu''. Дата обращения: 11 февраля 2026. Архивировано 11 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 7 ғинуарында Бөйөк Британияла ярлылыҡта вафат була. Ул [[Ираҡ]]та ерләнгән.

== Шәхси тормошо ==
Үҙ ғүмерендә Мөхәммәт биш тапҡыр өйләнгән. Ҡатындары араһында Мәхинбаныу ханым да була. Бөтә никахтарынан биш балаһы була:

* Солтан Хөсәйен Мирза (25 август 1916 йыл — 1986 йыл), 1943 йылдан алып Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаджарҙар династияһы менән етәкселек итеүҙән баш тарта. Ул өйләнмәгән, балалары булмаған.
* Солтан Хәмит Мирза (23 апрель 1918 йыл — 5 май 1988 йыл), 1975—1988 йылдарҙа Ҡаджарҙар династияһы башлығы, ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан ике балаһы булған.
* Шәмс Ағдас (1919 — ноябрь 1991) бер улы һәм өс ҡыҙы була.
* Гити Әфруз (1922 —14 июль 2022 йыл) Уильям Генри Вамбольдҡа (1919—2000) кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә өс бала, биш ейән-ейәнсәр үҫә&lt;ref&gt;GUITY WAMBOLD Obituary (2022) — New York, NY — New York Times. ''Legacy.com''. Дата обращения: 11 февраля 2026.&lt;/ref&gt;
* Рукн әд-Дин Мирза (июнь 1923 йыл — ғинуар 1996 йыл), Анита Ханымға өйләнгән, улы һәм 3 ҡыҙы була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>429bs32vu3bxpjtpdff7ffej8ucon2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мөхәммәт Хәсән Мирза</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201098</id>
    <revision>
      <id>1297805</id>
      <timestamp>2026-05-22T07:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мохаммад Хасан Мирза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:57, 21 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1297805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="411" sha1="iebiap6zuc46dqz0nz8b0m2olv3kghm" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мохаммад Хасан Мирза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:57, 21 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>iebiap6zuc46dqz0nz8b0m2olv3kghm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Таш күпер (Тарту)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201099</id>
    <revision>
      <id>1297811</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Каменный мост (Тарту)|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күпер |тема2= |тема3=төҙөлөш |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="az821ee3t0keq1q9yb4igzzyeczuuvg" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Каменный мост (Тарту)|4 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күпер |тема2= |тема3=төҙөлөш |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>az821ee3t0keq1q9yb4igzzyeczuuvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Исторический центр Тарту</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201100</id>
    <revision>
      <id>1297813</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигационная таблица | name = Исторический центр Тарту | title = [[Тарту]]ҙың [[Иҫке ҡала (Тарту)|тарихи үҙәге]] | titlestyle = background-color:#FFEFD5 | изображение = [[Файл:Tartu University building.jpg|80px|справа]]&lt;br&gt; [[Файл:Tartu Dom Fassade 4.JPG|80px|справа]]&lt;br&gt; [[Файл:Tartu Rathaus.JPG|80px|справа]]&lt;br&gt; [[Файл:Ingelisild.jpg|80px|справа]]...</comment>
      <origin>1297813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="kj8e8znt9q1ir1yr4k7wu0l4mz7ytmu" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
| name = Исторический центр Тарту
| title = [[Тарту]]ҙың [[Иҫке ҡала (Тарту)|тарихи үҙәге]]
| titlestyle = background-color:#FFEFD5
| изображение =
[[Файл:Tartu University building.jpg|80px|справа]]&lt;br&gt;
[[Файл:Tartu Dom Fassade 4.JPG|80px|справа]]&lt;br&gt;
[[Файл:Tartu Rathaus.JPG|80px|справа]]&lt;br&gt;
[[Файл:Ingelisild.jpg|80px|справа]]
[[Файл:Tartu, Estonia - panoramio (27).jpg|80px|справа]]
| groupstyle = background-color:#FFEFD5
| класс_списков = hlist

| group1 = Һәйкәлдәр
| list1 =
* [[Памятник Барклаю-де-Толли (Тарту)|Михаилу Барклаю-де-Толли]]
* [[Вячко и Меэлис при обороне Юрьева]]
* [[Отец и сын (скульптура)|Скульптура «Отец и сын»]]
* [[Целующиеся студенты (фонтан)|Фонтан «Целующиеся студенты»]]
* [[Оскар Уайльд и Эдуард Вильде|Скульптура «Оскар Уайльд и Эдуард Вильде»]]

