Википедия:Ҡоролтай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡоролтай</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1768</id>
    <revision>
      <id>1297865</id>
      <parentid>1297693</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T01:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30804-69</username>
        <id>47885</id>
      </contributor>
      <comment>/* Риза */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1297865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12382" sha1="f5tz0a73lzmuxxu5ropjvsmgo7rok7u" xml:space="preserve">

__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30513878 --&gt;


== CEEM 2026 ==
2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)

== Риза ==
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)
*:риза [[Махсус:Өлөштәр/&amp;#126;2026-30804-69|&amp;#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&amp;#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC)

== Ҡаршы ==

== Фекер алышыу ==</text>
      <sha1>f5tz0a73lzmuxxu5ropjvsmgo7rok7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3937</id>
    <revision>
      <id>1297866</id>
      <parentid>1288000</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22498" sha1="b9ho75ho18ka99c9b9ssxbhu807zcly" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name              = 
| regnum            = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Һөтимәрҙәр]]
| ordo = Йыртҡыстар
| infraclassis = [[Плаценталылар]]
| familia = [[Эт һымаҡтар]] 
| subfamilia = 
| genus = Бүреләр
| species = '''Эт'''

| image file = Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg
| image title = Ретривер
| image descr = [[Ретривер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;тоҡомло эт&lt;/small&gt;
| parent            = Canis lupus
| rang              = Ярымтөр
| latin             = Canis lupus familiaris
| author            = [[Линней, Карл|Linnaeus]], 1758
| syn               = 
* {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.biolib.cz/en/taxon/id1855/
| title = Систематика һәм синонимия
| publisher = BioLib
| accessdate = 2011-01-28
| lang = en
}}&lt;/ref&gt;
* {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;/&gt;
* {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;/&gt;
| typus =
| children name =
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Canis lupus familiaris
| commons = Category:Dogs
| iucn =
| itis = 726821
| ncbi = 9615
| eol = 1228387
}}

'''Эт''' ({{lang-lat|Canis lupus familiaris}}) — [[йорт]] хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәҫәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирланд бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.

Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре урыҫ телендә бирелгән
* һунар өсөн (мәҫәлән, харьер, фоксхаунд, лайка);
* эттәр алышы өсөн (мәҫәлән, тоса-ину);
* йөк ташыу, егеү өсөн (мәҫәлән, хаски);
* һуҡыр кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн (мәҫәлән, ретривер, лабрадор-ретривер);
* көтөүсе эттәр (мәҫәлән, [[шелти]]);
* ҡотҡарыусы (мәҫәлән, [[сенбернар]], [[Ньюфаундленд (эт тоҡомо)|ньюфаундленд]]);
* һәм декоратив тоҡомдар (мәҫәлән, [[болонка]], [[пудель]]).
Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник эксперименттар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).

== Барлыҡҡа килеүе һәм уның ҡулға эйәләштерелеүе ==

Йорт этенең килеп сығышы тураһында фәндә ике төрлө ҡараш йәшәп килә. Ҡайһы бер ғалимдар эттәр полифилетик төркөм тип иҫәпләй (бер нисә ата-бабанан сыҡҡан), икенселәре эттәрҙең барыһы ла бер ата-бабанан сыҡҡан тигән фекерҙә (монофилетик теория).&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru |url=http://www.zooclub.ru/dogs/26-3.shtml |title=Происхождение домашних собак |website=ЗооКлуб |accessdate=2011-04-14 |description=Источник: А. Д. Поярков, Сборник «О собаке» |archiveurl= |archivedate=}}&lt;/ref&gt;

Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы  — уларҙың [[бүре]]ләрҙән  һәм шакалдарҙан барлыҡҡа килеүе. Эолог Конрад Лоренц ошо фекер яҡлы.

Эттәрҙең бүреләрҙән барлыҡҡа килеүен бер нисә сағыштырыу анализы һығымталары, уларҙың хромосомдары, үҙен тотоштары, молекуляр-генетик анализдар күрһәтә.
=== Ҡулға эйәләштереүҙең башланғыс осоро ===
Эт- ң тәүге булып ҡулға эйәләштерелгән йорт хайуаны. Ғалимдар эт Боронғо донъяла (Европа) Үрге палеолит дәүерендә ҡулға эйәләштрелгән ти ; әммә әлегә тиклем ғалимдар уны кешеләр  тәүләп ҡайҙа, ҡасан һәм ни сәбәп арҡаһында эйәләштерә башлағаны тураһында бер фекергә килмәгән&lt;ref name=&quot;barabash&quot;&gt;{{книга|автор=[[Барабаш-Никифоров, Илья Ильич|Барабаш-Никифоров И. И.]], [[Формозов, Александр Николаевич|Формозов А. Н.]]&amp;nbsp;|заглавие=Териология|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1963|страниц=396}} — С. 376—377.&lt;/ref&gt; Археологтарҙың ҡаяға төшөргән һүрәттәре һәм  асыштары ғалимдарға ниндәйҙер һығымталар һәм фараздар яһарға мөмкинлек бирә. [[Волга]]-[[Ока]] бассейнында эт бөтә мезолит буйы, археологтар фекеренсә, берҙән-бер йорт хайуаны булған. Мезолит осоронда эттәр ҙурлығы һәм ҡеүәтле яңаҡтары менән айырылып торған. Һөйәктәрҙе бүлгеләнгән, тимәк урындағы халыҡ эт ашаған. Тире һәм һөйәк (энә эшләү өсөн) ҡулланылған. Был осор этенең төп роле — һунарҙа ярҙамсы.

==== Эйәләштереү барышы ====
[[Бүре]]ләрҙе ҡулға эйәләштерә башлау төрлөсә барған. Ҡайһы ваҡыт кеше үҙ теләге буйынса бүрене ҡулға эйәләштереү менән шөғөлләнә башлай , ә ҡайһы ваҡыт  бүре үҙе тәүтормош кешеһе йәшәгән ерҙә яңы экологик һыйыныр мөхит таба, йәғни ул «үҙе эйәләшә».  Моғайын, иң беренсе ҡулға эйәләшкән хайуандар ниндәйҙер кешегә тиҙ өйрәнеүсән  булғандыр.  Бындай хайуандарҙың беренсе төркөмө ныҡ үрсей һәм генетик дрейф процестарына дусар булғандыр. Ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, был башланғыс популяция  донъяға эттәрҙең бик күп төрөн биргәндер &lt;ref name=&quot;Clutton-Brock&quot;&gt;{{книга|часть=Origins of the dog: domestication and early history|заглавие=The Domestic Dog: Its Evolution, Behaviour and Interactions with People|ответственный=James Serpell|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Press|год=1997|pages=2—19|isbn=0-521-41529-2}}.&lt;/ref&gt;. Был фараз  [[мтДНК]]  (mtDNA) тикшеренеүҙәре нигеҙендә яһала, был эттәрҙең митохондриаль ата-бабаларының аҙ булыуын асыҡлай. Тимәк эттәрҙең килеп сығыуында аҙ ғына һанлы хайуандар ҡатнашҡан.

== Эттәрҙең холҡо һәм психологияһы ==
{{Врезка
 | Выравнивание = right
 | Ширина = 300px
 | Фон = #E0FFFF
 | Содержание = [[Файл:Konrad Lorenz.JPG|50px|right]]«Нет другого животного, которое так кардинально изменило бы весь образ жизни, всю сферу своих интересов, стало бы до такой степени домашним, как собака»
 | Подпись = [[Лоренц, Конрад|Конрад Лоренц]].
}}
Эттең психикаһы — кеше янындағы  эволюция һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа яһалма һайлап алыу һөҙөмтәһе. Эттәр кешенең тауышынан һәм йөҙөнән яҡшы аңлай һәм уның ниәтен билдәләй ала. &lt;ref name=&quot;homo_cani_amicus?&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ethology.ru/news/?id=101|title=Человек собаке друг?|date=2004-11-25|publisher=Этология.ру|accessdate=2011-06-16|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Эттәр — кешенең ҡайҙа ҡарағанын күҙәтә алған һәм уның менән аралашҡанда быны ҡуллана алған берҙән-бер хайуань. &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=OJu2Qkbxes0#t=3m16s Dog intelligence science] National geographic channel&lt;/ref&gt;.

Һәр бер эт үҙенсәлекле сифаттарға эйә&lt;ref&gt;[http://www.animalbehavioronline.com/dogbehavioralgenetics.html DOG BEHAVIORAL GENETICS&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209173719/http://www.animalbehavioronline.com/dogbehavioralgenetics.html |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Эттең характеры тәбиғи ынтылыштарға ла — темпераментҡа, агрессивлыҡҡа, ынтылышҡа, тоҡом үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Эт характерына йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Кэмпбелл тесты эттең темпераментын билдәләү өсөн киң ҡулланыла.

Эттең характеры тәбиғи сифаттарға— темперамент, агрессия, зирәклек, тоҡом үҙенсәлектәренә һәм тәрбиәгә бәйле. Эттең холҡона йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Эттәрҙең темпераментын билдәләү өсөн Кэмпбелл тесын ҡулланырға була.


Эттәрҙең нәҫелдән килгән һәләттәре һәм ҡылыҡтары тоҡомдоң үҙсәнлеген билдәләй. Мәҫәлән, һунар эттәре йыртҡыстарҙы төрлөсә эҙәрлекләй: терьерҙар ваҡ хайуандарға өҫтөнлөк бирә, canis canem (гончие) хайуандарҙы еҫ буйынса эҙәрлекләй, тазылар бик шәп  саба.
=== Эттәрҙең аҡылы ===

Аҡыл эшмәкәрлеген тикшереү тестарын үткәндә  эттәр тик маймылдар, дельфиндар һәм ҡайһы бер варан кеүек ҡоштарҙан ғына артта ҡалыша. Эттәр, мәҫәлән, когнитив мәсьәләрҙе сисә ала. улар объекттың хәрәкәт итеү йүнәлешен алдан һиҙә (экстраполяция) һәм фигураларҙың ҙурлығын билдәләй ала.

Эттәрҙең аҡыл үҫеше  уның нәҫелдән килгән һәм шәхси үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Улар ғүмер барышындатупланған тәжриә, өйрәтеү, кеше менән тығыҙ аралашыуға бәйле була.  

Эттәр бер нисә һүҙҙең мәғәнәһен аңлай. [[Психология|Психологтар]] Эллистон Рейд менән Джон Пиллей (АҠШ-тағы  Спартанберг ҡалаһындағы  колледж) Чейсер ҡушаматлы этте ( бордер-колли) 1000 объектты атамаһы буйынса табырға өйрәткәндәр.  Эт әйберҙәрҙе функцияһы һәм формаһы &lt;ref&gt;http://www.cogs.indiana.edu/spackled/2011readings/Pilley_Border%20collie%20verbal%20referents_2010.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310062231/http://www.cogs.indiana.edu/spackled/2011readings/Pilley_Border%20collie%20verbal%20referents_2010.pdf |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt; буйынса классификациялай ала, был өс йәшлек бала аҡылына тиң. Тикшеренеү программаһы авторы Адам Милокси былай ти:
{{начало цитаты}}«Беҙҙең тәжрибә эттәр кеше телмәрен аңлай ала икәнен күрһәтте, тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улар үҙҙәре һөйләшә алмай»{{конец цитаты|источник=}}

Эттәрҙең когнитив һәләттәре төрлө фекерләү комплексынан тора. {{нп5|Корен, Стэнли|Стэнли Корен||Stanley Coren}}, [[PhD]], Британия Колумбияһы университеты профессоры эттәрҙә өс төр фекерләүҙе асыҡлай алған: адаптив (яраҡлашыу), инстинктив и эшкә кәрәкле. Ошо өс төр эттәрҙең  «дөйөм интеллектын» тәшкил итә. Тәүге интеллекттың ике төрө  хайуандың шәхси үҙенсәлеген күрһәтә һәм эттәрҙең интеллектын билдәләүсе  тестар аша билдәләнә ([[IQ]] тест), эшкә кәрәкле аҡылы нәҫелдән килә. Адаптив (яраҡлашыу) фекерләү эттәргә хәлде баһаларға, анализларға һәм өйрәнергә ярҙам итә &lt;ref&gt;[http://thehydrant.wordpress.com/2011/05/03/the-intelligence-of-dogs-the-list/ The Intelligence of Dogs — The LIST &quot;&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
== Эт тоҡомдары ==
{{main|Породы собак}}
{{main|Классификация пород собак}}
[[Файл:Dog morphological variation.png|thumb|300px|Морфологическая изменчивость собак]]
[[Файл:Webster's dogs.jpg|thumb|300px|[[Иллюстрация]] пород собак, [[Нью-Йорк]], [[1911 год]]]]
«Тоҡом»  зоотехния ғына түгел, мәҙәниәт һәм тарихҡа бәйле төшөнсә. Хәҙерге заманда тышҡы ҡиәфәте, төҫө һәм холҡо менән бер-береһенән ныҡ айырлып торған тоҡомдар бар.

2013 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, МКФ эттәрҙең 339 тоҡомон таный, улар 10 төркөмгә бңленә. Был классификация Европала һәм Рәсәйҙә ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Гусев&quot;&gt;{{книга |автор=Гусев В. Г., Гусева Е. С. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кинология. Пособие для экспертов и владельцев племенных собак |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=ООО «Аквариум Принт» |год=2008 |том= |страницы=50—51 |столбцы= |страниц=232 |серия= |isbn=978-5-9934-0043-3 |тираж= |ref=}}&lt;/ref&gt;:
# Көтөүсе эттәре;
# Һаҡсы эттәр;
# Терьерҙар;
# Таксалар;
# Лайка, шпиц һәм башҡа ябай эттәр;
#  Ҡан еҫе буйынса бара торған һунар эттәре (гончие);
# Ҡорбанын күргәс, ҡатып ҡала торған (легавые]]);
# Ҡорбанды барып ала, эйәһенә килтереүсе һәм һыуҙа эшләй торған (Спаниель, ретривер);
# [[Комнатно-декоративные собаки]] өйҙә йәшәй торған декоратив эттәр һәм компаньон эттәр;
# Бурҙайҙар.

== Эттәрҙә һөжүм итеү һәм тәртипте корректировкалау == 
Һәр осраҡ өсөн дауалау төрлөсә була, һәм дауалау пландары һөжүм итеү төрөнә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Did you know there are 7 major types of dog aggression?|url=https://www.usadogbehavior.com/blog/2017720did-you-know-there-are-8-types-of-dog-aggression|access-date=2025-12-07|website=usadogbehavior.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dog Behavior Problems: Aggression - Safety and Management|url=https://petcarepartners.co/dog-behavior-problems-aggression-safety-and-management/|access-date=2025-12-07|website=petcarepartners.co}}&lt;/ref&gt;. Джудит Блэкшоу башҡарған тикшереүгә ҡарағанда, эттәр таныш кешеләргә ҡаршы доминант һөжүм итеү күрһәткән, шуға күрә хәүефһеҙ хеҙмәтләндереүҙе өйрәтеү кәңәш ителгән. 1983 йылда Тортора үткәргән тикшереү күрһәтеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tortora’s Study, Dog Aggression, and Shock Collars|url=https://shibashake.com/dog/tortoras-study-dog-aggression-and-shock-collars/|access-date=2025-12-07|website=shibashake.com}}&lt;/ref&gt;, ҡасаҡлау нигеҙендә булған һөжүм итеү этте хәүефһеҙ тауышҡа өйрәтеү юлы менән дауаланған, һәм был һөжүм итеүҙәре бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан етенең тормошона. 

Һөжүм итеү шулай уҡ өлкән эттәрҙә уларҙың щенок осорондағы социализация ваҡытында кәметелергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The 5 W's (and 1 H) of Pet Socialization|url=https://pawlins.com/the-5-ws-and-1-h-of-pet-socialization/|access-date=2025-12-07|website=pawlins.com}}&lt;/ref&gt;. Тикшеренеүҙәр күрһәтә, что щеноктарҙы яңы хужалары менән таныштырыу һәм 8 аҙнаға тиклем өйгә оҙатыу, киләсәктә һөжүм итеүҙе тамырынан бөтөрә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Homing age influences the prevalence of aggressive and avoidance-related behaviour in adult dogs|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159117301806|access-date=2025-12-07|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;. Әммә хужа этен көн һайын 10 минуттан кәм түгел өйрәтә торорға мәжбүр. Айырыуса, ир-ат эттәрҙе кастрациялау кәңәш ителә, сөнки быны йоғонтоһонда мираслы һөжүм итеү тапшырыу мөмкинлеге юҡҡа сыға. Өҫтәмә рәүештә кастрация менән бергә синтетик прогестериндар ҡулланыу эттәрҙә һөжүм итеүҙе кәметеү һәм бөтөрөү өсөн тәҡдим ителә. Ҡырау һөжүме һәм ир-аттар араһындағы һөжүм итеү шулай уҡ тестостерон бүлеү менән бәйле булараҡ, сикләү, кастрация һәм прогестерин ҡулланыу эттәрҙә һөжүм итеүҙе кәметеүҙә мөһим роль уйнай. 

Һуңғы тикшеренеүҙәр эттәрҙең һөжүм итеүен дауалауҙа КБД ҡулланыу мөмкинлеген күрһәтә. КБД-ның мөмкин ике яҡлы өҫтөнлөктәре уның эндоканнабиноид системаһы (ЭКС) менән бәйләнешендә ята — был бөтә йомшаҡ муйынлыларҙа, шул иҫәптән эттәрҙә лә осраған ҡатмарлы клетка сигналдары системаһы. Был система күп физиологик процессарҙы көйләй, шул иҫәптән аппетит, йоҡо, иммун яуап, һәм әлеге тикшеренеү даирәһендә мөһим булған настроение һәм тәртип&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Best CBD for Dog Aggression|url=https://neuroganpets.com/blogs/dogs/cbd-for-dog-aggression|access-date=2025-12-07|website=neuroganpets.com}}&lt;/ref&gt;. 

Күп тикшеренеүҙәр аверсив контроль һәм дрессировка алымдарының яңы һәм көслө һөжүм итеүҙең барлыҡҡа килеүенә килтереүен, һөжүм итеүҙе кәметмәүен күрһәтәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aversive training methods|url=https://www.bsava.com/position-statement/aversive-training-methods/|access-date=2025-12-07|website=www.bsava.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Science Behind Positive Reinforcement: Why Aversive Methods Fail in Dog Training|url=https://www.trainmeplease.com.au/blog/the-science-behind-positive-reinforcement-why-aversive-methods-fail-in-dog-training|access-date=2025-12-07|website=www.trainmeplease.com.au}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aversive Training Methods Harm Dog Welfare|url=https://zoeta-dogsoul.com/news/aversive-training-methods-harm-dog-welfare/|access-date=2025-12-07|website=zoeta-dogsoul.com}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://fello.pet/dog-breeds/ Эт тоҡомо]

[[Категория:Йорт хайуандары]]</text>
      <sha1>b9ho75ho18ka99c9b9ssxbhu807zcly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғабдулла Туҡай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4929</id>
    <revision>
      <id>1297876</id>
      <parentid>1296422</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T10:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14771" sha1="psoj9tlhuy96to511t5wf7d9e77wldu" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Ғабдулла Туҡай
 |Төп исеме       = {{lang-tt|Габдулла Тукай}}
 |Рәсеме          =
 |Киңлек              = 220px
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = 
 |Тыуыу датаһы = 26.04.1886 
 |Тыуған урыны       = {{ТУ|Ҡазан губернаһы}} Ҡазан өйәҙе (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның {{ТУ|Арса районы}}) Ҡушлауыс ауылы 
 |Вафат булыу датаһы = 15.04.1913 
 |Вафат булған урыны          = {{ВБУ|Ҡазан губернаһы}} Ҡазан өйәҙе {{ВБУ|Ҡазан|Ҡазанда}} ҡалаһы  
 |Поданлығы = {{Российская империя}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = шағир
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Татар теле|татар]]
}}
{{фамилиялаш|Туҡаев}}
'''Ғабдулла Туҡай, Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы Туҡаев''' ([[26 апрель]] [[1886 йыл]] — [[15 апрель]] [[1913 йыл]]) —  шағир, [[Татарҙар|татар]] әҙәбиәте классигы, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист.

== Биографияһы ==
Ғабдулла Туҡай 1886 йылдың 26 апрелендә [[Ҡазан губернаһы]] Арса яғында Ҡушлауыс ауылында тыуа. Атаһы — ''Мөхәммәтғариф Мөхәммәтғалимов'' (1843—1886) Ҡушлауыс ауылы указлы муллаһы&lt;ref name=&quot;nurullin&quot;&gt;''Нуруллин И. З.'' Тукай / Авториз. пер. с тат. Р. Фиша. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 240 с. с илл., портр. (Жизнь замечат. людей. Серия биографий. Вып. 5 (568)).&lt;/ref&gt;, әсәһе — ''Мәмдүҙә'' (1864—1890) булған. Атаһы яғынан ҡартатаһы — ''Мөхәммәтғәлим'' шулай уҡ мулла булған, ә әсәһе яғынан ҡартатаһы — ''Зиннәтулла Әмиров'' (1829—1909&lt;ref&gt;[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1883&amp;Itemid=141 ''Рәсүлева З. Ә.'' Тукай эзләреннән. Казан: Тат. кит. нәшр., 1985. — 141 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213950/http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1883&amp;Itemid=141 |date=2013-10-04 }} {{ref-tt}}&lt;/ref&gt;) сығышы менән [[Башҡорттар|башҡорт]] булған һәм [[Ғәйнә]] улусының [[Барҙы (ауыл)|Ҡажмаҡты (Барҙы)]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. С.609.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мәҡәлә|автор= Сәлихов Ә. С.|заглавие= Туҡай һәм башҡорт әҙәбиәте|ссылка= |язык = |издание = [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]|тип = |год= 2011|том = |номер= 6|страницы= 107—112|doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор =[[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]|заглавие = Ике дуҫтың әҙәбиәт нуры|ссылка =|язык = ba|издание = [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип = |год = 2012|том = |номер = 6|страницы = 9—10|doi =|issn = }}&lt;/ref&gt;, [[Солтанай (Барҙы районы)|Солтанай]] мәҙрәсәһендә белем алған&lt;ref&gt;Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор — Д. З. Хайретдинов. — М.: Издательский дом «Медина», 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5). С. 185.&lt;/ref&gt;, Ҡушлауыста, һунынан Өсөйлөлә мулла була&lt;ref name=&quot;nurullin&quot; /&gt;.

Улы дүрт ай ярымлыҡ булғас Мәхәмәтғариф хәҙрәт үлеп китә. Тол ҡалған Мәмдүдәне Сасна ауылына кейәүгә бирәләр. Бәләкәй Ғабдулланы ваҡытлыса аҫрамаға ауылда Шәрифә исемле фәкир бер ҡарсыҡҡа ҡалдыралар. Шағирҙың ғазаплы ауыр тормошо бына шулай башлана.

Һуңыраҡ үҙ әсәһе яңы ғаиләһенә алып ҡайта. Шағирҙың «Иҫемдә ҡалғандар» автобиографик әҫәрендә ошо урында, сабый рәхәткә тарыны, тип иркен һулап ҡуяһың. Ләкин был рәхәт оҙаҡҡа бармай: әсәһе донъя ҡуя — Ғабдулла дөм йәтим ҡала. Сасна муллаһы йәтимде Өсөйлөгә, Ғабдулланың әсәһенең атаһына ҡайтарып бирә. Бында иһә үгәй өләсәй. Күп балалы ғаилә. «Үгәй өләсәйҙең алты күгәрсене араһында мин бер сәүкә булғанға, илаһам — мине йыуытыусы, иркәләнәм тиһәм — мине һөйөүсе, ашағым-эскем килһә — ҡыҙғаныусы бер ҙә булмаған, мине эткәндәр ҙә төрткәндәр…»

Был дүртенсе ғаилә булды. Бәләкәй Ғабдулла бында аслыҡты һәм етемлекте татый. Олатаһы күрше ауылдарҙан икмәк һыныҡтары теләнеп алып ҡайтып, бабаларын аслыҡтан һаҡлай. Ә бер ваҡыт, [[Ҡазан]]ға барыусы бер ямсыға ултыртып, баланы йыраҡ билдәһеҙ сәфәргә оҙаталар. Теге ямсы Бесән баҙарына еткәс: «Аҫрарға бала бирәм, кем ала?»- тип ҡысҡырып йөрөгән.

Халыҡ араһынан бер кеше сығып малайҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Яңы биҫтә һөнәрсеһе Мәхәмәтвәли абзый менән Ғәззә абстай ана шулай малайлы булалар. Туҡай өсөн был — бишенсе оя. Бәләкәй Ғабдулла был ғаиләлә ике йыл ярым йәшәгәс, яңы ата-әсәһе сирләп китә һәм: «Беҙ үлгәс, был бала кем ҡулына ҡала, исмаһам, ауылына ҡайтарайыҡ…» — тип Өсөйлөгә оҙаталар. «Был ғаиләлә мине нисек ҡаршы алғандарынан, минән мәңгелеккә ҡотолдоҡ, тип уйлаған булғандар икәнен берергә була», — тип яҙа шағир.

Тырыша торғас, малайҙы Ҡырлай ауылындағы ир балаһыҙ Сәғҙи абзыйға уллыҡҡа оҙаталар. Шулай алтынсы оя…

Сабыйға Ҡырлай мәрхәмәтлерәк булып сыға. Бында Ғабдулла оҙағыраҡ йәшәй, хатта уҡырға йөрөй. Ҡырлай ауылында үҙенең киләсәк ижады өсөн бик күп рухи байлыҡ туплай. Туҡайҙың бала сағында Ҡырлайҙың тирә-яғында ҡара урман булған. Ул урманға Ҡырлай малайҙары менән ат көтөргә барыуҙар. Ундаға усаҡ янында әкиәтле, ябалаҡ тауыштары ишетелгән сихри төндәре. Таң атҡанда иҙрәп йоҡоға китеүҙәр, күккә ашҡан шыршылар, ҡайҙандыр малайҙарҙы күҙәтеп торған [[Шүрәле]] — былар барыһы ла һиҙгер күңелле,ҡәһәр менән имгәтелгән баланың рухын байыталар.

Артабан Ғабдулланың бала сағы [[Уральск (ҡала)|Уральск]] ҡалаһында дауам итә. Атаһы яғынан туған әбеһенең ғаиләһенә, сауҙагәр Ғәлиәскәр Усмановтарға алына. Бында ул «Мотиғая» [[мәҙрәсә]]һенә уҡырға йөрөй. Бындағы тормош йәш Ғабдулланың рухына ҙур тәьҫир яһай. Туҡай, параллель рәүештә, өс йыллыҡ рус мәктәбендә белем ала. Мәҙрәсәлә [[ғәрәп теле|ғәрәп]], [[төрөк теле|төрөк]], [[фарсы теле|фарсы]] телдәрен яҡшы үҙләштергән малай кинәт кенә рус һәм Европа әҙәбиәте донъяһына сума.

1905 йылда Уральск ҡалаһында «Фикер», «Әл-ғаср әл-джәдид», «Уклар» беренсе татар гәзит-журналдары сыға башлай, Туҡай хеҙмәттәшлек итә, бик күп шиғыр-мәҡәләләре менән сығыш яһай.
[[Рәсем:Cov harab-shurale1979.jpg|thumb|300px|left|Ғ. Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһы ғәрәп телендә, 1979 йыл.]]
1905 йылғы революция тулҡыны Уральскиға килеп еткәндә Туҡайға 19 йәш була. Революция биргән мөмкинлектән файҙаланып, Камил Мотиғый «Уралец» газетаһы нәшриәтен һатып ала. Туҡайҙың тормошонда яңы этап башлана. Ул хәреф йыйыусы  булып эшкә керә. Большевиктар был типографияны листовкалар баҫтырыу өсөн файҙалана. Шуның йоғонтоһонда Туҡай ҡыйыу публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әл-ғаср әл-джәдид» журналында шиғырҙары баҫыла. Туҡайҙың хыялында сатирик журнал сығарыу. 1906 йылда «Уҡлар» журналы сыға башлай, редакторы — Туҡай. Ҡыҫкаһы ул үҙ диңгеҙенә сума, типографияла көнө-төнө эшләй, шиғыр-мәҡәләләр яҙа, тәржемә итә. Уральск шағиры Туҡайҙы [[Ҡазан]]да, [[Ырымбур]]ҙа, [[Санкт-Петербург]]та яҡшы беләләр.

1907 йылда Туҡай Ҡазанға юллана. Бында «Әл-ислах» гәзитендә, «Яшен» журналында актив ҡатнаша.

1910 йылда «Ялт-йолт» сатирик журналы сыға башлай. Туҡай бөтөн көсөн ошо журналға бирә. «Шәреҡ&quot; клубында халыҡ ижады буйынса лекциялар уҡый, концерттарҙа ҡатнаша. 1913 йыл башында шағирҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай, ләкин ул ижад эшен ташламай.
15 апрелдә Туҡайҙың ғүмере өҙөлә. Ҡазан быға ҡәҙәр бындай күп халыҡлы йыназаны күргәне булмай. Ауыл-ҡала мәҙрәсәләрендә уҡытыу туҡтатыла. Туҡайҙы Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында ерләйҙәр.
[[Рәсем:Tukay-gabdulla.jpg‎|thumb|200px|right| Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында Ғабдулла Туҡай ҡәбере.]]

== Хәтер ==
* 2019 йылдың 18 апрелендә Өфөлә [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры|«Нур» татар дәүләт театры]] ҡаршыһында Ғабдулла Туҡайға һәйкәл асылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1299288/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 18 апрель]{{V|18|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан дәүләт премияһы
* Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы
* Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай урамы
* [[Ҡазан]] ҡалаһының Ғабдулла Туҡай майҙаны
* Ҡазан метроһының Ғабдулла Туҡай майҙаны станцияһы
* [[Өфө]] ҡалаһының Туҡай урамы
* [[Туҡай районы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94122}}{{V|23|04|2021}}  
* [http://www.gabdullatukay.ru/tat/ Ғабдулла Туҡай сайты]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}
* [http://tukay.ucoz.ru/ Ғабдулла Туҡайға бағышланған рәсми булмаған сайт]{{ref-tt}}
* [http://kitapxane.at.tt/autors/tuqay/ Китапханала әҫәрҙәр]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kitapxane.at.tt/authors/tuqay/isemdae_qalghannar Ғабдулла Туҡайҙың автобиографияһы: Иҫемдә ҡалғандар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}
* [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai Ғабдулла Туҡай әҫәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312063427/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai |date=2007-03-12 }}

{{вс}}

[[Категория:Татар яҙыусылары]]
[[Категория:Ғабдулла Туҡай]]
[[Категория:Татарстан йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Татар шағирҙары]]</text>
      <sha1>psoj9tlhuy96to511t5wf7d9e77wldu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Рим Мәхмүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5661</id>
    <revision>
      <id>1297843</id>
      <parentid>1186467</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18084" sha1="cb76ikzfe3lt53281o9nk70tjr9lwd9" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = Rim1.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = {{композитор|СССР|Рәсәй}}
 |дата рождения        = 9.03.1947
 |место рождения       = [[СССР]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Благовар районы|Благовар районында}} [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылы
 |гражданство          = {{СССР}} → {{Россия}}
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1976), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979)&lt;br&gt;{{Ғабдулла Туҡай премияһы|2009}} {{Башҡортостандың халыҡ артисы|2017}} {{Салауат Юлаев ордены|2022}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

{{фамилиялаш|Хәсәнов}}
'''Хәсәнов Рим Мәхмүт улы''' ([[9 март]] [[1947 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] композиторы. [[1974 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы һәм [[2010 йыл]]дан [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.azatliq.org/a/2204850.html Рим Хәсәнов язучылар берлегенә кергән. «Азатлыҡ» радиоһы сайты, 2010, 29 октябрь]{{ref-tt}}{{V|08|03|2017}}&lt;/ref&gt;. [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1976), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979), Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009)&lt;ref&gt;[http://gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=59&amp;Itemid=67 Наградили лауреатов премии имени Габдуллы Тукая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130829150949/http://gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=59&amp;Itemid=67 |date=2013-08-29 }}&lt;/ref&gt;, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). Өфө ҡалаһының почетлы гражданы ([[2017]])&lt;ref&gt;[http://ufacity.info/press/news/271243.html Риму Хасанову присвоено звание «Почетный гражданин города Уфы»]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рим Мәхмүт улы Хәсәнов 1947 йылдың 9 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Благовар районы]] [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылында музыканттар ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;БИ-65&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/441421/ Композитору Риму Хасанову исполнилось 65 лет. Башинформ, 2012, 9 март]{{ref-ru}}{{V|18|03|2017}}&lt;/ref&gt;. Алты йәштән уҡ атаһының скрипкаһында уйнарға өйрәнә, һүңынан гитара, баян, торба, балалайканы үҙләштерә. Бала саҡтан үҙе көй сығарып, уларға һүҙҙәр ҡушып йырлап йөрөй. Мәктәптә уҡығанда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша.

1963 йылда Рим Хәсәнов Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһына уҡырға инә, бер йылдан һуң уҡыуын [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның дирижёр-хор бүлегендә дауам итә. Өсөнсө курста теория-композиция бүлегенә күсә һәм 1968 йылда уны тамамлағанда бер нисә етди әҫәр, шул иҫәптән «Негритянское гетто» исемле симфоник поэма, ҡыллы квартет, симфоник оркестр өсөн поэма ижад итә. Әммә был осорҙа ул башлыса йырҙар һәм эстрада ансамлдәре өсөн вокаль-инструменталь композициялар яҙа&lt;ref name=&quot;БИ-65&quot; /&gt;.

1968 йылда [[Өфө сәнғәт институты]]на уҡырға инә һәм Константин Лакин класында шөғөлләнә башлай, аҙаҡтан музыка ижад итеү серҙәрен профессор, СССР-ҙың халыҡ артисы [[Заһир Исмәғилев]] етәкселегендә дауам итә. Студент йылдарында Рим Хәсәнов фортепиано сонаталары, фортепиано менән оркестр өсөн концерт, Назар Нәжми һүҙҙәренә «Ҡайтсы, ҡыҙым, атай йортона!» («Вернись, дочь моя, в отчий дом!») вокаль циклын яҙа, бер үк ваҡытта эстрада йырҙары һәм миниатюралары жанрында ла ижадын дауам итә&lt;ref name=&quot;БИ-65&quot; /&gt;.

1973 йылда сәнғәт институтын тамалағандан һуң 1978 йылғаса Мәжит Ғафури исемендәге [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның музыка бүлеген етәкләй. Был ваҡытта һәм һуңыраҡ композитор 30-ҙан артыҡ спектаклгә музыка яҙа, улар араһында «Айһылыуҙың айлы кистәре», «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар», «Әсәләр көтәләр улдарын», «Ғәлиә», «Ташлама утты, Прометей» һәм башҡа сәхнә әҫәрҙәре бар&lt;ref name=&quot;БИ-65&quot; /&gt;.

Рим Хәсәнов ижадында джаз, эстрада, [[классик музыка]]ла милли көй-моңдар ныҡлы урын ала. Уҙған быуаттың 70—80 йылдарында башҡорт музыка сәнғәтен Рим Хәсәновһыҙ күҙ алдына ла килтереп булмай.

1994—1996 йылдарҙа [[Австралия]]ла йәшәй, шағир Рон Роджерс шиғырҙарына 36 йыр яҙа. 2006 йылда [[Финляндия]]ла була, уның концерттары был илдә ҙур уңыш менән үтә. Мәскәүҙә йәшәп ҡараны, һуңғы йылдарҙа Рим Хәсәнов — [[Өфө]] ҡалаһында.
Австралиянан ҡайтҡас, &quot;Социнвестбанк&quot;ка инглиз теленән тәржемәсе булып эшкә урынлаша.

2006 йылдарҙан [[инглиз теле]]нән тәржемә һәм драма әҫәрҙәре яҙыу менән шөғөлләнә. 2010 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/344-soyuzu-pisateley-bashkortostana-80-let.html Сайт Союза писателей Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116223357/http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/344-soyuzu-pisateley-bashkortostana-80-let.html |date=2018-11-16 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Благовар районында Рим Хәсәнов йырҙарын башҡарыусыларҙың «Сәскәләр уяныр» исемле тәүге асыҡ фестиваль-конкурсы үткәрелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/780463-v-bashkortostane-vpervye-proshel-festival-konkurs-ispolniteley-pesen-rima-khasanova/ «Башинформ» агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ойоштороусылар бәйгене киләсәктә даими ойошторорға ниәтләй, уның сираттағыһы 2017 йылға планлаштырылған&lt;ref&gt;[http://kiziltan.ru/kultura/1908-chchklr-uyanyr.html «Чәчкәләр уяныр», «Ҡыҙыл таң» гәзите 2015, 10 ноябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең 70 йәшлек юбилейы алдынан композитор [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Назар Нәжми]]ҙең (1918—1999) тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан билдәле әҙиптең ижадына бағышланған күләмле презентация әҙерләнә, тип белдерҙе. Проект «100 йыллыҡ юбилейы уңайынан Назар Нәжмиҙең хәтерен мәңгеләштереү» тип атала. Унда ике DVD-дискта шағирҙың 100-гә яҡын әҫәрен (шиғырҙарын, поэмаларын, драмаларын), шулай уҡ [[Башҡортостан]], [[Татарстан]] һәм [[Финляндия]] артистары башҡарыуында йырҙарын туплайбыҙ, тине Рим Хәсәнов&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/968967/ Композитор Рим Хәсәнов шағир Назар Нәжмиҙең ижадына арналған күләмле презентация әҙерләй. Башинформ, 2017, 9 март]{{ref-ru}}{{V|09|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

[[2017 йыл]]дың [[28 апрель|28 апрелендә]] Рим Хәсәновҡа «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref name=&quot;ГРБ&quot;&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың апрелендә ижадсы [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1587272/ Өфөлә композитор Рим Хәсәнов Башҡорт ҡоролтайының юғары наградаһы менән бүләкләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 апрель 2021 йыл]{{V|26|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 25 мартында композиторға [[Салауат Юлаев ордены]] тапшырылды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/v-ufe-kompozitor-rim-hasanov-nagrazhden-ordenom-salavata-yulaeva-2744381 В Уфе композитор Рим Хасанов награжден орденом Салавата Юлаева. ИА «Башинформ», 25 марта 2022 года]{{ref-ru}}{{V|26|03|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографияһы ==
* Йөрәк моңдары (Рим Хәсәнов йырҙары) (1980)
* Һин — йырым минең (1982)
* Минең әсәй гөл ярата ине… (1988)

== Әҫәрҙәре ==
* Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылған 70-тән артыҡ спектаклгә музыка.
* Стәрлетамаҡ, Сибай театрҙары өсөн йырҙар, шул иҫәптән «Тапшырылмаған хаттар» (Ғәҙел Ҡотой), «Айһылыуҙың айлы кистәре» (И. Абдуллин), «Ташлама утты, Прометей!» ([[Мостай Кәрим]]), «Эй, яҙмыш, яҙмыш» (Мостай Кәрим), «Ун өсөнсө председатель» ([[Азат Абдуллин]])
* «Стәрлетамаҡ» телефильмына музыка
* «[[Алтын атлы һыбайлы]]» нәфис фильмына музыка, Мосфильм, 1980
* «Ҡурай тураһында легенда» фильм-балеты, 1997
* «Прометей» симфоник поэмаһы
* «Сибай» сюитаһы
* «Башҡортостан» кантатаһы
* 400-ҙән артыҡ йыр, шулар араһында «Өфө йүкәләре», «Юҡҡа түгелдер», «Кисер мине, әсәй, ғәфү ит», «Үҙ яғыма ҡайтһам» һ.б.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2017)&lt;ref name=&quot;ГРБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1976)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979)
* Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009)
* Салауат Юлаев ордены (2022)
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2017)
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)

== Композитор тураһында, уның менән әңгәмәләр ==
* Фәнис Фәтхи, Рәмзит Абуляев Рим Хәсәнов: «Беркайчан да иҗаттан туктамадым». «Азатлыҡ» радиоһы сайты, 2017, 9 март&lt;ref&gt;[http://www.azatliq.org/a/28360181.html Рим Хәсәнов: «Беркайчан да иҗаттан туктамадым». «Азатлыҡ» радиоһы сайты, 2017, 9 март]{{ref-tt}}{{V|18|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Романов В. Когда поет душа (К 70-летию композитора Рима Хасанова). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 март&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/968708-kogda-poet-dusha-k-70-letiyu-kompozitora-rima-khasanova/ Когда поет душа (К 70-летию композитора Рима Хасанова). Башинформ, 2017, 9 март]{{ref-ru}}{{V|09|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Хамматова Л. Рим Хасанов: песня «Уфимские липы-2» родилась ночью. Общественная электронная газета, 2012, 13 август&lt;ref&gt;[http://i-gazeta.com/news/mesta_interesa/24151.html Общественная электрогазета. РФ, 2012, 13 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102165312/http://i-gazeta.com/news/mesta_interesa/24151.html |date=2016-11-02 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [http://www.bashinform.ru/news/441421/ Композитору Риму Хасанову исполнилось 65 лет]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94813}}{{V|26|04|2021}}
* [http://www.sarasadykova.ru/SOUZ/hasan.htm Композитор Сара Садыкова сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224102357/http://sarasadykova.ru/SOUZ/hasan.htm |date=2009-02-24 }}
* [http://www.bashculture.ru/archives/123 Сайт «История и Культура Башкортостана». Рим Хасанов]{{ref-ru}}
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/composer/ros/248546/bio/ Сайт «Кино-Театр. РУ» Главная / Российские композиторы / Х / Рим Хасанов / биография]

[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>cb76ikzfe3lt53281o9nk70tjr9lwd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЮНЕСКО</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7573</id>
    <revision>
      <id>1297868</id>
      <parentid>1181468</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35368" sha1="a2w7kpg1wrtj0zc5w6036ps8d3bh3qo" xml:space="preserve">{{Организация
|название = Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы&lt;br&gt;
'''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization'''&lt;br&gt;
'''L’Organisation des Nations Unies pour l’éducation, la science et la culture''' &lt;br&gt;
''' La Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura ''' &lt;br&gt;
''联合国教育、科学及文化组织'''&lt;br&gt;
'''منظمة الأمم المتحدة للتربية والعلم والثقافة '''&lt;br&gt;
|background_color = #5B92E5;
|логотип = Flag of UNESCO.svg|thumb|ЮНЕСКО эмблемаһы
|карта1 = 
|легенда1 = &lt;div style=&quot;text-align:left; padding-left:1em; font-size:90%;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|тип = Халыҡ-ара ойошма
|членство = 
|тип_центра = Штаб-квартира
|центр = {{Флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]]
|языки = [[инглиз теле|инглиз]], [[Испан теле|испан]], [[урыҫ теле|урыҫ]], [[Француз теле|Француз]], [[ҡытай теле|ҡытай]], [[ғәрәп теле|ғәрәп]]
|должность_руководителя1 = '''Генераль директор'''
|имя_руководителя1 = {{FRA}} [[Audrey Azoulay]]
|должность_руководителя2 = '''Башҡарма совет рәйесе'''
|имя_руководителя2 = {{Флаг Барбадоса}} [[Камминс, Алиссандра|Алиссандра Камминс]]
|должность_руководителя3 =
|имя_руководителя3 =
|событие_основания1 =
|дата_основания1 = [[1945]] йылдың [[16 ноябре]]
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_основания3 =
|дата_основания3 =
|событие_основания4 =
|дата_основания4 =
|сайт = http://www.unesco.org
}}

'''ЮНЕСКО''' (UNESCO — '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization''') — [[мәғариф]], [[фән]] һәм [[мәҙәниәт]] мәсьәләләре буйынса [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] учреждениеһы.