| group2 = Урамдар
| list2 =
* [[Улица Карла Эрнста фон Бэра|Карла Эрнста фон Бэра]]
* [[Бульвар Вабадузе (Тарту)|Вабадузе пуйестеэ]]
* [[Улица Валликраави|Валликраави]]
* [[Улица Гилди|Гилди]]
* [[Улица Клоостри|Клоостри]]
* [[Улица Компаний|Компаний]]
* [[Улица Кроонуайа|Кроонуайа]]
* [[Улица Кюйни|Кюйни]]
* [[Улица Кюйтри|Кюйтри]]
* [[Улица Лай (Тарту)|Лай]]
* [[Улица Лосси|Лосси]]
* [[Улица Лутсу|Лутсу]]
* [[Улица Магазини|Магазини]]
* [[Улица Магистри|Магистри]]
* [[Улица Мунга (Тарту)|Мунга]]
* [[Улица Поэ|Поэ]]
* '''[[Улица Рюйтли (Тарту)|Рюйтли]]'''
* '''[[улица Юликооли|Юликооли]]'''
* [[Улица Яани|Яани]]
* [[Улица Якоби|Якоби]]

| group3 = Майҙандар
| list3 =
* [[Площадь Барклая-де-Толли|Барклая-де-Толли]]
* '''[[Ратушная площадь (Тарту)|Ратушная]]'''

| group4 = Парктар, баҡсалар, скверҙар
| list4 =
* '''[[Ботанический сад Тартуского университета]]'''
* '''[[Домская горка]]'''
* [[Касситооме]]
* [[Центральный парк (Тарту)|Центральный парк]]

| group5 = Биналар һәм ҡоролмалар
| list5 =
* [[Ратуша (Тарту)|Ратуша]]
* [[Главный корпус Тартуского университета|Тартуский университет]]
* [[Пороховой погреб (Тарту)|Пороховой погреб]]
* «[[Дом Уппсала]]»

| group6 = Күперҙәр
| list6 =
* [[Ангелов мост]]
* [[Чёртов мост (Тарту)|Чертов мост]]
* [[Арочный мост (Тарту)|Арочный мост]]

| group7 = Храмдар
| list7 =
* '''[[Домский собор (Тарту)|Домский собор]]'''
* [[Церковь Святого Иоанна (Тарту)|Церковь Святого Иоанна]]
* [[Успенский собор (Тарту)|Успенский собор]]