ЮНЕСКО-ның маҡсаты — милләт-ара, дин-ара һәм цивилизация-ара берҙәмлекте формалаштырыу, мәғариф, фән һәм коммуникациялар өлкәләрендә халыҡ-ара бәйләнештәрҙе киңәйтеү, кешелек [[цивилизация]]һының мәҙәни һәм тарихи мираҫын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек; Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Уставында иғлан ителгән кеше хоҡуҡтарын яҡлау&lt;ref name=&quot;dict-u&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00055/51400.htm?text=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E&amp;stpar3=1.1|title=Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры|publisher=БСЭ|lang=ru|accessdate=2010-05-23}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesco.ru/ru/?module=pages&amp;action=view&amp;id=18 |title=Коротко о ЮНЕСКО|publisher=Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО|lang=ru|accessdate=2010-05-23}}&lt;/ref&gt;.

[[1945]] йылдың [[16 ноябрь|16 ноябрендә]] Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сан-Францисколағы конференцияһында [[АҠШ]], [[Англия]] һәм [[СССР]] араһында мәғрифәтселек һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса халыҡ-ара махсуслаштырылған учреждение булдырыу хаҡында килешеү төҙөлә. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң, БМО һәм ЮНЕСКО тыныслыҡты һаҡлау идеяһын тәҡдим итә.

Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара ойошма составында 193 ағза-дәүләт һәм 7 хеҙмәткәр-ағза иҫәпләнә. ЮНЕСКО-ның штаб-фатиры [[Париж]]да урынлашҡан. Генераль директоры — Ирина Бокова (Болгария), башҡарма советы рәйесе — Э. В. Митрофанова (Рәсәй), Парижда Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле.

== Эшмәкәрлеге ==
Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре биш программа секторында билдәләнә: мәғәриф, тәбиғи фәндәр, социаль һәм гуманитар фәндәр, мәҙәниәт, коммуникация һәм мәғлүмәт. Бөтә йүнәлештәрҙең дә состав өлөшө булып торған уртаҡ темалар ҙа бар. 2008 йылдан Африка һәм гендер тигеҙлеге уртаҡ темалар тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;rian_296632898&quot;/&gt;. ЮНЕСКО эшмәкәрлегенең төп принцибы — кешеләр араһындағы бәйләнеш сараларын үҫтереү һәм уларҙың һанын арттырыуға булышлыҡ итеү, был сараларҙы үҙ-ара аңлашыуға өлгәшеү һәм бер-береңдең тормошо тураһында дөрөҫ һәм камил мәғлүмәт алыуҙа файҙаланыу.

=== Мәғариф ===
[[Файл:12 Gymnasium.JPG|thumb|200px|{{small|[[Зебниц]]тағы 12-се гимназия — ЮНЕСКО-ның ассоциациялаштырылған мәктәбе}}]]
ЮНЕСКО, ойошманы булдырған мәлдән алып, үҙенең эшмәкәрлегендә мәғарифты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип иҫәпләй&lt;ref group=&quot;о.&quot; name=&quot;une_activities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;borodko&quot;&gt;{{статья|автор=Бородько М. В.|заглавие=ЮНЕСКО: история создания и современная структура|ссылка=http://www.portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1191497238&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp;|издание=Педагогика|тип=|место=|издательство=|год=2000|том=|номер=2|страницы=81—89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130915041751/http://www.portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1191497238&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=&amp;|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуң ойошма Көнбайыш Европала емерелгән мәктәптәрҙе тергеҙеү һәм мәғариф өлкәһендә өҙөлгән бәйләнештәрҙе юлға һалыу менән шөғөлләнә. 1950-се йылдарҙа ойошма мәғариф өлкәһендә кеше хоҡуҡтарын яҡлау менән дә шөғөлләнә башлай. 1960 йылда [[Мәғариф өлкәһендә дискриминация менән көрәш тураһында конвенция]] ҡабул ителә. Быға тиклем үҫеүсе илдәргә ҡағылышлы эшмәкәрлек системаға һалынмаған һәм, нигеҙҙә, төрлө өлкәләрҙән элементар мәғлүмәттәр хәбәр итеүгә йүнәлтелгән була. 1960-сы йылдарҙа, ойошмаға Африка дәүләттәре ингәс, ЮНЕСКО-ның төп иғтибары үҫеүсе илдәргә йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;borodko&quot;/&gt;.

1990 йылда [[БМО-ны үҫтереү программаһы]], ЮНЕСКО, ЮНФПА — БМО илдәренең халыҡ һаны фонды, [[ЮНИСЕФ]] һәм [[Бөтә донъя банкы]][[Таиланд]]тағы Джомтьен ҡалаһында, Бөтә донъя мәғәрифы буйынса конференция үткәрә, унда 2000 йылға «башланғыс белем биреү системаһын универсаллаштырыу һәм наҙанлыҡты кәметеү» программаһы ҡабул ителә. Проект «[[Мәғариф бөтәһе өсөн дә]]» исемен ала&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;bum_education_for_all&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;ifap_edu_index&quot;/&gt;, уның нигеҙен шул уҡ исемле милли проекттар тәшкил итә&lt;ref group=&quot;о.&quot; name=&quot;une_activities&quot;/&gt;, ЮНЕСКО координатор булып тора, финанслау сығанаҡтарын эҙләү менән шөғөлләнә һәм йыл һайын программаның эше тураһында доклад әҙерләй&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;u_en_efa_mission&quot;/&gt;. 2000 йылда [[Сенегал]]дың баш ҡалаһы [[Дакар]]ҙа шулай уҡ БМО системаһындағы ҡайһы бер ойошмалар инициативаһы буйынса ойошторолған Бөтә донъя мәғариф буйынса форум үткәрелә. Форумда милли докладтарға нигеҙләнгән программа баһалана, шулай уҡ бер ни тиклем алға китеш булһа ла, бер генә маҡсатҡа ла тулыһынса өлгәшеү күҙәтелмәй, тип билдәләнә. Форумда артабан 2015 йылға тиклем «[[Мәғариф бөтәһе өсөн дә]]» программаһының төп стратегияһы һәм маҡсаттары аныҡлана&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;u_kz_dakar_doklad&quot;/&gt;. Маҡсаттарға [[Башланғыс мәктәп|башланғыс]] [[Дөйөм башланғыс белем биреү|бушлай мәжбүри белем биреү]], [[енестәрҙең тигеҙлеге]] һәм [[Урта белем|урта мәктәпт]]ә белем биреү сифатын күтәреү, кесе йәштәге балаларҙы тәрбиәләү буйынса комплекслы саралар, йәштәрҙең һәм өлкәндәрҙең белем алыуға ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү, шулай уҡ өлкәндәрҙең [[Грамоталыҡ|грамоталығын]] арттырыу инә&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;u_ru_ed&quot;/&gt;. Тәүге ике маҡсатҡа шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр ойошмаһының мең йыллығы декларацияһы|БМО-ны үҫтереү маҡсаттарының исемлеге]] лә инә&lt;ref name=&quot;bbc_100920&quot;/&gt;.

ЮНЕСКО-ның 2008 йылдың 25 ноябрендә тәҡдим ителгән докладында ойошма сәйәси системаларҙың мәғариф проблемаларына битараф булыуын һәм программаның үтәлмәүе ихтималлығы хаҡында әйтелде. Тәүге маҡсат, 2005 йылға гендер тигеҙлеген тәьмин итеү, шулай уҡ өлгәшелмәне&lt;ref name=&quot;gtmarket&quot;/&gt;. Ағымдағы эштәр торошон иҫәпкә алып, 2015 йылға икенсе маҡсатҡа, дөйөм башланғыс белемгә өлгәшеүгә өлгәшеүҙең үтәлешенә шик бар. 2011 йылдың 1 мартында тәҡдим ителгән докладта ла, «Мәғариф барыһы өсөн дә» программаһы маҡсаттарына ирешеү мөмкин түгел, тигән һығымта яһала. Докладта билдәләнгән өҫтәмә проблема — уҡыусыларҙың Ҡораллы низағтарға йәлеп ителеүе. Атап әйткәндә, Ирландияның элекке президенты һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса комиссары Мэри Робинсон әйтеүенсә, Ҡораллы низағтар тәбиғәтенең үҙгәртелеүенә бәйле, балалар аңлы һәм даими рәүештә низағ объекты булып китә&lt;ref group=&quot;о.&quot; name=&quot;unicef_report&quot;/&gt;

1991 йылда университеттар араһында хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә һәм юғары интеллектлы кешеләрҙең ситкә китеүе эҙемтәләрен йомшартыуға йүнәлтелгән һәм ЮНЕСКО кафедраларының бөтә донъя селтәре тип аталған [[УНИТВИН]] ({{lang-en2|University Twinning and Networking}}) программаһы булдырыла&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;bum_kafedra&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;о.&quot; name=&quot;une_activities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;/&gt;. ЮНЕСКО кафедраһы белем биреү өлкәһендә тәжрибә, белем һәм технологиялар менән алмашыу, шулай уҡ уҡытыусыларҙың стажировкаһы менән шөғөлләнә, был уҡытыу сифатын күтәреүгә, кадрҙар һәм ғилми тикшеренеүҙәр әҙерләүгә булышлыҡ итә. 1992 йылда профессиональ-техник белем биреү өлкәһендә (ЮНЕВОК) шундай уҡ программа булдырыла. 2009 йылда юғары белем буйынса икенсе бөтә донъя конференцияһы үткәрелде (тәүгеһе 1998 йылда уңышлы үткәйне). Икенсе конференция барышында төп полемика юғары белем биреүҙе йәмәғәт ҡаҙанышы тип иҫәпләү-иҫәпләмәү, юғары белем биреү өлкәһендә сауҙа итергә мөмкинлекте аныҡлау ([[Сауҙа хеҙмәттәре буйынса генераль килешеү|сауҙа хеҙмәттәре буйынса килешеү]] менән бәйле), юғары уҡыу йорттары рейтингтары кеүек һорауҙар буйынса барҙы. Һөҙөмтәлә коммюнике яҙыла, ул, конференцияла ҡатнашыусыларҙың фекеренсә, «фрагментар характерҙа» ғына һәм «халыҡ-ара академик берлеккә аңлайышлы һәм эҙмә-эҙлекле мөрөжөғәт» булып тормай&lt;ref name=&quot;kz_ihe58&quot; /&gt;.

1953 йылда [[ЮНЕСКО-ның Ассоциацияланған мәктәптәре|ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәптәре]] селтәре ойошторола, унда мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары, башланғыс һәм урта мәктәптәр, профессиональ-техник белем биреү учреждениелары, уҡытыусыларҙы әҙерләү программалары ҡатнаша. Ассоциацияланған мәктәптәр БМО һәм ЮНЕСКО тураһындағы мәғлүмәткә, экология һәм тирә-йүндәге мөхитте һаҡлау өлкәһендә уҡытыуға, мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты өйрәнеүгә, кеше хоҡуҡтарына һәм азатлығына айырыуса иғтибар бүлә&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;/&gt;. ЮНЕСКО уҡытыу процесында дүрт төп аспектты айырып күрһәтә: «белеү өсөн уҡырға, оҫта булыу өсөн уҡырға, йәшәү өсөн уҡырға һәм бергә йәшәү өсөн уҡырға»&lt;ref name=&quot;uru_104&quot;/&gt;.

ЮНЕСКО белем биреү буйынса китаптар, монографиялар, белешмә материалдар баҫтырып сығарыу менән шөғөлләнә. Түбәндәге материалдар даими рәәүештә баҫтырыла: «ЮНЕСКО-ның һәр йылдағы статистикаһы», «Сит илдә уҡыу», «Бөтә донъя белем биреү белешмә китабы», «Перспективалар». «Бөтә донъя белем биреү буйынса доклад», 1991 йылдан алып ике йылға бер тапҡыр сығарыла, йөкмәткеһенә статистик материалдар, обзорҙар һәм белем биреүҙә донъя тенденцияларына анализ инә&lt;ref name=&quot;borodko&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;une_activities&quot;&gt;{{cw |url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-United-Nations-Educational-Scientific-and-Cultural-Organization-UNESCO-ACTIVITIES.html |title=The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) - Activities |publisher=Encyclopedia of the Nations |accessdate=2011-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111104134005/http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-United-Nations-Educational-Scientific-and-Cultural-Organization-UNESCO-ACTIVITIES.html |archivedate=2011-11-04}}&lt;/ref&gt;. Ике йылға бер тапҡыр белем биреү буйынса халыҡ-ара конференциялар үткәрелә&lt;ref name=&quot;borodko&quot;/&gt;.

Белем биреү мәсьәләләре менән [[Бангкок]], [[Бейрут]], [[Дакар]] һәм [[Сантьяго]]лағы төбәк бюролары, шулай уҡ ойошманың 52 офисы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;u_en_ed_worldwide&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.org/en/education/worldwide/|title=Education: Worldwide|publisher=Сайт ЮНЕСКО|lang=en|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618juN4bw?url=http://www.unesco.org/new/en/education/worldwide/|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;. Был йүнәлеште ЮНЕСКО-ның глобаль институттарының һәм үҙәктәренең ҡайһы берҙәре: [[Женева|Женевалағы]] [[Халыҡ-ара мәғариф бюроһы]], [[Париж]]да һәм [[Буэнос-Айрес]]та [[ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара белем биреүҙе планлаштырыу институты]], [[Гамбург]]та [[ЮНЕСКО-ның ғүмер буйына белем алыу институты]], [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[ЮНЕСКО-ның мәғарифта мәғлүмәти технологиялар институты]], [[Бонн]]да [[ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара техник һәм һөнәри белем биреү һәм әҙерләү буйынса Халыҡ -ара үҙәге]] тота, шулай уҡ ойошманың төбәк проекттары ла шулар иҫәбендә&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;/&gt;.

=== Тәбиғи фәндәр ===
[[Файл:Unesco-IHE.JPG|thumb|200px|left|{{small| [[Делфт]]та ЮНЕСКО-ның һыу эше буйынса белем биреү институты}}]]
ЮНЕСКО БМО-ның фәндәр атама итеп алынған берҙән-бер бүлексәһе. Шуға ярашлы ойошма тәбиғи фәндәрҙе мәғариф һәм мәҙәниәт менән берлектә дисциплина-ара үҙ-ара хеҙмәттәшлек контексында ҡарай. ЮНЕСКО [[Европа ядро тикшеренеүҙәре үҙәге]] һәм [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берлеге]] кеүек халыҡ-ара проекттарҙың башында торҙо&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;pu_5805&quot;/&gt;. Хәҙерге ваҡытта үҙенең фәнни йүнәлештәге эшмәкәрлегендә ЮНЕСКО 2002 йылда [[Йоханнесбург]]та булып үткән Бөтә донъя тотороҡло үҫеш буйынса осрашыуҙарҙа һәм 1999 йылда [[Будапешт]]а үткәрелгән Бөтә донъя фән буйынса конференцияла яһалған һығымталарға таяна&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;u_ru_sc&quot;/&gt;.

Фән мәсьәләләре менән [[Найроби]], [[Джакарта]], [[Венеция]], [[Ҡаһирә]] һәм [[Монтевидео]]лағы төбәк бюролары, шулай уҡ ойошманың 23 офисы шөғөлләнә. Йүнәлешкә [[Делфт]]ағы [[UNESCO-IHE|ЮНЕСКО-ның Һыу эше буйынса институты]] һәм [[Триест]]алағы [[Халыҡ-ара теоретик физика үҙәге|Абдус Салам исемендәге Халыҡ-ара теоретик физика үҙәге]] ярҙам итә&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;pu_5805&quot;/&gt;.

ЮНЕСКО-ның белем биреү йүнәлешен алып барыу программалары араһында [[Халыҡ-ара Гидрологик программа]], [[Хөкүмәт-ара океанография  комиссияһы]], «[[Кеше һәм биосфера]]» программаһы ([[Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәре]]), [[Халыҡ-ара геофәнни программа]] ([[Бөтә донъя милли геопарктар селтәре]]) һәм [[Халыҡ-ара фундаменталь фәндәр программаһы]] бар&lt;ref group=&quot;ю.&quot; name=&quot;pu_5805&quot;/&gt;.

== Башҡортостан ЮНЕСКО-ла ==
[[2008 йыл]]дың мартында Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында «Башҡортостан: 450 йыл Рәсәй менән бергә» презентацияһы үтте, унда [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] һәм ЮНЕСКО араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.

Комитеттың [[Башкортостан Республикаһы]] менән берлектә Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән мәсьәләләре:
* [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]]
* [[Урал батыр, ҡобайыр|«Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосы]]
* «[[Һабантуй]]» милли байрамы
* Өфөлә [[Нуриев Рудольф Хәмит улы|Р. Нуриев]] исемендәге халыҡ-ара балет фестивалдәрен әҙерләү һәм үткәреү.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
&lt;references group=&quot;прим.&quot;/&gt;

; ЮНЕСКО структураһында сығанаҡ
{{примечания| group=&quot;ю.&quot; |refs=

&lt;ref name=&quot;u_en_efa_mission&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.org/en/efa/mission/|title=Education: Mission|publisher=Сайт ЮНЕСКО|lang=en|accessdate=2010-05-23|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100217092819/http://www.unesco.org/en/efa/mission/|archivedate=2010-02-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;u_ru_ed&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.org/new/ru/unesco/themes/major-programmes/education/ed/|title=Образование|publisher=Официальный сайт ЮНЕСКО|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618jvC56R?url=http://www.unesco.org/new/ru/unesco/themes/major-programmes/education/ed/|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bum_education_for_all&quot;&gt;{{cw|url=http://education.unesco.ru/education/for_all/|title=Образование для всех|publisher=Бюро ЮНЕСКО в Москве|accessdate=2011-05-01|date=2006-04-04|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070812154848/http://education.unesco.ru/education/for_all/|archivedate=2007-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812154848/http://education.unesco.ru/education/for_all/ |date=2007-08-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ifap_edu_index&quot;&gt;{{cw|url=http://www.ifap.ru/efa/index.htm|title=Движение «Образование для всех»|publisher=Информация для всех|accessdate=2011-05-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;u_kz_dakar_doklad&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.kz/education/cdrom/ssdkz/topic4/dakar_doklad.htm|title=Заключительный доклад: Всемирный форум по образованию|publisher=Кластерное бюро ЮНЕСКО в Алматы|accessdate=2011-05-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bum_kafedra&quot;&gt;{{cw|url=http://education.unesco.ru/set/kafedra/|title=Кафедры ЮНЕСКО|publisher=Бюро ЮНЕСКО в Москве|accessdate=2011-05-01|date=2005-04-18|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070812154751/http://education.unesco.ru/set/kafedra/|archivedate=2007-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812154751/http://education.unesco.ru/set/kafedra/ |date=2007-08-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pu_5805&quot;&gt;{{cw|url=http://portal.unesco.org/science/en/ev.php-URL_ID=5805&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html|title=Natural science: About us|publisher=Портал ЮНЕСКО|lang=en|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618jxGaAf?url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/about-us/about-us/|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;u_ru_sc&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.org/new/ru/unesco/themes/major-programmes/natural-sciences/sc/|title=Естественные науки|publisher=Официальный сайт ЮНЕСКО|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618jy9Ikq?url=http://www.unesco.org/new/ru/unesco/themes/major-programmes/natural-sciences/sc/|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;

|2
}}

;БМО структураһында сығанаҡ
{{примечания| group=&quot;о.&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;une_activities&quot;&gt;{{cw |url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-United-Nations-Educational-Scientific-and-Cultural-Organization-UNESCO-ACTIVITIES.html |title=The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) - Activities |publisher=Encyclopedia of the Nations |accessdate=2011-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111104134005/http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-United-Nations-Educational-Scientific-and-Cultural-Organization-UNESCO-ACTIVITIES.html |archivedate=2011-11-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unicef_report&quot;&gt;{{cw|url=http://www.educationandtransition.org/resources/new-report-details-armed-conflicts’-toll-on-education-and-calls-for-a-boost-in-international-aid/|title=New report details armed conflicts’ toll on education and calls for a boost in international aid|date=2011-03-02|publisher=[[ЮНИСЕФ]]|accessdate=2011-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520033531/http://www.educationandtransition.org/resources/new-report-details-armed-conflicts%E2%80%99-toll-on-education-and-calls-for-a-boost-in-international-aid/|archivedate=2011-05-20|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
|2
}}

;Башҡа сығанаҡтар
{{примечания|refs=
&lt;ref name=&quot;rian_296632898&quot;&gt;{{cw|url=http://www.rian.ru/interview/20101115/296632898.html|title=Митрофанова: ЮНЕСКО должна меняться, чтобы реагировать на новые вызовы|date=2010-11-15|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kRojE7?url=http://ria.ru/interview/20101115/296632898.html|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;russia-unesco&quot;&gt;{{cw|url=http://www.mid.ru/ns-dksu.nsf/416a07318ecf41dd432569ea00361456/432569f10031dce6c3256e27002e078c?OpenDocument|title=РОССИЯ–ЮНЕСКО|date=2003-11|publisher=[[МИД России]]|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kWgbku?url=http://www.mid.ru/ns-dksu.nsf/416a07318ecf41dd432569ea00361456/432569f10031dce6c3256e27002e078c?OpenDocument|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc_100920&quot;&gt;{{cw|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/09/100920_un_goals_graphics.shtml|title=Как выполняются &quot;цели тысячелетия&quot; ООН?|date=2010-09-21|publisher=[[Русская служба BBC]]|accessdate=2011-05-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kYTnKo?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/09/100920_un_goals_graphics.shtml|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gtmarket&quot;&gt;{{cw|url=http://gtmarket.ru/news/state/2008/11/28/1874|title=Опубликован седьмой доклад ЮНЕСКО о ситуации с образованием в мире|date=2008-11-28|publisher=Новости гуманитарных технологий|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kXEJnc?url=http://gtmarket.ru/news/state/2008/11/28/1874|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kz_ihe58&quot;&gt;{{cw|url=http://ihe.nkaoko.kz/archive/ihe58/5|title=Политика, ЮНЕСКО и высшее образование: анализ ситуации|author=Альма Мальдонадо-Мальдонадо, Энтони Вергер|date=2010|publisher=«Международное высшее образование»|accessdate=2011-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kXjVqk?url=http://ihe.nkaoko.kz/archive/ihe58/5|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126201134/http://ihe.nkaoko.kz/archive/ihe58/5 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;uru_104&quot;&gt;{{cw|url=http://www.unesco.ru/ru/?module=pages&amp;action=view&amp;id=104|title=Информация о деятельности международного проекта «Ассоциированные школы ЮНЕСКО»|publisher=Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО|accessdate=2011-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/618kZYkIr?url=http://www.unesco.ru/ru/?module=pages|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
|2
}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=Князев Ю. П.|заглавие=Ключевые палеонтологические территории в списке всемирного наследия ЮНЕСКО|издание=Грани познания|тип=журнал|ссылка=http://grani.vspu.ru/files/publics/1378466224.pdf|год=2013|месяц=август|число=|том=|номер=5|страницы=21—27|doi=}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = ЮНЕСКО
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = Category:UNESCO
|Метавики     = 
|Проект       = ЮНЕСКО
}}
* {{official|https://en.unesco.org/|организации}}{{ref-en}}{{ref-fr}}{{ref-es}}{{ref-ru}}{{ref-ar}}{{ref-zh}}{{v|10|4|2019}}{{webarchive|https://www.webcitation.org/618kaRZNq|2011-08-23}}
* {{official|http://www.russianunesco.ru/|постоянного представительства России при ЮНЕСКО}}{{ref-ru}}{{ref-en}}{{ref-fr}}
* {{official|http://unesco.ru/ru/|комиссии Российской Федерации по делам ЮНЕСКО}}{{ref-ru}}{{ref-en}}{{v|10|4|2019}} {{webarchive|https://www.webcitation.org/618kcH1MF|2011-08-23}}
* {{official|http://www.unesco.org/ru/moscow/|Бюро ЮНЕСКО в Москве}}{{v|23|5|2010}} {{webarchive|https://www.webcitation.org/618kdmdaP|2011-08-23}}
* ''Кооманс Ф.'' ЮНЕСКО и права человека // [http://www.hrpublishers.org/site/site-files/library/introduction_on_the_topic_of_international_protection_of_human_rights.pdf Введение в вопросы международной защиты прав человека:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124233119/http://www.hrpublishers.org/site/site-files/library/introduction_on_the_topic_of_international_protection_of_human_rights.pdf |date=2011-01-24 }} учебное пособие / Под ред. Р. Хански, М. Сукси; Институт прав человека. — Турку/Або: Университет «Або Академи», 1997. — С. 187—197.
* [https://www.youtube.com/unesco Документальный фильм «Приоритеты ЮНЕСКО в XXI в.» (UNESCO’s Priorities for the XXI Century),] подготовленный по случаю 65-летия ЮНЕСКО (16 ноября 2010 года). Предназначен для широкого круга зрителей.
* [https://t.me/unescorus t.me/unescorus] — телеграм-канал ЮНЕСКО на русском языке.

;ЮНЕСКО программаһы
* {{cw|url=http://www.unesco.org/en/aspnet/|title=Ассоциированные школы ЮНЕСКО|publisher=ЮНЕСКО|lang=en|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100519202806/http://www.unesco.org/en/aspnet|archivedate=2010-05-19|deadlink=yes}}
* {{cw|url=http://unesco.ru/ru/?module=pages&amp;action=view&amp;id=109|title=Ассоциированные школы ЮНЕСКО России|accessdate=2011-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515154515/http://unesco.ru/ru/?module=pages&amp;action=view&amp;id=109|archivedate=2012-05-15|deadlink=yes}}
* {{cw|url=http://www.unesco.org/en/efa/|title=Программа «Образование для всех»|publisher=ЮНЕСКО|lang=en|accessdate=2010-05-23|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100217092851/http://www.unesco.org/en/efa/|archivedate=2010-02-17}}
* {{cw|url=http://whc.unesco.org|title=Центр всемирного наследия ЮНЕСКО|publisher=ЮНЕСКО|accessdate=2010-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110224015734/http://whc.unesco.org/|archivedate=2011-02-24|deadlink=yes}}
* {{official|https://en.unesco.org/programme/ipdc/|Международной программы развития коммуникации (МПРК)}}{{ref-en}}{{ref-fr}}{{ref-es}}{{ref-ru}}{{ref-ar}}{{ref-zh}} (создан в декабре 2010 года)
* {{official|https://en.unesco.org/programme/ifap|Международной программы ЮНЕСКО «Информация для всех» (ПИДВ)}}{{ref-en}}{{ref-fr}}{{ref-es}}{{ref-ru}}{{ref-ar}}{{ref-zh}} (создан в декабре 2010 года)
* {{cw|url=http://www.ifap.ru/|title=Программа ЮНЕСКО «Информация для всех» в России|publisher=МОО «Информация для всех»|accessdate=2010-05-23}}

{{ВС}}


[[Категория:ЮНЕСКО| ]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]</text>
      <sha1>a2w7kpg1wrtj0zc5w6036ps8d3bh3qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәкүров Рәшит Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8058</id>
    <revision>
      <id>1297861</id>
      <parentid>1287939</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T22:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13345" sha1="e2yg08ui1dnbjez4eobhsv4ne35w2vq" xml:space="preserve">{{Учёный 
|Имя                  = Рәшит Шәкүр
|Оригинал имени       = Шәкүров Рәшит Закир улы
| Изображение         = Рашит-шакур.jpg
|Ширина               = 
|Подпись              = 
|Дата рождения        = 11.1.1937
|Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Әлшәй районы]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге {{ТУ|Стәрлетамаҡ районы}}&lt;/ref&gt; [[Яңы Абдрахман]] (Түбәнге Сумар) ауылы
|Дата смерти          = 23.06.2024
|Место смерти         =  [[Өфө]] 
|Гражданство          = {{СССР}} → {{Рәсәй}}
|Научная сфера        = [[Филология]]
|Место работы         = 
|Учёная степень       = Филология фәндәре докторы
|Учёное звание        = Профессор
|Альма-матер          = 
|Научный руководитель = 
|Знаменитые ученики   = 
|Известен как         = 
|Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Салауат Юлаев ордены}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|2012}}{{!!}}{{Зәйнәб Биишева исемендәге премия|}}{{!!}}{{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}}
{{!}}}
|Роспись              = 
|Ширина росписи       = 
|Сайт                 = 
}}
{{фш|Шәкүров}}
'''Рәшит Шәкүр''' (тулы исеме — '''Шәкүров Рәшит Закир улы''', [[11 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[23 июнь]] [[2024 йыл]] &lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-06-23/ay-yly-h-b-r-3819615 Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы, күренекле шағир, ғалим Рәшит Шәкүр вафат.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-06-23/v-ufe-ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkortostana-rashit-shakur-3819609 В Уфе ушел из жизни народный поэт Башкортостана Рашит Шакур]&lt;/ref&gt; ) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2012), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы ([[2018]]).

== Биографияһы ==
Рәшит Закир улы Шәкүров 1937 йылдың 11 ғинуарында Әлшәй&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; районы [[Яңы Абдрахман]] (Түбәнге Сумар) ауылында тыуған.

Ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, нефть техникумында уҡый, промыслыла оператор булып эшләй, армияла хеҙмәт итә.
1965 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н ҡыҙыл дипломға тамамлай. Һуңынан СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый һәм 1974 йылда кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. БАССР Яҙыусылар союзы идараһында, [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә]] яуаплы вазифалар башҡара. 1992 йылда Башҡортостанда энциклопедия төҙөү эшен йәнлендереп ебәрә. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте директоры булып эшләй. Уның редакцияһында «[[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]» сыҡты, ул шулай уҡ алты томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» авторҙарының береһе.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Рәшит Шәкүр — 180-дән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Уның фәнни эҙләнеүҙәре Башҡортостан топономикаһын өйрәнеүгә бағышланған.
1998 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем М. Аҡмулла исемендәге [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[башҡорт теле]] кафедраһы профессоры.

Әҙип, публицист һәм ғалим булараҡ, өс тиҫтәгә яҡын китап сығарған, шул иҫәптән: 10 шиғыр һәм публицистика йыйынтығы; 7 башҡорт әҙәбиәте, фольклоры, топонимияһы һәм диалектологияһы буйынса монография; күп һанлы ғилми-популяр хеҙмәттәр. 1996 һәм 1997 йылдарҙа уның мөхәррирлеге аҫтында [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] «Башҡортостан» ҡыҫҡа энциклопедияһы донъя күрҙе.

Рәшит Шәкүр бөйөк башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе [[Аҡмулла]]ның ижадын һәм тормошон өйрәнеп «Шиғриәт йондоҙо: Мифтахетдин Аҡмулла» (1981) тигән монография яҙҙы.

Башҡорт фольлоры тураһында «Сыңрау торналар иле» (1996) тигән китабы донъя күрҙе, уның шиғри шәлкемдәре, төрлө темаға яҙылған публицистик һәм ғилми мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып тора.

2012 йылда «Ыласындар оса бейектә» китабы өсөн Рәшит Шәкүргә [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2012) бирелде. Ул шулай уҡ [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007).

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
* «Йөрәгемдә - ҡояш» (1970)
* «Шиғриәт йондоҙо» (1981, 1996, 2006)
* «Тауҙарым, далаларым» (1982)
* «Ерҙең хәтер китабы» (1984)
* «По следам географических названий» (1986)
* «Заманалар юлында» (1988)
* «Исемдәрҙә - ил тарихы» (1993)
* «Сыңрау торналар иле. Мәҡәләләр һәм очерктар» (1996)
* «Башкортостан: Краткая энциклопедия» (1996)
* «Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» (1997)
* «Малин-ҡала» (1997)
* «Арҙаҡлы башҡорттар» (1998, 2006)
* «Быуаттар аманаты» (2002)
* «Истоки духовности. Исследования. Публицистика» (2009)
* «Ыласындар оса бейектә» (2011)
* «Башҡорт диалектологияһы» (2011)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
*  [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021)&lt;ref&gt;[[Башинформ]] [https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне]&lt;/ref&gt;
* [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] (2020)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Глава Башкирии вручил государственные награды накануне Дня республики|url=http://ufa-news.net/politics/2020/10/10/243095.html|website=Новости Уфы|date=10.10.2020}}&lt;/ref&gt;.
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы ([[2018]]) &lt;ref&gt;[http://www.gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=8047 Новым Почетным гражданином Уфы стал соавтор текста Государственного гимна РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829175320/http://www.gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=8047 |date=2018-08-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2012)
* [[Салауат Юлаев ордены]]
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1989)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] лауреаты
* [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [http://bash.bashkortostan450.ru/celebrities/writers/writers_402.html 450 лет вместе с Россией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104040733/http://bash.bashkortostan450.ru/celebrities/writers/writers_402.html |date=2007-11-04 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95944}}{{V|5|01|2022}}  

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]</text>
      <sha1>e2yg08ui1dnbjez4eobhsv4ne35w2vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Балаҡатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10630</id>
    <revision>
      <id>1297852</id>
      <parentid>1290185</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <origin>1297852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7138" sha1="l5umnc0ggzclgznud6n7eluyf2oy5kd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001.

== География ==
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. 

== Тарих ==
Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/&lt;/ref&gt;.

[[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5%
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4%
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* [[Кузнецов Леонид Иванович]]  — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>l5umnc0ggzclgznud6n7eluyf2oy5kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янғантау (Салауат районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13275</id>
    <revision>
      <id>1297874</id>
      <parentid>1146496</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T07:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19816" sha1="g8c2gf5ahml8eoyeywz0no5kue4kp5o" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Янгантау
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Янғантау}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55|lat_min =18 |lat_sec =0
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 7|lon_sec =51.5
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 5000
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Салауат районы
 | район в таблице          = Салаватский район{{!}}Салауат
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Янғантау ауыл Советы
 | поселение в таблице      = Янгантауский сельсовет (Салаватский район){{!}}Янғантау ауыл Советы 
 | B в регион               = слева
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = «Янғантау» шифаханаһы ауылы
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Янгантау (село) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Янгантау (село) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]], урыҫтар, татарҙар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | телефонный код           = 347 77
 | почтовый индекс          = 452492
 | почтовые индексы         = 
 | цифровой идентификатор   = 80247875001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Янғантау''' ({{lang-ru|Янгантау}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы ауыл Советы үҙәге, Янғантау шифаханаһы урынлашҡан ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1017 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452492, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247875001&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/040/000062.html Янғантау «Госсправка» сайтында]&lt;/ref&gt;. Ауылда [[Янғантау шифаханаһы]] урынлашҡан.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачево): 46 км

== Тарихы ==
Янғантау ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]]ҙан төньяҡҡа 17 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ‑көнсығышҡа табан 46 км алыҫлыҡта, урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|94717}}&lt;/ref&gt;.

[[1937 йыл]]да, Малаяҙ районында Янғантау курорты ойошторолоуға бәйле, Янғантау курорты ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына.

XX быуаттың 1950‑се йылдары аҙағынан [[Янғантау шифаханаһы]] ҡасабаһы булараҡ иҫәпкә алынған. 

[[2005 йыл]]дан хәҙерге статусын ала, 2007 йылдан башлап хәҙерге исемен йөрөтә. 

Ауыл эргәһендә Янғантау тауы, Ҡорғаҙаҡ сығанағы кеүек тәбиғәт ҡомартҡылары бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|94717}}&lt;/ref&gt;.

Янғантау [[1770 йыл]]дан бирле киң билдәлелек ала. Элек бөркөттәр ояһы булған Ҡарағоштауҙы йәки «Янған тау»ҙы, дауалау тылсымына эйә булғаны өсөн, башҡорттар изге тау тип һанаған, һәм уға табыныу шунан башланған.

&lt;blockquote&gt;Бер нисә йөҙ йыл элек Янғантауҙың ғәжәйеп үҙенсәлектәренә тау битләүендә һарыҡтарын көткән ҡарт көтөүсе иғтибар иткән. Көҙҙөң йонсоу бер  көнөндә, ямғырҙан йәшенер өсөн, ҙур ағастың тамыры эргәһендәге ярыҡҡа инеп, соҡор төбөнә ҡоро япраҡ, ботаҡ йәйеп йоҡлап киткән ул. Уянғас, ярыҡ төбөнән йылы пар күтәрелгәнен күреп, ғәжәпләнгән. Көтөүсе ошо урынға килеп ҡартайған һөйәктәрен йылыта башлаған. Көтөүсе ҡул һәм аяҡ быуындары һыҙлауы туҡтауын аңлағас, оло шатлыҡ кисергән…&lt;/blockquote&gt;

Урындағы халыҡ Янғантауҙың шифалы әһәмиәтен күптәнән белеүенә ҡарамаҫтан, уның тураһында академик П. С. Палластың 1773 йылда донъя күргән «Рәсәй империяһының төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт» тигән китабында тәү тапҡыр телгә алына. 1770 йылда Башҡортостан биләмәһе буйлап экспедиция ваҡытында П. С. Паллас [[Өфө]]нән [[Силәбе]]гә барышлай Янғантауға килә.

Октябрь революцияһынан һуң, Янғантау йылыһын дауалауҙа ҡулланыу мөмкинлеген өйрәнеү маҡсатында, тауҙың термаль аномалияһын тикшереү дауам ителә. Совет осоронда башҡорт ғалим-геологы, профессор Г. В. Вахрушев Янғантауҙы өйрәнеү менән күп һәм һөҙөмтәле шөғөлләнә. Ул Янғантауға 1926, 1953, 1956, 1957 йылдарҙа килә, тауҙың геологик төҙөлөшө, уның гидрогеологияһы, тау аҫтында барған термик күренештәр тураһында күп мәҡәләләр яҙа.

Тәүҙә (1927) Г. В. Вахрушев ер аҫты янғыны теорияһын күҙ уңында тотһа, һуңыраҡ (1957) Янғантауҙың термик күренештәре радиоактив йылылыҡтан башланып, ҙур тәрәнлектән Янғантауҙы Ҡаратау һыртынан бүлгән ярыҡ буйлап күтәрелә ала тигән фаразды тәҡдим итә. [[1932 йыл]]да өлкә һаулыҡ һаҡлау бүлеге экспедицияһы составында Янғантауға билдәле немец ғалимы-курортологы А. Биккель килә, ул саҡта термаль газдарҙың магматик сығышын: ер ҡабығының тәрән зоналарынан, актив вулкан процестарында бүленеп сыҡҡандағы кеүек, ювениаль һыуҙың парҙары күтәрелеү теорияһын яҡлай.

[[1932 йыл]]да Башҡортостан геологик-разведкалау тресы Янғантауҙы өйрәнеүҙең яңы осорон башлай. Тауҙың топографик планы төшөрөлә, газдың пар һәм ҡоро ағымына химик анализ үткәрелә һәм 70 метр тәрәнлектәге тәүге разведка скважинаһы быраулана. 1933 йылда Янғантауҙа А. И. Дзенс-Литовский ҡатнашлығында Урал-Себер гидрогеологик партияһы эшләй, ул процестың башы йәшен атыу менән бәйле булыу мөмкинлеген фаразлай. 1934 йылдан алып тауҙың термаль аномалияһы проблемаһын курортология дәүләт үҙәк ғилми-тикшеренеү институты экспедицияһы өйрәнә башлай. Ул парҙарҙың һәм газдарҙың физик-химик үҙенсәлектәрен тикшерә.

[[1937 йыл]]дың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы «Малаяҙ районының Янғантау курортын төҙөү тураһында» ҡарар ҡабул итә. Янғантауҙа тәжрибә-клиник станцияһы ойошторола, ул 1937, 1938 һәм 1939 йылдарҙың йәйге айҙарында эшләй. Тәжрибә-клиник станцияның төп бурысы Янғантауҙың дауалау факторҙарын күҙәтеүгә алыу була.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында «Янғантау»ҙа 200 карауатлыҡ 2575-се эвакогоспиталдең филиалы ойошторола, унда аяҡ быуындары йәрәхәтләнгән ҡаты яралы яугирҙар дауалана. Күп яугирҙар «Янғантау» ҙа дауаланғандан һуң сафҡа баҫа.
1945 йылда Янғантауҙа Башҡорт АССР-ның Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан 100 урынлыҡ шифахана ойошторола, ул йылы миҙгелдә генә (15 майҙан 15 сентябргә тиклем) эшләй&lt;ref&gt; [https://www.yangantau.ru/about/info/history/ История курорта «Янган-Тау»]&lt;/ref&gt;.

Шифахана төҙөлөшө менән бергә яйлап был урында тораҡ пункт — Янғантау ҡасабаһы барлыҡҡа килә.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәсет, музей бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|94717}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
БАССР Юғары Советы Президиумының [[1966 йыл]]дың 17 декабре Указы нигеҙендә [[1967 йыл]]дың 20 мартында Янғантау ауыл Советы булдырыла.

«Ауыл биләмәләренең сиктәрен билдәләү һәм ерҙәрҙе Башҡорт ССР-ы Салауат районының Янғантау ауыл Советы ҡарамағына тапшырыу буйынса материалдар»ҙан «СССР һәм союздаш республикаларҙың ер тураһындағы ҡануниәте нигеҙҙәрен» үтәү маҡсатында һәм Башҡорт ССР-ының ер кодексына һәм «Башҡорт ССР-ында ер реформаһы тураһында» Законға ярашлы, ВолгоНИИгипрозем институты Башҡортостан предприятиеһының Янғантау ауыл Советы комиссияһы менән берлектә Янғантау ауыл биләмәләренең колхоз-ара («Торналы» совхозы, «Урал» колхозы һәм «Янғантау» шифаханһының ярҙамсы хужалығы сиктәрен билдәләү буйынса эштәр башҡарылды&quot;.