| group8 = Музейҙар
| list8 =
* [[Тарту университеты музейы]]
* [[Тартуский художественный музей|Художественный музей]]
* [[Тартуский музей игрушек|Музей игрушек]]
* [[Тартуский музей горожанина XIX века|Музей горожанина XIX века]]
* [[Театральный дом (Тарту)|Театральный дом]]
* [[Дом-музей Оскара Лутса]]
* [[Музей Бэра]]
}}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Навигация ҡалыптары:Тарту]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kj8e8znt9q1ir1yr4k7wu0l4mz7ytmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Тарту</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201101</id>
    <revision>
      <id>1297814</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;!--     КАТЕГОРИИ     --&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Тарту| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония ҡалалары|Тарту]]</comment>
      <origin>1297814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="7f03py22js5pdyvqyjg6ldq1s9853d1" xml:space="preserve">&lt;!--     КАТЕГОРИИ     --&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Тарту| ]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония ҡалалары|Тарту]]</text>
      <sha1>7f03py22js5pdyvqyjg6ldq1s9853d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Эстония ҡалалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201102</id>
    <revision>
      <id>1297816</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстонияның тораҡ пункттары| Ҡалалар]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса ҡалалар|Эстония]] [[Категория:Ҡалыптар:Эстония ҡалалары| ]]</comment>
      <origin>1297816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="httg4rgetf976s6ueangtg4sm0secm6" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Эстонияның тораҡ пункттары| Ҡалалар]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса ҡалалар|Эстония]]
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония ҡалалары| ]]</text>
      <sha1>httg4rgetf976s6ueangtg4sm0secm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса ҡалалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201103</id>
    <revision>
      <id>1297817</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|*Ҡала]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Ҡалалар|.]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса ҡалалар| ]]</comment>
      <origin>1297817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="0rv588l8gvi6m19pa8wrriiar58v1ll" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|*Ҡала]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Ҡалалар|.]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса ҡалалар| ]]</text>
      <sha1>0rv588l8gvi6m19pa8wrriiar58v1ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса ҡалалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201104</id>
    <revision>
      <id>1297819</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Ҡалалар|*]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|*Ҡала]]</comment>
      <origin>1297819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="o1pq8ui9nyh9v3pazgm5pq2ul6twn57" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Ҡалалар|*]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|*Ҡала]]</text>
      <sha1>o1pq8ui9nyh9v3pazgm5pq2ul6twn57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201105</id>
    <revision>
      <id>1297821</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Тораҡ пункттар|*Ил]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|*Халыҡ]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса халыҡ|*Халыҡ]]</comment>
      <origin>1297821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="cm1xu04ruw46re2sthnjulzpub0i4y7" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Тораҡ пункттар|*Ил]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|*Халыҡ]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса халыҡ|*Халыҡ]]</text>
      <sha1>cm1xu04ruw46re2sthnjulzpub0i4y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Тораҡ пункттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201106</id>
    <revision>
      <id>1297823</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:География|Халыҡ]]</comment>
      <origin>1297823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="mnw5ujazp5vgjh88xr38ywcsknkkbq1" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:География|Халыҡ]]</text>
      <sha1>mnw5ujazp5vgjh88xr38ywcsknkkbq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса халыҡ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201107</id>
    <revision>
      <id>1297824</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ|*]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Халыҡ]]</comment>
      <origin>1297824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="rg900yxbe1mi87uxe642koozpyx3p1r" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ|*]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Халыҡ]]</text>
      <sha1>rg900yxbe1mi87uxe642koozpyx3p1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Халыҡ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201108</id>
    <revision>
      <id>1297825</id>
      <timestamp>2026-05-22T10:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Йәмғиәт|Халыҡ]]</comment>
      <origin>1297825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="3gxqwpkoxvh330gendzzzxv39l7vzrx" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Йәмғиәт|Халыҡ]]</text>
      <sha1>3gxqwpkoxvh330gendzzzxv39l7vzrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса тораҡ пункттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201109</id>
    <revision>
      <id>1297826</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Тораҡ пункттар|*Ил]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|*Халыҡ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса халыҡ|*Халыҡ]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар| ]]</comment>
      <origin>1297826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="418" sha1="nyc7ok0sd5h6q1aeibsi4pzothihu0n" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Тораҡ пункттар|*Ил]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|*Халыҡ]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса халыҡ|*Халыҡ]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар| ]]</text>
      <sha1>nyc7ok0sd5h6q1aeibsi4pzothihu0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Тораҡ пункттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201110</id>
    <revision>
      <id>1297827</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:География]] [[Категория:Ҡалыптар:Тораҡ пункттар| ]]</comment>
      <origin>1297827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="sinofphp5afrv9vzbrnipmlxpgz1iam" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:География]]
[[Категория:Ҡалыптар:Тораҡ пункттар| ]]</text>
      <sha1>sinofphp5afrv9vzbrnipmlxpgz1iam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса халыҡ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201111</id>
    <revision>
      <id>1297828</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Халыҡ|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Халыҡ]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса халыҡ| ]]</comment>
      <origin>1297828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266" sha1="9h3x8li0mx6sbh2900x0jgnky30yovu" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Халыҡ|*]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса йәмғиәт|*Халыҡ]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса халыҡ| ]]</text>
      <sha1>9h3x8li0mx6sbh2900x0jgnky30yovu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Халыҡ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201112</id>
    <revision>
      <id>1297829</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Йәмғиәт|Халыҡ]] [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ| ]]</comment>
      <origin>1297829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="73uygrmdo42c7zb8po62cnipzc6cqjc" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Йәмғиәт|Халыҡ]]
[[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ| ]]</text>
      <sha1>73uygrmdo42c7zb8po62cnipzc6cqjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Эстония ҡалалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201113</id>
    <revision>
      <id>1297830</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Эстонияның тораҡ пункттар|Ҡалалар]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса ҡалалар|Эстония]]</comment>
      <origin>1297830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="05rb1aney30w20k8g7616c27w7li5w9" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Эстонияның тораҡ пункттар|Ҡалалар]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса ҡалалар|Эстония]]</text>
      <sha1>05rb1aney30w20k8g7616c27w7li5w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Эстонияның тораҡ пункттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201114</id>
    <revision>
      <id>1297831</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Категория шаблонов}} [[Категория:Ҡалыптар:Эстония географияһы|Халыҡ]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|Эстония]]</comment>
      <origin>1297831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="ecbfbrlyld1fztzx5us71j8xsdeucoi" xml:space="preserve">{{Категория шаблонов}}
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония географияһы|Халыҡ]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса тораҡ пункттар|Эстония]]</text>
      <sha1>ecbfbrlyld1fztzx5us71j8xsdeucoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Эстония географияһы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201115</id>
    <revision>
      <id>1297832</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;!--     ИНФОРМАЦИОННЫЕ ШАБЛОНЫ     --&gt; {{Категория шаблонов}} &lt;!--     КАТЕГОРИИ     --&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Эстония темалар буйынса|География]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|Эстония]]</comment>
      <origin>1297832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="poiqp3w5318elvom5tsjey5c5n53fww" xml:space="preserve">&lt;!--     ИНФОРМАЦИОННЫЕ ШАБЛОНЫ     --&gt;
{{Категория шаблонов}}
&lt;!--     КАТЕГОРИИ     --&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония темалар буйынса|География]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|Эстония]]</text>
      <sha1>poiqp3w5318elvom5tsjey5c5n53fww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Эстония темалар буйынса</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201116</id>
    <revision>
      <id>1297833</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;!-- ИНФОРМАЦИОННЫЕ ШАБЛОНЫ --&gt; {{Категория шаблонов}} &lt;!-- КАТЕГОРИИ --&gt; [[Категория:Ҡалыптар:Эстония| темалар буйынса]]</comment>
      <origin>1297833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="oamu8fmwmkqtc0g3ayihcvrmdjidq0l" xml:space="preserve">&lt;!-- ИНФОРМАЦИОННЫЕ ШАБЛОНЫ --&gt;
{{Категория шаблонов}}
&lt;!-- КАТЕГОРИИ --&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Эстония| темалар буйынса]]</text>
      <sha1>oamu8fmwmkqtc0g3ayihcvrmdjidq0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пюхаярв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201117</id>
    <revision>
      <id>1297838</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Озеро  |Название                = Пюхаярв   |Национальное название  = et/Pühajärv  |Изображение             = Pühajärv 2013.jpg   |Подпись изображения    = Озеро Пюхаярв летом 2013 года  |Координаты              = 58.0281/26.4583   |CoordScale             = 50000  |Высота над уровнем моря = 115&lt;ref name=&quot;карта&quot; /&gt;  |Длина                   =...</comment>
      <origin>1297838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="d8li5fx6zefnahku606lags17kg5m9v" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Пюхаярв
  |Национальное название  = et/Pühajärv
 |Изображение             = Pühajärv 2013.jpg
  |Подпись изображения    = Озеро Пюхаярв летом 2013 года
 |Координаты              = 58.0281/26.4583
  |CoordScale             = 50000
 |Высота над уровнем моря = 115&lt;ref name=&quot;карта&quot; /&gt;
 |Длина                   = 3,54&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Ширина                  = 1,65&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Площадь                 = 3,09&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 16,332&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Наибольшая глубина      = 8,5&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Средняя глубина        = 4,3&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 1—5&lt;ref name=&quot;eestigiid&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 44&lt;ref name=&quot;register.keskkonnainfo.ee&quot; /&gt;
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = Вяйке-Эмайыги
 |Водная система          = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чудское озеро/Нарва (река)/Балтийское море
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Валгамаа
   |Район                 = Отепя (волость)
 |Позиционная карта 1     = 0
 |Вставка                 = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}}
}}
'''Пю́хаярв'''&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Курорты83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; или '''Пю́хаярве'''&lt;ref name=&quot;карта&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ударение&quot; /&gt; ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')&lt;ref name=&quot;KNAB&quot; /&gt; — Эстонияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Күл, Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан</text>
      <sha1>d8li5fx6zefnahku606lags17kg5m9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Пюхаярв</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201118</id>
    <revision>
      <id>1297839</id>
      <timestamp>2026-05-22T11:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пюхаярв|22 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күл |тема2= |тема3=география |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1297839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="iqueylbejxenachak05p8ki4tvsnjvx" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Пюхаярв|22 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=күл |тема2= |тема3=география |ил=Эстония |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>iqueylbejxenachak05p8ki4tvsnjvx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>