Бүлеү эштәрен башҡарғанда Янғантау ауыл Советы 512 кеше йәшәгән «Урал» колхозы, «Торналы» совхозы, «Янғантау» курорты ярҙамсы хужалығы ерҙәренең бер өлөшөн биләй. Торама пункттарының билдәләнгән сиктәрендәге ерҙәрҙең дөйөм майҙаны 1076 га тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://xn--80aahwferc1bim1l.xn--p1ai/page/history История становления и развития Совета сельского поселения Янгантауский сельсовет муниципального района Салаватский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025160753/http://xn--80aahwferc1bim1l.xn--p1ai/page/history |date=2021-10-25 }}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
|[[1941]] || Торналы ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Янғантау ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Халыҡ һаны ==
Янғантау ҡасабаһында [[башҡорттар]], урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). Халҡы «Янғантау» шифаханаһында эшләй.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||245||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||677||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1086||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1017||440||577||43,3||56,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы]] ([[29 май]] [[1933 йыл]] — [[21 февраль]] [[2015 йыл]]) — ғалим-табип, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, 1962—1994 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы]]ның баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (1975). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ депутаты (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1967) атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, СССР профсоюз курорттары отличнигы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы (2012). 

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица)
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|}} Центральная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Мәктәп урамы — ({{lang-ru|}} Школьная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-yangantau/ Карта с. Янгантау. Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==

'''Ер-һыу атамалары'''
''Тауҙар:''
* '''Ҡарағоштау''' ('''Бөркөт оя''')

''Йылғалар:''
* [[Йүрүҙән]] йылғаһы

''Шишмәләр:''
* [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе|Ҡорғаҙаҡ]] шишмәһе

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мырҙалар]] ырыуы

== Ваҡытлы матбуғатта Янғантау тураһында ==

== Әҙәбиәт ==
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 98-102 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|94717}}
* [http://xn--80aahwferc1bim1l.xn--p1ai/page/history История становления и развития Совета сельского поселения Янгантауский сельсовет муниципального района Салаватский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025160753/http://xn--80aahwferc1bim1l.xn--p1ai/page/history |date=2021-10-25 }}
* [https://www.yangantau.ru/about/info/history/ История курорта «Янган-Тау»]
* [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/yangantau.html Янғантау ауылы тураһында һәм шифаханаға ҡағылышлы мәғлүмәт «Геналогия и архивы» сайтында]{{ref-ru}}
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5d7de639fbe6e73d6415892f/iangantau-selo-nahodiasceesia-v-geoparke-bashkortostan-5e5955df6c066d276f579143?&amp;utm_campaign=dbr Янган-Тау. Село, находящееся в Геопарке. Башкортостан. Сайт Яндекс-Дзен. 28 февраля 2020 года.]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>g8c2gf5ahml8eoyeywz0no5kue4kp5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡуп Ҡолмой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52320</id>
    <revision>
      <id>1297875</id>
      <parentid>1206310</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T08:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14634" sha1="0rlf1kujip20la9g9q8vwiik8azznbs" xml:space="preserve">[[Файл:Кульмухаметов Якуп.jpg|thumb|220px|справа|Яҡуп Ҡолмой, 1985 йылғы фото.]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ҡолмөхәмәтов}}

'''Яҡуп Ҡолмой, Ҡолмөхәмәтов Яҡуп Хәйрулла улы''' ([[7 сентябрь]] [[1918 йыл]] — [[11 октябрь]] [[1994 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988).

== Биографияһы ==
Яҡуп Хәйрулла улы Ҡолмөхәмәтов (Яҡуп Ҡолмой) 1918 йылдың 7 сентябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге [[Ишембай районы]]ның) [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылында тыуған.

ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен тамамлаған (1948).

1934—1935 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡый. Уны тамамлағас, 1939 йылға тиклем [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсы»]], унан һуң [[Ҡазан]] ҡалаһында «Яшь сталинче» гәзитендә эшләй.

1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Тыуған илебеҙҙең көньяҡ сигендә — [[Әрмәнстан]]да атлылар дивизияһында, Кавказ кавалерия полкында хеҙмәт итә, эскадрон командирының сәйәсәт буйынса урынбаҫары була.

Әҙәби ижадты ла онотмай, һалдат уяулығын данлап йырлай. Шиғырҙар тупланған тәүге китабы — «Аҙым» — һуғыш алдынан баҫылып сыға.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул, кавалерист булараҡ, полкташтары менән Көнбайыш фронтта, баш ҡалабыҙ [[Мәскәү]]ҙе һаҡлап ҡалыуҙа ҡатнаша. Яу тынып торған арала, эйәренә ҡағыҙ һалып, шиғырҙар яҙа, уларҙы өс мөйөшлө хат итеп Өфөгә, Яҙыусылар союзына һәм гәзит-журналдарға оҙата. 1941 йылдың көҙөндә ҡаты бәрелештәрҙең береһендә ауыр яралана.

Яҡуп Ҡолмой ут яуғанда ла, ер тетрәгәндә лә: «Шиғыр һәм ат яҡын иптәшем», — тип ҡурҡыу белмәҫ көр тауыш менән йырлай. 1942 йылда инде уның Мәскәү өсөн барған дәһшәтле бәрелештәрҙә яҙған шиғырҙары тупланған «Фронтовик уйҙары» тигән китабы сыға.

Йәнә бер баҫмаһы Рәшит Ниғмәти мөхәррирлегендә 1944 йылда донъя күрә. Шул уҡ йылда уны [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ағза итеп алалар.
  
1945—1950 йылдарҙа — [[Ҡыҙыл Башҡортостан (гәзит)|«Ҡыҙыл Башҡортостан»]],1951—1952 йылдарҙа — &quot;Ленинсы &quot;, 1952 йылдан алып [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң»]] гәзите хеҙмәткәре.

1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Телевидение һәм радио дәүләт комитетының әҙәби тапшырыуҙар бүлегендә мөхәррир булып эшләй.

2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнғән (1985).

== Ижады ==
Шиғриәт доньяһына Яҡуп Ҡолмой иртә килә. Уның тәүге әҫәрҙәре баҫмала 1936-сы йылдарҙа уҡ донья күрә. «Аҙым» исемле тәүге шиғырҙар китабы 1940 йылда баҫылып сыға. Бар ғүмерендә уның 20-нән ашыу шиғыр һәм поэма йыйынтығы баҫылып сыға.

Башҡортостандың бөтә билдәле композиторҙары ла тиерлек (Х. Ш. Заимов, [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З.Ғ.Исмәгилев,]] [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]]. Т.М Шәрипов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һәм башҡалар) уның һүҙҙәренә көй яҙған. Киң таралған йырҙарының һаны йөҙ илленән артып китә.

«Фронтовик уйҙары» (1942), «Күңел ҡояшы» (1990), «Йәшлек хаттары», «Уралым», «Былбылым», «Тыуған илем», «Томбойоҡ бүләк итмә», «Бәхет йыры» кеүек һәм башҡа бик күп йырҙары айырыуса халыҡлашып китте, ҡайһы берҙәре һаман моң һөйөүселәрҙе һөйөндөрә.

«Яуҙа сыныҡҡан йәшлек» тигән әҫәре танк экипажының ҡаҡшамаҫ дуҫлығын күрһәтә.

«Яҡташ» тигән героик поэмаһында Советтар Союзы Геройы [[Александр Матросов]]тың үлемһеҙ батырлығын күҙ алдына баҫтыра.

«Хаттар һөйләй» тигән трагик әҫәре лә тәрән кисерешле. Унда ҡыйыу лейтенант Ғәйфүштең аты менән бергә һәләк булыуы һүрәтләнә.

«Яҡты эҙ» поэмаһында иһә санитарка ҡыҙ образы күңелде яулап ала.

== Әҫәрҙәре ==
* «Йәшәү йәме» — Өфө,1962.
* Берҙәмлек. Шиғырҙар.— Өфө, 1968.
* Былбылым: шиғырьләр. Казан, 1969.
* Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1968.
* «Күнел күрке» — Өфө,1971.
* {{книга|автор= Кулмый Я.|заглавие= Берёза и любовь : Стихотворения и поэма|ответственный= Пер. с башк.: Г. Хайретдинов|место= Уфа|издательство= Башк. кн. изд-во|год= 1973|страниц= 83|тираж=5000}}
* {{книга|автор= Кулмый Я.|заглавие= Маленький батыр : [Поэма: Для мл. шк. возраста]|ответственный= Пер. с башк.: Б. Романов|место= Уфа|издательство= Башк. кн. изд-во|год= 1977|страниц= 32|тираж=100000}}
* {{книга|автор= Кулмый Я.|заглавие= Уральские зори : Стихи, поэма|место= Уфа|издательство= Китап|год= 1999|страниц= 137|серия= Литературное наследие|isbn=5-295-02311-7|тираж=2000}}
* {{книга|автор= Кулмый Я.|заглавие= Я слышу сердцем. Стихи и поэма|ответственный= Авториз. пер. с башк|место= Уфа|издательство= Башкнигоиздат|год= 1966|страниц= 159|серия= Циклы: Щедрая земля. – Дорога к дому. Поэма: Мужество|тираж=3300}}

== Хәтер ==
* 2018 йылда республикала шағирҙың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей саралары буласаҡ: Башҡортостан Хөкүмәте бойороғона ярашлы, ойоштороу комитеты составы һәм юбилей сараларын үткәреү планы раҫланған. Юбилей тантаналары 2018 йылдың октябрендә Өфөлә һәм Ишембай районында ойошторола. Өфөләге урамдарҙың береһенә Яҡуп Ҡолмойҙоң исеме бирелә. Ишембай районының Ҡанаҡай ауылында шағир тыуып үҫкән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйыу күҙаллана. «Китап» нәшриәтендә Яҡуп Ҡолмойҙоң һайланма әҫәрҙәре донъя күрергә тейеш. Шағирҙың 100 йыллығына Башҡортостандың Милли әҙәби музейы һәм республиканың Милли китапханаһы юбилей күргәҙмәләрен әҙерләй&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1163221/ Яҡуп Ҡолмойҙоң 100 йыллығы: Өфөләге урамға шағирҙың исеме бирелә һәм уның юбилей кисәһе уҙғарыла. Башинформ мәғлүмәт агентлығы,  2018 йыл, 24 май]{{V|24|05|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* 2013 йылдың май айында Яҡуп Ҡолмойҙоң тыуған ауылында шағир иҫтәлегенә арналған һәйкәл (бюст) ҡуйылды.&lt;ref&gt;[http://www.gazeta-toratay.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=387%3A54-55-140513&amp;layout=blog&amp;Itemid=20&amp;limitstart=5/ Торатау гәзитенән мәғлүмәт]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Постаментына алтынһыу хәрефтәр менән «Шағир Яҡуп Ҡолмойға, кавалерисҡа» тип яҙылған.
* Өфөлә Яҡуп Ҡолмой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ҡанаҡай урта мәктәбенә шағирҙың исеме бирелгән. Бында әҙиптең музейы ойошторолған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1523848162|title=Информация}}&lt;/ref&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|31|08|2018}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|31|08|2018}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|31|08|2018}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|31|08|2018}}

== Һылтанмалар ==
; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә ижади мираҫы
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3401#ResourceCollection-3402 Коллекция &quot;К 100-летию Якуба Кулмыя&quot;]
; башҡа сығанаҡтар
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8379-olmoj-ya-up-kh-jrulla-uly|Ҡолмой (Ҡолмөхәмәтов) Яҡуп Хәйрулла улы }}
* [http://www.bashvest.ru/photos/07.09.2007/den.jpg Фотография]
* [http://libmap.bashnl.ru/node/482 Якуб Кулмый Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911090833/http://libmap.bashnl.ru/node/482 |date=2013-09-11 }}
* {{cite web
 | url         = http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=17513
 | title       = Белая берёза Якуба Кулмыя
 | author      = Юрий Узиков.
 | date        = 2007-09-07
 | work        = 
 | publisher   = БАШвестЪ
 | accessdate  = 2012-02-13
 | lang        = 
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/67llenAsR
 | archivedate = 2012-05-19
}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>0rlf1kujip20la9g9q8vwiik8azznbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янбаев Шакир Мәхийән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65585</id>
    <revision>
      <id>1297873</id>
      <parentid>1195125</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5431" sha1="ebpub1acac3qm33lwixxmfzt1541b50" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Янбаев}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Шакир Янбаев
| Төп исеме   = Янбаев Шакир Мәхийән улы			
| Рәсеме      = 
| Киңлек           = 150px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорҙы ҡуйғанда сыға торған яҙыу--&gt;
| рәсем яҙыуы =
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Тыуыу датаһы    = 19.11.1925
| Тыуған урыны   =  [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Күгәрсен районы}} [[Бикбулат]] ауылы
| Вафат булған урыны  = {{ВБУ|Өфө}}
|Гражданлығы = СССР, Россия
| Эшмәкәрлек төрө =  Яҙыусы
|Дебют = «Үлән өҫтөндәге ысыҡ» (1966)
|Премиялары = 
|  Наградалары = {{Орден Отечественной войны 2 степени|1985}}
| Викикитапхана =
}}

'''Янбаев Шакир Мәхийән улы''' ([[19 ноябрь]] [[1925 йыл]] — [[3 июнь]] [[2005 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

== Биографияһы ==
Шакир Мәхийән улы Янбаев 1925 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Йылайыр кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуғанУрыны|Күгәрсен районы}}&lt;/ref&gt; [[Бикбулат]] ауылында тыуған.

Тәүге хикәйәләр китабы «Үләндәге ысыҡтар» 1966 йылда баҫылып сыға.

II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1524893286|title=Информация}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* «Йәшәү һуты».
* «Ерем ете ҡат».
* «Көмөш йүгән» (рус телендә)
* «Зәңгәр сатыр».

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|01|2019}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|01|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. {{V|30|01|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|30|01|2019}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 8-се класс. — Өфө: Китап, 2001.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94701}}{{V|16|11|2022}}  
* [http://libmap.bashnl.ru/node/535 Литературная карта Республики Башкортостан: Янабаев Шакир Макиянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223145059/http://libmap.bashnl.ru/node/535 |date=2020-02-23 }}
* {{мәҡәлә |автор=Равиль Рамазанов. |заглавие=Шакир Янбаев – писатель и личность |ссылка=http://www.bashinform.ru/news/318913-shakir-yanbaev-pisatel-i-lichnost/ |язык= |издание=[[Башинформ|Башинформ.ру]] |тип=ИА |год=19.10.2010 |номер= |страницы= |issn=}}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]


{{writer-stub}}</text>
      <sha1>ebpub1acac3qm33lwixxmfzt1541b50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68815</id>
    <revision>
      <id>1297870</id>
      <parentid>1293864</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12844" sha1="8qlr82hexp5ewinnd5rwqv1z9imqxbc" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Гөлфиә Юнысова
 |Рәсеме          = Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы.jpg|50px
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Иҙелбаева Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы
 |Тыуыу датаһы        = 10.09.1948
 |Тыуған урыны       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Әлшәй районы}} [[Һарыш (Әлшәй районы)|Һарыш]] ауылы 
 |Вафат булыу датаһы          = 
 |Вафат булған урыны          = 
 |Гражданлығы          = {{USSR}} &lt;br&gt;{{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]], йәмәғәт эшмәкәре
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = поэзия
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Наградалары = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}}
{{!}}} [[Башҡортостан]]дың халыҡ шағиры (2015)
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
{{фамилиялаш|Юнысов}}
'''Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы''' ([[10 сентябрь]] [[1948 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың халыҡ шағиры (2015)&lt;ref name=&quot;СН&quot;&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2015.12.02).pdf Список награжденның...]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «[[Башҡортостан ҡыҙы]]» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш (артабан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның) Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союздары ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).

== Биографияһы ==
Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы Юнысова (Иҙелбаева) 1948 йылдың 10 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Һарыш (Әлшәй районы)|Һарыш]] ауылында тыуған.

[[1966 йыл]]да Раевка урта мәктәбен тамамлай, артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ балалар өсөн шиғырҙар ижад итә, «Миңә бары өс кенә» (1969) һәм «Зәңгәр тубым» (1971) тигән ике йыйынтығы донъя күрә. 1971—1973 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Шул йылдарҙа балалар өсөн тағы ла ике китап сығара. Г. Юнысова — ике тиҫтәнән артыҡ китап авторы, уның шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән.

Гөлфиә Юнысованың байтаҡ шиғырҙарына көйҙәр яҙылып, популяр йырҙар булып китте. Шағирә ижтимағи-сәйәси, ғаилә-тәрбиә хаҡында яҙған публицистик мәҡәләләре менән йыш ҡына радио-телевидение аша һәм гәзит-журнал биттәрендә сығыш яһай.

1978 йылдан 1999 йылға тиклем «[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]» журналының баш мөхәррире булды.

1979—1990 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһы депутаты, Рәсәй Юғары Советы депутаты һәм Юғары Советы Президиумы ағзаһы булды. 1999 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутат итеп 
һайланды.

Гөлфиә Юнысова — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Миәкә районының [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге премияһы]] лауреаты (2000)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 2 декабрендә Гөлфиә Юнысоваға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» маҡтаулы исем бирелде&lt;ref name=&quot;СН&quot; /&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/791809/ Гөлфиә Иҙелбаева Башҡортостандың икенсе халыҡ шағирәһе исеменә лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 декабрь]&lt;/ref&gt;

== Китаптары ==
* Миңә бары өс кенә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 14 бит.
* Зәңгәр тубым: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 24 бит. 
* Яҙ хаҡында әкиәт: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 24 бит.
* Тылсымлы бүләк: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1975. — 72 бит.
* Песня березки: Стихи. — М.: Малыш, 1979. {{ref-ru}}
* Колокольчик: Стихи. — Нукус, 1979.
* Дома улыбаются: Стихи. — М.: Детская литература, 1980. {{ref-ru}}
* Бәпембә: Шиғырҙар һәм әкиәт. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. 
* Һабантурғай йыры: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983.
* По солнечной радуге: Стихи. — М, 1984. {{ref-ru}}
* Праздник памяти: Стихи. — Уфа, Башкнигиздат, 1986. {{ref-ru}}
* Солнечный остров: Стихи. — Уфа, Китап, 1998. {{ref-ru}}
* С чего  начинается дружба: Сказка. — Уфа: Полиграфкомбинат, 2005 {{ref-ru}} 
* Һайланма өҫәрҙәр. Ике томда. — Өфө: Китап, 2011—2014.
* Аҡ ямғыр: шиғырҙар / Г. Юнысова; [мөх. Ф. Исхаҡова]. — Өфө: Китап, 1998. — 303 б.
* Балаларға йөҙ йыр: Йырҙар йыйынтығы / Г. А. Юнысова .— Өфө: Китап, 2003. — 160 б.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан]]дың халыҡ шағиры (2015)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1984)
* [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005)
* Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты 
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] (2000)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|2|09|2018}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|2|09|2018}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|2|09|2018}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|2|09|2018}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16778-yunysova-i-elbaeva-g-lfi-a-na-ol-y-y}}{{V|29|08|2019}}
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-538 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2112 рус телендәге әҫәрҙәре]

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>8qlr82hexp5ewinnd5rwqv1z9imqxbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81345</id>
    <revision>
      <id>1297850</id>
      <parentid>1273637</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11389" sha1="6frt6z48ckwuqluezdeirj6yhq8hsiu" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Шафиҡов}}
'''Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы''' ([[1 октябрь]] [[1939 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2009 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.

== Биографияһы ==
Ғәзим Ғәзиз улы Шафиҡов 1939 йылдың 1 октябрендә Ҡырғыҙ ССР-ының баш ҡалаһы Фрунзела (хәҙер — [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙ Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Бишкәк]]) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе совет власы яғынан сәйәси хәүеф арҡаһында илдән китергә тура килде. Ата-әсәһе ғәиләһен [[Башҡортостан]]ға күсереп алып ҡайтҡас, [[Хәйбулла районы]]ның [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылында мәктәпкә бара, унынсы класты [[Өфө]]лә тамамлай. 1957 йылда М. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — [[Башҡорт дәүләт университеты]]) филология факультетына уҡырға инә. 1962 йылдан республика йәштәренең [[рус теле]]ндә сыҡҡан «[[Ленинец|Ленинец»]] гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр һәм бүлек мөдире, [[Башҡорт АССР-ы]]ның Телевидение һәм радио буйынса дәүләт комитетында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. Артабан [[СССР]] Фәндәр Академияһы [[Башҡортостан]] филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында — ғилми хеҙмәткәр, [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]нда әҙәби консультант була. 1981—1983 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Ғәзим Шафиҡовтың ижади юлы [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған йылдарҙан башлана: ул нәҡ ошо осорҙа шиғриәт менән әүҙем мауыға. Университетты тамамлап, йәштәр гәзитендәге хеҙмәте дәүерендә ул журналистиканың иң алдынғы жанры — публицистикала эшләй. [[Башҡорт теле|башҡортсанан]] [[рус теле|руссаға]] тәржемә итеү ҙә уның көндәлек эшмәкәрлегенә әйләнә. Йылдан-йылы республикала киң билдәлелек яулай барған әҙип үҙен шулай уҡ проза һәм драматургия өлкәләрендә лә, сценарийҙар яҙыуҙа ла уңышлы һәм емешле һынап ҡарай. Уның «Операция» һәм «Иҫке фатир» исемле спектаклдәре [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә бер нисә миҙгел буйы тамашасыларҙы йәлеп итте. Әҙиптең сценарийҙары буйынса бер нисә документаль фильм, шул иҫәптән ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] хәрби лётчик [[Гәрәев Муса Ғaйса улы|Муса Гәрәев]] хаҡында — «Шоңҡар», [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Фәйзи Ғәскәров исемендәге Башҡорт дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] тураһында — «Күңел ҡанаттары», [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] флотатор [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы|Нурия Муллаҡаева]]ға арналған «Муллаҡаеваның йондоҙо» һәм башҡалар төшөрөлдө. Әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ул республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға&lt;ref&gt;[http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html Нефтекамск. Хроника дат и событий. Январь 1967 года — «Деловая газета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322015707/http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html |date=2016-03-22 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
«Атыу»(1999), «Сыңғыҙхандың күләгәһе»(2007)романы, «Аттила»(2002)трагедияһы авторы.

== Баҫылған китаптары ==
'''рус телендә:'''
* Рожденные в седле: Стихи — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1971. — 62 с.
* Поющий стебель: Стихи и поэмы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 64 с.
* Водораздел: Стихи — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 96 с.
* Последняя вспышка лампы: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1986. — 256 с.
* Жизнь, очарованная танцем. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 68 с.
* Песнь Шульган-Таша: Стихи, поэмы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — 159 с.
* И совесть, и жертвы эпохи. Их память народа хранит: Портреты. Уфа: Бэшкнигоиздат. 1991. — 224 с.
* Крючья под ребро: Эссе, мысли, стихи. — Уфа: Китап, 1993. — 466 с.
* Формула Канта: Стихи, поэмы, переводы [1962-1985]. — Уфа: Китап, 1996. — 272 с.
* Дыхание жгучее истории. — Уфа: Китап, 1998. — 368 с.
* Старик в ночи: Повести, рассказы, очерки. — Уфа: Китап, 2004. — 372 с.
* Тень Чингисхана. — Уфа: Китап, 2007 г. — с.
* Расстрел. — Уфа: Китап, 1999.
* Избранное в 3-х томах. — Уфа: Китап, 2009 г.

== Тәржемәләре ==
* Урал-Батыр: Эпос — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1986. — стр.{{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1992)
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]]
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1995)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Шәкүр Р. Ялҡынлы ижад ҡомары // Ағиҙел, 2014, 9-сы һан.

== Һылтанмалар ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
*: [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3647 рус телендәге әҫәрҙәре]

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Ленинец» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе шағирҙары]]</text>
      <sha1>6frt6z48ckwuqluezdeirj6yhq8hsiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәрипов Сабир Нәғим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81609</id>
    <revision>
      <id>1297862</id>
      <parentid>1059490</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T23:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18476" sha1="32btjny8oaw0y00eiznxb7bwc65rbc9" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = 
 |Төп исеме = 
 |Рәсеме          =Шарипов Сабир.jpg 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = 
 |Тыуыу датаһы        = 20.03.1948
 |Тыуған урыны       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}} [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы =  31.08.2018
 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |Гражданлығы          = {{USSR}} &lt;br&gt;{{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы, журналист, тәржемәсе
 |Әүҙемлек йылдары      = 1977—2018
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = [[проза]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Наградалары = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}

{{фамилиялаш|Шәрипов}}

'''Шәрипов Сабир Нәғим улы''' ([[20 март]] [[1948 йыл]] — [[31 август]] [[2018 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, 1986 йылдан [[СССР]]-ҙың [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] һәм 1991 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).

== Биографияһы ==
Сабир Нәғим улы Шәрипов 1948 йылдың 20 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Белорет районы]]ның [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылында урман хужалығы эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпәте тамамлағандан һуң, 1963—1967 йылдарҙа [[Белорет]] педагогия училищеһында уҡый. «Башланғыс синыф уҡытыусыһы» дипломы алып, 1967 йылда үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлегенең тыуған ауылы мәктәбендә башлай. 1969 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының [[башҡорт теле|башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегенә уҡырға инә. 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ны тамамлағас, [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзите редакцияһына тәржемәсе итеп эшкә саҡырыла. 1977 йылда, запастағы [[офицер]] булараҡ, Совет Армияһы сафтарына хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм 1979 йылға тиклем сәйәси бүлек хеҙмәткәре вазифаһында «Байкал—Амур» магистрале төҙөлөшөнә йәлеп ителгән хәрби частә хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡандан һуң, [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] [[гәзит]]ендә эшен дауам итә: баҫманың [[әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] һәм [[мәҙәниәт]] бүлеге мөдире була. Аҙаҡтан бер нисә йыл [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] [[журнал]]ы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1989—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә [[СССР Яҙыусылар союзы]] ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡып ҡайтҡандан һуң, 2003 йылға тиклем [[«Китап» нәшриәте]]ндә [[нәфис әҙәбиәт|нәфис]] һәм балалар [[әҙәбиәт]]е редакцияһы мөдире була. Һуңынан [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] [[журнал]]ында әҙәби мөхәррир һәм [[проза]] бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Туған [[тел]]гә һәм [[әҙәбиәт]]кә һөйөү Сабир Шәрипов күңелендә [[Белорет]] педагогия училищеһында уҡыған йылдарҙа ныҡлап формалаша, нәҡ ошо осорҙа буласаҡ әҙип ижадҡа ла тартыла. Ҡәләмен һәм әҙәби ҡомарын һынап ҡараү йөҙөнән тәүге [[хикәйә]]ләрен ҡағыҙға төшөрә. Тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләй башлағас, үҙенең тәүге әҫәрҙәрен [[Белорет районы]] гәзите &quot;Урал&quot;да баҫтыра. Тәүге ижады емештәре менән ҡанатланған егет шуға ла [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына юллана ла инде. Бындағы [[башҡорт теле|башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегендә әүҙем эшләп килгән «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәге уның өсөн ысын мәктәпкә әйләнә: йәш автор сәмләнеп яңынан-яңы хикәйәләр яҙа, уларҙың ҡайһы берҙәре ваҡытлы матбуғат биттәрендә баҫыла. Ә ''«Һалсы малай»'' тип исемләнгәне йәш һәм башлап яҙыусыларҙың әҫәрҙәренән төҙөлгән «Йәш көстәр» альманахының 1977 йылда нәшер ителгән 16-сы китабында донъя күрә. ''«Ҡышҡы усаҡ»'' тигән икенсе хикәйәһе шул уҡ альманахтың 1981 йылда баҫылған 17-се китабына индерелә.

Артабан [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзитендә эшләү, Совет Армияһы сафтарында «БАМ» төҙөлөшөнә йәлеп ителгән хәрби частә хеҙмәт итеү әҙипкә буласаҡ әҫәрҙәре өсөн бай материал бирә. Уның тәүге хикәйәләре башлыса ауыл тормошона, хозур тәбиғәтле [[Белорет]] яҡтарында йәшәусе тырыш урмансылар эшмәкәрлегенә арналған булһа, 1992 йылда нәшер ителгән беренсе оло әҫәре — ''«Хушлашмайым»'' [[роман]]ы заманында быуат төҙөлөшө итеп иғлан ителгән «Байкал—Амур» тимер юл магистрален һалыусылар хеҙмәтенә арнала. Яҙыусы үҙенең әҫәрҙәрендә кешеләр араһындағы төрлө яҡлы мөнәсәбәттәрҙе ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс алымдар менән һүрәтләй, үҙенә генә хас образдар тыуҙыра, яҡшы сифаттарға, юғары хистәргә дан йырлай. Авторҙың әйтеп кителгән романы [[татар]] һәм [[сыуаш теле|сыуаш]] телдәренә, хикәйәләре [[рус теле|рус]], [[украин теле|украин]] һәм [[төрөк теле|төрөк]] телдәренә тәржемә ителеп, үҙ уҡыусыһын республиканан ситтә лә тапты.

Сабир Шәрипов үҙе лә тәржемә менән әүҙем генә шөғөлләнә. Ул Виктор Сидоровтың [[Салауат Юлай улы|Салауат Юлаев]]ҡа арналған «Шағир һәм яугир Салауат» китабын, күренекле [[рус теле|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы Михаил Шолоховтың илебеҙҙең бер нисә быуын уҡыусыһына билдәле «Кеше яҙмышы» хикәйәһен һәм башҡа ҡайһы бер әҙиптәрҙең әҫәрҙәрен [[башҡорт теле|башҡорт]]саға ауҙарҙы.

[[Башҡорт]] әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән һиҙелерлек өлөшө өсөн яҙыусы Сабир Шәриповҡа 1997 йылда «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Үҙенең әҫәрҙәре өсөн ул [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премияһына лайыҡ булды.

Сабир Нәғим улы Шәрипов 2018 йылдың 31 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1203980-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-bashkirskiy-pisatel-sabir-sharipov-/ В Уфе ушел из жизни известный башкирский писатель Сабир Шарипов. ИА «Башинформ», 2018, 31 августа]{{ref-ru}}{{V|31|08|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
Сабир Шәрипов — тыумыштан ысын мәғәнәһендә тәбиғәт балаһы һәм ғүмере барышында шулай булып ҡала килә. Ул урман-ҡырҙарҙы гиҙергә ярата, тыуған яҡтарында йыш була. Әле лә уның һунарсы әүәҫлеге тамсы ла кәмемәгән, ул мөкиббән киткән балыҡсы ла. Ял ваҡыттарында өҙҙөрөп баянда уйнап ебәреүе үҙенә генә түгел, бар тыңлаусыларына ла яңы дәрттәр өҫтәй. Оҫта шахматсы.

Яҙыусының тормош иптәше [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] — [[Башҡортостан]]да ғына түгел, республиканан ситтә лә киң билдәле әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). 

== Китаптары ==
* Тауҙарҙағы эҙҙәр: Хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 192 б.
* Ҡайынлы артылыш: Повесть һәм хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 256 б.
* Хушлашмайым: Роман. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 336 б.
* Старозимовье: Повести, рассказы, новеллы, миниатюры. — Уфа: Китап, 1995. — 240 с.{{ref-ru}}
* Аҡ ҡулсатыр: Повестәр, хикәйәләр, хикмәтәр һәм мәҙәктәр. — Өфө: Китап, 1998. — 488 б.
* Костер на снегу: Рассказы. — Чебоксар: 2001. — 190 с. ''([[сыуаш теле|сыуашса]])''
* Хушлашмыйм: Роман. — Ҡазан: Татарстан китап нәшриәте, 2003. — 270 б. ''([[татар теле|татарса]])''
* Приглашение на чужбину: Повесть, рассказы, миниатюры. — Уфа: Китап, 2004. — 216 с.{{ref-ru}}

== Тәржемәләре ==
* Сидоров В. Шағир һәм яугир Салауат: (Салауат Юлаев тураһында китап) / В. Сидоров. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 160 б.
* Шолохов М. Кеше яҙмышы: хикәйә / М. Шолохов // Ағиҙел. — 2005, № 5. — Б. 114—135.
* Ғиләжев А. Балта кем ҡулында?: роман / А. Ғиләжев. — Өфө: Китап, 2006. — 320 б.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Байкал — Амур магистрале төҙөлөшө өсөн» миҙалы (1998)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге премияһы (2008)
* [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премияһы

== Әҙип ваҡытлы матбуғатта ==
* [[Дамир Шәрәфетдинов]]. «Ошо Сабир Шәриповмы?». [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2018, 3 апрель&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/29695-osho-sabir-shripovmy.html «Ошо Сабир Шәриповмы?». «Башҡортостан» гәзите, 2018, 3 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020092931/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/29695-osho-sabir-shripovmy.html |date=2018-10-20 }}{{V|03|04|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әминев А.]] Хеҙмәттәштәрем хаҡында... — Өфө: [[«Китап» нәшриәте|Китап]], 2011. — 122 бит.
* [[Хажиев Ризван Закирхан улы|Ризван Хажиев.]] Ижад ҡомарың һүнмәһен, һүрелмәһен : [яҙыусы Сабир Шәрипов тур.] // Башҡортостан. — 2008. — 20 март.
* [[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|Нәҙерғолов М.]] Яңы артылыш // [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]]. 1986, № 6.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Sharipov_Sabir_Nagimovich/t/16382 «Башкортостан». Энциклопедия. Шарипов Сабир Нагимович]{{ref-ru}}
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Сабир Шарипов: биобиблиогр. указ. / сост. А. А. Юланова; ред. З. Т. Агзамова; отв. за вып. А. А. Ибрагимов. — Уфа: Нац. б-ка им. А.- З. Валиди РБ, 2011. — 54 с.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/252 Сайт Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201925/http://libmap.bashnl.ru/node/252 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/538964 Сабир Шарипов — тонкий мастер художественного слова (К 65-летию башкирского писателя)]{{ref-ru}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=914 Сайт Башкирского книжного издательства «Китап» имени Зайнаб Биишевой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-368?sort=Resource.resourceYear Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Сабир Шарипов: Биобиблиографический указатель]

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Ғәли Ибраһимов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>32btjny8oaw0y00eiznxb7bwc65rbc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82684</id>
    <revision>
      <id>1297869</id>
      <parentid>1115449</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T03:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6481" sha1="alqy9mvepyu1go6og04z8l1cfo9bynj" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Фәүзиә Юлдашбаева
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 22.3.1947
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Хәйбулла районы}}, [[Әлибай]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 16.8.1996
 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Йылайыр районы}} [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылы
 |Гражданлығы       = СССР, Россия
 |Эшмәкәрлек төрө   = әҙәби ижад
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
}}
{{фамилиялаш|Юлдашбаев}}
'''Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы''' ([[22 март]] [[1947 йыл]] — [[16 август]] [[1996 йыл]]) — башҡорт шағиры. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы Юлдашбаева 1947 йылдың 22 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Әлибай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95385/ Башҡортостан энциклопедияһы — Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы]{{V|20|03|2022}}  &lt;/ref&gt;. Урындағы  башланғыс мәктәпте тамамлағас, [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] урта мәктәбендә уҡый.

1963 йылдан Йылайыр районы «Юлдыбай» совхозының Һаҡмар фермаһында һауынсы була. 

[[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы|Баймаҡта ауыл хужалығы техникумын]]да урта махсус һөнәр алып сыға һәм Һаҡмар фермаһында хисапсы булып эшләй.

Артабан ғүмеренең һуңғы йылдарынаса ҡунаҡхана мөдире вазифаһын башҡара. 1996 йылдың 16 авгусында Йылайыр райнының Юлдыбай ауылында вафат була.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Шағир 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Әҙәбиәткә уҙған быуаттың 80-се йылдарында килә. Уның тәүге шиғырҙары  Башҡортостан Яҙыусылар союзы тарафынан төҙөлгән «Йәш көстәр» альманахында 1981 йылда урын ала. Артабан был баҫманың 1983 һәм 1984 йылдарҙа нәшер ителгәндәрендә лә әҙиптең ижад емештәре уҡыусыға тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;ЛкРБ&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/980 Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан. Литературная карта Республики Башкортостан — Фаузия Уразьяновна Юлдашбаева]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|20|03|2022}}&lt;/ref&gt;.

1985 йылда «Һаҡмар муйылының күҙе ҡара» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. Артабан ижадсы үҙенең әҫәрҙәрен  «Йылайырым — йырлар йырым» (1990), «Сәхрәләргә сығам» (1990), «Мыр-мыраубикә йыр йырлай» (1993) һәм «Ҡояш сатҡыһы» (1994) исемле йыйынтыҡтарға туплай. 

== Китаптары ==
* Йәш көстәр. Авторҙар коллективы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 142 б.
* Һаҡмар муйылының күҙе ҡара: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. 
* Йылайырым — йырлар йырым: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 
* Сәхрәләргә сығам: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 
* Мыр-мырбикә йыр йырлай: Балалар өсөн шиғырҙар, әкиәт. — Өфө: Китап, 1993. 
* Ҡояш сатҡыһы: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1994. 
* Бесәй ни өсөн мырлай?: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2008.

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|20|03|2022}} 
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|20|03|2022}}  

== Әҙәбиәт ==
* [[Нажиә Игеҙйәнова]]. Һандуғас. // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]. 2007, № 3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95385}}{{V|20|03|2022}}  
* [http://libmap.bashnl.ru/node/980 Литературная карта Башкортостана: Фаузия Уразьяновна Юлдашбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305140611/http://libmap.bashnl.ru/node/980 |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>alqy9mvepyu1go6og04z8l1cfo9bynj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чехияла социаль эшҡыуарлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90427</id>
    <revision>
      <id>1297847</id>
      <parentid>1291011</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T15:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13347" sha1="h1e88pqh165wco4zttcnfls6fd1xhcg" xml:space="preserve">[[Файл:MinOfLabour, Prague New Town.jpg|thumb|right|250px|Чехия рреспубликаһының хеҙмәт һәм социаль һорауҙар министрлығы бинаһы]]
2015 йылдың тәүге яртыһына ҡарата '''[[Чехия]]ла [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуарлыҡтың]]''' әле ҡаты ҡануниәт билдәләмәһе юҡ. ceske-socialni-podnikani.cz сайтында ҡуйылған социаль эшҡыуарҙар каталогы&lt;ref name=&quot;Centrum pro výzkum neziskového sektoru&quot;&gt;{{cite news | title=PODKLAD PRO KONCEPCI POLITIKY VLÁDY VŮČI NNODO ROKU 2020 |publisher=Centrum pro výzkum neziskového sektoru Ekonomicko-správní fakulta Masarykova Univerzita |url=http://www.vlada.cz/assets/ppov/rnno/dokumenty/studie_vyskocil_pro_web.pdf | lang=cz}}&lt;/ref&gt; — ил эсендәге социаль эшҡыуарлыҡтың вәкилдәре тураһында яҙылған иң тулы сығанаҡ. Был исемлек телефон шылтыратыуҙары ярҙамында төҙөлә. 2015 йылдың май айына ҡарата Чехияла 200 тирәһе социаль предприятиелар теркәлгән була. 2015 йылдың декабренең аҙағына тиклем йәмәғәткә тәҡдим ителгән социаль эшҡыуарлыҡ тураһында закон проектын эшләү бара. Әлеге ваҡытта социаль эшҡыуарлыҡ Чехия республикаһының хеҙмәт һәм социаль һорауҙар министрлығының яуаплылыҡ сиктәрендә.

== Чехияла социаль эшҡыуарлыҡтың барлыҡҡа килеүе ==

Магдалена Ханкова, Усти-на-Лабе ҡалаһында урынлашҡан Ян Эвангелист Пуркин университетының философия докторы, Чехияның социаль эшҡыуарлыҡ тарихын өс периодҡа бүлергә тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;The Eight IRSPM&quot;&gt;{{cite news |title=Study of Social Enterprises in past and present in the Czech Republic |publisher=The Eight IRSPM |url=http://fse1.ujep.cz/download.php?idx=5966 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527024108/http://fse1.ujep.cz/download.php?idx=5966 |date=2015-05-27 }}&lt;/ref&gt;:
* 1938 йылға тиклем (1900-сы йылдарҙың башында Чехияла күп кооперативтар барлыҡҡа килә. Ханкова егерменсе быуаттың башында көньяҡ Моравияла эшһеҙлекте әҙәйткән Томаш Батя предприятиеларын да социаль категорияға индерә);
* 1948—1989 йылдар (кооперативтар ирекле характер алып барырға туҡтайҙар һәм үҙәк планлы экомикаһының ҡоралына әйләнде, социаль ҡоролошоу функцияларын дәүләт тулыһынса үҙ өҫтөнә ала);
* 1989 йылдан һуң (баҙар экономикаһына күсеү).

Тикшереүҙәр һәм дүртенсе кварталда яңы варианта сығырға тейеш булған закон проектын әҙерләү барһа ла, 2015 йылға социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙең дәүләт концепцияһы әле эшләп сығарылмаған. Әлеге ваҡытта Чехияның эшҡыуарҙары ҡулланған төп ҡағиҙәләр, шулар араһында берәй ниндәй өҫтөнлөк ҡаралмаған социаль булғандары ла, 90/2012 «Хужалыҡ корпорациялары тураһында», 262/2006 «Дәүләттең һатып алыуын эшләү тураһында» (эшселәре 50 процентан артыҡ зәғиф булған предприятиеларға дәүләт һатып алыуҙарында ҡатнашыу ҡаралған, әммә ғәҙәттәгесә был ҡағиҙәләр әҙ ҡулланыла), 563/1991 «Бухгалтер учеты тураһында» һәм 435/2004 «Булышлыҡ тураһында» закондарында яҙылған&lt;ref name=&quot;Centrum pro výzkum neziskového sektoru&quot;/&gt;.

Әммә әйтеп китергә кәрәк, 2012 йылда Чехияла «Коммерциялы булған предприятиелар һәм кооперативтар тураһында» закон ҡабул ителә, тик ул 2014 йылда ғына көскә инә. Был законда социаль кооперативтарҙы төҙөү бер-нисә ҡағиҙәләре яҙылып китә, әммә, бер-нисә белгестәр әйтеүе буйынса, улар социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙә ҙур роль уйнамай&lt;ref name=&quot;parlamentnilisty.cz&quot;&gt;{{cite news | title=Zbyněk Fiala: Sociální podnikání dostane zákon |publisher= parlamentnilisty.cz |url=http://www.parlamentnilisty.cz/arena/nazory-a-petice/Zbynek-Fiala-Socialni-podnikani-dostane-zakon-320926 | lang=cz}}&lt;/ref&gt;. Законға ярашлы, эшмәкәрлеге социаль берләштереүгә, халыҡтың ныҡлы булмаған төркөмдәренән булған кешеләргә эшкә урынлашыуға һәм интеграцияға, урындағы ресурстарҙы ҡулланыу менән региондың талаптарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлгән кооперативтар ғына социаль тип атала.

== Информацион һәм финанс ярҙам ==
Чехияла социаль эшҡыуарлыҡҡа ингән бөтә мөһим мәғлүмәтте йыйған ceske-socialni-podnikani.cz интернет-порталы эшләй. Телефон шылтыратыуҙары ярҙамында эшләнгән социаль предприятиелар каталогы бар. Белешмәнең тәүге сығанағы социаль экономиканы үҫтереүгә инфраструктура төҙөү өсөн эшҡыуарҙарҙы, коммерциялы булмаған ойошмаларҙы, юғары уҡыу йорттарын берләштергән һәм 2009—2011 йылдарҙа эшләгән социаль экономикаһы буйынса социаль селтәре ({{lang-en|TESSEA}}) була. TESSEA проектын Петра Францова, P3 (People — Planet — Profit) коммерциялы булмаған ойошманың директоры, етәкләй. Проект сиктәрендә [[Бөйөк Британия]]ның, [[Польша]]ның, [[Словакия]]ның һәм [[Бельгия]]ның социаль эконмикаһы өлкәһенән булған белгестәр дәүләт вәкилдәре ҡатнашыуында төрлө конференциялар үтә.

Чехияла социаль эшҡыуарҙар финанс ярҙамды бер-нисә программа буйынса ала. Уларҙың иң билдәлеләре — Чехия сбербанкының, ERSTE банкының, социаль тәьҫир яһау премияһының һәм SozialMarie премияһының социаль эшҡыуарлыҡ академияһының программалары.

== Миҫалдар ==
[[Файл:Spezialradmesse 2007 Halle 1.jpg|thumb|right|250px|Benecykl — SPEZI махсус велосипедтарының немец йәрминкәһенең ҡатнашыусыһы]]
Масарик исемендәге университетының тикшереүселәр мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылға тиклем Чехияла йылына 2-4 яңы социаль предприятие барлыҡҡа килә. Ә 2008—2012 йылдарҙа — йылына 22 социаль предприятие барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Centrum pro výzkum neziskového sektoru&quot;/&gt;. 2014 йылда Чехияла 200 тирәһе социаль предприятие теркәлә, йылына уртаса әйләнеше 3,6 миллион чехия крондарына тигеҙ, ә әйләнештәрҙең суммаһы — 720 миллион крон тирәһе&lt;ref name=&quot;Centrum pro výzkum neziskového sektoru&quot;/&gt;.

Чехиялы социаль эшҡыуарлыҡтың өлгөһө Benecykl компанияһы була ала. Шунда физик яҡтан мөмкинселектәре сикләнгән кешеләр эшләй. Улар балалар, ололар һәм һаулығы насар булғандар сөн махсус велотехника эшләп сығара. 2009 йылда компанияның етештерелгән тауары Брно Престиж конкурсында бүләк ала&lt;ref name=&quot;MINISTERSTVO PRÁCE A SOCIÁLNÍCH VĚCÍ ČR&quot;&gt;{{cite news |title=Sociální podnikatelé: Peníze nejsou všechno |publisher=MINISTERSTVO PRÁCE A SOCIÁLNÍCH VĚCÍ ČR |url=http://www.mpsv.cz/cs/20059 |lang=cz }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527022246/http://www.mpsv.cz/cs/20059 |date=2015-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

Электроэнергия өлкәһендә Чехияла «Energeia» социаль предприятиеһы эшләй. Электроэнергияны эшләүҙән табылған аҡса төрлө социаль ойошмаларға ярҙам кеүек йүнәлтелә. Мәҫьәлән, компанияның аҡсаларына Чехияла тәүге балалар хосписын төҙөй башлайҙар&lt;ref name=&quot;Московская&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Глава 2. Опыт работы организаций социального предпринимательства в разных странах мира (11 кейсов)|заглавие=Социальное предпринимательство в России и в мире. Практика и исследования|ссылка=https://books.google.ru/books?id=_46UggZrey8C&amp;dq=Социальное+предпринимательство+в+России+и+в+мире:+практика+и+исследования&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=4d9AVbCHKIqcsAGFuoHoAQ&amp;ved=0CCUQ6AEwAA|ответственный=Редактор Московская А. А., рецензент Чепуренко А. Ю.|издательство=Высшая школа экономики|год=2013|страницы=76-83|страниц=286|isbn=5759808834|ref=Московская}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.ceske-socialni-podnikani.cz/en/adresar-socialnich-podniku/oblast-podnikani Чехияның социаль предприятиелар каталогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015319/http://www.ceske-socialni-podnikani.cz/en/adresar-socialnich-podniku/oblast-podnikani |date=2015-05-27 }}
* [http://www.spolecenskaodpovednostfirem.cz/oasociaci/  Чехияның корпоратив социаль яуаплылыҡ ассоциацияһының сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829014717/http://www.spolecenskaodpovednostfirem.cz/oasociaci/ |date=2015-08-29 }}
* [http://www.novinky.cz/komentare/346091-komentar-socialni-podnikani-treti-cestou-globalni-ekonomiky-thomas-kulidakis.html Sociální podnikání třetí cestou globální ekonomiky — Thomas Kulidakis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015949/http://www.novinky.cz/komentare/346091-komentar-socialni-podnikani-treti-cestou-globalni-ekonomiky-thomas-kulidakis.html |date=2015-05-27 }}
* [http://socialeconomy.pl/node/70 Чехияның социаль предприятиелары мәсьәләре]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [http://www.ess-europe.eu/sites/default/files/publications/files/czechrepublicbe08.pdf Чехияның социаль экономикаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527023017/http://www.ess-europe.eu/sites/default/files/publications/files/czechrepublicbe08.pdf |date=2015-05-27 }} {{ref-en}}
* [http://www.nb-forum.ru/interesting/experts/soc-entre-pomogaet.html# Социаль эшҡыуарлыҡ кешеләргә яҡшы ғүмергә ҡайтырға ярҙам итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527062558/http://www.nb-forum.ru/interesting/experts/soc-entre-pomogaet.html |date=2015-05-27 }}


[[Категория:Чехияла социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Чехия иҡтисады]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]</text>
      <sha1>h1e88pqh165wco4zttcnfls6fd1xhcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолохов яҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114814</id>
    <revision>
      <id>1297857</id>
      <parentid>1059398</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T20:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8303" sha1="rmgcu5zpxcj6l4dorpmdwl1rmm94ntw" xml:space="preserve">{{Фестиваль
| Название          = Шолохов яҙы 
| Подпись           =
| Ключ              =
| Лого              =
| Ширина_лого       =
| Фото              = «Шолоховская весна» в станице Вёшенской..jpg
| Описание_фото     = 2014 йылдағы фестиваль
| Ширина_фото       = 260 px
| Годы              = 1985 — хәҙергә тиклем
| Страна            = Рәсәй
| Город             = [[Вёшенск]] станицаһы,&lt;br /&gt; [[Шолохов районы]], &lt;br /&gt;[[Ростов өлкәһе]]
| Язык              = 
| Жанр              = [[фольклор]]
| Жанры             =
| Лейбл             =
| Лейблы            =
| Тематика          = 
| Состав            = 
| Почётные гости    = 
| Сайт              = 
| Связанные проекты =
}}

'''Шолохов яҙы''' — [[Шолохов Михаил Александрович|М.]] [[Шолохов Михаил Александрович|А.]] [[Шолохов Михаил Александрович|Шолоховтың]] тыуған көнөнә бағышланған һәм Ростов өлкәһенең Вешенск станицаһында һәр йыл үтәкрелгән әҙәби-фольклор байрым (фестиваль)&lt;ref&gt;[http://www.sholokhov.ru/edge/spring/ «Шолоховская весна»]&lt;/ref&gt; . Ҡунаҡтар тамашасы ғына түгел, улар концерттарҙың, тамашаларҙың, конкурстарҙың, спорт ярыштарының ҡатнашыусылары ла.

== Байрам ==
Беренсе «Шолохов яҙы» [[1985 йыл]]дың [[24 май]]ында, Шолоховтың 80 йыллығына үткәрелә. [[1987 йыл]]дан ул — Бөтә Рәсәй, ә [[1990 йыл]]дан халыҡ-ара статусын ала. Уға төрлө йылдарҙа 70 меңгә тиклем кеше&lt;ref name=&quot;2r&quot;&gt;[http://www.2r.ru/objects/66532 Фестиваль «Шолоховская весна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329013620/http://www.2r.ru/objects/66532 |date=2017-03-29 }}&lt;/ref&gt; — бөйөк яҙыусының ижады, Дон казактарының мәҙәниәте, көнкүреше менән ҡыҙыҡһынған барыһы ла килә. Фестиваль ҡунаҡтары араһында Рәсәйҙең билдәле яҙыусыларын, актерҙарын, йәмәғәт эшмәкәрҙәрен осратырға мөмкин. [[2005 йыл]]да М. А. Шолоховтың 100 йыллығына Вешенскка [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] килә. Артистарҙан [[Украина]], [[Молдова]], [[Ҡаҙағстан]], [[Болгария]], [[Югославия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Австрия]] вәкилдәре сығыш яһай.
[[Файл:В_хлебосольных_казачьих_куренях_на_«шолоховской_весне»..JPG|справа|мини|260x260пкс|&lt;br /&gt;
]]
Өс көнгә һуҙылған байрамдың үҙ йолалары бар. Йома көнө станица майҙанында «Вешенск һипкелдәре» балалар байрамы асыла, китапханала яҙыусылар һәм шағирҙар менән осрашыуҙар үтә, ә кисен Мәҙәниәт һарайында сәнғәт оҫталары һәм үҙешмәкәр коллективтар концерты була. Икенсе көн — шәмбе — театрлаштырылған тамашанан башлана: урам буйлап милли костюмдарҙа фольклор коллективтары йырлап-бейеп урамдан үтә һәм халыҡты үҙҙәренә ҡушылырға саҡыра. Барыһы ла станицаның төп майҙанына йыйыла — унда ҡунаҡтарҙы йәрминкә ҡаршы ала. Халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр менән танышып, Дон казактарының аш-һыуынан ауыҙ итергә, йырлап-бейеп күңел асырға мөмкин. Тап «Шолохов яҙы» фестиваленән әлеге ваҡытта киң таралған айырым территорияларҙа йорттар ҡуйып, милли аш-һыу әҙерләп, милли кейемдәрҙә, халыҡтарҙың көнкүрешен күрһәтеү традицияһы башлана. Вешенсктың өс сәхнәһендә артистар сығыш яһай, ә стадионда спорт ярыштары була. Байрамдың кульминацияһы булып [[Дон]] йылғаһындағы йөҙөп йөрөүсе сәхнәлә ҡуйылған, лазер шоуы һәм сағыу фейерверктар менән биҙәлгән Гала-концерт тора. Өсөнсө көндө [[Ипподром|ипподромда]] ат-спорт ярыштары уҙа. Һыбайлылар джигитовкала ярыша, ҡасандыр һуғыштарҙа казактар ҡулланған хәрби алымдарҙы, оҫталығын күрһәтә. Ҡунаҡтар күтәренке кәйеф менән, Дон сувенирҙарына байып таралыша. &lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Фотогалерея&quot;&gt;
File:Ансамбль «Православный Дон» на «Шолоховской весне» в станице Вёшенской..jpg|&quot;Православие Доны&quot; ансамбле
File:Гости «Шолоховской весны» из Северной Осетии – ансамбль «Алания»..JPG|Төньяҡ Осетиянан килгән &quot;Алания&quot; ансамбле  
File:Ансамбль песни и пляски донских казаков. Гала-концерт на Дону..jpg|Дон казактарының йыр һәм бейеү ансамбле
&lt;/gallery&gt;

== Йомғаҡтары ==
Фестивалде үткәреү (1985 йылдан) тарихында:
* станицаға 1 000 000 ашыу ҡунаҡ килә;
* коллективтар составында 50 000 артист һәм яңғыҙ башҡарыусы ҡатнаша;
* академик, фольклор, дәүләт һәм үҙешмәкәр 3 000 ижади коллектив килә.
Былтырға &quot;Шолохов яҙы&quot;нда 35 000 ҡунаҡ, 108 ижади коллектив, коллективтар составында һәм айырым 1960 артист, 140 халыҡ ижады оҫтаһы, 27 балалар коллективы ҡатнаша. Телевидение һәм интернет аша онлайн-тапшырыу күрһәтелә. 

2016 йылдың көҙөндә Севастополдә ваҡиғалы туризм өлкәһендә Милли премия төбәк конкурсына йомғаҡ яһала, унда Көньяҡ федераль округтың ете төбәгенән 38 проект ҡатнаша һәм «Шолохов яҙы» фестивале «Мәҙәниәт өлкәһендәге иң яҡшы туристик ваҡиға» номинацияһында беренсе урынға лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://rostov.press/9493-sholohovskaya-vesna-laureat-russian-event-awards.html «Шолоховская весна» — лауреат Russian Event Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075315/https://rostov.press/9493-sholohovskaya-vesna-laureat-russian-event-awards.html |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[М.А. Шолохов дәүләт музей-ҡурсаулығы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Алфавит буйынса фестивалдәр]]</text>
      <sha1>rmgcu5zpxcj6l4dorpmdwl1rmm94ntw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шон Коннери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115517</id>
    <revision>
      <id>1297858</id>
      <parentid>1291996</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T20:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58932" sha1="qmjo8cpu5c3zkam3jqhrk9ew368pq74" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Шон Коннери
 |оригинал имени       = Sean Connery
 |изображение          = SeanConneryJune08.jpg
 |ширина               = 250px
 |описание изображения = [[2008 год]]
 |имя при рождении     = Томас Шон Коннери
 |дата рождения        = 25.08.1930
 |место рождения       = {{МестоРождения|Эдинбург}}, [[Шотландия]]
 |место смерти         = 
 |профессия            = {{актёр|Бөйөк Британия|Шотландия|АҠШ}}, {{кинопродюсер|Бөйөк Британия|Шотландия|АҠШ}}
 |годы активности      = [[1954 год в кино|1954]]—[[2012 год в кино|2012]]
 |направление          = 
 |киностудия           = 
 |награды              = [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]] ([[1988]])&lt;br&gt;«[[Алтын глобус]]» ([[1988]])&lt;br&gt;[[Сатурн (премия)|«Сатурн»]] ([[1995]])&lt;br&gt;''[[BAFTA]]'' ([[1988]], [[1998]])
&lt;center&gt;
{{{!}}
{{!}}{{Орден Британской империи|гражданский|CBE}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Рыцарь-бакалавр}}{{!!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}}
{{!}}-
{{!}}{{Командор ордена искусств и литературы}}{{!!}}{{Мануель Амадор Гуерреро ордены кавалеры}}
{{!}}}
}}
Сэр '''Томас Шон Коннери''' ({{lang-en|Thomas Sean Connery}}; [[1930 йыл]]дың [[25 август|25 авгусы]], [[Эдинбург]] — [[2020 йыл]]дың [[31 октябрь|31 октябре]], Нассау) — [[Шотландия|шотланд]] сығышлы [[Бөйөк Британия|Британия]] киноактёры һәм продюсеры. «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһы лауреаты, «BAFTA» премияһы лауреаты (ике тапҡыр), «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты (өс тапҡыр). [[Театр]]ҙа һәм телевидениела хеҙмәт иткән.

70-тән артыҡ фильмда төшкән, улар араһында Ян Флемингтың әҫәрҙәренең ете экранизацияһы, был фильмдарҙа сэр Шон төп ролде — Джеймс Бондты уйнай. «Ҡағылһығыҙ» гангстер драмаһында һыуға батмаҫ, утта янмаҫ полицейский Джим Мэлоун образы өсөн «Оскар» һәм «Алтын глобус» премияларына лайыҡ була. Хәҙерге замана артистары араһында иң яҡшыһы һәм бөтә дәүерҙәрҙәге яҡшы артистарҙың береһе тип һанала.

Ярты быуатлыҡ карьераһын 2003 йылда тамамлай, ғүмеренең ахырынаса ҡатыны менән Багам утрауҙарында йәшәй.

== Биографияһы ==
Томас Шон Коннери 1930 йылдың 25 авгусында Эдинбургт ҡалаһында Шотландияла йыйыштырыусы Эфемия Маклин һәм йөк машинаһы йөрөтөүсеһе Джозеф Коннери ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/58/Sean-Connery.html Sean Connery Biography]{{ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;.

Коннериҙың беренсе үҙе һайлаған һөнәре һөт һатыусыһы була&lt;ref&gt;[http://heritage.scotsman.com/celebrities/From-the-Coop-with-love.2680166.jp From the Coop with love]{{ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;. Артабан ул Бөйөк Британияның Король хәрби-диңгеҙ флотына хеҙмәткә бара, тап шунда ул уң ҡулына ике татуировка эшләткән: «Scotland forever» һәм «Mum and Dad» ''(«Шотландия мәңгегә» һәм «Атай һәм әсәй»)''&lt;ref&gt;[http://seanconnery.com/biography/ The official website of Sean Connery]{{ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;.

=== Карьераһы ===
Йәшәү өсөн аҡса эҙләп, 1951 йылдың аҙағында, Коннери Эдинбург король театрына эшкә төшә&lt;ref name=&quot;Connery&quot;&gt;[http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/sean-connery/biography/114?page=3 Biography of Sean Connery]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда буласаҡ актёр бодибилдинг менән мауыға башлай, ә 1953 йылда хатта культуристар конкурсында ҡатнаша һәм үҙенең «Мистер Донъя» дивизионында өсөнсө урын яулай.

Коннериҙың төп роль уйнаған фильмдарының беренсеһе «Башҡа ваҡыт, башҡа урын» исемле фильм була. Нәҡ шул ваҡытта американ актрисаһы Лана Тёрнер бик ҡыҙыу холоҡло гангстер Джонни Стомпаното менән мөнәсәбәттәрҙә була. Стомпаното ул ваҡытта [[Лос-Анджелес]]та йыш була һәм кемдәндер Тернер менән Коннери араһында роман бар тигән хәбәр ишетә. Кино төшөрә торған майҙансыҡҡа бәреп инеп, ул актёрға пистолетын тоҫҡай. Әммә гангстерҙың ҡаушап ҡалыуы менән файҙаланып, Коннери тиҙ арала ғына уны ҡоралһыҙландыра һәм майҙансыҡтан этеп-төртөп тигәндәй сығарып ташлай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927070157/http://www.strongsville-ohio.net/data/columns/entertainment/archive/0011.html That’s Hollywood!]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

[[1991 йыл]]да Шон Коннери Почетлы легион ордены менән бүләкләнә.

Әлегә тиклем Шон Коннери — бөтә донъя күләмендә күп кенә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн хыялдарҙың сиге һәм идеалы. Шон Коннери «People» журналы тарафынан секс-символ символына лайыҡ булған иң оло йәштәге актёр: [[1989 йыл]]да уға 59 йәш була. Хәйер, актёр был яңылыҡты әллә ни ҙур энтузиазм менән ҡабул итмәй: ''«Былар барыһы ла үтә торған нәмә, тиҙҙән мине бынан күпкә йәш һәм сибәр егеттәр алып ташлаясаҡ»''. Әммә нәҡ ун йылдан һуң — [[1999 йыл]]да — шул уҡ журнал, үткән быуаттың һөҙөмтәләрен байҡап, Шон Коннериҙы [[XX быуат|ХХ быуаттың]] иң сексуаль ир-аты тип таный. 2004 йылда Британия журналы «Empire» шулай уҡ һорау алыу үткәрә һәм Шон Коннери кино тарихында иң сексуаль йөҙ кино йондоҙо араһына инә. Шон Коннери башҡарыуындағы Агент 007 фильмдарҙа уйналған Бондтар араһында иң яҡшыһы тип һанала.

=== Джеймс Бонд (1962—1967, 1971, 1983) ===
Ысын популярлыҡ Шон Коннериға йәшерен агент Джеймс Бонд тураһында — «Доктор Ноу» (1962), «Рәсәйҙән һөйөү менән» (1963), «Голдфингер» (1964) һәм «Йәшен йомғағы» ([[1965 йыл|1965]]), «Ике тапҡыр ғына йәшәйһең» ([[1967 йыл|1967]]) — беренсе биш фильмда төшкәндән һуң килә . Артабан өҙөклөк була, Бонд ролендә Джордж Лэзенби төшә. Әммә фильм бик уңышһыҙ килеп сыға, башлыса Лэзенбиҙың үҙен тәнҡит утында тоталар, «бондианаға» табыныусылар Коннериҙы ҡабат ҡайтарыуҙарын талап итәләр. [[1971 йыл]]да, «Бриллианттар мәңгегә» фильмы менән Коннери ҡайта. Бынан һуң актёрҙы башҡа «бондианаға» саҡырмаҫҡа булалар, сөнки уға ул мәлдә 41 йәш тула. Бонд роленә Коннериҙән 3 йәшкә оло булыуына ҡарамаҫтан, Роджер Мурҙы алалар. Роджер Мур Бонд ролендә ете фильмда төшә. [[1983 йыл]]да Шон Коннери 53 йәшендә һуңғы тапҡыр Джеймс Бондты «Бер ҡасан да „бер ҡасан“ тип әйтмә» фильмында уйнай.

=== Бондтан башҡа ролдәре ===
1969 йылда берлектәге совет-итальян «Ҡыҙыл палатка» фильмында сәйәхәтсе [[Руаль Амундсен]] төп ролен башҡара. [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] Коннериға &quot;Агент 007, Джеймс Бонд тураһында йыр&quot;ын бағышлай, йырҙы ул актёрҙың киноға төшөү өсөн килгән сағында яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АГЕНТ 007|url=http://www.kulichki.com/vv/pesni/sebya-ot-nadoevshej-slavy.html|lang=ru|publisher=''Kulichki''|accessdate=2012-4-22}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwBIM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBIM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Kulichki''&lt;span id=&quot;cxmwBIM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBIM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;22 апрель 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

&quot;Бондиана&quot;ны төшөрөүҙәре араһында Коннери [[Альфред Хичкок]]тың психологик триллеры «Марни» һәм Агата Кристиның иң популяр детективтарының береһе «Көнсығыш экспресында үлтереү» экранизацияһында төшә.

[[1981 йыл]]да актёр Терри Гиллиамдың &quot;Замана бандиттары&quot; картинаһында төшә. Актёр составына Коннери осраҡлы ғына килеп эләгә — уның персонажының тасуирлауына индерелгән бер мәҙәктән һуң; ''«Шон Коннери уйнарға тейеш йәки уға тиң булған, ошолай уҡ мыҡты кәүҙәле актёр»''&lt;ref&gt;[http://www.channel4.com/errors/error_apps_tech.html Time Bandits Extras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506101822/http://www.channel4.com/errors/error_apps_tech.html |date=2016-05-06 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

[[1988 йыл]]да Шон Коннери Брайан де Пальманың «Тейелгеһеҙҙәр» криминаль драмаһында Джим Мэлоун ролен уйнаған өсөн «Оскар» премияһы лауреаты була. Бер йыл үткәс, «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» мажаралы фильмында пәйҙә була, бында ул профессор Генри Джонсты уйнай (Харрисон Форд башҡарыуындағы төп геройҙың атаһын).

==== Кире ҡағыуҙар ====
[[XXI быуат]] башында Шон Коннери «Балдаҡтар хужаһы» кинотрилогияһындағы Гэндальф роленән баш тарта&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2006/11/27/sean/ Коннери отказался от роли Гэндальфа и 300 миллионов долларов] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Lenta.ru Lenta.ru]&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ Коннери режиссер Сэм Мендестың «бондиананың» сираттағы өлөшө — «Скайфолл координаттары: 007» фильмында урмансы роленән, шулай уҡ «Тыйылғыһыҙҙар −3» фильмында ҡатнашыуҙан баш тарта.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Sean Connery en Saskia Cohen-Tanugi (1983).jpg|слева|мини|Коннери, 1983 йыл]]
Шон Коннери австралиялы актриса Дайан Силентоға өйләнгән була — улар никахта 1962 йылдың 6 декабренән 1973 йылдың 6 сентябренә тиклем була&lt;ref name=&quot;Con&quot;&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0000125/bio IMDb — Biography for Sean Connery]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;. Был никахта актёрҙың улы тыуа, артабан шулай уҡ уңышлы киноактёр булып китә — Джейсон Коннери ([[1963 йыл]]дың ғинуарында тыуған). [[1997 йыл]]дың июнендә Шон Коннериҙың ейәне тыуа — Дэшилл Куинн Коннери, Джейсондың һәм уның элекке ҡатыны, [[АҠШ]] актрисаһы Мия Сараның улы (улар [[2002 йыл]]да айырылыша).

Шон Коннериҙың икенсе ҡатыны- Мишелин Рокбрюн&lt;ref&gt;[http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/seanconnery.htm About.com — Micheline Roquebrune and Sean Connery Marriage Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511095934/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/seanconnery.htm |date=2013-05-11 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Micheline Roquebrune}}) — [[Марокко]] сығышлы булған француз рәссамы. Туйҙары 1975 йылдың 6 майында була. Уртаҡ балалары булмай. Мишелин иренән бер йәшкә оло.

Коннериҙың хоббийы — гольф. Актёр ошо уйын өсөн Францияның&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/travel/2004/aug/01/hotels.observerescapesection2 We half expected someone to tuck us in with a goodnight kiss]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; көньяғында бик ҙур майҙан ала. [[1999 йыл]]да Коннери уны немец миллиардеры Дитмар Хоппҡа һата&lt;ref&gt;[http://www.exec-golf.com/home-slot-7/no-doubting-thomas No doubting Thomas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105153027/http://www.exec-golf.com/home-slot-7/no-doubting-thomas |date=2011-01-05 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

Шон Коннери шулай уҡ футбол менән дә ҡыҙыҡһына, «Рейнджерс» клубы фанаты, ә быға тиклем ул «Селтик» клубы көйәрмәне була&lt;ref&gt;[http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/article1580535.ece Sir Sean’s shot at glory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111082504/http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/article1580535.ece |date=2012-01-11 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

[[1966 йыл]]дың сентябрендә Кёкусинкай буйынса беренсе дан ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hanshi's Corner 1106|first=Ron|last=Rogers|url=http://www.midoriyamabudokai.com/Hanshi's%20Corner%201106.pdf|work=Midori Yama Budokai|accessdate=20 August 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118134109/http://www.midoriyamabudokai.com/Hanshi's%20Corner%201106.pdf |date=18 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.atemi.org.ru/persons/VIP/a1475/ Люди Кёкусинкай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819011330/http://www.atemi.org.ru/persons/VIP/a1475/ |date=2016-08-19 }}{{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

Рыцарь статусын актёр [[2000 йыл]]дың июлендә ала&lt;ref&gt;[http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/article1580535.ece Sir Sean’s pride at knighthood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111082504/http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/article1580535.ece |date=2012-01-11 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

[[2003]] йылда Бөйөк Британия һуғыш ветерандары ойошмаһы 1127-се һаны аҫтында почетлы ағзаһы сифатында үҙенең сафтарына ала&lt;ref&gt;http://archives.maillist.ru/60727/128250.html#92735 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619044500/http://archives.maillist.ru/60727/128250.html#92735 |date=2013-06-19 }} Агент 007 стал агентом 1127{{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

[[2008 йыл]]дың [[25 август|25 авгусында]] Шон Коннериҙың «Being A Scot» (Шотландлы булыу) исемле китабы донъя күрә. Был китап уның автобиографияһы түгел, ул Шотландия, уның мәҙәниәте, тарихы тураһында, шулай уҡ үҙенең ғаиләһе һәм үҙе тураһында ла.

[[2011 йыл]]дың апрель айында Шон Коннериҙың вәкиле актёрҙың күмәк кеше араһында булыуҙан арыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/3520688/Sean-Connery-My-40-year-love-affair.html Connery: My 40 year love affair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308054547/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/3520688/Sean-Connery-My-40-year-love-affair.html |date=2016-03-08 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

Инглиз телле матбуғатта Шон Коннери исеменән яҙылған яһалма хат ҙур иғтибарҙы йәлеп итә, был хат, йәнәһе, Стив Джобсҡа яҙылған булған. Хатта «Коннери» оятһыҙ һүҙҙәр менән Джобсҡа Apple фирмаһының продукцияһын рекламалауҙа ҡыҙыҡһынмауы тураһында аңлата&lt;ref&gt;{{Cite web|title='I am f****** James Bond': Sean Connery letter to Steve Jobs rejecting offer to appear in Apple ad revealed to be fake|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2006317/Sean-Connery-letter-Steve-Jobs-rejecting-offer-appear-Apple-ad-revealed-fake.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yI1RtI6|archivedate=2012-05-27|lang=en|date=2011-06-21|accessdate=2012-04-23}}(инг.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBLQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2011-06-21).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBLQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2006317/Sean-Connery-letter-Steve-Jobs-rejecting-offer-appear-Apple-ad-revealed-fake.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 27 май 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBLQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;23 апрель 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
Шон Коннери Шотландия милли партияһының әүҙем ағзаһы һәм илдең Англиянан бойондороҡһоҙ булыуы яҡлы&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/uk/1999/apr/27/gerardseenan Sean Connery goes on the SNP offensive]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;. 2014 йылда ул тыуған иленә, бойондороҡһоҙлоҡ яулағас ҡына, ҡайтасағы тураһында белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Актёр Шон Коннери призывает шотландцев проголосовать за независимость|url=http://ria.ru/world/20140303/997961672.html?utm_source=vk1|lang=ru|publisher=''[[РИА Новости]]''|date=3 марта 2014|accessdate=2014-3-3}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwBMI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBMI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[РИА Новости]]''&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBMI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(3 марта 2014).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBMI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;3 март 2014 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Һаулығы ===
[[1993 йыл]]да Коннери тамаҡ яман шеше менән ауырыуы һәм махсус дауалау үтеүе тураһында хәбәрҙәр ишетелә. Көньяҡ Африка һәм япон матбуғат саралары хатта актёрҙың вафаты тураһында хәбәр итәләр. Ошо имеш-мимеш хәбәрҙәрҙе инҡар итеү маҡсатында Шон Коннери ашығыс рәүештә &quot;Дэвид Леттерман менән һуңға ҡалған шоу&quot;ға килә&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0628080|IMDb — Late Show with David Letterman Episode dated 25 October 1993]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың октябрендә «Wine Spectator» журналына биргән интервьюһында актёр йөрәк менән проблемалары булыуы тураһында ысҡындыра&lt;ref&gt;[http://www.winespectator.com/webfeature/show/id/40610 Wine Spectator magazine web site — Wine Talk: Sean Connery.]&lt;/ref&gt;.&lt;/span&gt;

[[2013 йыл]]дың авгусында Коннериҙың иң яҡшы дуҫы Майкл Кейн, йәнәһе, актёрҙа Альцгеймер ауырыуының симптомдары һиҙелә тип әйтә. Кейн һүҙҙәре буйынса, Коннери бөйөк актёр булыуын иҫләмәй башлаған һәм хәҙер ошо хәлендә уны тик ғаиләһе һәм бер нисә яҡын дуҫтарына күрергә рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2402247/Sean-Connery-Michael-Caine-fears-Bond-star-grip-Alzheimers-disease.html Sean Connery is no longer in control of his senses says best friend Michael Caine who fears Bond star is in the grip of Alzheimer’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826173659/http://www.dailymail.co.uk/news/article-2402247/Sean-Connery-Michael-Caine-fears-Bond-star-grip-Alzheimers-disease.html |date=2013-08-26 }}&lt;/ref&gt;. Тиҙ арала мәғлүмәтте Кейн инҡар итә һәм «бөтөнләй туҙға яҙмаған һүҙ» һәм «нонсенс» тип атай&lt;ref&gt;[http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sean-connery-does-not-alzheimers-2226896 Sir Michael Caine: I DIDN’T claim my friend Sir Sean Connery has Alzheimer’s disease]&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==

=== Нәфис кинофильмдар ===
[[Файл:ConneryKilt.jpg|мини|374x374пкс|Сэр Шон Коннери килттә]]
''('''ҡалын шрифт менән'''  Шон Коннери карьераһында иң мөһим фильмдары билдәләнгән)''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Название
! Роль
! class=&quot;unsortable&quot; | Примечания, номинации и награды
|-
| 1954
| ''Саймон ''
| полицейский
| ҡыҫҡа метражлы&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0369936/ IMDb — Simon (1954)]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1954
| ''{{не переведено 3|Сирень яҙ мәлендә ''
|  Массовкала ҡатнашыусы
|  титрҙарҙа күрһәтелмәгән&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0048294/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast IMDb — Lilacs in the Spring (1954): Full cast and crew]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1957
| ''{{не переведено 3|Кирегә юл юҡ''
| Спайк
|
|-
| 1957
| ''{{не переведено 3|Йәһәннәм машина йөрөтөүселәре ''
| Джонни Кейтс
|
|-
| 1957
| ''{{не переведено 3|Хәүефле акция ''
| Майк
|
|-
| 1957
| ''{{не переведено 3|Сәғәт механизмлы йоҙаҡ ''
| 2 һанлы Уэлдер 
|
|-
| 1958
| ''{{не переведено 3|Башҡа ваҡыт, башҡа урын ''
| Марк Тревор
|
|-
| 1958
| «Титаник» һәләкәте
| кораблдәге ярҙамсы
| титрҙарҙа күрһәтелмәгән&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0051994/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm#cast IMDb — A Night to Remember (1958): Full cast and crew]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1959
| {{не переведено 3|Дарби О'Гилл һәм бәләкәй халыҡ 
|
|-
| 1959
| {{не переведено 3|Тарзандың бөйөк мажараһы 
| О’Банньон
|
|-
| 1961
| {{не переведено 3|Мутлашыусылар 
| Педлар Паско
|
|-
| 1961
| ''{{не переведено 3|Ҡурҡҡан халыҡ ''
| Падди Дамьон
|
|-
| 1962
| '''''[[Иң оҙон көн (фильм)]]'''''
| рядовой Флэнаган
|
|-
| 1962
| '''''[[Доктор Ноу]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1963
| '''''[[Рәсәйҙән һөйөү менән]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1964
| Марни
| Марк Ратлэнд
|
|-
| 1964
| {{не переведено 3|Һалам башлы ҡатын 
| Энтони Ричмонд
|
|-
| 1964
| '''''[[Голдфингер]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1965
| Ҡалҡыулыҡ
| танкист Джо Робертс
|
|-
| 1965
| '''''[[Йомғаҡ йәшене ]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1966
| Яңы донъя 
| камео
|
|-
| 1966
| {{не переведено 3|Гүзәл аҡылһыҙлыҡ 
| Самсон Шиллито
|
|-
| 1967
| '''''[[Ике тапҡыр ғына йәшәйһең]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1968
| Шалако 
| Мозес Зебулон «Шалако» Карлин
|
|-
| 1969
| '''''[[Ҡыҙыл палатка ]]'''''
| [[Руаль Амундсен]]
|
|-
| 1970
| ''[[Молли Магуайерс )]]''
| Джек Кехо
|
|-
| 1971
| Андерсондың магнит таҫмалар 
| Джон Андерсон
|
|-
| 1971
| '''''[[Бриллианттар мәңгегә]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1973
| Мыҫҡыл итеү 
| детектив Джонсон
|
|-
| 1974
| Зардоз
| Зед
|
|-
| 1974
| '''''[[Көнсығыш экспресында үлтереү]] '''''
| полковник Арбэтнот
|
|-
| 1975
| Ҡалым
| Нильс Тальвик
|
|-
| 1975
| Ел һәм арыҫлан 
| Ахмед аль Раисули
|
|-
| 1975
| Король булырға теләгән кеше 
| Дэниел Древот
|
|-
| 1976
| Робин һәм Мэриан 
| [[Робин Гуд]]
|
|-
| 1976
| {{не переведено 3|Киләһе кеше 
| Халил Абдул Мухсен
|
|-
| 1977
| '''''[[Күпер бик алыҫ]]'''''
| генерал-майор Рой Уркварт
|
|-
| 1979
| {{не переведено 3|Поезды талау 
| Эдвард Пирс / Джон Симмс / Джеффри
|
|-
| 1979
| Метеор 
| доктор Пол Брэдли
|
|-
| 1979
| Куба 
| майор Роберт Дэйпс
|
|-
| 1981
| '''''[[Сит яҡ ]]'''''
| маршал Уильям Т. О’Нил
|   «Сатурн» премияһы - иң яҡшы киноактёрға номинацияһы
|-
| 1981
| '''''[[Замана бандиттары]]'''''
| Король [[Агамемнон]] / ут һүндереүсе
|
|-
| 1982
| Бер йәйҙең биш көнө
| Дуглас Мередит
|
|-
| 1982
| ''[[Яңылышыусы яңылышмаған]]''
| Патрик Хэйл
|
|-
| 1983
| '''''[[Бер ҡасан да &quot;бер ҡасан да&quot; тип әйтмә]]'''''
| Джеймс Бонд
|
|-
| 1984
| Сэр Гавейн һәм йәшел рыцарь тураһында легенда
| Йәшел Рыцарь
|
|-
| 1986
| '''''[[Тауҙа йәшәүсе]]'''''
| [[Хуан Санчес Вилья-Лобос Рамирес]]
|
|-
| 1986
| '''''[[Роза исеме]]'''''
| Уильям Баскервильский
| BAFTA премияһы - иң яҡшы ирҙәр роле өсөн
|-
| 1987
| '''''[[Тейелгеһеҙҙәр]]'''''
| Джим Мэлоун
|«Оскар» премияһы - икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн&lt;br&gt; «Алтын глобус» премияһы - икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн &lt;br&gt;АҠШ кинотәнҡитселәре милли советы премияһы - икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн]&lt;br&gt;[[Канзас]] кинотәнҡитселәре премияһы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн&lt;br&gt; BAFTA премияһы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн номинацияһы
|-
| 1988
| Президио
| лейтенант-полковник Алан Калдвелл
|
|-
| 1989
| '''''[[Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы]]'''''
| профессор Генри Джонс
| «Алтын глобус» премияһы - икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн&lt;br&gt;BAFTA премияһы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн номинацияһы
|-
| 1989
| Ғаилә эше
| Джесси МакМаллен
|
|-
| 1990
| '''''[[Ҡыҙыл октябрь артынан һунар]]'''''
| капитан Марко Рэмиус
|  BAFTA премияһы - иң яҡшы ирҙәр роле өсөн
|-
| 1990
| рус йорто
| Бартоломью «Барли» Скотт Блэр
|
|-
| 1991
| '''''[[Таулы 2: терелтеү]]'''''
| Хуан Санчес Вилья-Лобос Рамирес
|
|-
| 1991
| '''''[[Робин Гуд: бурҙар принцы]]'''''
| [[Ричард I Арыҫлан йөрәге]]
|
|-
| 1992
| Имсе
| доктор Роберт Кэмпбелл
|
|-
| 1993
| Ҡалҡып барған ҡояш
| капитан Джон Коннор
| шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
| 1994
| Яҡшы кеше Африкала
| доктор Алекс Мюррей
|
|-
| 1995
| Ғәҙел суд
| Пол Армстронг
| шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
| 1995
| Беренсе рыцарь
| [[Король Артур]]
|
|-
| 1996
| Аждаһа йөрәге
| Драко
| тауыш
|-
| 1996
| '''''[[Ҡая]]'''''
| капитан Джон Патрик Мэйсон
| шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
| 1998
| Үс алыусылар
| сэр Август де Винтер
|
|-
| 1998
| Мөхәббәт үҙгәрештәре
| Пол
|
|-
| 1999
| Ҡапҡан
| Роберт МакДугал
|
|-
| 2000
| '''''[[Форрестерҙы табырға]]'''''
| Уильям Форрестер
|
|-
| 2003
| Билдәле джентльмендар лигаһы
| [[Аллан Квотермейн]]
| шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
| 2012
| Сэр Билли
| сэр Билли
| тауыш, шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
|}
[[Файл:Sean_Connery_1964.png|мини|1964 йыл]]
[[Файл:SeanConnery88.jpg|мини|1988 йыл]]

=== Сериалдар һәм телевизион фильмдар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Год
! Название
! Роль
! class=&quot;unsortable&quot; | Примечания
|-
| 1956
| ''Леди из поместья''
| Джо Брэстед
| 1 серия 2 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0562234|IMDb — Dixon of Dock Green: Season 2, Episode 1]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|Диксон из Док Грин (сериал, 1955)|«Диксон из Док Грин»|en|Dixon of Dock Green}} (инг.)[[Диксон из Док Грин (сериал, 1955)|баш.]] (1955—1976 гг.)
|-
| 1956
| ''Ужас (Террор)''
| эпизодическая роль
| 50 серия 1 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1325994|IMDb — ITV Play of the Week: Season 1, Episode 50]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «ITV: Пьеса недели» ({{lang-en|ITV Play of the Week}}&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0914702|IMDb — ITV Play of the Week (1955—1974)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1955—1974 гг.)
|-
| 1956
| ''Полумесяц и Звезда''
| Ахмед
| 13 серия 2 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0693474|IMDb — Sailor of Fortune: Season 2, Episode 13]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «Матросы удачи» ({{lang-en|Sailor of Fortune}}&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0050058/?ref_=tt_ov_inf IMDb — Sailor of Fortune (1955—1958)]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1955—1958 гг.)
|-
| 1957
| ''Джек нанимает оперного певца в Риме''
| швейцар
| 9 серия 7 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0613640|IMDb — The Jack Benny Program: Season 7, Episode 9]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; американского ТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|Программа Джека Бенни (сериал, 1950)|«Программа Джека Бенни»|en|The Jack Benny Program}} (инг.)[[Программа Джека Бенни (сериал, 1950)|баш.]] (1950—1965 гг.)
|-
| 1957
| ''Кровавые деньги''
| Харлэн «Гора» МакКлинток
| британский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0401749|IMDb — Blood Money (1957 TV Movie)]] {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; — ремейк&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0401749/trivia?ref_=tt_trv_trv IMDb — Blood Money (1957 TV Movie): Trivia]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; 2 серии 1 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0049669|IMDb — Playhouse 90: Season 1, Episode 2]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; американского ТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|Театр 90 (сериал, 1956)|«Театр 90»|en|Playhouse 90}} (инг.)[[Театр 90 (сериал, 1956)|баш.]] (1956—1960 гг.)
|-
| 1957
| ''Реквием для тяжеловеса''
| Харлэн «Гора» МакКлинток
| 13 серия 8 сезона&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1117708/?ref_=fn_al_tt_6 IMDb — BBC Sunday-Night Theatre: Season 8, Episode 13]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британскогоТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|BBC: Театр воскресным вечером|«BBC: Театр воскресным вечером»|en|Sunday Night Theatre}} (инг.)[[BBC: Театр воскресным вечером|баш.]] (1950—1959 гг.)
|-
| 1957
| ''Анна Кристи''
| Мэт Бёрк
| 52 серия 2 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1326517|IMDb — ITV Television Playhouse: Season 2, Episode 52]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «ITV: Телетеатр» ({{lang-en|ITV Television Playhouse}}&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0441950/?ref_=tt_ov_inf IMDb — ITV Television Playhouse (1955—1964)]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1955—1964 гг.); по {{Тәржемәһеҙ 3|Анна Кристи (пьеса)|одноимённой пьесе|en|Anna Christie}} (инг.)[[Анна Кристи (пьеса)|баш.]] Юджина О’Нила
|-
| 1958
| ''Влюблённые женщины''
| еврейский пианист / нацистский военный преступник
| британский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0326417|IMDb — Women in Love (1958)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
|-
| 1958
| ''Мальчик с топором для мяса''
| без названия
| 11 серия 3 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0863225|IMDb — Armchair Theatre: Season 3, Episode 11]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|Театр в кресле|«Театр в кресле»|en|Armchair Theatre}} (инг.)[[Театр в кресле|баш.]] (1956—1974 гг.)
|-
| 1959
| ''Я поймал короля лепреконов''
| Майкл МакБрайд
| 26 серия 5 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0561087|IMDb — Disneyland: Season 5, Episode 26]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; американского ТВ-сериала «Диснейленд» ({{lang-en|Disneyland}}&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0046593|IMDb — Disneyland (1954—1992)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1954—1992 гг.)
|-
| 1959
| ''Квадратное кольцо''
| Рик Мартелл
| 40 серия 4 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0326205|IMDb — ITV Play of the Week: Season 4, Episode 40]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «ITV: Пьеса недели» (1955—1974 гг.)
|-
| 1959
| ''Суровое испытание''
| Джон Проктор
| 10 серия 5 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0401353|IMDb — ITV Play of the Week: Season 5, Episode 10]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «ITV: Пьеса недели» (1955—1974 гг.)
|-
| 1960
| ''Театр ХХ века: Коломба''
| Жюльен
| 3 серия 1 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0313915|IMDb — BBC Sunday-Night Play: Season 1, Episode 3]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «BBC: Пьеса воскресного вечера» ({{lang-en|BBC Sunday-Night Play}}&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0990935|IMDb — BBC Sunday-Night Play (1960—1963)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1960—1963 гг.); за основу сценария взята бродвейская интерпретация «Мадемуазель Коломба» ({{lang-en|Mademoiselle Colombe}}) {{Тәржемәһеҙ 3|Коломба (пьеса)|известной пьесы|fr|Colombe (Anouilh)}} (фр.)[[Коломба (пьеса)|баш.]] французского драматурга Жана Ануя&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0313915/trivia?ref_=tt_trv_trv IMDb — Twentieth Century Theatre: Colombe (1960): Trivia]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
|-
| 1960
| ''Бегущие к морю''
| Бартли
| британский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1068663|IMDb — Riders to the Sea (1960)]] {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
|-
| 1960
| ''Ричард II; часть 2''
| Генри (Гарри) Перси
| 2 серия&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1196963|IMDb — An Age of Kings: Season 1, Episode 2]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала {{Тәржемәһеҙ 3|Эпоха королей (сериал, 1960)|«Эпоха королей»|en|An Age of Kings}} (инг.)[[Эпоха королей (сериал, 1960)|баш.]] (1960 г.); по пьесам [[Уильям Шекспир|Уильяма Шекспира]]
|-
| 1960
| ''Генрих IV; части 1 — 4''
| Генри (Гарри) Перси
| 3 — 6 серии&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1196959|IMDb — An Age of Kings: Season 1, Episode 3]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1196960|IMDb — An Age of Kings: Season 1, Episode 4]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1196961|IMDb — An Age of Kings: Season 1, Episode 5]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[imdbtitle:1219394|IMDb — An Age of Kings: Season 1, Episode 6]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала «Эпоха королей» (1960 г.); по пьесам Уильяма Шекспира
|-
| 1960
| ''Без Грааля''
| Иннс Корри
| британский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0314890|IMDb — Without the Grail (1960)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
|-
| 1961
| ''Приключенческая история''
| [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский]]
| британский ТВ-сериал&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0400972|IMDb — Adventure Story (1961)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; (1961 г.) по {{Тәржемәһеҙ 3|Приключенческая история (пьеса, 1949)|одноимённой пьесе|en|Adventure Story}} (инг.)[[Приключенческая история (пьеса, 1949)|баш.]] английского драматурга Теренса Реттигена
|-
| 1961
| ''Макбет''
| Макбет
| канадский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0400618|IMDb — Macbeth (1961)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; по одноимённой пьесе Уильяма Шекспира
|-
| 1961
| ''Анна Каренина''
| Алексей Вронский
| британский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0267267|IMDb — Anna Karenina (1961)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; по одноимённому роману [[Толстой Лев Николаевич|Льва Толстого]]
|-
| 1965
| ''Котелок и кепка''
|&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sTDNs7vwxG8 «Знаменитые соблазнители.]&lt;/ref&gt;
|-
| 1969
| ''Мужской род''
| МакНил
| американский ТВ-фильм&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0213073|IMDb — Male of the Species (1969)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
|-
| 1969
| ''МакНил''
| МакНил
| 4 серия 1 сезона&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0820746|IMDb — ITV Saturday Night Theatre: Season 1, Episode 4]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt; британского ТВ-сериала „ITV: Театр субботнего вечера“ ({{lang-en|ITV Saturday Night Theatre}}&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0297621|IMDb — ITV Saturday Night Theatre (1969—1974)]]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;; 1969—1974 гг.)
|}

=== Документаль фильмдар ===
* 2012 — Все или ничего: Неизвестная история агента 007
* 2015 — Де Пальма

=== Видеоуйындар ===
* ''James Bond 007: From Russia with Love'' (2005) — Джеймс Бонд

== Наградалары һәм номинациялары ==

=== Төп наградалары һәм номинациялары ===
«American Film Institute, AFI», USA, Америка киноинституты наградаһы
* {{Год в кино|2006}} — «American Film Institute, AFI», Америка киноинституты наградаһы кинематографҡа индергән өлөшө өсөн. 2006 йылдың 8 июнендә бирелгән.года.

==== [[Оскар (кинопремия)|Америка киноакадемияһының «Оскар» премияһы]] ====
* {{Год в кино|1988}} — «Тейелгеһеҙҙәр» гангстер драмаһындағы икенсе план роле өсөн.

==== [[Алтын глобус|«Алтын Глобус»]] ====
* {{Год в кино|1972}} — «Алтын Глобус» (Golden Globe World Film Favorite) премияһы донъя кинофавориты — ир-егеткә.
* {{Год в кино|1988}} — «Алтын Глобус» (Golden Globe) премияһы «Тейелгеһеҙҙәр» гангстер драмаһындағы икенсе план роле өсөн.
* {{Год в кино|1990}} — «Алтын Глобус» (Golden Globe) премияһына «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» фильмындағы икенсе план роле өсөн номинация.
* {{Год в кино|1996}} — «Алтын Глобус» (Golden Globe) Сесиль Б. Де Милль наградаһы киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.
Британия академии кино һәм телевидение академияһы BAFTA Awards, UK премияһы
* {{Год в кино|1988}} — BAFTA премияһы «Роза исеме» фильмындағы төп ирҙәр роле өсөн.
* {{Год в кино|1988}} — Номинация на премию BAFTA премияһына «Тейелгеһеҙҙәр» гангстер драмаһындағы икенсе план роле өсөн номинация.
* {{Год в кино|1990}} — BAFTA премияһы «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» фильмындағы икенсе план роле өсөн номинация.
* {{Год в кино|1990}} — BAFTA премияһына&quot;Ҡыҙыл Октябрь артынан һунар&quot; фильмындағы төп ирҙәр роле өсөн номинация.
* {{Год в кино|1998}} — BAFTA премияһыкиносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.

==== Почётлы легион ордены ====
* [[1991 йыл|1991]] — Почётлы легион ордены. [[Франция]].

==== «Кеннеди исемендәге Үҙәге медале» (Kennedy Center Award), USA ====
* [[1999 йыл|1999]] — «Кеннеди исемендәге Үҙәге медале» наградаһы (Kennedy Center Award). АҠШ, Вашингтон.

==== Рыцарь исеме ====
* [[2000 йыл|2000]] — 2000 йылдың июлендә «сэр» титулын ҡабул итә, королева [[Елизавета II]] тарафынан рыцарь исеме бирелә. Церемония Эдинбургта, [[Шотландия]]ла [[5 июль|5 июлдә]] үтә&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/819490.stm BBC News — Sir Sean’s pride at knighthood]{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

=== Сэр Шон Коннериҙың кинематографик наградалары ===
* 1964 — (3 урын) — «Laurel Award» action жанры «Доктор Но» фильмы өсөн.
* 1964 — «Laurel Award» премияһы — action жанры «Голдфингер» фильмы өсөн.
* 1965 — (3 урын) «Laurel Award» — йыл йондоҙо (ир-егет).
* 1966 — «Laurel Award» премияһы — action жанры «Йомғаҡ йәшен» фильмы өсөн.
* 1966 — «Laurel Award» — йыл йондоҙо (ир-егет) номинацияһы.
* 1968 — «Laurel Award» — йыл йондоҙо (ир-егет) номинацияһы.
* 1972 — «Алтын Глобус» (Golden Globe World Film Favorite) премияһы — донъя кинофавориты — ир-егеткә.
* 1981 — «Apex» премияһы — «фантастика» жанры «Сит ер» фильмында төп ирҙәр роле өсөн.
* 1981 — «Apex» премияһы — «фантастика» жанры «Замана бандиттары» фильмындағы икенсе пландағы роле өсөн.
* 1982 — «ShoWest Award» наградаһы — бөтә донъяға билдәле йондоҙ булараҡ.
* 1984 — «Apex» премияһы — «action» жанры «Бер ҡасан да „бер ҡасан“ тип әйтмә» фильмында төп ирҙәр роле өсөн.
* 1984 — «Йыл ир-егетенә тиҙ эшләнгән пудинг» («Hasty Pudding Theatricals Award Man of the Year»)премияһы.
* 1987 — «German Film Award» премияһы — «Роза исеме» фильмындағы иң яҡшы актёр булараҡ.
* 1987 — «National Board of Review» премияһы — «Тейелгеһеҙҙәр» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн.
* 1988 — Американ киноакадемияһы «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (Oscar) премияһы — «Тейелгеһеҙҙәр» гангстер фильмындағы икенсе пландағы роле өсөн.
* 1988 — Британия Кино Академияһы һәм Телевидениеһы BAFTA премияһы — «Роза исеме» фильмындағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн.
* 1988 — Британия Кино Академияһы һәм Телевидениеһы BAFTA премияһына номинация — «Тейелгеһеҙҙәр» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн.
* 1988 — «Алтын Глобус» (Golden Globe) премияһы — «Тейелгеһеҙҙәр» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы роле өсөн.
* 1988 — «ALFS Award» премияһы — «Тейелгеһеҙҙәр» фильмындағы иң яҡшы актёр булараҡ.
* 1988 — «Fennecus» премияһы — «Тейелгеһеҙҙәр» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн.
* 1988 — «Fennecus» премияһы — «Минең тураһында хәтирәләр» фильмында эпизодик роле (камео) өсөн.
* 1990 — Британия Кино Академияһы һәм Телевидениеһы BAFTA премияһы «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы роле өсөн.
* 1990 — «Алтын Глобус» (Golden Globe) премияһына номинация — «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы роле өсөн.
* 1990 — NATO: Всемирная звезда года.
* 1990 — «Man of Culture Award» Рим, Италия.
* 1990 — «Apex» премияһы action жанрҙағы «Индиана Джонс һәм һуңғы тәре походы» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы роле өсөн.
* 1991 — Номинация на Премию Британской Академии Кино и Телевидения BAFTA за главную роль в фильме «Охота за Красным Октябрем».
* 1992 — «American Cinematheque Award» премияһы Шону Коннери за вклад в киноискусство.
* 1992 — Лос-Анджелес «Rudolph Valentino Award» премияһы — иң күренекле актёр булараҡ.
* 1993 — «National Board of Review Award» премияһы — карьера ҡаҙаныштары өсөн.
* 1995 — «Fennecus» премияһы — «Аждаһа йөрәге» фильмын тауышландырыуы өсөн.
* 1996 — Сесиль Б. Де Милль «[[Алтын глобус|Золотой глобус]]» (Golden Globe) наградаһы — киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.
* 1997 — «Blockbuster Entertainment Award» премияһы — action жанрҙағы — «Ҡая» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн..
* 1997 — «MTV Movie Award» премияһы — action жанрҙағы — «Ҡая» фильмындағы Николас Кейдж менән иң яҡшы дуэт өсөн.
* 1997 — «Apex» премияһы — action жанрҙағы — «Ҡая» фильмындағы төп роль өсөн.
* 1998 — Британия Кино Академияһы һәм Телевидениеһы BAFTA премияһы — киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.
* 1998 — Венеция кинофестивале «Алтын Арыҫлан» наградаһы — карьера ҡаҙаныштары өсөн.
* 1998 — «Tony» премияһы Ясима Реза пьесаһы&quot;Сәнғәт&quot; буйынса спектаклде продюсерлауы өсөн.
* 1999 — «Razzie Awards» (Золотая малина) номинация «Үс алыусылар» фильмында икенсе пландағы их насар актёр булараҡ.
* 1999 — Европа Киноакадемияһының наградаһы — «Ҡапҡан фильмы» тамашасылар һөйөүе приҙы иң яҡшы актёр булараҡ.
* 2000 — «Razzie Awards» (Золотая малина) &quot;Ҡапҡан фильмындағы Кэтрин Зета- Джонс менән иң насар кинематографик йыл параһы булараҡ номинацияһы
* 2000 — «Blockbuster Entertainment Award» &quot;Ҡапҡан фильмындағы иң яҡшы актёр категорияһында номинация.
* 2001 — «Golden Satellite Award» «Форрестерҙы табырға» фильмында төп ирҙәр роле өсөн номинация.
* 2001 — Кинофестиваль Палм Спрингс наградаһы киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.
* 2002 — «Гәлсәр Шар» (Karlovy Vary Festival Award) Карловы Варалағы кинофестиваль наградаһы киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.
* 2004 — Марракештағы кинофестиваль наградаһы киносәнғәткә индергән өлөшө өсөн.&quot;Marrakech International Film Festival Award&quot;.
* 2005 — Европа киносәнғәт академияһы «Life Achievement Award» (European Film Award) наградаһы кинематографтағы ҡаҙаныштары өсөн.
* 2006 — Америка кино институты «American Film Institute, AFI» наградаһы кинематографтағы ҡаҙаныштары өсөн. 2006 йылдың 8 июнендә тапшырылған.

=== Сэр Шон Коннериҙың башҡа наградалары ===
* [[1981 йыл|1981]] — «Honourary Doctor of Letters» Университет Хериот-Вэйтт. Шотландия.
* [[1984 йыл|1984]] — Принят в Общества Королевской Шотландской консерватории и драмы (Fellowship — Royal Scottish Academy of Music and Drama). Глазго, Шотландия.
* [[1987 йыл|1987]] — Командор Ордена искусств и литературы. Франция.
* [[1988 йыл|1988]] — «Honourary Doctor of Letters» Университет Св. Эндрю. Шотландия.
* [[1989 йыл|1989]] — По опросу журнала «People», 1989 назван самым сексуальным мужчиной среди живущих.
* [[1991 йыл|1991]] — Шотландец года. Награда BBC Шотландии.
* [[1991 йыл|1991]] — Свобода города Эдинбурга (The Freedom of the City of Edinburgh). Эдинбург, Шотландия.
* [[1997 йыл|1997]] — Награда «Film Society of Lincoln Center Gala Tribute». США.
* [[1999 йыл|1999]] — Награда Национальной ассоциации владельцев кинотеатров «ShoWest Lifetime Achievement Award» за продолжительную карьеру в искусстве.
* [[1999 йыл|1999]] — Награда «Медаль Центра имени Кеннеди» (Kennedy Center Award). США, Вашингтон.
* [[1999 йыл|1999]] — Самый сексуальный мужчина столетия (по опросу журнала «People», 1999).
* [[2001 йыл|2001]] — Награда имени Уильяма Уоллеса (William Wallace Award), врученная Шотландским фондом США за вклад в историю и популярность своей родины — Шотландии. США, Вашингтон.
* [[2003 йыл|2003]] — Награда имени Мануэля Амадо Гуэрро (Manuel Amador Guerrero), Панама.
* [[2004 йыл|2004]] — Moroccan Order of Intellectual Merit, Марокко.
* [[2004 йыл|2004]] — Один из 100 самых сексуальных кинозвезд в истории кино (по опросу журнала «Empire», [[1995 йыл|1995]], [[2004 йыл|2004]]).
* [[2009 йыл|2009]] — Почётный доктор Эдинбургского университета Нейпира.

== Китаптары ==
* Коннери Ш., Григор М. Быть шотландцем / Пер. с англ. А. Богословского. СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2013. — 432 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-389-05267-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0000125|name=Шон Коннери}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBUo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwBUo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;
* [http://www.seanconnery.com/ Официальный сайт]
* [http://www.edu.of.ru/attach/17/43227.doc Федоров А., Самсонов Г. Шон Коннери: живая легенда // Видео-Асс экспресс. 1994.] [http://www.edu.of.ru/attach/17/43227.doc N 26. С.4-9.]
* [http://www.rusactors.ru/a-z/connery/index.shtml Шон Коннери / Sean Connery — Биография]

[[Категория:Бөйөк Британия актёрҙары]]
[[Категория:АҠШ актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Британия кинопродюсерҙары]]
[[Категория:АҠШ кинопродюсерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинопродюсерҙар]]
[[Категория:Британия империяһы ордены командорҙары]]
[[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]]
[[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Почётлы докторҙар]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]]</text>
      <sha1>qmjo8cpu5c3zkam3jqhrk9ew368pq74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чехов китап фестивале</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116225</id>
    <revision>
      <id>1297848</id>
      <parentid>1284422</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T15:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7574" sha1="rx140blspwoef9y0lzqb7se9m3wbcp6" xml:space="preserve">{{Фестиваль
| Название          =  Чехов китап фестивале
| Подпись           =
| Ключ              =
| Лого              =
| Ширина_лого       =
| Фото              = 
| Описание_фото     = 
| Ширина_фото       = 
| Годы              = [[2007]] − хәҙерге ваҡыт
| Страна            = Рәсәй
| Город             = [[Ростов өлкәһе]], &lt;br /&gt; Таганрог ҡалаһы
| Язык              = 
| Жанр              = [[әҙәбиәт]]
| Жанры             =
| Лейбл             =
| Лейблы            =
| Тематика          = 
| Состав            = 
| Почётные гости    = 
| Сайт              = 
| Связанные проекты =
}}
'''Чехов китап фестивале''' — [[Антон Павлович Чехов]]ҡа арналған, йыл һайын май айында үткәрелә торған әҙәби байрам (фестиваль).

== Тарихы ==
{{External media
|image1=[http://ic.pics.livejournal.com/shoora_vatman/5448353/3929/3929_original.jpg VIII фестиваль афишаһы]
|image2=[http://www.unkniga.ru/images/2015/chekhov-fest-1.jpg XIX фестиваль афишаһы]
|image3=[http://mc-taganrog.ru/wp-content/uploads/2016/05/13062920_1062223587182687_9047003850162850578_o.jpg X фестиваль афишаһы]
}}
Фестиваль [[2007 йыл]]дан башлап йыл һайын май айының икенсе декадаһында өс көн дауамында үтә. Фестиваль матбуғат һәм киң элемтә саралары буйынса Федераль агентлыҡ, [[Ростов өлкәһе]]нең Мәҙәниәт министрлығы (2007—2009 йылдар) һәм Таганрог ҡала хакимиәте булышлығында ойошторола. Фестивалдең төп ойоштороусылары — «Пушкин китапханаһы» фонды (Мәскәү) һәм Таганрог Мәҙәниәт идаралығы. Фестивалдең партнерҙары — Таганрог һәм Ростов өлкәһенең төрлө мәҙәниәт һәм белем биреү ойошмалары. Йыл һайын фестиваль сиктәрендә тыуған ил баҫмаларының яңы сыҡҡан китаптарынан күргәҙмә ойошторола. Форум ябылғас, китаптар ҡалаға бүләк итеп бирелә, был бик матур йолаға әйләнеп киткән. Фестивалдең иң мөһим ваҡиғаларының береһе — «Чехов һәләте» Бөтә Рәсәй китап премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы.

[[2011 йыл]]да «Чехов һәләте» премияһының «Ғәҙәти булмаған һөйләүсе» номинацияһында Владимир яҙыусыһы Анатолий Гаврилов лауреат була. «Шәфҡәт күрһәтеүсе» номинацияһында Киров меценаты Валерий Крепостнов бүләкләнә, ул ҡаланың үҙәк китапханаһында Герцен кабинетын тергеҙеү буйынса эше өсөн премия ала.

[[2013 йыл]]да фестиваль етенсе тапҡыр үтә, уның төп ойоштороусыһы булып «Пушкин китапханаһы» фонды, ә мәғлүмәт спонсоры булып «Российская газета» сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/05/14/reg-ufo/tscheov-anons.html В Таганроге откроется Чеховский книжный фестиваль]&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]да X Халыҡ-ара Чехов китап фестиваленең 40 майҙансығында&lt;ref&gt;[http://www.voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-47-17/73-2009-06-24-06-30-53/4314-ix- IX Чеховский книжный фестиваль]&lt;/ref&gt; 50-гә яҡын сара үтте, 15 ойошма, компания, фирма фестивалдең яңы партнерҙары булып китте&lt;ref&gt;[http://www.taglib.ru/img/2016/doc/press_rel.pdf Пресс-релиз фестиваля 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202062226/http://www.taglib.ru/img/2016/doc/press_rel.pdf |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]да Александр Солженицындың ҡатыны — Солженицына Наталия Дмитриевна фестивалдең махсус ҡунағы була&lt;ref&gt;[http://www.timeout.ru/rostov/feature/459339 Х Международный Чеховский книжный фестиваль пройдет в Таганроге]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың көҙөндә [[Севастополь|Севастополдә]] ваҡиғалар буйлап туризм өлкәһендә Милли премия регион конкурсына йомғаҡ яһала. Унда Көньяҡ федераль округтағы ете региондан {{s|38 проект}} тәҡдим ителә. Чехов китап фестивале «Мәҙәниәт өлкәһендә иң яҡшы туристик ваҡиға» номинацияһында икенсе урынды («[[Шолохов яҙы]]» фестиваленән ҡала) ала&lt;ref&gt;[https://rostov.press/9493-sholohovskaya-vesna-laureat-russian-event-awards.html «Шолоховская весна» — лауреат Russian Event Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075315/https://rostov.press/9493-sholohovskaya-vesna-laureat-russian-event-awards.html |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
 
Шуныһы ҡыҙыҡлы, был фестиваль үткән 10 йыл дауамында Таганрог ҡалаһы бүләккә 20 мең тирәһе китап ала, шуларҙың {{s|12,5 меңе}} Таганрогтағы А. П. Чехов исемендәге үҙәк ҡала халыҡ өсөн асыҡ китапханала һаҡлана&lt;ref&gt;[http://don24.ru/publications/9020 Около 10 тысяч человек посетили Х Чеховский книжный фестиваль в Таганроге]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.2r.ru/rea/2016/event/view/65772 Международный Чеховский книжный фестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302000220/http://www.2r.ru/rea/2016/event/view/65772 |date=2017-03-02 }}
* [http://tvkultura.ru/article/show/article_id/12514/ Чеховский книжный фестиваль снова в Ростовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202074325/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/12514/ |date=2017-02-02 }}
* [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m18/1/art.aspx?art_id=1333 КНИЖНЫЕ ФЕСТИВАЛИ В ТАГАНРОГЕ: ДВА ВЗГЛЯДА]

[[Категория:2007 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Рәсәй фестивалдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса фестивалдәр]]
[[Категория:Ростов өлкәһе мәҙәниәте]]
[[Категория:Таганрог мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>rx140blspwoef9y0lzqb7se9m3wbcp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125184</id>
    <revision>
      <id>1297864</id>
      <parentid>1261636</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T00:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14540" sha1="03nbn46i5qbo5kupb212zcvk5httrzi" xml:space="preserve">'''Электр''' — [[электр зарядтары]]ның булыуы, үҙ-ара тәьҫир итешеүе һәм хәрәкәте менән бәйле күренештәр йыйылмаһы. Был терминды беренсе булып [[инглиздәр|инглиз ғалимы]], тәбиғәт фәндәре белгесе [[Уильям Гильберт]] үҙенең «О магните, магнитных телах и о большом магните — Земле» (1600 йыл) исемле фәнни хеҙмәтендә ҡулланған. Унда [[магнит]]лы [[компас]]тың нисек эшләүе аңлатыла һәм электрланған есемдәр менән үткәрелгән ҡайһы бер тәжрибәләр һүрәтләнә. Ғалим башҡа матдәләрҙең дә электрланыу үҙенсәлегенә эйә булыуын асыҡлай&lt;ref name=&quot;spiridonov&quot;&gt;Спиридонов О. П. «Универсальные физические постоянные», М., «Просвещение», 1984, с. 52, ББК 22.3 С72&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Күренеш булараҡ электрға иң беренсе [[Греция|грек]] [[философия|философы]] [[Фалес Милетский]] иғтибар итә. Беҙҙең эраға тиклем  VII быуатта ул гәрәбәнең (урыҫ теле|русса ''янтарь'', {{lang-grc|ἤλεκτρον}}: ''электрон'') йөн туҡымаға ышҡығандан һуң үҙенә еңел әйберҙәрҙе тартыу үҙенсәлегенә эйә булыуын белеп ҡала&lt;ref&gt;[http://www.initeh.ru/txt/1franklin3.shtml Электричество до Франклина]&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа электр тураһындағы белем кимәле оҙаҡ ваҡыт бына ошоно аңлауҙан ары китә алмай. 1600 йылда Уильям Гилберт тәүге булып ''электр'' (урыҫса ''электричество'', «янтарность») терминын ҡуллана, ә 1663 йылда [[Магдебург]] бургомистры Отто фон Герике электростатик машина ҡора. Уның төп өлөшө металл таяҡҡа (стержень) кейҙерелгән көкөртлө шарҙан тора һәм ул ''тартылыу'' менән бергә ''этәреү'' эффектын да күҙәтергә мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://jelektrotexnika.ru/elektro/36#more-36 Электростатическая машина Герике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917151339/http://jelektrotexnika.ru/elektro/36#more-36 |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;. [[1729 йыл]]да инглиз ғалимы Стивен Грей электрҙы ниндәйҙер араға тапшырыу буйынса тәжрибәләр үткәрә һәм бөтә әйберҙәрҙең дә уны бер төрлө үткәрмәүен асыҡлай&lt;ref&gt;[http://www.aworld.ru/mc/207.html Первые опыты по передаче электричества на расстояние] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018063605/http://aworld.ru/mc/207.html |date=2011-10-18 }}&lt;/ref&gt;. [[1733 йыл]]да [[Франция|француз]] тикшеренеүсеһе Шарль Дюфе, быяланы ебәк туҡымаға (шёлк) һәм ыҫмаланы йөн туҡымаға ышҡып, электрҙың ике төрлө булыуын аса: ''быяла электр''  (''стеклянное электричество'') һәм  ''ыҫмала электр'' (''смоляное электричество'')&lt;ref&gt;[http://www.energoportal.ru/articles/istoriya-elektrichestva-226.html История электричества]&lt;/ref&gt;. [[1745 йыл]]да [[Голландия|голланд]] [[физика|физигы]] [[Питер ван Мушенбрук]] беренсе [[электр конденсаторы]] — Лейден банкаһын ҡора (артабан ғалим йәшәгән Лейден ҡалаһы исеме менән атала). Ошо уҡ йылдарҙа атмосфералағы элект күренешен өйрәнеү буйынса тикшеренеү эштәрен рус ғалимдары ''Георг Вильгельм Рихман'' һәм ''[[Михаил Васильевич Ломоносов|{{nobr|М. В. Ломоносов}}]]'' та алып барған була.

Беренсе электр теорияһын [[Америка|американ]] [[Бенджамин Франклин]] төҙөй һәм электрҙы «материаль булмаған шыйыҡса»,   
''флюид'' тип ҡарай («Опыты и наблюдения с электричеством», [[1747 йыл]]). Ул шулай уҡ ''ыңғай һәм кире заряд'' төшөнсәләрен индерә, йәшен ҡайтарғыс уйлап таба һәм уның ярҙамында [[йәшен]]дең электр сығышлы икәнен иҫбат 
итә&lt;ref&gt;[http://www.interelectro.com.ua/htm/hist/elektro.html Открытие электричества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603233149/http://interelectro.com.ua/htm/hist/elektro.html |date=2011-06-03 }}&lt;/ref&gt;. [[1785 йыл]]да [[Кулон законы]] асылғандан һуң электрҙы өйрәнеү теүәл фәндәр категорияһына күсә.  
[[Файл:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|thumb|слева|[[Майкл Фарадей]] — «электромагнит яланы» тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы]]

Артабан, [[1791 йыл]]да [[Италия|итальян]] Луиджи Гальвани «Трактат о силах электричества при мышечном движении» исемле хеҙмәтен баҫтыра. Унда ул [[хайуандар]]ҙың [[мускулдар]]ында электр тогы булыуын һүрәтләй. Уның ватандашы [[Алессандро Вольта]] [[1800 йыл]]да беренсе даими ток сығанағы — [[гальваник элемент]] уйлап таба&lt;ref name=&quot;spiridonov&quot; /&gt;. [[1802 йыл]]да рус физигы ''Василий Петров'' электр дуғаһын аса. 

[[1820 йыл]]да [[Дания]] физигы [[Ханс Кристиан Эрстед]] тәжрибәләр нигеҙендә  [[электромагнит тәьҫир итешеү]] (электромагнитное взаимодействие) күренешен аса. Электр токлы сымдарҙы тоташтырғанда һәм ысҡындырғанда ул [[электр үткәргес]] янына ҡуйылған [[компас]] уҡтарының тирбәлеүен күрә. [[Франция|Француз]] физигы [[Андре-Мари Ампер]] [[1821 йыл]]да электр һәм магнитлыҡтың үҙ-ара бәйләнешенең бары тик электр тогы булғанда ғына күҙәтелеүен, ә статик электр шарттарында был бәйләнештең бөтөнләй булмауын асыҡлай. Һуңыраҡ инглиз физигы [[Джеймс Прескотт Джоуль]], [[немецтар|немец]] сығышлы рус физигы Эмилий Христианович Ленц, немец ғалимы [[Георг Симон Ом]] хеҙмәттәре электрҙы аңлау даирәләрен күпкә киңәйтә. Төрлө фәнни өлкәләргә үҙ асыштары менән тос өлөш индергән немец ғалимы [[Карл Фридрих Гаусс]] [[1830 йыл]]да «электростатик ялан» тәғлимәтенең төп теоремаһын төҙөй.   

Ханс Кристиан Эрстед һәм Андре-Мари Ампер тикшеренеүҙәренә нигеҙләнеп, инглиз физигы [[Майкл Фарадей]] [[1831 йыл]]а [[электромагнит индукция]] күренешен аса һәм, уны ҡулланып, донъялағы тәүге ''электр энергияһы генераторын'' ҡора. Бының өсөн ул сымлы катушкаға магнитланған кендек шыуҙырып индерә һәм катушканың тимерсыбыҡ урамдарында (в витках катушки) ток барлыҡҡа килеүен 
теркәй. Шул уҡ Майкл Фарадей [[1834 йыл]]да [[электролиз]] закондарын аса, ғилми ҡулланылышҡа [[электр яланы]] һәм [[магнит яланы]] төшөнсәләрен индерә. Электролиз күренешен анализлау Майкл Фарадейҙы ''электр көстәрен ниндәйҙер электр шыйыҡсалары түгел, ә материя киҫәксәләре (частицы) булған [[атом]]дар йөрөтә'' тигән фекергә алып килә. «Материяның атомдарына ниндәйҙер рәүештә электр көстәре бирелгән», — тип раҫлай ул. Ғалимдың электролиз буйынса ошо тикшеренеүҙәре артабан ''электрон тәғлимәте'' үҫешендә принципиаль роль уйнай. Нәҡ Фарадей донъялағы тәүге [[электр двигателе]]н дә — магнит тирәһендә әйләнеүсе токлы сым — булдыра. [[Электромагнетизм]]ды тикшереүҙәрҙең иң юғары нөктәһе итеп [[Шотландия|шотланд]] физигы, [[математика|математигы]] һәм механигы [[Джеймс Максвелл]] тарафынан эшләнгән электромагнит күренештәр тәғлимәте һанала. Фән әһеле [[1873 йыл]]да электр һәм магнит яландарының электр һәм [[магнит]] характеристикаларын бер-береһе менән бәйләнгәнен аңлатыусы [[Максвелл тигеҙләмәләре]]н уйлап таба. 

[[1880 йыл]]да француз физигы [[Пьер Кюри]] пьезоэлектрлыҡ (пьезоэлектричество) күренешен аса. Шул уҡ йылда рус ғалимы ''Дмитрий Александрович Лачинов'' электр [[энергия]]һын алыҫ араларға тапшырыу шарттарын күрһәтә. Немец тикшеренеүсеһе ''Генрих Рудольф Герц'' [[1888 йыл]]да эксперимент ярҙамында электромагнит тулҡындарының таралыуын (электромагнитное излучение) теркәй.  

[[1897 йыл]]да инглиз ғалимы [[Джозеф Джон Томсон]] ([[1906 йыл]] физика буйынса [[Нобель премияһы]] ала) электрҙы материаль таратыусы — [[электрон]]ды аса, ә уның [[атом]] структураһындағы урынын Британия физигы, сығышы менән [[Яңы Зеландия]]нан булған [[Эрнест Резерфорд]] билдәләй (ул [[химия]] буйынса [[1908 йыл]]да Нобель премияһы лауреаты була).

[[XX быуат]]та [[квант электродинамикаһы]] (квантовая электродинамика) тәғлимәте барлыҡҡа килә. [[1967 йыл]]да электрҙы артабан тикшереп-өйрәнеү йүнәлешендә алға табан сираттағы аҙым яһала. Америка физигы ''Стивен Вайнберг'' (физика буйынса [[1979 йыл]]ғы Нобель премияһы лауреаты), [[Пакистан]] ғалимы ''Абдус Сәләм'' (шулай уҡ физика буйынса 1979 йылғы Нобель премияһы лауреаты) һәм Американың икенсе физик-ғалимы ''Шелдон Ли Глэшоу'' (ул да физика буйынса 1979 йылғы Нобель премияһы лауреаты) берлектә ''йомшаҡ электрлы үҙ-ара йоғонтолоҡ тәғлимәте'' (теория электрослабых взаимодействий) төҙөй. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Калашников С. Г. Электричество. — М., Наука, 1985. — 576 с.
* Эйхенвальд А. А. Электричество. — М., Государственное технико-теоретическое издательство, 1933
* {{книга
 | автор           = Беркинблит М.Б., Глаголева Е.Г.
 | заглавие      = [http://www.math.ru/lib/files/djvu/bib-kvant/kvant_69.djvu Электричество в живых организмах]
 | место          = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 1988
 | страниц    = 288
 | ref             = Электричество в живых организмах
 }}
* {{книга
 | автор           = Фейнман Р.
 | заглавие      = Фейнмановские лекции по физике. Т. 5. Электричество и магнетизм
 | место          = М.
 | издательство  = Едиториал УРСС
 | год           = 2004
 | страниц    = 304
 | ref             = Электричество и магнетизм
 }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викицитатник=:ru:Электричество
|Викисловарь=:ru:электричество
|Тема=Электричество}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Электричество|Боргман И. И.}}

[[Категория:Электр]]</text>
      <sha1>03nbn46i5qbo5kupb212zcvk5httrzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмзә мәсете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128158</id>
    <revision>
      <id>1297840</id>
      <parentid>1286982</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9016" sha1="48tjfs26bozszyepew4uu6sxx4i2wx8" xml:space="preserve">{{Мечеть
|Русское название         = Хәмзә хажи мәсете
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Hamza3.JPG
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Современный статус       = 
|Страна                   = Рәсәй
|Название местоположения  = ҡала
|Местоположение           = Өфө
 |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 51.14
 |lon_dir = E|lon_deg = 56|lon_min = 3|lon_sec = 27.1
 |region        = RU
 |CoordScale    = 
|Конфессия = ислам
|Епархия =
|Орденская принадлежность =
|Тип здания = мечеть
|Архитектурный стиль =
|Автор проекта = 
|Строитель =
|Основатель =
|Первое упоминание =
|Основание = 
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
|Упразднён =
|Начало строительства = 1996
|Окончание строительства = 2006
|Приделы =
|Реликвии =
|Состояние =
|Сайт =
}}

'''Хәмзә мәсете ''' — [[Өфө]]ләге мосолман дини ойошмаһы ([[Башҡортостан Республикаһы]]). Адресы: [[Өфө]] ҡалаһы, Юрий Гагарин урамы, 16-сы йорт.

Имам-хатип — ''Кәримбирҙиев Тулҡын хәҙрәт''.

Мәсет Һупайлы биҫтәһендә урынлашҡан. Мәсет [[Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы|Хәмзә хажи Ғәлләмов]]тың шәхси аҡсаһына төҙөлгән. Проект авторы — Хәмзә хажи Ғәлләмов. Төҙөлөш ун йыл дауамында ([[1996]]—[[2006]]) барған, 2006 йылда Һупайлы һәм Октябрь районы мосолмандары тантаналы рәүештә асылған мәсеткә инә алдылар. Мәсет үҙенең ябайлығы менән айырылып тора: алыҫтан йәшел ҡыйығы, бейек булмаған манараһы, аҡ диуарҙары күренә. Мәсет заманса бейек йорттар араһында юғалып ҡалмай, ҡояш яҡтыһы төшкән бәләкәй утрау һымаҡ күҙ яуын ала&lt;ref&gt;[https://www.2do2go.ru/places/35129/mechet-hamza-hadzhi Мечеть Хамза-хаджи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә комплексҡа мәсет һәм ''Никах йорто'' (2011) инә. Никах йортонда никах, балаға исем ҡушыу саралары үткәрелә.

Йома намаҙҙарында яҡынса 500 диниҙәр ҡатнаша. [[Ураҙа]], [[Ҡорбан байрамы|Ҡорбан]] байрамдарында килеүселәрҙең һаны күпкә арта. Мәсеттә дәрестәр үткәрелә: дүшәмбе, шишәмбе көндәрендә — башлаусылар өсөн; шаршамбы, кесазна көндәрендә — дауам итеүселәр өсөн. Йәкшәмбе көнө мәктәпкәсә һәм уҡыусы балалар өсөн (бөгөнгө көндә 60 бала йөрөй) һәм ата-әсәләр өсөн ғаилә дәрестәре ойошторола. Йыл һайын балалар өсөн 2 байрам уҙғарыла: Мәүлит байрамы (Мөхәммәт (صلى الله عليه وسلم) Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө) һәм Балаларҙы һаҡлау көнө (День защиты детей). Ҡөрьән сүрәләрен яттан уҡыу буйынса, шиғырҙар конкурстары, рәсем күргәҙмәләре үткәрелә. Рамаҙан айында мәсеттә ифтарҙар ойошторола. Бөтә ғибәҙәттәр, дәрестәр һәм саралар [[Әбү Хәнифә]] мәзхәбе буйынса үткәрелә.

[[2017 йыл]]дың июненән алып «Познание» исемле мәсет гәзите сығарыла, гәзиттә мәсет яңылыҡтары һәм кәрәкле дини мәғлүмәттәр баҫтырыла.

[[2016 йыл]]дың аҙағынан [[2017 йыл]]дың май айына тиклем мәсеттә ремонт үткәрелде. Мәсет бинаһы тыш яҡтан һәм эстән ремонтланды (электр яҡтылығы, тауыш аппаратураһы яңыртылды, иҙән йылытылды, комплекс яңы ҡойма менән уратылды).
Киләсәктә тәһәрәтхана төҙөү, шулай уҡ комплекстың эргә-тирәһен тәртипкә килтереу планлаштырылған.

Проект буйынса «Хәмзә мәсете» берҙәм мосолман архитектура комплексына, мәсеттән тыш, мөһим биналар ингән була: административ бина, мәҙрәсә, аҙыҡ-түлек рәттәре, хәләл-кафе, Никах йорто&lt;ref&gt;[https://vk.com/bfhamza Мечеть &quot;Хамза&quot; - г. Уфа.Сипайлово, Гагарина, 16]&lt;/ref&gt;. Хәмзә Искәндәр улы Ғәлләмовтың башҡа төрлө тормошҡа ашыраһы хыялдары ла була: аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар өсөн интернат; мәйетте йыуыу, кәфенләү, йыназа уҡыу өсөн махсус бина&lt;ref&gt;[http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html Изгелек өләшеүсе аҡһаҡалыбыҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030040/http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;.
[[2010 йыл]]да Өфө властары мәсетте емерергә ниәтләүе тураһында мәғлүмәт була&lt;ref&gt;[http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343 Власти Уфы намерены снести мечеть «Хамза-Хаджи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120082437/http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343 |date=2017-11-20 }}&lt;/ref&gt;.
Суд ҡарарына ярашлы «Хәмзә мәсете» комплексы территорияһында мәсет һәм Никах йорто ғына ҡалдырыла, башҡа бина-ҡаралтылар законһыҙ төҙөлгән, тип табыла һәм емерелә.

[[2019 йыл]]дың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Хәмзә мәсетенең икенсе ҡатында янғын сыға. Янғын тураһында 21 сәғәт 48 минутта билдәле була. Бик тиҙ арала һүндереүгә ҡарамаҫтан, мәсеткә бик ныҡ зыян килтерелә&lt;ref&gt;[https://utv.ru/material/nochyu-v-ufimskoj-mecheti-proizoshel-pozhar/ Ночью в уфимской мечети произошел пожар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106112322/https://utv.ru/material/nochyu-v-ufimskoj-mecheti-proizoshel-pozhar/ |date=2019-11-06 }}&lt;/ref&gt;. Ремонт үткәреү өсөн аҡса йыйыу тураһында иғлан ителә.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Власти Уфы намерены снести мечеть «Хамза-Хаджи»
* [https://www.2do2go.ru/places/35129/mechet-hamza-hadzhi]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Мечеть Хамза-хаджи
* [https://vk.com/bfhamza] Мечеть «Хамза» — г. Уфа. Сипайлово, Гагарина, 16
* [http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030040/http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html |date=2019-07-05 }} Изгелек өләшеүсе аҡһаҡалыбыҙ.

[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]]
[[Категория:Өфө мәсеттәре]]
[[Категория:2006 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>48tjfs26bozszyepew4uu6sxx4i2wx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйехзада Бабич музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128803</id>
    <revision>
      <id>1297860</id>
      <parentid>1264234</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T22:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4325" sha1="qnzf9k81e6b9io9o7zxv76q8zg6iuxa" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Шәйехзада Бабич музейы''' — музей. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән]] ауылында урынлашҡан. Күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре, 1917—1919 йылдарҙа [[Башҡорт Хөкүмәте]] ағзаһы Шәйехзада Бабичҡа бағышланған. 

== Тарих ==
Музей [[1995 йыл]]да [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабичтың]] тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы асыла, 2002 йылдан —Башҡортостан Республикаһы «Милли әҙәбиәт музейы» дәүләт бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы филиалы.

Музей өс экспозиция залынан тора. «Әсән ауылы тарихы» залында ауыл тарихына бәйле документтар, шәжәрәләр, ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр тураһында мәғлүмәттәр тупланған.

«Шәйехзада Бабич ижады һәм тормошо» залында шағирҙың автографтары ҡуйылған [[Аҡмулла (журнал)|«Аҡмулла» журналының]] ҡайһы бер һандары, [[1922 йыл]]да Ҡазанда баҫылған «Шиғырҙар мəжмүғəһе» китабы, ҡулъяҙма шиғырҙар йыйынтығы (1912), [[Ҡармаҡ (журнал)|«Ҡармаҡ»]], «Шура» журналдарында, «Ваҡыт», «Тормош» гəзиттәрендә баҫылған шиғырҙары, визит карточкаһының күсермəлəре һаҡлана. Экспозицияла рəсем сəнғəте, графика һəм скульптура əҫəрҙəре, 19 быуаттың көнкүреш һəм биҙəү‑ҡулланма сəнғəте əйберҙəре, шағирҙың тормошо һəм эшмəкəрлеге тураһында фото- һəм документаль материалдар күрһəтелгəн.

«Этнография» залында ауыл һәм район халҡының мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре, ғөрөф-ғәҙәттәре сағылыш тапҡан.

Музейҙа билдәле шағирҙар, яҙыусылар менән осрашыуҙар уҙғарыла, шиғриәт кисәләрендә уҡыусылар Бабич шиғырҙарын һөйләй&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/16436-onotmaan-haly-isemede-ild-yshy-ruhi-burany.html Лариса Абдуллина. Онотмаған халыҡ исемеңде, Илдә йәшәй рухи бураның!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130065042/http://bashgazet.ru/obshestvo/16436-onotmaan-haly-isemede-ild-yshy-ruhi-burany.html |date=2017-11-30 }} [[Башҡортостан (гәзит)]]] 20.01.15 {{Ref-ba}}(баш.)&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/8-statya/1360-babich-sh-muzejy|автор=А.В. Шарипова}}
* [https://www.culture.ru/institutes/11581/muzey-shayhzadi-babicha РФ мәҙәниәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231054727/http://www.culture.ru/institutes/11581/muzey-shayhzadi-babicha |date=2016-12-31 }}
* [http://literatmuzey.ru/?page_id=385 Башкортсотан Республикаһы милли әҙәби музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115084729/http://literatmuzey.ru/?page_id=385 |date=2018-01-15 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>qnzf9k81e6b9io9o7zxv76q8zg6iuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаҡатай һыуһаҡлағысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134143</id>
    <revision>
      <id>1297853</id>
      <parentid>1050631</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1297853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="33w2kez46glclv06274bi2vkfods1kw" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Балаҡатай һыуһаҡлағысы''' (Соколинский быуаһы) [[Яңы Балаҡатай|Балаҡатай районының]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылы эргәһендәге [[Оло Ыҡ]] йылғаһында урынлашҡан.

== Кесе ГЭС характеристикаһы ==
* Гидроагрегат маркаһы — ПР 15-В-46
* Иң юғары баҫым — 4.5 м.
* Бер агрегаттың иң юғары сығымы — 0.96 м³/с.
* Өс эш агрегатының иң юғары сығымы — 2.88 м³/с.
* Генераторҙың номиналь ҡеүәте — 32 кв.
* Өс агрегаттың иң юғары ҡеүәте — 95 кв.
* Сама менән электр энергияһын етештереү — 487848 кВ/сәғәт


Һыуһаҡлағыста Балаҡатай МГЭС-ының кесе ГЭС-ы тора, ҡеүәте 125 кВт.

Һыуһаҡлағыс тәғәйенләнеше: Ыҡ йылғаһының яҙғы аҡманын көйләү, Соҡалы ауылы объекттарын ташҡындан һаҡлау һәм халыҡты һыу менән тәьмин итеү, балыҡ үрсетеү, энергетик әһәмиәте&lt;ref&gt;[http://www.bashmelio.ru/objekt/expluatacya/59-belokatajskoe-vodoxranilishhe.html Белокатайское водохранилище &quot; ГУП Управление «Башмелиоводхоз»] {{Webarchive|url=https://archive.md/20120731/http://www.bashmelio.ru/objekt/expluatacya/59-belokatajskoe-vodoxranilishhe.html |date=2012-07-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==

Рәсәй дәүләт һыу реестрында &quot;Соколки ауылы эргәһендәге исемһеҙ быуа&quot; тип күрһәтелгән. [[Кама һыу бассейны округы]] ҡарай, Йылға бассейны — [[Кама]], Йылға бассейны — Ағиҙел, һыу хужалығы участкаһы — Ай. Дәүләт һыу реестрында объект коды — 10010201021211100004984.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостан һыуһаҡлағыстары]]
[[Категория:Алфавит буйынса һыуһаҡлағыстар]]</text>
      <sha1>33w2kez46glclv06274bi2vkfods1kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черданцев Александр Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139103</id>
    <revision>
      <id>1297845</id>
      <parentid>1059140</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T14:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="b11c1of94u30xqa7vu8vvb87stjsri8" xml:space="preserve">{{Ук}}

''' Черданцев Александр Алексеевич ''' ([[15 ноябрь]] [[1871 йыл]] — [[16 июль]] [[1943 йыл]]) — тыуған яҡты өйрәнеүсе ғалим, провизор. 1922—1925 йылдарҙа [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|М. В. Нестеров исемендәге художество музейы]] директоры.  «Урал библиографик һүҙлеге»нең авторы.

== Биографияһы ==
Александр Алексеевич Черданцев 1871 йылдың 15 ноябрендә [[Пермь губернаһы]]ның Лисвяный ҡасабаһында тыуған, ғалим Черданцев Иван Алексеевичтың ағаһы. 1899 йылда, [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]ның медицина факультетын тамамлағандан һуң, [[Екатеринбург]]та Үрге Иҫәт заводында дауахана дарыуханаһы идарасыһы булып эшләй. 1900 йылда ул Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы булып китә.

1915 йылда [[Өфө]]гә Император кеше йәнле йәмғиәте аптекаһына мөдир булып эшкә килә. 1917 йылда Өфө губерна музейы комитеты рәйесе итеп һайлана.

1917 йылда [[Башҡортостан]]да тиф эпидемияһы тарала. Дарыуҙар етмәгәнгә күрә провизор А. А. Черданцев эпидемияға ҡаршы көрәшеү өсөн дарыу үҫемлектәрен йыйыу ойоштора. Халыҡ уларҙан төнәтмәләр, онтаҡ әҙерләй. Өфөлә Черданцев төнәтмәләр һәм май дарыуы әҙерләү буйынса лаборатория аса, һуңынан лаборатория фармацевтик заводҡа әүерелә. 1920 йылда уның «Өфө губернаһының дарыу үҫемлектәре» исемле китабы донъя күрә.

1919—1931 йылдарҙа Өфө губерна санитария бүлегенең фармацевт өлкәһе мөдире булып эшләй, 1922—1925 йылдарҙа — М. В. Нестеров исемендәге Өфө дәүләт художество музейы директоры, 1932—1942 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Китап палатаһы менән хеҙмәттәшлек итә.

== Хеҙмәттәре ==
Александр Алексеевич Черданцев төрлө яҡлы кеше була, [[һынлы сәнғәт]], фарфор, [[скульптура]], гравюралар, китаптар белгесе, 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт яҙған, нумизматика буйынса үҫемлектәр гербарийы каталогын төҙөгән.

Ул Китап палатаһы, [[Мәскәү]]ҙәге В. И. Ленин исемендәге СССР-ҙың дәүләт китапханаһы, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге Дәүләт асыҡ китапханаһы материалдары буйынса тыуған яҡты өйрәнеү белешмә картотекаһы төҙөй.

Ғалим «Урал библиографик һүҙлеген» ([[ Екатеринбург]] һәм [[Пермь]] дәүләт архивтарында һаҡлана), «1917 йылға тиклем Өфө губернаһының ваҡытлы матбуғат библиографияһын» булдырыу инициаторы була. 1929—1931 йылдарҙа ул «Башҡортостан хужалығы» журналында тыуған яҡты өйрәнеү библиографияһын баҫтырып сығара.

== Әҙәбиәт ==

* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия. Т. 6. 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.
* Уральская историческая энциклопедия. — УрО РАН, Институт истории и археологии. Екатеринбург: Академкнига. Гл. ред. В. В. Алексеев. 2000.

== Һылтанмалар ==

* Ергин Ю. В.[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1922-cherdantsev-aleksandr-alekseevich Черданцев Александр Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135555/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1922-cherdantsev-aleksandr-alekseevich |date=2018-01-16 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://mozaika.ufa-lib.ru/index.php?id=127 А. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822141448/http://mozaika.ufa-lib.ru/index.php?id=127 |date=2019-08-22 }} [http://mozaika.ufa-lib.ru/index.php?id=127 Черданцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822141448/http://mozaika.ufa-lib.ru/index.php?id=127 |date=2019-08-22 }}. Краеведческий портал.
* [http://www.bp01.ru/public.php?public=1242 Александр Алексеевич Черданцев (1871—1943)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714213702/http://www.bp01.ru/public.php?public=1242 |date=2014-07-14 }}. Бельские просторы.
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Өфө]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1871 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>b11c1of94u30xqa7vu8vvb87stjsri8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягода Генрих Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144824</id>
    <revision>
      <id>1297872</id>
      <parentid>1295115</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T05:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39924" sha1="rhheqgm7a0pcxqktkfj8mjur4erqljl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ягода Генрих Григорьевич''' (тыуғас ҡушылған исеме — '''Енох Гершонович Иегуда'''&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm Ягода Генрих (Енох) Григорьевич (Гершенович)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825060720/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm |date=2012-08-25 }}&lt;/ref&gt; ([[19 ноябрь]] [[1891 йыл]] — [[15 март]] [[1938 йыл]]) — революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[НКВД|именлек органдарының]] төп етәкселәренең береһе (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД), эске эштәр халыҡ комиссары (1934—1936), тарихта беренсе «дәүләт именлеге генераль комиссары» (махсус атама һәм уның Ягодаға бирелеүе бер указда раҫлана).

== Биографияһы ==
=== Иртә йылдары ===
1891 йылдың 7 (19) ноябрендә [[Рыбинск]] ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Гершон Фишелевич (совет документтарында Григорий Филиппович) Ягода — баҫмасы-гравёр. Әсәһе, Ягода Хася (Ласса) Гавриловна (1863—1940), Семберҙә тыуған, өй хужабикәһе. Енохтан тыш ғаиләлә тағы ике улдары — Лев һәм Михаил — һәм биш ҡыҙ була.

Урта белем алғас, статистик булып эшләй.

Ягодалар ғаиләһе туғанлыҡ ептәре менән Свердловтар ғаиләһе менән бәйле була. Ягоданың атаһы, Гершон Филиппович, [[Свердлов Яков Михайлович|Яков Свердлов]]тың атаһының ике туған ағаһы булып сыға. Һуңынан Ягода үҙенең өс туған һеңлеһе булған Ида Леонидовна Авербахҡа өйләнә, уларҙың Гарик исемле улдары тыуа. Ида Авербахтың ағаһы — совет әҙәбиәтсеһе Леопольд Авербах.

Енох тыуғандан һуң ғаилә [[Түбәнге Новгород]]ҡа күсенә, тап шунда Ягода Яков Свердлов менән таныша.

Ғаилә социал-демократтар менән бәйле була. 1904 йылда Гершон Ягода йортонда РСДРП-ның Түбәнге Новгород комитетының йәшерен типографияһын тоторға ризалыҡ бирә. Йәш үҫмер Енох әлеге йәшерен типография эшендә ҡатнаша.

1905 йылдың декабрендә Сормоволағы ҡораллы ихтилал ваҡытында Ягоданың өлкән ағаһы Михаил (1890—1905) һәләк була.

1907 йылда 15 йәшлек үҫмер анархист-коммунистарға ылығып китә. 1911 йылда Генрихҡа Мәскәү анархистары менән банкты бергә талау өсөн бәйләнеш булдырыу ҡушыла.&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml Справка начальника Симбирского губернского жандармского отделения полковника Никольского о Генрихе Ягоде. 2 января 1913] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092917/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Мәскәү, ҡулға алыу. Сембергә һөрөлөү (1912—1913) ===
[[Файл:1912_genrich_jagoda_kartei_orchrana.jpg|слева|мини|Учет карточкаһы, 1912 йыл]]
1912 йылдың йәйендә 20-йәшлек Ягоданы Мәскәүҙә ҡулға алалар, сөнки йәһүд булараҡ уға Мәскәүҙә йәшәргә рөхсәт ителмәй һәм ул унда Галушкин исеменә алынған ялған паспорт буйынса үҙенең апайы Розала йәшәй, апайы анархист партияһы ағзаһы була. Уны «революцион ойошмаларға ҡараған кешеләр менән енәйәти мөнәсәбәттәр булдырыуҙа» ғәйепләйҙәр. Жандармдар, йәш кеше православиеға күсергә һәм иҫке баш ҡалала эшкә урынлашырға ниәт иткәнен, билдәләйҙәр. Суд уны [[Ульяновск|Сембергә]] һөргөнгә ике йылға хөкөм итә, унда уның ҡартатаһының үҙ йорто була.

Сембергә килгәндән һуң һөргөнсө Ягода ҡала губернаторы [[Ключарёв Александр Степанович|Ключарев]] исеменә ата-әсәһе янына Түбәнге Новгородҡа ҡайтырға рөхсәт һорап, ғариза яҙа, әммә губернатор уның үтенесен яуапһыҙ ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://ulpressa.ru/news/2008/01/24/article43631/ «Кровав, как никто из чекистов»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Симбирский курьер»&lt;/ref&gt;.

Романов нәҫеленең 300-йыллығы айҡанлы амнистия буйынса һөргөн срогы бер йылға ҡыҫҡартыла. Шуға күрә Ягодаға 1913 йылдың йәйендә [[Санкт-Петербург]]та йәшәү өсөн мөмкинлек асыла. Бының өсөн уға православиены ҡабул итергә һәм формаль рәүештә [[Йәһүдилек|йәһүдилектән]] баш тартырға тура килә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/1937yagoda.html Александр Север. Тайна сталинских репрессий]&lt;/ref&gt;.
Ул ваҡытта ғәмәлдә булған Уложениеға ярашлы диндән баш тартыу енәйәт тип һанала.

=== Санкт-Петербург (1913—1917) ===
[[Файл:1915-genrich yagoda.jpg|thumb|right|Ягода 1915 йылда]]
1913 йылдан Путилов заводында эшләй.
{{начало цитаты}} 1930 йылда Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе —  батша каторгаһында ун йыл ултырып сыҡҡан, электән партия ағзаһы булған Трилиссер үҙ инициативаһы буйынса начальнигының биографияһын тикшереү үткәрергә була. Үҙәк комитеттың Ойоштороу бюроһы талабы буйынса яҙылған Ягоданың автобиографияһы ялған булып сыға. Ягода, 1907 йылда большевиктар партияһына индем, 1911 йылда батша хөкүмәте тарафынан һөргөнгә ебәрелдем һәм артабан Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнаштым, тип яҙа. Быларҙың барыһы ла тиерлек ялған. Ысынында Ягода партияға тик 1917 йылда ылыға, ә быға тиклем большевиктар менән дөйөм бер нимәһе лә булмай&lt;ref&gt;[[Орлов, Александр Михайлович|А. М. Орлов]]. «Тайная история сталинских преступлений»&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

1915 йылда Генрих Ягоданы армияға алалар һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] алыштары яландарына ебәрәләр. Ул 5-се армия корпусының 20-се уҡсылар полкы ефрейторы дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Осенью 1916 йылдың көҙөндә яралана һәм тиҙҙән демобилизациялана. Петроградҡа ҡайта.

1917 йылда «Солдатская правда» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә (гәзит 1917 йылдың 15 (28) апреленән 1918 йылдың 6 мартына тиклем сығарыла). Июль айында Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ябыла&lt;ref&gt;[http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1543.html «Солдатская правда», ежедневная газета 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511150414/http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1543.html |date=2012-05-11 }}&lt;/ref&gt;). Революцияға тиклем Ягода [[Максим Горький]] менән таныша һәм улар һуңынан да үҙ-ара дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булалар.

=== Революция һәм ВЧК-ОГПУ-лағы эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Genrikh_Yagoda_and_Ida_Averbakh_1922.jpg|мини|Ҡатыны Ида Авербах менән, 1922 йылдың 30 сентябре]]

Петроградта [[Октябрь революцияһы]]нда ҡатнаша.

1917 йылдың 22 ноябренән (5 декабрь) 1918 йылдың апреленә тиклем — «Деревенская Беднота» гәзитенең мөхәррире&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Постановление о закрытии «Сельского Вестника» и о выходе «Деревенской Бедноты»|издание=Декреты советской власти: сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС; Ин-т истории АН СССР|тип=[многотомное изд.]|место=М.|издательство=Политиздат|год=1957—1997|том=1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. [[Валк, Сигизмунд Натанович|С. Н. Валк]] и др|страницы=123|isbn=5-250-00390-7}} (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)&lt;/ref&gt;.

1918 йылдан алып Петроград ЧК-һында эшләй. 1918—1919 йылдарҙа — РККА-ның Юғары хәрби инспекцияһы хеҙмәткәре. 1919 йылда уны Я. М. Свердлов һәм Ф. Э. Дзержинский күреп ҡалалар һәм Мәскәүгә күсерәләр. 1919—1920 йылдарҙа — Халыҡ комиссариатының Тышҡы сауҙа коллегияһы ағзаһы. 1919 йылдың аҙағынан 1920 йылдың аҙағына тиклем ВЧК-ның Махсус бүлеге эштәре идарасыһы, тәғәйенләү фарманына И. П. Павлуновский ҡул ҡуя&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm|title=А. И. Колпакиди. М. Л. Серяков. ЩИТ И МЕЧ. Энциклопедический справочник (23)|accessdate=2013-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHHugWaL|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;. 1920 йылда ВЧК Президиумының ағзаһы, артабан ГПУ коллегияһының ағзаһы. 1923 йылдың сентябренән — ОГПУ рәйесенең икенсе урынбаҫары. Дзержинскийҙың вафатынан һуң, 1926 йылдың июлендә, ОГПУ-ны Менжинский етәкләй, 1927 йылдың июлендә Ягода уны ошо вазифала алыштыра&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Mazoxin/Obrazovanie_VCHK_OGPU.htm Народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302091727/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Obrazovanie_VCHK_OGPU.htm |date=2009-03-02 }}&lt;/ref&gt;. ОГПУ рәйесе В. Р. Менжинскийҙың ауырыуы арҡаһында ысынында Ягода был учреждениеға етәкселек итә.

Партия эсендә барған көрәштә И. В. Сталин яҡлы була. 1927 йылдың октябрендә Сталинға ҡаршы демонстрацияларҙы ҡыйратыу менән етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/07.html [[Борис Черток]]. «Люди и ракеты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004152123/http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/07.html |date=2012-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың 4 авгусында Ягода [[Ленин ордены]] менән наградлана (Беломорканал төҙөлөшө менән етәкселек иткән өсөн).

Шул уҡ ваҡытта Совет контроле Комиссияһының ялыуҙар бюроһы мөдире М. И. Ульянова исеменә ғариза менән «Япония файҙаһына шпионлыҡ ҡылған» атып үлтерелмәгән ике фигуранттарҙың береһе А. Г. Ревис мөрәжәғәт итә. Ул законһыҙ тикшереү ысулдары тураһында ла хәбәр итә. 1934 йылдың 15 сентябрендә ойошторолған Политбюро комиссияһы (Каганович, Куйбышев һәм Акуловтар составында) белдереүҙәр ысынбарлыҡҡа тап килә тигән һөҙөмтәгә килә. Шулай уҡ комиссия ОГПУ һәм НКВД органдары тарафынан законды боҙоу осраҡтарын таба: ҡулға алынғандарҙы язалау һәм эштәрҙе уйлап сығарыу. Комиссия законһыҙ тикшереү ысулдарын бөтөрөү; ғәйеплеләрҙе хөкөм итеү һәм Ревис һәм Маркевич буйынса эште ҡабаттан ҡарау тураһында ҡарарҙың проектнын әҙерләй. Кировтың үлтерелеүе әлеге проекттың ҡабул ителеүен тотҡарлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 227—228&lt;/ref&gt;.

=== НКВД башлығы ===
[[Файл:1935_genrich_jagoda_maxim_gorki.jpg|слева|мини|[[Максим Горький]] һәм Генрих Ягода. 1935 йылдың ноябренән дә алда түгел. РГАСПИ. Ф. 558. 11-се исемлек. 1656-сы эш. 9 бит.]]
1934 йылдың июлендә [[СССР НКВД-һы]] ойшторола, яңы наркоматты һәм уның иң мөһим эшмәкәлек йүнәлеше — дәүләт именлеге буйынса баш идаралығын (ГУГБ) Генрих Ягода етәкләй.

Ул ваҡыттағы Ягоданың фекере тураһында һуңғараҡ НКВД-ның Йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы Г. А. Молчанов дәлилләй:{{начало цитаты}} 1934 йылда Ягода бер нисә тапҡыр миңә беҙҙең язалау сәйәсәтебеҙҙә йомшағыраҡ курс алып барыу кәрәклеге тураһында күрһәтә ине. Мәҫәлән, 1934 йылда «Динамо» һыу станцияһында үҙ-ара һөйләшкәнебеҙ иҫемдә ҡалған. Был һөйләшеүҙә Ягода миңә, етәрҙер инде кешеләрҙе атып үлтерергә, тип туранан-тура әйтте.&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 223&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}
Ягоданың ошондай белдереүҙәре репрессияларҙы закон сиктәренә индереүгә ҡарата хакимлыҡ иткән элитаның дөйөм курсы сағылышын күрһәтә. Ул ваҡытта [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] һәм Каганович та ошондай уҡ фекерҙә булалар&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 222—223&lt;/ref&gt;.

Ягоданың етәкселегендә ГУЛАГ ойошторола һәм холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары селтәре киңәйтелә, тотҡондар кесө менән Беломор-Балтика каналы төҙөлөшө башлана. Әлеге төҙөлөштө яҡтыртыуға [[Максим Горький]] етәкселегендә 36 яҙыусы йәлеп ителә&lt;ref&gt;Беломорско-Балтийский канал имени Сталина: История строительства. — Под редакцией М. Горького, Л. Л. Авербаха, С. Г. Фирина. — М., Государственное издательство «История фабрик и заводов», 1934.&lt;/ref&gt;.

Ягода рәсми рәүештә «тайга һәм Себер социалистик индустрияһының беренсе инициаторы, ойоштороусыһы һәм идеялы етәксеһе» титулын йөрөтә. Ягодаға лагерь төҙөлөштәрен ойоштороу буйынса ҡаҙаныштары өсөн Беломор-Балтика каналының аҙаҡҡы шлюзында махсус һәйкәл — бронза бюст — ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/history/press/2009/12/news994280507.php Взлёт и падение Генриха Ягоды]&lt;/ref&gt;.

[[Сталин]] баҫымы аҫтында С. М. Кировты «үлтереүселәре» өҫтөнән, «Кремль эше» суд процестарын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә подпольелағы советтарға ҡаршы ойошмалар тураһында эштәрҙе уйлап сығарыуға ҡаршы тора. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә, ысынында әлеге эштәр буйынса тикшереүҙәрҙә Сталин йүнәлешен Ежов үткәрә, ул Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе Я. С. Агранов менән эске эштәр халыҡ комиссарына һәм уның тарафдарына ҡаршы заговорға инә&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 263&lt;/ref&gt;.

1935 йылда Ягодаға тәүгеләрҙән булып «Дәүләт именлегенең генераль комиссары» исеме бирелә. 1936 йылдың авгусында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡаршы Беренсе асыҡ Мәскәү процесы үткәрелә. 1936 йылдың 22 августа М. П. Томский үҙенә үҙе ҡул һала. Үлеү алдынан ул Сталинға хат яҙа: {{начало цитаты}}1928 йылдың майында кем мине уң оппозиция юлына этәргәнен белгең килһә, — шәхсән минең ҡатынымдан һора, шул саҡта ғына ул уларҙы исемләп әйтер.{{конец цитаты}}

Томскийҙың ҡатыны менән осрашҡан Ежов (үҙе әйтеүенсә) Томский Ягоданы күҙ уңында тотҡанын асыҡлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 264—265&lt;/ref&gt;.

[[Файл:19360927-newspaper-Perekovka-reforging.jpg|thumb|right|Дмитровлагтың «Перековка» рәсми гәзите Ягоданы НКВД башлығы вазифаһынан бушатыу тураһында хәбәр итә.]]
[[1936 йыл]]дың сентябрендә Ягода эске эштәр наркомы вазифаһынан бушатыла һәм элемтә наркомы итеп тәғәйенләнә. 1936 йылдың 26 сентябрендәге И. В. Сталиндың ҡулхатынан.:{{начало цитаты}}Ягода иптәшкә.
Наркомсвязь бик мөһим эш. Был оборона наркоматы. Һеҙ был Наркоматты аяҡҡа баҫтыра алыуығыҙҙа икеләнмәйем. Наркомсвязь эшенә риза булыуығыҙҙы бик ныҡ үтенәм. Һәйбәт элемтә наркоматһыҙ беҙ үҙебеҙҙе ҡулһыҙ кеүек тоябыҙ. Наркомсвязде хәҙерге хәлдә ҡалдырырға ярамай. Уны ашығыс рәүештә аяҡҡа баҫтырыр кәрәк. {{конец цитаты|источник=И. Сталин}}

[[1937 йыл]]дың ғинуарында элемтә наркомы вазифаһынан да бушатыла, ВКП(б)-нан сығарыла. Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-мартындағы пленумында ҡаты тәнкиткә дусар ителә.

4 апрелдә СССР-ҙың төп гәзиттәре СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумының рәйесе Михаил Калинин ҡултамғаһы менән рәсми белдереү баҫтырыла: «1937 йылдың 3 апрелендәге СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән вазифалы кешеләрҙең енәйәттәре асыҡланыуы сәбәпле …

1. Элемтә халыҡ комиссары вазифаһынан Г. Г. Ягоданы бушатырға.

2. Г. Г. Ягоданың эшен тикшереү органдарына тапшырырға»&lt;ref&gt;[http://old.novayagazeta.ru/data/2007/color15/10.html Новая Газета | Цветной выпуск от 27.04.2007 № 15 (25) | Премьера года: канал Москва—Волга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217202741/http://old.novayagazeta.ru/data/2007/color15/10.html |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Ричард Спенс фекеренсә, Ягода ГУЛАГ-тан Канадаға йәшерен ағас ебәреүҙе ойоштора алған, уның табышы Швейцариялағы иҫәбенә йыйылған, әлеге көнгә тиклем алынмаған (2014 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/26532050.html GULAG, Inc. «В тени»]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулға алыу ===
1937 йылдың 28 мартында НКВД тарафынан ҡулға алына.

Протоколда күрһәтелеүенсә, тентеү ваҡытында Ягоданың йортонда порнографик фильмдар, открыткалар, фотографиялар табылған&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092917/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml |date=2015-09-24 }}, подраздел «Протокол обыска и опись имущества, изъятого на квартирах и даче Г. Г. Ягоды»&lt;/ref&gt;, троцкистик әҙәбиәт һәм башҡалар. Шулай уҡ Зиновьев һәм Каменевты үлтергән ике ялпайған пуля (яҙыуҙар менән). Быларҙың бөтәһен дә үҙенә НКВД-ның яңы наркомы Н. И. Ежов алған була һәм уның үҙен ҡулға алған саҡта табыла. Башта Ягоданы «дәүләткә ҡаршы һәм енәйәт эштәрендә» ғәйепләйҙәр, һуңынан — «Троцкий, [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] һәм [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] менән бәйләнештәрҙә, НКВД-ла троцкист-фашистик заговор төҙөүҙә, Сталинды һәм Ежовты үлтерергә маташыуҙа, дәүләт түңкәрелешен әҙерләүҙә һәм интервенцияла» ғәйепләләнеү өҫтәлә. Ягодаға ҡаршы уның төп арҡалаштары Я. С. Агранов, Л. М. Заковский, С. Г. Фирин, С. Ф. Реденс, Ф. И. Эйхманс, З. Б. Кацнельсон, И. М. Леплевский һәм башҡалар сығыш яһайҙар. 1937 йылдың 28 апрелендәге һорау алыу протоколы&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/30735 Спецсообщение Н. И. Ежова И. В. Сталину с приложением протокола допроса Г. Г. Ягода. 28 апреля 1937 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603231738/http://istmat.info/node/30735 |date=2013-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
А. Х. Артузовтың Н. И. Ежовҡа яҙған хатында (1937) Ягода сикләнгән, ОГПУ-ла биләгән вазифаларҙың бөтә параметрҙары буйынса лайыҡһыҙ кеше булараҡ баһалана. Холҡо, интеллектуаль көсө, мәҙәнилеге, белеме, марксизм-ленинизмды белеү буйынса Ягода — В. Р. Менжинскийҙың антиподы.
{{конец цитаты|источник=[[Гудзь, Борис Игнатьевич|Б. И. Гудзь]]}}

Уның ҡатыны Ида Авербах прокуратуранан эштән сығарыла һәм 1937 йылдың 9 июнендә «СССР НКВД-һы хөкөм иткән кешенең ғаилә ағзаһы булараҡ» ҡулға алына. Әсәһе һәм ете йәшлек улы менән ул [[Ырымбур]]ға 5 йылға һөргөнгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;Виктория&quot;&gt;{{статья|автор=Мухин, Леонид.|заглавие=Виктория Авербах: Мой дед — Генрих Ягода|ссылка=http://liveangarsk.ru/news/20100428/moi-ded-genri|язык=|издание=Живой Ангарск|тип=новостной портал|год=2010-04-28|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;, һуңынан атып үлтерелә.

Суд ҡарары сығарылғанға тиклем төрмә камераһына чекистар тарафынан махсус рәүештә ултыртылған драматург Владимир Киршон һүҙҙәренсә, Ягода Киршондан Горькийҙың килене Надежда Пешкова («Тимоша»), шулай уҡ үҙенең ҡатыны һәм улы тураһында һорашырға маташҡан. Ул әйткән:
{{начало цитаты}}
Мин һеҙҙән (…) Ида, Тимоша, бала, туғандар тураһында һорашырға теләгәйнем… Әгәр мин Иданы күрһәм, уға бер нисә һүҙ улыбыҙ хаҡында әйтһәм, процеста үҙемде икенсе төрлөрәк тотор инем, барыһын да еңелерәк кисерер инем…
{{конец цитаты|источник=[http://istmat.info/node/34358 Сообщение Киршона о поведении Ягоды. 1938 г.]}}

Ягода ҡатыны менән осрашыу ойоштороуҙарына ышанмай&lt;ref&gt;Генрих Ягода. Нарком внутренних дел СССР, Генеральный комиссар государственной безопасности. Сборник документов. — Казань, 1997, стр. 233—235.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zapravdu.ru/content/view/80/51/1/1/|title=Запрещённый Сталин. Часть II // Глава 7. Сталин и Ягода // Сообщение В. М. Киршона о поведении Ягоды в тюрьме|author=[[Киршон, Владимир Михайлович|Киршон, В. М.]]|date=1938|work=|publisher=zapravdu.ru|accessdate=2011-10-28|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DdxvDqT|archivedate=2012-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708083457/http://zapravdu.ru/content/view/80/51/1/1 |date=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

«Тимоша» Пешкова — Максим Горькийҙың улы Максим Пешковтың ҡатыны. Ягода һәм уның секретары П. П. Крючков Горькийҙың улын үлтереүҙә (Горькийҙың үҙен дә) ғәйепләнәләр. Ягода үҙен ғәйепле итеп таныуҙы «шәхси уйҙарынан» — Тимошаны яратыуынан — эшләнем тип белдерә.

== Суд процесы ==
[[1938 йыл]]дың мартында Ягода Өсөнсө Мәскәү процесында төп ғәйепләнеүселәр иҫәбендә була. Шпионажда ғәйепләнеүгә ул ошондай яуап бирә:
{{начало цитаты}}
Юҡ, бында мин үҙемде ғәйепле итеп танымайым. Мин шпион булһам, тиҫтәләгән дәүләт үҙҙәренең разведкаларын тарҡатырға тейеш булырҙар ине, тип ышандыра алам.
{{конец цитаты}}

Процеста Ягода ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булараҡ заговорҙа ҡатнашыусыларҙы яҡлауында үҙен ғәйепле тип таный. Процеста прокурор А. Я. Вышинский һәм Ягода араһындағы диалогтан:
{{начало цитаты}}
Вышинский: Һәр хәлдә, былар бөтәһе лә һеҙ, хөкөм ителеүсе Ягода, ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булған һәм йәшерен төркөмдәр менән көрәш алып барыу һеҙҙең бурыстарға ингән саҡта булған?

Ягода: Әйе.

Вышинский: Тимәк, һеҙ асыҡтан-асыҡ дәүләт хыянатын башҡарҙығыҙ?

Ягода: Әйе.
{{конец цитаты}}

13 марттың таңында суд приговорҙы иғлан итә: хөкөм ителеүсе ғәйепле тип таныла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн Ягода ярлыҡау һорай:
{{начало цитаты}}
Ватан алдында минең ғәйебем ҙур. Уны бер нисек тә юйып булмай. Ауыр үлергә. Бөтә халыҡ һәм партия алдында тубыҡланып торам һәм … ярлыҡау һорайым.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса приговор, [[1938 йыл]]дың марты.]]
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты үтенесте кире ҡаға. 1938 йылдың 15 мартында НКВД-ның Лубянка төрмәһендә атып үлтерелә.

2015 йылдың 2 апрелендә Рәсәй Федерацияһының юғары Суды, 1991 йылғы реабилитация тураһындағы Федераль законына һылтанып, Г. Ягоданы аҡлауҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;bbc_3_April_2015&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/04/150402_yagoda_rehabilitation_refusal «Суд не реабилитировал расстрелянного наркома НКВД Ягоду»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2015/04/02/reabilitaciya-site.html Верховный суд отказался реабилитировать основателя ГУЛАГа Ягоду] // Российская газета, 2 апреля 2015.&lt;/ref&gt;.

=== Аҡлауҙан баш тартыу һәм правозащитниктарҙың фекере ===
«Мемориал» йәмғиәте лидеры Арсений Рогинский суд ҡарары менән ризалығын белдерҙе. Уның фекеренсә, ғәҙел хөкөмгә ҡаршы енәйәттәр эшләгән кеше реабилитацияланырға тейеш түгел. Шул уҡ ваҡытта Рогинский Ягодаға уйҙырма ғәйепләнеүҙәр тағылғанын таныуын һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеүселәрҙең Ягоданың енәйәт эшен тикшереү мөмкинлеге юҡ, тип белдерҙе:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;Ниндәйҙер сәбәп менән … реабилитацияланмаған кешеләрҙең эштәренә тикшеренеүселәрҙе яҡын ебәрмәйҙәр. Был йәнде көйҙөрә. Һәм беҙгә Юғары Судтың Ягодаға ҡағылышлы ҡарарға объектив баһаны бирергә мөмкинлек бирмәй.&lt;/blockquote&gt;

== Наградалары ==
* [[ Ленин ордены]] (1933)&lt;ref name=&quot;Утро&quot;&gt;[http://www.knowbysight.info/YaYY/00352.asp Ягода]&lt;/ref&gt; — Беломор-Балтика каналы төҙөлөшө менән етәкләкселек иткән өсөн
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1927&lt;ref&gt;в связи с 10-летием ВЧК-ГПУ-ОГПУ [http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm]&lt;/ref&gt;)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1930)
* РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1932)
* «ВЧК—ГПУ (V)-ның Почетлы хеҙмәткәре» (1922), «ВЧК—ГПУ (XV) Почетлы хеҙмәткәре» (1932), «РКМ-дың Почетлы хеҙмәткәре» (1933) билдәләре.
* Г. Г. Ягоданың исемен Рыбинск машиналар төҙөү заводы йөрөткән.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Ида Авербах (Л. Авербахтың һеңлеһе), репрессияланған. Улы — Генрих (Гарик), ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң әсәһенең фамилияһын алған, 2003 йылда вафат булған. Өс балаһы була — 1-се никахынан Виктор һәм Виктория һәм 2-се никахынан — Станислав&lt;ref&gt;[http://liveangarsk.ru/news/20100428/moi-ded-genri Мой дед — Генрих Ягода | Новости | Живой Ангарск | LiveAngarsk.ru]&lt;/ref&gt;.

== Документаль фильмдар ==
* Тайны века. Генрих Ягода: Падение маршала Лубянки
* Особая папка. Хозяин Лубянки: Генрих Ягода
* Исторические хроники с Николаем Сванидзе, 34-я серия. «1933 год — Генрих Ягода»

== Кинематографта һәм телеэкранда ==
* Даниэль Окко («Миссия в Москву», США, 1943)
* Эрланд Эрландсен («Падение Тухачевского» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ, 1968)
* Георгий Склянский в фильмах («Враг народа — Бухарин», 1990; «Троцкий», Россия, 1993)
* Колин Дживонс («Сталин», США — Венгрия — Россия, 1992)
* («Дети Арбата», телесериал, Россия, 2004)
* Дмитрий Поднозов («Торгсин», телесериал, Россия, 2017)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm Ягода Г. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825060720/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm |date=2012-08-25 }} // {{Китап|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ссылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|isbn=5-7870-0032-3|тираж=3000}}
* {{Китап|автор= Дональд Рейфилд |часть=Гл. 5. Восхождение Ягоды; Гл. 6. Расправа со старой гвардией|заглавие=Сталин и его подручные|издание=авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство= Новое литературное обозрение|год=2008|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8}}
* См. Чекист № 3. В книге Н. Г. Сысоева «Жандармы и чекисты: От Бенкендорфа до Ягоды». — М.: Вече, 2002. — 384 с., (Особый архив).

== Һылтанмалар ==
* [http://foto-history.livejournal.com/1969097.html Протокол обыска и опись имущества, изъятого на квартирах и даче Г. Г. Ягоды 8 апреля 1937.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128161251/http://foto-history.livejournal.com/1969097.html |date=2017-11-28 }}
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Yagoda_Links.htm Подборка документов, касающихся ареста Г. Г. Ягоды и последующего расследования]

[[Категория:Аҡланмағандар]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>rhheqgm7a0pcxqktkfj8mjur4erqljl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахты эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157899</id>
    <revision>
      <id>1297851</id>
      <parentid>934324</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100978" sha1="p1il79cpmi0hfctxgiyt3lza2wbb5bv" xml:space="preserve">{{Ук}}
«'''Шахты эше'''» (рәсми рәүештә «'''Донбасстағы иҡтисади контрреволюция тураһында эш'''») — 1928 йылдың 18 майынан 6 июлгә тиклем Мәскәүҙә Союзар Йортонда үткәрелгән сәйәси суд процесы.

Процесс сиктәрендә ВСНХ, «Донуголь» тресына, Донбасс шахталарының идаралыҡ органдарына ингән СССР күмер сәнәғәтенең 53 белгесе һәм етәксеһенән торған төркөм ҡоротҡослоҡ һәм саботаж үткәреүҙә ғәйепләнә. Бынан тыш, процеста ҡатнашыусылар башлыса элекке (революцияға тиклемге) техник интеллигенция вәкилдәре булараҡ йәшерен контрреволюцион ойошманы булдырыуҙа, сит ил советтарға ҡаршы үҙәктәр менән, шул иҫәптән, мифик «Париж үҙәге» менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнә. Айырым ҡатнашыусыларҙың тәүге ҡулға алыныуҙары 1927 йылдың июнь-июлендә, 1928 йылдың мартында була. Үҙәк Комитеты Политбюроһы «фетнә» тураһында версияны ҡабул иткәндән һуң, эш сәйәси төҫ ала.

Йомғаҡлау ғәйепләүҙәре, дәлилдәр булмағанға күрә, компроматтарҙа һәм үҙ-үҙенә шаһитлыҡ итеүҙә төҙөлә. Ҡайһы бер [[Веймар республикаһы|Германия]] граждандарының ҡулға алыныуы арҡаһында эш етди дипломатик көрсөк сәбәбе булып китә. «Буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре төркөмө өҫтөнән «Шахты процесы» СССР тарихында мөһим ваҡиға була һәм иҡтисадта НЭП-тан «социалистик һөжүмгә» күсеүҙе аңлата. 2000 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Прокуратураһы|Рәсәй Фәдәрацияһы Генераль прокуратураһы]] тарафынан бөтә хөкөм ителеүселәр енәйәт составы булмау айҡанлы реабилитациялана.

== Тарихи контекст ==
1927 йылдың аҙағында совет иҡтисади сәйәсәтендә байтаҡ үҙгәрештәр һиҙемләнә: октябрь айында Бухарин совет ауылындағы [[капитализм|капиталистик]] элементтарына ҡаршы — «кулактарға ҡаршы» — көсәйтелгән һөжүмгә саҡыра; декабрҙә 15-се съезд әлеге тәҡдимде хуплай, әммә, атап әйткәндә, коллективлашыу, аҡрынлап үткәреләсәк, тип асыҡлыҡ индерә. Шул уҡ йылда иген йыйыу буйынса проблема килеп сыға: 1927 йылдың яҙында һәм йәйендә күрһәтелгән пландан арттырып йыйылһа, йылдың аҙағына хәлдәр насарая — ноябрҙә һәм декабрҙә былтырғы йылдың кимәленән яртыһы ғына йыйыла. Партия етәкселеген аҙыҡ-түлектең етешмәүе хафаға һала, шулай уҡ иҡтисади пландар ҙа боҙола, ә крәҫтиәндәрҙең иген әҙерләүгә һәм башҡа ғәҙәттән тыш сараларға ҡаршы сығыштары Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында етештереүсенән игенде йәки башҡа ауыл хужалығы продукцияһын дәүләткә күсереү ысулдарын эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа{{Sfn|Макаренко|2013|с=4}}. Һөҙөмтәлә, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] етәкселегендә совет етәкселегенең бер өлөшө көрсөктә кулактарҙы ғәйепләү юлына баҫа. Партияла «синфи дошмандар» менән көрәш өсөн өҫтәмә саралар кәрәклеге буйынса бәхәстәр ҡуба{{Sfn|Twiss|2015}}{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=19}} һәм 1928 йылдың башына ҡарата ОГПУ органдары, партия етәкселеге ярҙамы менән, иҡтисади өлкәлә үҙенең эшмәкәрлеген әүҙемләштерә{{Sfn|Макаренко|2013|с=5}}.

Бынан тыш, тышҡы сәйәсәт өлкәһендә лә үҙгәрештәр башлана: атап әйткәндә, Германия идара итеү даирәләрендә СССР-ға артабанғы кредитлау мөмкинлеген кире ҡаҡмаһалар ҙә, мәсьәләне хәл итеү айҙан-айға кисектерелеп килә. Веймар республикаһы вәкилдәре оҙайлы кредитлауға ризалашмайҙар, улар кредиттарҙы ике йылға ғына бирергә теләй һәм 300 миллионлыҡ кредитты тулыһынса түләүҙе шарт итеп ҡуя, шул уҡ ваҡытта совет хөкүмәте яңы 600 миллион маркалыҡ кредит («перманент кредиты») һорай{{Sfn|Пивненко|1995|с=84}}). Кредиттың ҙур күләме СССР-ҙың түләүсәнлек һәләтендә шик тыуҙыра, өҫтәүенә, Советтар иле сит илдә сеймал, ҡоролмалар һәм машиналар алыу өсөн аҡса күләмен кәметә, мәҫәлән, [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда һәм [[Мысыр]]ҙа мамыҡ һатып алыу кимәле кәметелә һәм уны етештереү [[Урта Азия]]ла арттырыла. Ошо уҡ ваҡытта валюта запастарын тулыландырыу өсөн йыйылған игенде сит илгә сығарыу күҙаллана{{Sfn|Капица и др.|1966}}{{Sfn|Капица и др.|1966}}{{Sfn|Севостьянов|1997}}. Конфиденциаль органдарға немец илсеһе Ульрих фон Брокдорф-Ранцау, француз илсеһе Жан Хербет, итальян илсеһе Витторио Черрути, поляк илсеһе Станислав Патек СССР-ҙың эске торошон «иҡтисади фалиж» һәм «сәйәси һәләкәт» тип нарыҡлауы тураһында еткерәләр. Шулай уҡ Германияла СССР-ҙың дөйөм сәйәси һәм иҡтисади позицияларының көсһөҙләнеүе һәм ябай эшселәр араһында ла, эшселәр һәм белгестәр араһында ла мөнәсәбәттәр ҡырҡыулашыуы тураһында билдәле була{{Sfn|Мозохин|2008|с=84—85}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=4, 10}}.

== Эштең сәбәптәре. Тикшереү ==
Профессор Сергей Красильников фекеренсә, «Шахта эшен» [[ВЧК|«тикшереү» буйынса чекистар]] ғәмәлдәрендә өс төп стадия күҙәтелә: «сәйәсәткә тиклемге»{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=6}} шахта этабы (1927 йылдың июненә октябргә тиклем), уның барышында төп тикшереү ғәмәлдәре башлыса Төньяҡ Кавказ крайы буйынса ОГПУ Тулы вәкәләтле вәкиллегенең Донецк оператив секторы хеҙмәткәрҙәре тарафынан үткәрелә; Ростов этабы (1927 йылдың октябренән 1928 йылдың февраленә тиклем) һәм йомғаҡлау этабы (1928 йылдың март-апреле), аҙаҡҡы этапта төп ролде украин һәм бер нисә Мәскәү чекисы уйнай {{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=22—23}}.
[[Файл:Демонстрация_в_городе_Шахты.jpg|слева|мини|317x317пкс|Шахты ҡалаһында демонстрация]]
1920 йылдан 1924 йылға тиклем [[Украина ССР-ы]] составына ингән ҙур булмаған Шахты ҡасабаһы; ОГПУ-ның иғтибарын процесс башланғанға тиклем үк йәлеп итә, сөнки 1923 йылда уҡ Власов-Парамонов руднигы таусылары 12 пункттан торған петиция менән сығыш яһайҙар, аслыҡтан һәм аҡсаһыҙлыҡтан йонсоған халыҡ рудниктағы эш шарттарын яҡшыртыу, эш хаҡын күтәреү, хәүефһеҙлек техникаһын үтәү һәм урындағы үҙ-идарасылыҡты үҫештереү мәсьәләләрен хәл итеүҙе талап итә. Манифестацияла 10 мең шахтер ҡатнаша, улар урындағы ГПУ бинаһына табан юл ала, забастовка башлана. Манифестанттарҙы ут менән ҡаршы алалар, бер нисә кеше яралана, һәләк булғандар тураһында ул көндәрҙә хәбәр ителмәй. Һөҙөмтәлә ойоштороусылар һәм активистар ҡулға алына, ә забастовка, шахта идаралығы етәкселеген алмаштырғандан һуң, туҡтап ҡала. Шахты районы [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] Төньяҡ-Кавказ крайы составына күсерелә. Шуға ҡарамаҫтан, 1927 йылдың май айында сығыштар ҡабатлана. Шахта-Дон округ партия комитеты секретары урынбаҫары Иван Кравцовтың фекеренсә, быға яңы ''коллектив килешеүе'' сәбәпсе була, сөнки уға ярашлы эш нормалары арттырыла, ә реаль эш хаҡы ике тапҡырға түбәнәйә{{Sfn|Мозохин|2008|с=84—87}}{{Sfn|Соломин|2017|с=}}.

=== Шахты этабы ===
Бер нисә инженерҙы, техникты һәм идарасыларҙы ҡулға алыу 1927 йылдың июненә июль аҙағына тиклем бара, улар араһынан өсәүһе генә «синфи дошмандарын» бөтөрөүгә йүнәлтелгән процесс осорона барып еткерелә{{Sfn|Пивненко|1995|с=82}}; ҡалғандары ОГПУ коллегияһы тарафынан репрессиялана. Артабан 9-11 ноябрҙә — 5 кеше һәм 3 декабрҙә тағы ла бер кеше ҡулға алына. 1928 йылда тағы ла 5 кеше ҡулға алына (ғинуар-февраль айҙарында). Һөҙөмтәлә 1928 йылдың март башына ҡарата буласаҡ хөкөм ителеүселәрҙең 25 % ҡулға алынған була, ҡалғандары артабан үткәрелгән тикшереү саралары ваҡытында «йыйыла». Мәҫәлән, 3 — 10 мартта Харьков чекистары 19 кешене ҡулға алалар, аҙаҡ, бер ай эсендә, тағы ла ике тиҫтә кеше, иң һуңғы ҡулға алыу ордерҙары 1928 йылдың 15 апрелендә бирелгән{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=23—24}}.
[[Файл:Группа_рабочих,_свидетелей_обвинения_по_Шахтинскому_делу_(1928).jpg|справа|мини|250x250пкс|Шахты эше буйынса эшселәр, ғәйепләү шаһиттары төркөмө (1928)]]
«Шахты эше» бер шахтерҙың забойҙа һәләк булыуынан башлана, забойҙағы эш менән техник Венедикт Беленко етәкселек иткәнгә күрә, уны 1927 йылдың 15 апрелендә РСФСР Енәйәт Кодексының 108-се статьяһы буйынса ғәйепләйҙәр. Май башында профсоюз ойошмаһы ҡул аҫтына Беленко азат ителә, әммә үҙ вазифаһынан бушатыла һәм техник булып икенсе шахтаға күсерелә. Бынан һуң ОГПУ-ның Шахты бүлегенә бер үк ваҡытта бер нисә эшсенән ғаризалар килә{{Sfn|Шарапов|2012|с=126—130}}, унда улар элекке начальниктың «күп һанлы етешһеҙлектәре» тураһында еткерәләр. Ғаризаларҙың береһенә ОГПУ-ның округ бүлеге начальнигы Финаков факттарҙы тикшереү буйынса техни-экспертлау комиссияһын булдырыу һәм һәм Беленкоға ҡарата яңы эш асыу, уны ДГРУ бер нисә иженеры һәм технигы эше менән бәйләү тураһында резолюция яҙа(267-се эш, 1927 йылдың июнендә ҡулға алынғандар, «иҡтисади контрреволюция» статьяһы буйынса ғәйепләнәләр){{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=23}}.

=== Край этабы ===
1927 йылдың 9 сентябрендә 13 кешегә ҡаршы эш Төньяҡ Кавказ крайы буйынса ОГПУ-ның Иҡтисади бүлеге ҡарамағына күсерелә: баштағы этапта чекистар төп фигуралар булараҡ шахта мөдирҙәре Николай Гаврищенко һәм Беленколарҙы тикшерәләр. Шул осорҙа эштә эшселәрҙән бер нисә ғариза барлыҡҡа килә, унда улар эш ҡаҡын түләп бөтмәүҙәр тураһында яҙала (һуңыраҡ һорау алыу ваҡытында шахтерҙар ауыр хеҙмәт шарттары, эш хаҡын яңылыш иҫәпләү һәм инженер-техник персоналының бюрократизмы тураһында хәбәр итәләр) һәм Беленконы совет власына ҡарата дошмандарса ҡарашы тураһында ғәйепләйҙәр: сит ил белгестәре лә, революцияға тиклемге инженерҙары күмер производствоһының түбән финанслау кимәле менән һәм идара итеү ысулдары ҡәнәғәт булмауҙарын йәшермәйҙәр{{Sfn|Макаренко|2013|с=5—7}}. 1927 йылдың йәйендә Шахты ҡалаһынан урындағы чекистарға ярҙамға Ростовтан уларың коллегалары килә: Евгений Еленевич, Михаил Яхонтов һәм Борисевич-Луцик, былар барыһы ла эш барышын тиҙләтеү мөмкинлеген бирә. Ҡулға алынғандарҙы «аҡ гвардия» контрразведкаһының элекке хеҙмәткәрҙәре һәм «агенттары» менән осраштыралар, улар эшселәргә ҡарата бер-береһенә оҡшаш күрһәтмәләр бирәләр. Красильников фекеренсә, ҡулға алынғандарға баҫым өс йүнәлеш буйынса яһала: беренсенән, «производстволағы саботаж һәм ҡоротҡослоҡ»; икенсенән, пролетарийҙар менән алама мөнәсәбәттәр, шул иҫәптән, алдау, тупаҫлыҡ, ҡул күтәреү һәм, өсөнсөнән, [[Октябрь революцияһы|революция]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда «эшселәргә ҡаршы һәм революцияға ҡаршы эшмәкәрлек» бик әүҙем рәүештә тикшерелә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=24}}{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=9}}.

Яйлап ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләре лә үҙгәрә: 1927 йылдың август аҙағында Гавришенко һәм Беленко, бер үк ваҡытта тиерлек, ДГРУ-ла советтарға ҡаршы булған идарасылар һәм техниктар барлығы тураһында күрһәтмәләр бирә башлайҙар. 1927 йылдың 24 авгусында Беленко тәфтишсегә производствола үҙ-ара туғанлыҡ ептәре һәм революцияға тиклем билдәле шахта хужаһы Емельян Колодуб менән бәйле төркөм барлығы тураһында хәбәр итә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=24—25}}.

Шул уҡ көндө Беленко 1917 йылға тиклем табылған бай күмер ятҡылыҡтары тураһында мәғлүмәттәрҙе йәшереү һәм перспективаһыҙ күмер ҡатламдарын эшкәртеү тураһында тәүге тапҡыр аныҡ ғәйепләүҙәрҙе таный. Бынан һуң Гаврищенко иптәше менән «риза» булыуын белдерә. Красильников фекеренсә, бындай күрһәтмәләрҙән һуң техник-эксперт комиссиялары ла «чекистарға кәрәкле һығымталарҙы» бирә башлай{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=25}}.

Эштең артабанғы «сюжеты» производстволағы өҙөклөктәр һәм авариялар сәбәптәрен асыҡлауға йүнәлтелә, сөнки хужаһыҙлыҡ арҡаһында предприятиеларҙа эре янғын осраҡтары һәм авариялар күбәйеүе күҙәтелә. Был хәлгә ике аспектта ҡарайҙар: а) конкрет (берҙән-бер) «ҡоротҡослоҡ» акттары һәм б) урындағы производствоны ҡиммәтле техника менән (башлыса сит илдә етештерелгән) тәьмин итеү «көтөлгән» һөҙөмтәләргә килтермәү сәбәптәрен асыҡлау. Һөҙөмтәлә, Донбасс күмер сәнәғәтендәге ҡоротҡослоҡ тураһында мәғлүмәттәр партия-дәүләт етәкселегенә элекке хужалар меннән тығыҙ бәйләнештә булған эшсе синыф дошмандарына бармаҡ менән күрһәтергә мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта ысынлап та шахталар бик насар тәьмин ителә: квалификациялы белгестәр етешмәй, түбән эш хаҡы һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге, хеҙмәтте ойоштороу проблемалары. Бөтәһе бергә тикшереү органдарына яңы кимәл сығыуға мөмкинлек бирә: «фетнәселәр» юғары идара итеү органдарында, мәҫәлән, «Донуголь» тресы идаралығында (Харьков) һәм бер үк ваҡытта сит ил белгестәре араһында, табыла{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=25}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=5}}.

1928 йылдың ғинуарында тикшереү барышында «принципиаль һынылыш» барлыҡҡа килә: ҡулға алғандан һуң ай ярымдан һуң «таныу» күрһәтмәләрен инженер Абрам Башкин (Башнин) бирә башлай, ул оҙайлы ваҡыт ДГРУ-ла эшләй. Красильниковтың фекеренсә, башкин тикшереү органдары өсөн «махсус ҡыҙыҡһыныу» уята, сөнки уның ағаһы Берлинда йәшәй, унан ул посылкалар һәм хаттар алып торған. 21 ғинуарҙа, 58-се статьяның бер нисә пункты буйынса ғәйепләүҙәр менән танышҡандан һуң (шул иҫәптән «шпионлыҡта» ғәйепләү) Башкин «ғәйебен» таный{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=25—26}}:
{{цитата|Үҙемдең бөтә элекке эшмәкәрлегемде биҙмәнгә һалып һәм яҡшы итеп уйлағандан һуң, мин ошондай һығымтаға килдем: идея яғынан Совет власына ҡаршы булмаһам да, үҙемдең бушаҡлығым  һәм Совет власына ҡаршы йүнәлтелгән енәйәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән таныштарым һәм дуҫ-иштәрем даирәһенә инеүем арҡаһында...мин үҙемдең элекке эшмәкәрлегемдән ваз кисергә һәм Совет власының ихлас дуҫы булырға ҡарар иттем, бының өсөн мин булған фетнәләрҙә һәм унда ҡатнашҡан кешеләрҙе фашлауҙа ярҙам итергә теләйем һәм эшләйәсәкмен.&lt;…&gt;.}}

Бынан һуң, 1928 йылдың 23 ғинуарынан 21 мартҡа тиклем, Башкиндан 48 тапҡырһорау алына, башҡа ҡулға алынғандарҙан иң күбе; уның һорау алыу протоколдары 280 машинкала баҫылған бит тәшкил итә. Һөҙөмтәлә, Башкиндың күрһәтмәләрендә Ростов чекистары «Шахты эше» буйынса тәүге һығымталар яһайҙар һәм уларҙы ОГПУ-ның үҙәк аппартаына ебәрәләр. бынан тыш, был күрһәтмәләр башҡа ҡулға алынғандар өсөн дә этәргес көс була{{Sfn|Пивненко|1995|с=82}}. Атап әйткәндә, Гавришенко, Башкиндың күрһәтмәләре менән танышҡандан һуң, шулай уҡ таныу күрһәтмәләрен бирергә була, әммә тиҙҙән уның «психологик өҙөклөгө» барлыҡҡа килә һәм ул «хаталы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы» күрһәмәләр бирә башлай. 30 ғинуарҙа Гавришенко дүртенсе ҡаттағы тәҙрәнән һикерә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=26}}: Гавришенконың мөһим күрһәтмәләре өсөн яуаплы булған тәфтишсе Константин Зонов, «үтә оҫта һорау алыу өсөн» хәрби орденға тәҡдим ителә, әммә Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы был тәҡдимде кире ҡаға{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=13}}.

Ул осорҙа Башкиндың үҙенең дә хәле тотороҡло булыуы шик аҫтына алына: нервы ауырыуҙары клиникаһы директоры, профессор Павел Эмдин 11 мартта «гражданин Башкин хәҙерге ваҡытта реактив хәл менән сиктәш дөйөм невроз менән яфалана» тигән һығымта бирә. Башкин бер аҙна тирәһе махсус клиникала дауалана, бынан һуң унан өс һуңғы һорау алыу өсөн төрмәгә ҡайтарыла. Красильников, төп мәғлүмәт сығанаҡтарының психологик хәл-торошо ҡайһы бер юғары етәкселәрҙә Шахты инженерҙарының эшмәкәрлеген «иҡтисади контрреволюция» булараҡ квалификациялауҙа шик тыуҙырған, тип фаразлай{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=26—27}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=5}}:

{{цитата|[[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилов]]: Миша! асыҡтан-асыҡ ҡына әйт әле, Шахты эшендәге асыҡ судта беҙ күңелһеҙ хәлгә тарымаҫбыҙмы? Был эштә урындағы, атап әйткәндә, ОГПУ крайы  хеҙмәткәрҙәренең, самаһыҙлығы юҡмы икән?  [[Томский, Михаил Павлович|Томский]]: Шахты һәм, ғөмүмән, күмер эше буйынса бындай ҡурҡыныс юҡ, сөнки бында мәсьәлә &lt;u&gt;асыҡ &lt;/u&gt;. Төп персонаждар &lt;u&gt;тайпылмаясаҡ &lt;/u&gt;{{sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=27}}.}}
[[Файл:Доставка_папок_с_документами_по_Шахтинскому_делу_на_процесс_(1928).jpg|справа|мини|250x250пкс|Шахты эше буйынса документтарҙы процесҡа алып килеү (1928)]]

=== Республика этабы ===
Политбюро «заговор» версияһын ҡабул иткәндән һуң, төбәктә күмәк ҡулға алыуҙар башлана. Иосиф Блат етәкселегендә тәфтишселәр төркөмө ҡулға алынған инженерҙар һәм идарасыларға ҡарата ныҡышмалы ғәмәлдәр йәйелдерә. Чекистарҙың әүҙемлеге эште Мәскәү талабына ярарлыҡ кимәлгә еткерә: тупланған материалдарҙан төбәктә күп тармаҡлы һәм сит ил менән бәйле йәшерен ойошма булыуы «асыҡлана». Украин чекистары «Донуголь» етәкселәренән, атап әйткәндә, трестың яңы төҙөлөш идаралығында эшләгән Юрий Матовтан һәм Дмитрий Сущевскийҙан таныу күрһәтмәләрен алалар. Башлыса Матовтың күрһәтмәләре нигеҙендә генә ҡулдан яҙылған протокол 53 бит (ике яғынан да) тәшкил итә{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=11}}, шулай уҡ Сущевскийҙың шаһитлығы арҡаһында республика ГПУ-һы 1 апрелгә «„Донуголь“ тикшереү эше» исеме аҫтында 60-битлек күҙәтеү әҙерләүгә өлгәшә, ә 11 апрелдә Политбюро &quot;Донуголь эше&quot;н «Шахты эше» менән берләштереү буйынса ҡарар итә. 24 апрелдә 95-битлек «Донбасста иҡтисади контр-революция» исеме аҫтында доклад барлыҡҡа килә, доклад 23 киҫәктән тора һәм унда алдан уҡ «ғәйепләү схемаһы» бирелә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=27—28}}.

Бик күп кешене ҡулға алыуға һәм төрлө документтарҙы тартып алыуға ҡарамаҫтан, 2011 йылда ҡул аҫтында булған 300 тикшереү эшендә Красильников һәм уның коллегалары күп тармаҡлы «йәшерен ойошма» эшмәкәрлеген һәм сит ил бәйләнештәр буйынса бер әйберләтә дәлил тапмайҙар. Һығымта ғәйепләүҙәр компроматтарҙа{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=11}} һәм һорау алыу ваҡытында үҙ-үҙенә яла яғыу күрһәтмәләрендә төҙөлә. Красильников фекеренсә, 1 апрелгә тиклем «ойошманың» структураһы тураһында күрһәтмәләр булмауы украин чекистары тарафынан бындай ойошманың структур схемаһын күрһәтеп биргәнен дәлилләй{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=28}}.

Үҙ-үҙҙәренә яла яғыуҙан тыш, тәфтишселәр йыш ҡына шәхси осрашыуҙарҙы әүҙем ҡуллана. Мәҫәлән, 1928 йылдың 22 апрелендә Матов һәм Авраам Юсевич (уны һуңғараҡ аталар) араһындағы осрашыуҙа Матов, Юсевичты ойошма эшенә 1925 йылда йәлеп иттем, ти. Матовтың күрһәтмәләрен раҫлайһыңмы, тигән һорауға Юсевич 37 минут дауамында аныҡ яуап бирмәй. Ниһайәт, ул, инженер Матовтың күрһәтмәләрен раҫлайым һәм ысын күңелдән үкенәм, тип белдерә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=28—29}}.

=== Тикшереү йомғаҡтары ===
Тикшереү Төньяҡ Кавказ крайы ОГПУ-ны тулы хоҡуҡлы вәкиллеге (ПП) УССР ГПУ-һы тәфтишселәр төркөмө тарафынан алып барыла, атап әйткәндә, Владимир Антонович, Лазарь Арров-тандетницкий, Евгений Евгеньев-Шептицкий, Еленевич, Юлиан Зверев, Александр Инсаров, Александр Курский{{Sfn|Тепляков|1997|с=280—293}}, Александр Розанов, Зиновий Ушаков, киләсәктә генерал-лейтенант Петр (Павел) Федотов{{Sfn|Млечин|2011|с=}}, Павел Финаков һәм Яхонтовтар{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011}}, «ихлас йөрәктән таныуҙар» алыу һәм эшкә дөйөм дәүләт төҫөнбиреү бойороғон үтәйҙәр {{Sfn|Беляков|1999|с=395—398}}{{Sfn|Аграновский|1928|с=}}. Алдағы тикшереүҙе РСФСР прокуроры янындағы иң мөһим эштәр буйынса тәфтишсе Эммануил Левентон алып бара&lt;ref name=&quot;Predvaritsledstv&quot;&gt;ЦА ФСБ РФ. Ф. Р-49447. Т. 145—147&lt;/ref&gt;{{Переход|#Предварительное следствие прокуратуры}}. Красильников, дөйөм алғанда, «Шахты эше» буйынса алдан тикшереү ОГПУ органдарының эш кимәленең түбән булыуын күрһәтә, тип һанай, булмаған ойошманы бар тип күрүәтеүгә улар өлгәшә алмай. Бынан тыш, иҡисади подразделениеларға ингән тәфтишселәр компетентлы булмауҙарн күрһәтте, сөнки бер нисә ай эсендә улар ҡулға алынған шахта етәкселәрен «һындыра» алманылар, тикшереү норматикв сроктарға һыймай һәм бер нисә тапҡыр оҙайтыла. Айырыуса чекистарҙың ғәмәлдәре немец белгестәренә ҡарата «ғауғалы» булып сыға {{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=29—30}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=5}}.

Шуға ҡарамаҫтан, 9 февралдә ОГПУ [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Совнарком]] [[Рыков Алексей Иванович|рәйесе Алексей Рыковҡа]] бер нисә йыл дауамында тау-мәғдән сәнәғәтендә «ҡортоҡослоҡ» менән шөғөллнгән контрреволюцион ойошма фашланыуы тураһында хәбәр итә. Процесты ентекле әҙерләү өсөн Политбюро Рыков, [[Сталин]], [[Серго Орджоникидзе|Орджоникидзе]], [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]], [[Куйбышев Валериан Владимирович|Куйбышев]] һәм [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] (марттан) составындағы комиссияны булдыра{{Sfn|Макаренко|2013|с=5}}; 2 мартта Молотов һәм Сталин Политбюро ағзаларына хат ебәрәләр, әлеге хатта Шахты белгестәренең эмиграциялағы урыҫ контрреволюцион элементтары, шулай уҡ немец капиталистары һәм контрреволюционерҙары менән бәйләнештәре тураһында хәбәр ителә{{Sfn|Макаренко|2013|с=5—6}}.

== Халыҡ-ара аспект ==

=== Совет-Германия мөнәсәбәттәрендәге көрсөк ===
Шахты эше көслө халыҡ-ара резонанслы була — тәү сиратта, Германияла — 1922 йылдан алып 1933 йылға тиклем [[Совет Рәсәйе]] һәм Веймар республикаһы араһында иң етди дипломатик көрсөктәр сәбәбтәренең береһе була. көрсөк 1928 йылдың 6 мартында башлана, ошо көндөң аҙағында сәғәт 23:00-тә СССР-ҙың сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссары Георгий Чичерин (ул ғәҙәттә төндә эшләй) үҙенең кабинетында Германия илсеһе Брокдорф-Ранцауҙы ҡабул итә, уны нарком шәхсән килергә үтенә. Ғәҙәттә Чичерин бындай саҡырыуҙарҙы ҡулланмаған. Бер нисә инеш һүҙҙән һуң совет наркомы, «беҙҙе икебеҙҙе лә етди эш көтә», тип хәбәр итә. Немец илсеһе ентекләберәк аңлатыуҙы һорағандан һуң, Чичерин, СССР-ҙа тиҙҙән ҙур суд процесы үтәсәк, унда «башлыса поляктар ҡатнашасаҡ», әммә шулауҡ немец граждандары ла бар, тип яуап бирә. Шулай уҡ була: Гольдштейн, Эрнст Отто, Макс Мейер (йәки Майер) һәм Г. Вегнер — улар барыһы ла, Чичериндың версияһы буйынса, Elektrizitäts-Gesellschaft&quot; (йәки АЕГ AEG/АЭГ) компанияһы хеҙмәткәрҙәре булғандар{{Sfn|Пивненко|1995|с=82—83}}{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=30}}{{Sfn|Sutton|1968}}.

Шулай уҡ совет наркомы ике белдереү яһай: уларҙың беренсеһенә ярашлы немец рәсми учреждениелары һәм фирмалары бер ҡасан да исемләнмәйәсәк; икенсеһенә ярашлы, асыҡ һәм ғәҙел тикшереү вәғәҙә ителә. Яуап итеп, Брокдорф-Ранцау Германия үҙ граждандарына ярҙамға киләсәген еткерә, шул уҡ ваҡытта мшиналарҙы һәм ҡорамаларҙы боҙоу буйынса совет властары үткәргән сараларҙы аңлауын белдерә{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=30—31}}{{Sfn|Пивненко|1995|с=83}}. Шахтылағыҡоротҡослоҡ буйынса эш башҡа «герман шпиондары» менән бәйле ғауғаларҙан айырылып торған. Мәҫәлән, Германиялағы совет тулы хоҡуҡлы вәкиле Николай Крестинский 12 мартта Чичеринға яҙған{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=33—37}}:
{{цитата|…Германияла бер кемгә лә билдәле булмаған һәм билдәһеҙ маҡсатта [СССР-ға] килгән немец студенттарын ҡулға алыу, һәм хатта Кавказ аръяғында консул агенттар тип исемленгән кешеләрҙе ҡулға алыу,  Германияла заказ буйынса эшләнгән ҡоролманы урынлаштырыу  өсөн ебәрелгән инженерҙарҙы һәм монтерҙарҙы ҡулға алыу күпкә айырылып торған факт. Студенттар өсөн матбуғат ғауғаланды, әммә бер кем дә, ысынында, шул студенттарға яҡын булған кешеләрҙән башҡа, етди рәүештә улар менән ҡыҙыҡһынманы. Элек-электән СССР-ҙа йәшәгән һәм Германияла билдәһеҙ булған консул агенттары тип нарыҡланғандар ҙа.[…] Ҙур концерндың хеҙмәткәрҙәрен, инженерҙарын ҡулға алыу — бөтөнләй башҡа эш. Был туранан-тура сәнәғәтселәргә һөжүм. Был киң сәнәғәт даирәләрендә бик көслө нәфрәт тыуҙырасаҡ.[…] Иҫегеҙҙә тотоғоҙ, герман ауыр индустрияһы әлегә тиклем Германияла советтарға ыңғай ҡараштың төплө терәге булып торҙо.}}

=== Эшләпә һәм плащ ===
Бөйөк Британия менн ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе иҫәпкә алып, ОГПУ органдары Донбасста эшләгән инглиз инженерҙарын ҡулға алмаҫҡа, ә тик формаль рәүештә уларҙан һорау алырға ҡарар итәләр{{Sfn|Макаренко|2013|с=6}}{{Sfn|Мозохин|2008|с=84—96}}. Шул уҡ ваҡытта, бер ниндәй реаль уликалар (инструкциялар, шифровкалар, махсус ҡоролмалар) булмауы арҡаһында бер ОГПУ хеҙмәткәре уликалар булараҡ немец подданныйҙары тарафынан СССР граждандарына сит илдә йәшәгән туғандарынан ебәрелгән әйберҙәрҙе индерә: Башкиндың эшләпәһе һәм плащ-макинтошы. тәфтишсе Майхин «ярҙамы» менән ҡулға алынған Мейер бер посылкала йылы ирҙәр бүреге булыуын «иҫенә төшөрә», посылканы ул Спектор исемле ҡатынға ебәрә (Башкинға ҡоҙаса тейешле). Бынан тыш, 1927 йылдың декабрендә инженер Отто Башкинға ағаһынан тағы ла бер просылка алып килә, унда арзан ирҙәр йоҡа плащы була. Тикшереү органы ошо ямғырҙан һаҡлана торған плащты Шахты фетнәселәре өсөн эре саботаж актын башҡарыу өсөн сигнал, ә фетр эшләпә — ваҡыраҡ диверсия үткәреүгә бойороҡ тигән һығымта яһай. Башкиндың үҙенә ағаһы ебәргән әйберҙәрҙең мәғәнәһен тәфтишсе һәм немец монтеры Вегнер аса, сөнки ул «эш өсөн» Башкинға 750 һум аҡса тапшырған{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=37—38}}{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=10}}.

Тәфтишселәрҙең иғтибарын үҙенә «Ҡорос шлем» («Штальхельм», {{lang-de|Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten}}) немец уң консерватив һәм монархистик ойошмаһы ағзаһы инженер Отто ла йәлеп итә. Отто һорау алыуҙарҙа туранан-тура национал-социализмға үҙенең сәйәси симпатиялары тураһында һөйләй, шул уҡ ваҡытта ул [[Германия коммунистар партияһы|немец коммунистарын]] бик ҡаты тәнҡитләй. Тәфтишселәр «бишенсе колонна» версияһын уйлап сығарырға маташалар, йәғни Оттоны СССР-ҙа йәшәгән немец колонистары менән бәйләргә. Әммә ОГПУ органдарының инженерҙың «ғәйебе» буйынса фальсификация шул тиклем тупаҫ була, күрәһең, 4 майҙа Отто «Сит ил немецтары Союзы» ({{Lang-de|Bund der Auslandsdeutschen}}) ағзалығынан баш тарта һәм «Украиналағы Германия колонияларына» ниндәй ҙә булһа йомоштар менән барыуын кире ҡаға {{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=38—39}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=6}}. Шул уҡ ваҡытта икенсе ҡулға алынған инженер, мейер, коммунистарға теләктәшлек күрһәтә һәм үҙендә Германия коммунистар партияһының әҙәбиәтен һәм йәшерен документтарын һаҡлаған{{Sfn|Пивненко|1995|с=87}}.

=== Юғалған «дошман» ===
Беренсе осрашыуҙан һуң өс көн үткәс, 1928 йылдың 9 мартында, Чичерин икенсе мәртәбә Германия илсеһе менән осраша, был юлы ул ҡулға алынған алты кеше тураһында (дүрт кеше урынына) хәбәр итә: Кестер — «Кнаппе» фирмаһы акционеры һәм Байштибер — ошо уҡ фирманың хеҙмәткәре. 13 мартта Максим Литвинов Сталинға һәм Чичеринға СССР-ҙа немец инженерҙарын ҡулға алыу тураһындағы белдереүҙән һуң Берлин сәнәғәт даирәләрендә күтәрелгән ғауға тураһында еткерә{{Sfn|Макаренко|2013|с=6}}. Һөҙөмтәлә, акционер Кестер яңы янъялға сәбәп була, сөнки «Кнапп» фирмаһы директоры немец инженерҙарын ҡулға алғанда сит илдә була һәм «Шахты эше» буйынса бер ҡасан да йәлеп ителмәй булып сыға{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=30—31}}.

16 мартта, сит ил наркоматы хеҙмәткәре Иван Лоренцҡа немец илселеге секретары Гай һорау бирә: кем алтынсы кеше? Исемлектәрҙе ҡарап сыҡҡандан һуң, немец исемлегендә Кестерҙың булмауы асыҡлана. Ике көндән Гольдштейн һәм Вагнер азат ителеүе тураһында мәғлүмәт алынғас, немец илсеһе ҡалған дүрт ҡулға алынғандарҙың яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр талап итә, ошо уҡ ваҡытта немец яғы СССР-ҙағы «Кнапп» фирмаһында Кестер фамилиялы инженер булмауы тураһында белдерә. Өҫтәүенә, ОГПУ биргән белешмәлә Кестер дәлилләнгән енәйәттәрҙә ғәйепләнә һәм шпионажға 200 мең совет һум исраф итеүе тураһында мәғлүмәт килтерелә. Элегерәк совет матбуғаты йоғонтоһо аҫтында «ҡоротҡослоҡҡа» ҡатнашы булған сит ил граждандарын хөкөм итеүҙе талап иткән һәм «халыҡтың киң ҡатламдары» ихтыярына һылтанған Чичерин фекере буйынса{{Sfn|Макаренко|2013|с=6}}, СССР «ахмаҡлыҡ хәленә» эләгә{{Sfn|Пивненко|1995|с=84}}{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|с=39—40}}.

Мәскәү һәм Берлин мөнәсәбәттәренең киҫкенләшеүенә совет юлбашсыларының сығыштары булышлыҡ итә: мәҫәлән, Брокдорф-Ранцау Ворошиловтың һәм СССР хөкүмәтенең башҡа ағзалары үҙ сығыштарында немецтарҙы (СССР-ҙа ул осорҙа яҡынса 5000 немец эшләй) «ҡәбәхәт», «хайуан» кеүек һүҙҙәр менән нарыҡлауына ҡаршы сыға һәм «немец индустрияһына ҡаршы ойошоролған кампания» кеүек ҡабул итә. Немец илселеге вәкиленең ҡулға алынғандар менән осрашыуы бер аҙ хәлде йомшарта, әммә Чичерин, ОГПУ-ға һылтанып, яңы осрашыуҙы ойошторорға ашыҡмай{{Sfn|Rothfels|1971|loc=Dok. 160 «Der Botchafter…», S. 331—332}}. Политбюро Бухаринға инглиз, француз, немец һәм башҡа коммунистик партиялар делегаттарын айырым сит илдәрҙең «ҡортоҡостар» менән бәйләнештәре тураһында таныштырырға ҡуша. Яңы осрашыуға рөхсәт алынмағандан һәм ғәйепләнеүселәрҙе Германияға сығарыуҙан баш тартҡандан һуң Веймар республикаһы хөкүмәте СССР Берлинда хәрби атташе вазифаһына тәғәйенләнгән [[Блюхер Василий Константинович|Василий Блюхер]] кандидатураһына ҡаршы сыға (Көньяҡ Ҡытайҙа [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] менән бәйләнештәре арҡаһында). Май айында Политбюро Молотов, Чичерин һәм Николай Крыленкоға тағы ла бер мәртәбә сит илселектәр эшмәкәрлегенә ҡағылышлы ғәйепләү актын ҡарап сығырға тәҡдим итә{{Sfn|Пивненко|1995}}{{Sfn|Макаренко|2013}}.
[[Файл:Президиум_суда_по_Шахтинскому_делу_(1928).jpg|справа|мини|250x250пкс|Шахты эше буйынса суд Президиумы (1928)]]
Яңы кредит буйынса герман-совет иҡтисади һөйләшеүҙәрҙе туҡтатыу тураһында ҡарар Берлинда ҡабул ителә, әммә хәҙер Веймар республикаһы хөкүмәте уңайлы сәбәп таба: 14 мартта Штреземан СССР илсеһе Крестинскийҙың герман матбуғатының «хаталы» тәртибе тураһындағы шелтәләренә яуап бирә: «Донецк эшендә» матбуғаттыҡына ҡарағанда сәнәғәтселәр кәйефе мөһимерәк, атап әйткәндә, АЕГ директоры Феликс Дойч үҙен кәмһетелгән итеп тоя, сөнки ул етәкләгән компания СССР-ға бирелгән кредитҡа әүҙем булышлыҡ итте, ҡулға алыуҙарҙы һәм судты Дойч «ахмаҡлыҡ» тип атай. Киләһе көндө Штреземан совет яғына үҙенең хөкүмәтенең ваҡытлыса һөйләшеүҙәрҙе туҡтатып тороуы тураһында хәбәр итә{{Sfn|Макаренко|2013}}{{Sfn|Пивненко|1995}}{{Sfn|Макаренко|2013}}.

17 мартта Крестинский Сталинға ҡулға алынған немец инженеры Гольдштейнды азат итергә тәҡдим итә. Крестинский шулай уҡ Сталинға Рыковтың, Калининдың һүҙҙәренең кире яҡ йоғонтоһо тураһында хәбәр итә{{Sfn|Беляков|1999|с=395—398}}. Сталин Крестинскийҙан «немецтар менән татлы һөйләшеүҙәрҙән» баш тартырға талап итә, әммә Гольдштейн шулай ҙа азат ителә. Азат ителгәндән һуң Гольдштейн Германияға ҡайта һәм урындағы матбуғатҡа совет төрмәләрендәге насар шарттар һәм ҡулға алынғандарға ҡарата күрһәтелгән баҫым тураһында һөйләй, уның һөҙөмтәһендә Веймар Республикаһында ҡабаттан ғауға башлана{{Sfn|Rothfels|1971}}. Бынан һуң, 21 мартта, яңы ҡарар ҡабул ителә: ҡулға алынғандарҙы Политбюро комиссияһы рөхсәтенән һуң ғына азат итергә мөмкин. Үҙәк Комитеттың Политбюроһы шулай уҡ Мәскәүҙәге судты әҙерләү һәм үткәреүҙе үҙ өҫтөнә ала: ГПУ-ның Ростов бүлегенә 20 апрелгә баш ҡалаға ҡулға алынғандарҙы һәм бөтә ғәйепләү документтарын ебәрергә тәҡдим ителә{{Sfn|Пивненко|1995|с=84—85}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=8—9, 11}}{{Sfn|Мозохин|2008|с=84—87}}.

== Прокуратураның алдан тикшереүе ==
РСФСР прокуроры янындағы мөһим эштәр буйынса тәфтишсе Эммануил Левентон етәкселегендәге прокуратура тикшереүе «дәлилләү базаһына» бер ниндәй ҙә яңылыҡ индермәй{{Sfn|Левентон|1939|с=}}{{Sfn|Блюм и др.|2012|с=13—14}}.

Был осорҙа СССР партия етәкселеге ике немец белгесен — Вагнер һәм Зеебольдты — яуаплылыҡҡа тарттырыу мәсьәләһен ҡарарға ниәтләй, сөнки тикшереү органдарында уларға ҡаршы етерлек мәғлүмәт тупланған була. Ошо уҡ ваҡытта Крестинский уларҙы СССР-ҙан ҡыуып сығарыу менән сикләнергә тәҡдим итә, әммә тик 19 июлдә генә Политбюро «эште бөтөрөү буйынса» ҡарар сығара, ә «Шахты эше» буйынса махсус комиссия бынан күпкә алда — 19 апрелдә үк — бөтөрөлгән була{{Sfn|Мозохин|2008|с=85—89}}.

== Суд ==
[[Файл:Шахтинское_дело_-_Подсудимых_конвоируют_сотрудники_ОГПУ_(1928).jpg|слева|мини|250x250пкс|Хөкөм ителеүселәр ОГПУ хеҙмәткәре оҙатыуында (1928)]]
Барыһы эш буйынса бер нисә йөҙ кеше ҡулға алына: бер өлөшө азат ителә, икенсеһе (82 кеше) — ОГПУ коллегияһы тарафынан судтан тыш тәртиптә ҡарала. Һөҙөмтәлә, күмәк кеше алдына «Донбасстағы иҡтисади контрреволюця тураһында» эше буйынса суд процесына 53 кеше сығарыла{{Sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|loc=Док. 330-36. Ходатайство В. Р. Менжинского в Политбюро ЦК ВКП(б) о награждение сотрудников ОГПУ за расследование «Шахтинского дела», 17 июля 1928, с. 633—634}}.

=== Ғәйепләнеүселәр исемлеге ===
Аркадий Ваксберг һуңғараҡ, «шул тиклем бәхетһеҙҙәрҙе уға тиклем дә, унан һуң да, бер суд процесы йыйманы», тип яҙа{{Sfn|Пивненко|1995|с=86}}.

==== Тау инженерҙары ====
П. И. Антонов, А. Б. Башкин, Н. Н. Березовский, Н. А. Бояринов, С. П. Братановский, А. К. Валиковский, В. В. Владимирский, Н. Н. Горлецкий, А. В. Деттер (Детер), С. Г. Именитов, А. И. Казаринов, П. Э. Калнин, Н. К. Кржижановский, Л. Б. Кузьма, В. В. Люри, Ю. Н. Матов, Л. Н. Мешков, И. И. Некрасов, М. А. Овчарек, В. К. Одров, Э. Э. Отто (гражданин Германии), В. Ф. Петров, Г. П. Потемкин, |Л. Г. Рабинович, В. С. Ржепецкий, Н. И. Скорутто, В. О. Соколов, И. К. Стояновский, Д. М. Сущевский, С. Е. Чернокнижников, Н. А. Чинакал, Г. А. Шадлун, В. Э. Штельбринк, А. Я. Элиадзе, А. Я. Юсевич. 1928 йылдың апрелендә өҫтәмә рәүештә Бөтә Рәсәй инженерзар ассоциацияһы ағзаһы Петр Пальчинский (1929 йылдың майында атып үлтерелә) һәм тау инженеры Иосиф Федорович ҡулға алыналар{{sfn|Беляков|1999|с=395—398}}.

==== Тау техниктары, механиктар һәм техник белгестәр ====
С. А. Бабенко, В. И. Бадштибер (гражданин Германии), В. И. Беленко, Н. П. Бояршинов, С. 3. Будный, Ф. Т. Васильев, И. Г. Горлов, Н. Е. Калганов, С. Л. Касаткин ,А. К. Колодуб, Е. К. Колодуб, В. М. Кувалдин, М. К. Майер (Германия гражданы), В. Н. Нашивочников, А. Е. Некрасов, М. Е. Никишин, В. Н. Самойлов, П. И. Семенченко, П. М. Файгерман{{Sfn|Беляков|1999|с=395—398}}.

=== Процесс барышы ===
Союздар Йортоноң колонна залында үткән суд ултырыштары 1928 йылдың 18 майында башлана һәм 41 көн дауамында бара. Суд рәйесе итеп Мәскәү дәүләт университеты ректоры Андрей Вышинский тәғәйенләнә, быға тиклем ул бер нисә яңғырауҡлы эштәр, шул иҫәптән, «Гукон» (1923), Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924) һәм Консервтрест эше (1924) буйынса ғәйепләүсе булараҡ таныла, ә судьялар составына Владимир Антонов-Саратовский инә. Ғәйепләү яғын ике дәүләт ғәйепләүсеһе тәшкил итә: Николай Крыленко (уға 15 мартта Политбюро төп ғәйепләүсе бурыстарын йөкмәй һәм бөтә эш материалдары менән танышырға ҡуша{{sfn|Макаренко|2013|с=8}}) һәм Григорий Рогинский. Бынан тыш, ултырыштарҙа 42 йәмәғәт ғәйепләүсеһе йәлеп ителә{{sfn|Макаренко|2013|с=11}}{{sfn|Красильников, Савин, Ушакова|2011|loc=Док. 330-36. Ходатайство В. Р. Менжинского в Политбюро ЦК ВКП(б) о награждение сотрудников ОГПУ за расследование «Шахтинского дела», 17 июля 1928, с. 633—634}}. Ранцау был возмущён поведением обвинителя Крыленко{{ref+|Крыленко был расстрелян 29 июля 1938 года по приговору Военной коллегии Верховного суда СССР в рамках дела о «контрреволюционной фашистско-террористической организации альпинистов и туристов»; реабилитирован в 1956 году.|k}}, который, словам посла, при обращении к нему по поводу немецких обвиняемых, на всё отзывался «презрительным смехом»{{sfn|Пивненко|1995|с=86}}.

Ғәйепләнеүселәрҙе Мәскәү губерна коллегия ағзалары булған 15 адвокат яҡлай. Мәскәүгә немец ғәйепләнеүселәрен яҡлау өсөн рөхсәт алған адвокат Мунте (уға юридик консультант роле генә бирелә) килеүенә ҡарамаҫтан, ике немецты Вормс яҡлай (улар аҡлана). Судта бер нисә йөҙ журналист һәм бик күп һанлы тамашасылар була.53 ғәйепләнеүсенән 23 кеше үҙен ғәйепле итеп таныуҙан баш тарта, ә ун кешеүҙ ғәйебен өлөшләтә таныйҙар{{Sfn|Пивненко|1995|с=86}}{{Sfn|Беляков|1999|с=395—398}}.

==== Күрһәтмәләрҙәге «төҙәтеүҙәр» ====
Суд алдына баҫҡан өс Германия подданыйҙарынан Вильгельм Бадштибер ғына өлөшләтә үҙ ғәйебен таный. шул уҡ ваҡытта Майер бөтә ғәйепләүҙәрҙән дә, шул иҫәптән, турбиналарҙы сафтан сығарыу буйынса, баш тарта. Вышинский Майерға Майерҙың үҙетикшереү ваҡытында биргән таныу күрһәтмәләрен уҡып ишеттергәндән һуң, Майер, үҙ ҡултамғаһын таныуын белдерә, әммә төнгө һорау алыуҙар менән йонсоу һәм урыҫ телен белмәү сәбәпле ҡултамға ҡуйыуын аңлата. Майерҙың урыҫ телен белмәүе шулай уҡ уның Башкинға турбиналарҙы сафтан сығарыу буйынса кәңәштәре лә ялған булыуы асыҡлана. Һөҙөмтәлә, Башкиндың был белдереүе суд тәнәфесе ваҡытында «төҙәтелә». Бындай «боролоштарҙы» немец корреспонденттарынан йәшереп булмай, мәҫәлән, гәзите хәбәрсеһе тыңлауҙар барышында мәскәү герман иғтибарһыҙ ҡалманы түгел: мәҫәлән, хәбәрсе «Berliner Tageblatt» гәзите хәбәрсеһе Пауль Шеффер ғәйепләнеүҙәрҙең ялғанлығы тураһында хәбәр итә. Әйтергә кәрәк, Чичерин Крестинскиййҙан 1927 йылдың аҙағында уҡ Шефферҙы кире Германияға ебәреүҙе талап итә. Крестинский корреспондентты процесс тамамланғандан һуң ғына кире ебәреүгә өлгәшә ала{{Sfn|Яковлев|2003|loc=док. № 194 «Записка Г. В. Чичерина…», c. 175—177}}.

Һөҙөмтәлә Майерҙы һәм Оттоны суд аҡларға мәжбүр була, ә Бадштибер шартлы рәүештә бер йылға иркенән мәхрүм ителә[5 k]{{Sfn|Пивненко|1995|с=87}}{{Sfn|Макаренко|2013|с=11—13}}.

==== Суд хөкөмө ====
1928 йылдың 6 июлендә судтың хөкөм ҡарары сығарыла, уға ярашлы ун бер ғәйепләнеүсе «юғары социаль яҡлау сараһы» — атып үлтереүгә тарттырыла; өс көндән, 9 июлдә, биш кеше — инженерҙар Н. Н. Горлецкий, Н. А. Бояринов, Н. К. Кржижановский, А. Я. Юсевич, С. З. Будный — атып үлтерелә{{Sfn|Ратьковский, Ходяков|2001|с=[146]—[147]}}. Ҡалған алты кешегә — Н. Н. Березовский, С. П. Братановский, А. И. Казаринов [6 k], Ю. Н. Матов, Г. А. Шадлун һәм Н. П. Боярышниковтарға атып үл10 йылға хөкөм иетеү менән алмаштырыла{{Sfn|Минаев|1940|с=127—134}}. Леопольд Трепперҙың мәғлүмәттәре буйынса, атып үлтереүгә хөкөм ителгән араһынан дүртәүһе 1930-сы йылдарҙың башында Караганда күмер бассейнында шахталар төҙөлөшөндә эшләгәндәр: «беләһегеҙме, кемделер атып үлтереү ҡыйын түгел, әммә улар барыһы лаүҙ эшендә иҫ киткес компетентлы кешеләр булараҡ…уларҙы бында алып килгәндәр»{{Sfn|Треппер|1990|с=45—46}}.

Ҡалғандары төрлө сроктарға хөкөм иетәләләр — бер йылдан ун йылға тиклем{{Sfn|Минаев|1940|с=127—134}}.
[[Файл:19280707-vyshinsky-verdict-promulgation-shakhty-lawsuit.jpg|слева|мини|250x250пкс|Вышинский суд ҡарарын уҡып ишеттерә]]
[[Файл:Обвиняемые_в_Шахтинском_деле_на_процессе_в_Москве_(1928).jpg|справа|мини|250x250пкс|Шахты эшендә ғәйепләнеүселәр: атып үлтереүгә хөкөм ителгәндәр (уң яҡта).]]

== Реабилитациялау ==
2000 йылдың 27 декабрендә [[Рәсәй Федерацияһының Прокуратураһы|Рәсәй Федерацияһының Генераль Прокуратураһы]], ҡайтанан &quot;Шахты эше&quot;н тикшергәндән һәм 1928 йылдың 6 июлендәге СССР Юғары судының махсус присутствиеһының ҡарарын кире ҡаҡҡандан һуң эш буйынса хөкөм иелеүселәрҙе тулыһынса реабилитациялай. Генпрокуратураның һығымтаһында бер-береһе менән бәйле ике тезис кире ҡағыла: «ҡоротҡослоҡ» тураһында һәм «шпионаж» тураһында. Бынан тыш, совет тикшереүенең алымдарына баһа бирелә{{Sfn|Красильников|2009|с=59–62}}{{Sfn|Мозохин|2008|с=84—86}}.

== Сәнғәттә ==
Хөкөм сығарылғандың икенсе көнөндә, 1928 йылдың 7 июлендә, «Комсомольская правда» гәзитендә (156-сы һан) шағир Владимир Маяковский «шахтысылар» тураһында үҙенең «Ҡоротҡос» шиғырын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Маяковский В. В.|часть=|заглавие=Полное собрание сочинений: В 13 т|оригинал=|ссылка=http://feb-web.ru/feb/mayakovsky/texts/ms0/ms9/ms9-535-.htm?cmd=0&amp;hash=СТИХОТВОРЕНИЯ.Вегетарианцы|издание=|место=М.|издательство=Гос. изд-во худож. лит.|год=1958|том=9. [Стихотворения 1928 года, и очерк «Рожденные столицы»]|страницы=551, 561|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = В. Маяковский. Ҡоротҡослоҡ
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;
Прислушайтесь,&lt;br&gt;
на заводы придите,&lt;br&gt;
в ушах —&lt;br&gt;
навязнет&lt;br&gt;
страшное слово —&lt;br&gt;
«вредитель» —&lt;br&gt;
навязнут&lt;br&gt;
названия шахт.&lt;br&gt;
Пускай&lt;br&gt;
статьи&lt;br&gt;
определяет суд.&lt;br&gt;
Виновного&lt;br&gt;
хотя б&lt;br&gt;
возьмут мишенью тира…&lt;br&gt;
Меня&lt;br&gt;
презрение&lt;br&gt;
и ненависть несут&lt;br&gt;
под крыши&lt;br&gt;
инженеровых квартирок (…)&lt;br&gt;
{{Конец скрытого блока}}

Шул уҡ йылда суд ултырышының кинохроникаһы төшөрөлә, ул һуңғараҡ «Союзкиножурнал» сығарылыштарына, шулай уҡ ике айырым фильмға индерелә: «Шахты процесы» һәм «Донбасстағы иҡтисади контрреволюция тураһында» («Совкино» студияһы)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Маматова, Лилия Хафизовна|Л. Х. Маматова]]|заглавие=Кино: политика и люди (30-е годы) : к 100-летию мирового кино|ссылка=https://books.google.ru/books?id=4bhNAAAAMAAJ&amp;q=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%BE+%D0%BE%D0%B1+%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%B2+%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5&amp;dq=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%BE+%D0%BE%D0%B1+%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%B2+%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwifwteL5ZDcAhWjJ5oKHVzWB28Q6AEIVDAG|ответственный=Научно-исследовательский институт киноискусства (Руссиа)|издание=|место=|издательство=Материк|год=1995|страницы=81|страниц=238|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Малькова, Лилиана Юрьевна|Малькова Л. Ю.]]|заглавие=Современность как история: реализация мифа в документальном кино|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mxEIAQAAMAAJ&amp;dq=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%BE+%D0%BE%D0%B1+%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%B2+%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE+53+%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B8+%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE|ответственный=|издание=|место=|издательство=Материк|год=2006|страницы=122|страниц=228|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Яҙыусы Варлам Шаламов раҫлауынса, ул төрмәлә «шахты эше» буйынса хөкөм ителгән ике инженер менән осрашҡан (Бояршинов һәм Миллер менән). Шаламов әйтеүенсә, 1928 йылда уҡ «шахтысыларға» «конвейер» — йәғни күп көн эсендә бер туҡтауһыҙ һорау алыу — һәм һыулы карцерға ултыртыу алымдары ҡулланылған. Бынан тыш, ғәйепләнеүселәрҙе башта һыуыҡ иҙәнле бүлмәлә тотоу, ә һуңынан ныҡ ҡыҙҙырылған иҙәнле бүлмәләрҙә тотоу ҡулланылған{{Sfn|Медведев|2011|с=[131]}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* СССР-ҙа сәйәси суд процестары исемлеге (1920-се йылдар)
* [[Промпартия эше]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Hiroaki Kuromiya|заглавие=Stalin's Industrial Revolution: Politics and Workers, 1928-1931|ссылка=https://books.google.ru/books?id=cyJNElP75EwC&amp;pg=PA273&amp;dq=Industrial+Party+Trial+1930&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjzi-WdyZTcAhXLw6YKHcQaAwcQ6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=Industrial%20Party%20Trial%201930&amp;f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1990|страницы=273|страниц=392|isbn=9780521387415}}&lt;/ref&gt;
* [[Ленинград эше]]
* [[Табиптар эше]]
* [[Өсөнсө Мәскәү процесы|Өсөнсө мәскәү процесы]]
* [[Тухачевскийҙың эше]]
* [[Сталин репрессиялары]]
* Ҡоротҡослоҡ

== Комментарийҙар ==
{{примечания|group=k}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
; Китаптар

* {{Китап|автор=[[Аграновский, Абрам Давидович|Аграновский А. Д.]]|заглавие=Люди-вредители : Шахтинское дело|место={{М.}}-{{Л.}}|год=1928|ответственный=предисл. [[Вышинский, Андрей Януарьевич|А. Вышинского]]|издательство=Гос. изд-во|издание=|том=|страницы=|страниц=326|серия=|тираж=|isbn=|ref=Аграновский}}
* {{Китап|автор=Беляков Л. П.|часть=«Шахтинское дело»|ссылка часть=http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/shakht.htm|заглавие=Репрессированные геологи|ответственный=гл. ред. В. П. Орлов; отв. редакторы Л. П. Беляков, Е. М. Заблоцкий|место=М.; СПб.|издательство=МПР РФ, [[Всероссийский научно-исследовательский геологический институт имени А. П. Карпинского|ВСЕГЕИ]], РосГео|издание=3-е изд., испр. и доп|год=1999|том=|страниц=452|серия=|тираж=2000|isbn=5-93761-001-6|ref=Беляков}}.
* {{Китап|автор=[[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А.]], [[Красильников, Сергей Александрович|Красильников С. А.]], Савин А. И., Ушакова C. H.|заглавие=Шахтинский процесс 1928 г.: подготовка, проведение, итоги : в 2 кн. Кн. 2|ссылка=|часть=Предисловие|ответственный=отв. ред. С. А. Красильников|издание=|место=М.|издательство=[[Российская политическая энциклопедия]]|год=2012|страницы=|страниц=1088|серия=История сталинизма. Документы|isbn=978-5-8243-1603-2|тираж=1000|ref=Блюм и др.}}
* {{Китап|автор=[[Красильников, Сергей Александрович|Красильников С. А.]], Савин А. И., Ушакова C. H.|часть=Шахтинский политический процесс 1928 года: источники в контексте эпохи|заглавие=Шахтинский процесс 1928 г.: подготовка, проведение, итоги : в 2 кн. Кн. 1|ссылка=|ответственный=отв. ред. С. А. Красильников|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]; Фонд «[[Президентский центр Б. Н. Ельцина (фонд)|Президентский центр Б. Н. Ельцина]]»|год=2011|страниц=975|isbn=978-5-8243-1503-5|серия=История сталинизма. Документы|тираж=1000|ref=Красильников, Савин, Ушакова}}
* {{Китап|автор={{comment|Кислицын С. А.|Кислицын, Сергей Алексеевич}}|часть=|заглавие=Шахтинское дело. Начало сталинских репрессий против научно-технической интеллигенции в СССР|ответственный=С. А. Кислицын; Рост. гос. ун-т, Ин-т переподготовки преподавателей социал.-гуманит. наук|место=Ростов н/Д|издательство=Изд-во науч.-метод. центра «Логос»|издание=|год=1993|том=|страниц=109|серия=|тираж=|isbn=5-7051-0023-X|ref=Кислицын}}
* {{Китап|автор=[[Левентон, Эммануил Эммануилович|Левентон Э. Э.]]|часть=|заглавие=Экспертиза в советском уголовном процессе|ответственный=Под ред. [[Голяков, Иван Терентьевич|И. Т. Голякова]]|место=М.|издательство=Юриздат|издание=|год=1939|том=|страниц=52|серия=Библиотека народного судьи и народного заседателя / Всес. ин-т юрид. наук НКЮ СССР|тираж=|isbn=|ref=Левентон}}
* {{Китап|автор=[[Перчёнок, Феликс Фёдорович|Перчёнок Ф. Ф.]]|часть=Академия наук на «великом переломе»|ссылка часть=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvenja/1/163-234.pdf|заглавие=Звенья: исторический альманах, Вып. 1|ответственный=ред.-сост. Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский|место=М.|издательство=|издание=|год=1991|том=|страницы=163—235|страниц=656|серия=|тираж=50000|isbn=5-01-003604-5|ref=Перчёнок}}
* {{Китап|автор=Ратьковский И. С., Ходяков М. В.|часть=Советское общество в конце 20-х — 30-х гг. «Вредители» в промышленности|ссылка часть=|заглавие=История Советской России|ответственный=|место=СПб.|издательство=Издательство «Лань»|издание=|год=2001|том=|страницы=|страниц=416|серия=Мир культуры, истории и философии|тираж=|isbn=5-8114-0373-9|ref=Ратьковский, Ходяков}}
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01008397113#?page=1 ''Сергеева в. б'' Шахтынан: вредительство Тарихы, суд, хөкөм] / тәшкил итә: б. в. сергеев һәм Плесков; Предисл. һәм литва о. — Мәскәү: изд-во «Крәҫтиән гәзите», 1928 (төр. изд-ватан «Крәҫтиән гәзите»). — 90-сы с., [6] с.
* {{Китап|автор=[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин И. В.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Вопросы ленинизма|ответственный=|место=М.|издательство=[[Партиздат]]|издание=10-е изд|год=1935|том=|страниц=656|серия=|тираж=|isbn=|ref=Сталин}}
* {{Китап|автор=[[Саттон, Энтони|Sutton A. C.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Западные технологии и развитие Советской экономики с 1917 по 1930 годы|Western Technology and Soviet Economic Development: 1917 to 1930]]|ответственный=Stanford University|место=|издательство=Hoover Institution publication|издание=|год=1968|том=|страницы=|allpages=381|серия=Western Technology and Soviet Economic Development, Vol. 1; Revolution Hoover Institution on War and Peace, Vol. 76; Armenian Research Center collection|тираж=|isbn=|ref=Sutton}}
* {{Китап|автор={{comment|Twiss T. M.|Twiss, Thomas Marshall}}|часть=|заглавие=Trotsky and the Problem of Soviet Bureaucracy|ответственный=|место=|издательство=Haymarket Books|издание=|год=2015|том=|страницы=|allpages=502|серия=Historical Materialism Book Series, ISSN 1570-1522, Vol. 67|тираж=|isbn=9781608464784|ref=Twiss}}

* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Документы внешней политики СССР|ответственный=ред. ком. [[Капица, Михаил Степанович|М. С. Капица]] и др.|место=М.|издательство=Государственное издательство политической литературы|издание=|год=1966|том=11. (1 января — 31 декабря 1928)|страницы=|страниц=792|серия=|тираж=|isbn=|ref=Капица и др.}}
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Дух Рапалло: Советско-германские отношения. 1925—1933|ответственный=РАН. Институт всеобщей истории; Редкол.: [[Севостьянов, Григорий Николаевич|Г. Н. Севостьянов]] (отв. ред.) и др.|место=Екатеринбург-Москва|издательство=Научно-просветительский центр «Университет»|издание=|год=1997|том=|страницы=|страниц=288|серия=Российская историческая библиотека. Документы|тираж=1500|isbn=5-88451-047-0|ref=Севостьянов}}
* {{Китап|автор=[[Хильгер, Густав|Хильгер Г.]], [[Мейер, Альфред|Мейер А.]]|часть=|заглавие=Россия и Германия. Союзники или враги?|оригинал=The Incompatible Allies|ответственный=пер. Л. Игоревский|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|издание=|год=2008|том=|страницы=|страниц=416|серия=|тираж=3000|isbn=978-5-9524-3627-5|ref=Хильгер, Мейер}}
* {{Китап|автор=|ссылка=|заглавие=Akten zur deutschen Auswartigen Politik (ADAP) : 1918—1945|оригинал=|ответственный=aus dem Archiv des Auswärtigen Amtes; [[Ротфельс, Ханс|Hans Rothfels]]|место=Gottingen|издательство=Vandenhoeck &amp; Ruprecht|издание=|год=1971|band=8 (1. Januar bis 30. April 1928)|страницы=|страниц=|серия=Serie B : 1925—1933|тираж=|isbn=|ref=Rothfels}}
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД|оригинал=|ответственный=под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост.: Хаустов В. Н., Наумов В. П., Плотникова Н. С.|место=М.|издательство=Материк|издание=|год=2003|том=|страницы=|страниц=914|серия=Россия. XX век. Документы|тираж=3000|isbn=5-85646-087-1|ref=Яковлев}}
* {{Китап|автор={{comment|Шкловский Г.|Шкловский, Генрих Львович}}|часть=|заглавие=Вредительство как метод классовой борьбы : (К вопросу изучения вредительства в условиях переходной экономики)|оригинал=|ответственный=Генр. Шкловский; Ком. акад. Ин-т сов. строительства и права; предисловие: [[Челяпов, Николай Иванович|Н. Челяпов]]|место=М.|издательство=[Огиз] — Советское законодательство|издание=|год=1931|страницы=|страниц=174, [2]|серия=|тираж=|isbn=|ref=Шкловский}}
* {{Китап|автор=|часть=Шахтинское дело и практические задачи в деле борьбы с недостатками хозяйственного строительства (Резолюция по докладу т. Рыкова, принятая единогласно объединенным пленумом ЦК и ЦКК ВКП(б) 11 апреля 1928 г.)|заглавие=Всесоюзная коммунистическая партия (б) в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1935)|ссылка часть=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/donbass.htm|том=Ч. II. 1925—1935|ответственный=отв. ред.: В. В. Адоратский, А. Н. Поскребышев, М. А. Савельев, И. П. Товстуха; Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина при ЦК ВКП(б)|место=М.|издательство=Партиздат|издание=5-е изд., испр. и доп|год=1936|страницы=277—283|страниц=694|серия=|тираж=|isbn=|ref=Шахтинское дело}}
* {{Китап|автор=[[Минаев, Владислав Николаевич|Минаев В. Н.]]|год=1940|тираж=|isbn=|серия=|страниц=216|столбцы=|страницы=127—134|том=Ч. 1|издательство=[[Воениздат НКО СССР]]|заглавие=Подрывная деятельность иностранных разведок в СССР|место=М.|издание=|ответственный=Под ред. [[Ерухимович, Исаак Израилевич|И. И. Ерухимовича]]|викитека=|часть=Иностранные разведки и внутренняя контрреволюция в период первой пятилетки. Шахтинсное дело|ссылка часть=http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html|оригинал=|ref=Минаев}}
* {{Китап|автор={{comment|Тепляков А. Г.|Тепляков, Алексей Георгиевич}}|год=1997|тираж=2000|isbn=5-901027-03-5|том=21|страниц=630|столбцы=|страницы=240—293|издательство=Atheneum — Феникс|заглавие=Минувшее. Исторический альманах|место=М.-СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|часть=Персонал и повседневность Новосибирского УНКВД в 1936—1946 гг.|ссылка часть=https://rusk.ru/st.php?idar=45710|оригинал=|ref=Тепляков}}
* {{Китап|автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]|год=2011|тираж=3000|isbn=978-5-227-03099-3|страниц=510|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Центрполиграф]]|заглавие=Млечин — История внешней разведки. Карьеры и судьбы|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|часть=Павел Федотов. Ложный закордон|ссылка часть=https://history.wikireading.ru/60660|оригинал=|ref=Млечин}}
* {{Китап|автор={{comment|Пивненко Р. Р.|Пивненко, Роман Рудольфович}}|год=1995|тираж=|isbn=|страниц=179|столбцы=|страницы=82—90|том=|издательство=Изд-во Петрозаводского государственного университета (ПетрГУ)|заглавие=Вопросы истории Европейского Севера. (Проблемы социальной экономики и политики: 60-е годы XIX—XX вв.): Сборник научных статей|место=Петрозаводск|издание=|ответственный=Гос. ком. Рос. Федерации по высш. образованию, Петрозаводский государственный университет; ред. [[Афанасьева, Александра Ивановна|А. А. Афанасьева]], [[Мишенев, Михаил Александрович|М. А. Мишенев]]|викитека=|часть=Шахтинское дело 1928 г. и советско-германские отношения|ссылка часть=|оригинал=|ref=Пивненко}}
* {{Китап|автор=[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]|год=2011|тираж=2000|isbn=978-5-9691-0629-1|серия=Рой Медведев, Жорес Медведев. Собрание сочинений / «Время»|страниц=656|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Время|заглавие=К суду истории. О Сталине и сталинизме|место=|издание=|ответственный=|викитека=|часть=Политические судебные процессы 1928—1930 гг.|ссылка часть=|оригинал=|ref=Медведев}}
* {{Китап|автор=[[Треппер, Леопольд|Треппер Л.]]|год=1990|тираж=200000|isbn=5-250-00829-1|серия=|страниц=382|столбцы=|страницы=44—50|том=|издательство=Издательство политической литературы|заглавие=Большая игра: Воспоминания советского разведчика|место=|издание=|ответственный=пер. с франц. [[Шрайбер, Исаак Михайлович|И. Шрайбера]]; послесл. и рец. А. И. Галаган, конс. [[Томин, Валентин Романович|В. Р. Томин]]|викитека=|часть=Лицом к лицу с действительностью|ссылка часть=|оригинал=Le Grand Jeu|ref=Треппер}}
* {{Китап|автор={{comment|Голинков Д. Л.|Голинков, Давид Львович}}|часть=Шахтинское дело|заглавие=Крушение антисоветского подполья в СССР. Кн. 2|ссылка=|издание=4-е изд|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1986|страниц=397|isbn=|тираж=100000|ref=Голинков, кн. 2}}
* {{Китап|автор={{comment|Есиневич А. А.|Есиневич, Алексей Анатольевич}}|заглавие=Мнимые вредители. «Шахтинское дело». «Дело Промпартии»|ответственный=А. А. Есиневич|издание=|место=СПб.|издательство=[СПГУТД] (Тип. [[Санкт-Петербургский государственный университет промышленных технологий и дизайна|СПГУТД]])|год=2004|страниц=47, [1]|isbn=|тираж=|ref=Есиневич}}

; Мәҡәләләр

* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Богданов С. В.|Богданов, Сергей Викторович}}|заглавие=Власть и экономическая преступность в Советской России (1917–1941)|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=20381021|издание=Историко-Экономические Исследования|год=2012|том=13|выпуск=2—3|страницы=7—22|issn=2308-2488|ref=Богданов}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Из речи т. Евдокимова. 3 марта 1937 года|ссылка=http://istmat.info/node/30238|издание=[[Вопросы истории]]|ответственный=|год=1995|том=|номер=2|страницы=3—7|issn=0042-8779|doi=|язык=|ref=Из речи Евдокимова}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Красильников С. А.|Красильников, Сергей Александрович}}|заглавие=Шахтинский Процесс 1928 Года: Предварительное Следствие В Архивных Документах|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=11778076|издание=Вестник Новосибирского Государственного Университета. Серия: История, Филология|год=2009|том=8|выпуск=1|страницы=59–66|issn=1818-7919|ref=Красильников}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Куромия, Хироаки|Куромия X.]]|заглавие=Сталинский «великий перелом» и процесс над «Союзом освобождения Украины»|ссылка=|издание=[[Российская история|Отечественная история]]|год=1994|том=|номер=1|страницы=190—198|issn=0869-5687|ref=Куромия}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Макаренко П. В.|Макаренко, Павел Васильевич}}|заглавие=«Шахтинский процесс» и его влияние на советско—германское сотрудничество|ссылка=|издание=[[Вопросы истории]]|год=2013|том=|номер=10|страницы=3—15|issn=0042-8779|ref=Макаренко}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Мозохин О. Б.|Мозохин, Олег Борисович}}|заглавие=«Замешанных немцев арестовать… Англичан не трогать» Документы Архива Президента Российской Федерации о роли Политбюро ЦК ВКП(б) в организации «Шахтинского дела». 1928 г.|ссылка=https://web.archive.org/web/20090403005524/http://www.rusarchives.ru/publication/politbyuro.shtml|издание=Отечественные архивы|год=2008|том=|номер=6|страницы=84—96|issn=0869-4427|ref=Мозохин}}
* {{Мәҡәлә|автор={{comment|Шарапов С. В.|Шарапов, Сергей Валерьевич}}|заглавие=Роль Свидетелей-Рабочих В Шахтинском Судебном Политическом Процессе 1928 Года|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=17272354|издание=Вестник Новосибирского Государственного Университета. Серия: История, Филология|год=2012|том=11|выпуск=1|страницы=126—130|issn=1818-7919|ref=Шарапов}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Шахтинское дело|ссылка=http://diletant.media/articles/36331375/?sphrase_id=7567352|издание=[[Дилетант (журнал)|Дилетант]]|ответственный=ред. {{comment|А. Соломин|Соломин, Алексей В.}}|год=2017|том=|выпуск=|страницы=|issn=2226-6887|ref=Соломин}}

== Һылтанмалар ==
* Мазохин О. Б. [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm Вредительство в народном хозяйстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }}
* Akten zur deutschen Auswärtigen Politik (1928) (неопр.). Bayerische Staatsbibliothek. Дата обращения 10 июля 2018.
{{Навигационная таблица
| имя       = Сталин репрессиялары
| заголовок =  [[Сталин репрессиялары]]
| state                     = {{{state|}}}
| класс_тела                = hlist

| заголовок1 = Репрессиялар
| список1 =
*[[Кулактарҙы эҙәрлекләү]]
* [[СССР-ҙа психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу]]
* [[Инжил христиандары һәм баптистарға ҡарата Сталин репрессиялары]]
* [[Назино фажиғәһе]]
* [[Киров ағымы]]
* [[Оло террор]]
**[[Әзербайжанда Сталин репрессиялары]]
**[[Белорус ССР-ында репрессиялар]]
**[[Ҡаҙаҡ ССР-ында репрессиялар]]
**[[Монголия Халыҡ Республикаһында репрессиялар]]
**[[Тыва Халыҡ Республикаһында репрессиялар]]
*[[Сталиндың атыу исемлектәре]]
*[[ВКП(б)-ла таҙартыу]]
* [[Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)]]
* [[РККА-ла  репрессиялар (1937—1938)]]
* [[НКВД эсендә таҙартыуҙар (1937—1938)]]
*[[НКВД һәм НКГБ ҡулға алғандарҙы атыу (1941)]]
*[[СССР халыҡтарын депортациялау]]
*[[Катынь атыуы]]
*[[Август ҡамауы]]
*[[Карпат аръяғы  венгрҙарын һәм немецтарын депортациялау]]
*[[Калининград немецтарын депортациялау (1945—1951)]]
*[[Көнбайыш Украина украиндарын депортациялау]]
*[[«Яҙ» операцияһы (1948)]]
*[[«Көньяҡ» операцияһы]] 
*[[«Прибой» операцияһы]]
*[[Псков өлкәһенең көнбайышын депортациялау]]
*[[«Төньяҡ» операцияһы]]

| заголовок2 = Сәйәси&lt;br&gt;үлтереүҙәр
| список2 =
*[[Хуангутунь инциденты]]
*[[Евгений Коновалец]] 
*[[Троцкийҙы үлтереү|Троцкий]]
*[[Теодорҙың (Ромжа) вафаты]]
*[[ Соломон Михоэлсты үлтереү|Михоэлс]]

| заголовок3 = Идеологик&lt;br&gt;кампания
| список3 =
*[[Лысенкосылыҡ]]
*[[Космополитизмға ҡаршы көрәш]]

| заголовок4 = Енәйәт эштәре
| список4 =
*[[Авиация эше]]
*[[Академиктар эше]]
*[[Алаш эше]]
*[[Николай Вавилов эше]]
*[[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар| «Вәлидовсылар» эше]]
*[[«Весна» эше]]
*[[Табиптар эше]]
*[[Красноярск эше| Геологтар эше]]
*[[Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы |ГАКПШПО эше ]]
*[[Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты эше]]
*[[ Ералиев эше]]
*[[«Контрреволюцион милләтселек ойошмаһының запастағы уң троцкистар үҙәге» эше]]
* [[Кремль эше]]
*[[Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)]]
*[[Ленинград эше]]
*[[Лузин эше]]
*[[Мегрелдар эше]]
*[[Промпартия эше]]
*[[Пулково эше]]
*[[Славистар эше]]
*[[&quot;Белоруссияны азат итеү союзы&quot; эше]]
*[[«Украинаны азат итеү союзы» эше ]]
*[[СОФИН]]
*[[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|«Солтанғәлиевщина» буйынса эш]]
*[[Хеҙмәт крәҫтиән партияһы эше ]]
*[[Тухачевскийҙың эше]]
*[[УФТИ эше]]
*[[Флоринский Дмитрий Тимофеевич|Флоринский эше]]
*[[ЦДУМ-дың енәйәт эше]]
*[[Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше]]
*[[Ҡөрьән сылбыры]]
*[[Шахты эше]]

| заголовок5 = Процестар
| список5 =
*[[Беренсе Мәскәү процесы]]
*[[Икенсе Мәскәү процесы]]
*[[Өсөнсө Мәскәү процесы]]

| внизу =
* [[Сталин Иосиф Виссарионович]]
* [[:Категория:Иосиф Сталин]]
* [[Портал:СССР]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Енәйәтселек]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:СССР-ҙа репрессиялар]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p1il79cpmi0hfctxgiyt3lza2wbb5bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәрәфетдинова Сәғирә Сабирйән ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160787</id>
    <revision>
      <id>1297863</id>
      <parentid>1148134</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T23:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4529" sha1="6p45h92ygh0zbnq19s64l7w8fcpszwe" xml:space="preserve">{{ФШ|Шәрәфетдинова}}

'''Шәрәфетдинова Сәғирә Сабирйән ҡыҙы''' ({{lang-ru|Шарафитдинова Сагира Сабирьяновна}}) - (Сәғирә Тамъяни — псевдоним; [[28 март]], [[1963 йыл]]) - мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре,  Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (2019)

== Биографияһы ==
Сәғирә Сабирйән ҡыҙы Шәрәфетдинова 1963 йылдың 28 мартында [[БАССР]]-ҙың  [[Белорет районы]] [[Шығай (Белорет районы)|Шығай ауылында]] тыуған.

1980 йылда Шығай урта мәктәбен тамамлай.

1999-2004 йылдарҙа [[Силәбе|Силәбе дәүләт педагогия университетының]] психология факультетында уҡый.

2018 йылда ситтән тороп [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның &quot;Социаль-мәҙәни өлкәлә менеждмент&quot;бүлеген тамамлай.

1981 йылда хеҙмәт юлын Шығай урта мәктәбендә  пионервожатый булып башлай. 1987 йылдан мәктәп-интернатта тәрбиәсе булып эшкә күсә,өлкән тәрбиәсе,интернат мөдире вазифаларын башҡара.2010 йылда ауыл мәҙәниәт йортона директор итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдан&quot;Өлкәр&quot; милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе.

2016 йылда тырыш хеҙмәте өсөн район кимәлендә &quot;Хеҙмәт алдынғыһы&quot; тигән таныҡлыҡ тапшырылған. 2020 йылда республика ауыл мәҙәниәт йорттары конкурсында &quot;Иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәре&quot; исеме һәм грант бирелгән.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша - һынлы биҙәү әйберҙәре (кейеҙ,ҡорама) буйынса &quot;Аҡтамыр&quot; халыҡ клубы етәксеһе &lt;ref&gt;[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=2895 ҺАЙ, БАШҠОРТОМДОҢ ЙОЛАЛАРЫ! -&quot;Киске Өфө&quot;, 08 март, 2016]&lt;/ref&gt;.

Милли ойошмалар эшендә әүҙемлеге өсөн Бөтә Донъя башҡорттары Ҡоролтайы делегаты итеп һайланған (2015)

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Хикәйәләре район, республика матбуғатында баҫылып тора; мәҫәлән, төрлө йылдарҙа &quot;Ағиҙел&quot; журналында &quot;Хәйлә&quot; (2001), &quot;Боралҡы&quot;(2005), &quot;Һаҡау кәкүк тауышы&quot; (2006),&quot;Хөкөмһөҙ бала&quot; (2007),&quot;Ҡибла ҡайһы яҡта&quot; (2014), &quot;Иҫке күпер&quot; (2015), &quot;Шоңҡар&quot; журналында - &quot;Сүллектәге рауза сәскәһе&quot; (2015), шиғырҙар шәлкеме һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрҙе. Шулай уҡ төрлө йыйынтыҡтарҙа шәлкемдәре баҫылған.

;бүләктәре
*&quot;Ағиҙел&quot; журналы хикәйәләр конкурсында премия (2005)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Әхмәр Үтәбай.Телеңдән һөйөн,Сәғирә! -&quot;Ағиҙел&quot;,2019, 9-сы һан, 170-172 биттәр

== Һылтанмалар ==
*[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=2895 ҺАЙ, БАШҠОРТОМДОҢ ЙОЛАЛАРЫ! -&quot;Киске Өфө&quot;, 08 март, 2016]
*[http://kitaptest.bashkort.org/storage/files/aghizel,_ghinuar_2010.pdf &quot;Көҙгө күкрәү&quot;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 110-сы бит, 
*[http://libmap.bashnl.ru/node/251 ШАРАФУТДИНОВА-ГАЛИУЛЛИНА САГИРА САБИРЬЯНОВНА]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]</text>
      <sha1>6p45h92ygh0zbnq19s64l7w8fcpszwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалҡанды (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164525</id>
    <revision>
      <id>1297849</id>
      <parentid>1186562</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T17:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6718" sha1="9fap2oiw0tk08fwr3o03w4uz6d620sz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шалҡанды''' ({{lang-ru|Шелканды}}), '''Күмләк арҡаһы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районының]] көнсығыш өлөшөндәге [[Уралтау]]ҙың һыу бүлеүсе һырты.

== Урынлашыуы ==
[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районының]] көнсығыш өлөшөндә, Белово, [[Ҡомлоҡ (ауыл)|Ҡомлоҡ]], Грибановка һәм Гусары ауылдары буйында урынлашҡан. Төньяҡ осонда ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы Ларин ҡарағайлығы ({{lang-ru|Ларинский бор}}) барып сыға. Иң киң урыны 37 км, уртаса киңлеге 1 км самаһы. Иң бейек нөктәләре: диңгеҙ кимәленән 527, 528 и 539 м.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/shelkandy Шертанды //Энциклопедия Челябинской области]&lt;/ref&gt; Координаттары: 54.4125, 60.17333&lt;ref&gt;[http://www.geo-objects.ru/objects/khrebet_shelkandy/Хребет Шелканды (Khrebet Shelkandy)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәте ==

=== Флора ===
Ере — һоро урман һәм ҡара тупраҡтарҙан тиерлек тора. Һырт тулыһынса япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Күберәк [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] үҫә, урман араһындағы үҫемлектәрҙең күпселеген ҡыуаҡтар тәшкил итә, башлыса сейә үҫә). Ылыҫлыларҙың төп өлөшө — төрлө йәштәге ҡарағайлыҡтар.

Үлән күп төрлө — 300 ҙән артыҡ үҫемлек төрө иҫәпләнә. Өҫкө ярусты балтырған, ҡурай, абаға, кеүек бейек үләндәр; икенселә — [[йылантамыр]], ҡытыршы сәңгәр сәскә, ҡыр [[ҡәнәфер]]е, бесәй борсағы, [[туҡранбаш]], [[һарына]], [[меңъяпраҡ]] кеүек үләндәрҙән тора; иң түбәндә — ер еләге, үрмәле туҡранбаш, таш еләге, [[ҡыҙыл бөрлөгән]] һ. б алып тора.

=== Фауна ===
Хайуандар донъяһы ла бай ғына: бурһыҡ, ҡуян, үрғуян, ҡыҙыл көҙән, илек, төлкө, мышы, көҙән; ҡоштар — ҡарға, һоро ҡоҙғон, әберсен, барҡылдаҡ, тумыртҡа, аҡ һәм һоро ағуна, ҙур сәпсек, бараба, һайыҫҡан, ҡор, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙан бөркөт, торомтай, өкө, ыласын, ҡарсыға һәм башҡалар төйәкләнгән.

=== Шифалы һыуы ===
Шалҡанды һыртында урта өлөшөндә көньяҡ битләүендә таҙа һалҡын ҡушыла һыу (+4…+10 °С) сығанағы бар — был урында «Грибановский ключ» тигән эсәр һыуҙы һауыттарға ҡойоп, сауҙаға сығаралар.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист '''''Шувалов Николай Иванович''''' үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: &lt;blockquote&gt;От распространенного в прошлом у башкир мужского имени Шалканды, с основой шалкан — «репа» и имяобразующим аффиксом -ды. Название связано с древним культом растений у тюркских народов.http://old.toposural.ru/html/h.htm&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Шелканды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/h.htm Шелканды. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023949/http://old.toposural.ru/html/h.htm |date=2020-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Йәғни, уның фаразы буйынса, атама төрки телдәрҙәге «шалҡан» һүҙенән килеп сыҡҡан.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шувалов Николай Иванович]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Шелканды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.
* Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. 2-е изд., перераб. и доп.— Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1990.

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/shelkandy Шертанды //Энциклопедия Челябинской области]
* [http://old.toposural.ru/html/h.htm Шелканды. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023949/http://old.toposural.ru/html/h.htm |date=2020-06-20 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]]
[[Категория:Көньяҡ Урал]]</text>
      <sha1>9fap2oiw0tk08fwr3o03w4uz6d620sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ябалаҡташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166120</id>
    <revision>
      <id>1297871</id>
      <parentid>1068255</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T05:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5281" sha1="9w97cfxgj20y9mf74s9bhnon3m7lkh4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ябалаҡташ''' — ({{lang-ru|Ябулакташ}}) — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Һатҡы районы]]ндағы тау.

== Ябалаҡташ ғилми хеҙмәттә ==
Ябалаҡташ оронимы ғилми хеҙмәттәрҙә лә телгә алына. Мәҫәлән, Силәбелә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған ''Лена Надир ҡыҙы Дәүләтҡолова''
үҙенең «Топонимдар лингвокултурологик аспектта» тигән ғилми хеҙмәтендә Силәбе өлкәһе географик атамаларын топонимдарҙың семантикаһын, структураһын, мәҙәни компонентын иҫәпкә алып, өлкәнең ҡатмарлы топонимик системаларының милли мәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеп, күп кенә атамаларҙы тасуирлай. Улар араһында Ябалаҡташ та телгә алына һәм был атама төбәк тәбиғәт шарттарын, фаунаһын, был ҡоштарҙың йәшәгән урынын, мөхитен күрһәтә, тип раҫлай&lt;ref&gt;[http://www.dslib.net/jazyko-znanie/toponimy-v-lingvokulturologicheskom-aspekte.html Л.Н. Давлеткулова Топонимы в лингвокультурологическом аспекте (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа: {{Цитата|Ябулакташ, гора, Саткинский район. С башкирского — «гора филинов», где ябалак — «филин», таш — «камень», «гора»&lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Ябулакташ// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/iy.htm Ябулакташ//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}}.
[[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] атамаға башлыса дөрөҫ аңлатма биргән. «Башҡорт теленең һүҙлеге» «Ябалаҡ» һүҙен былай аңлата: '''''Ябалаҡ''''' — ''йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле, сыбар төҫлө төнгө йыртҡыс ҡош''&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 772-се бит&lt;/ref&gt;

&quot;Башҡортса-русса һүҙлек&quot;тә: '''''Ябалаҡ''' — сова'' тип тәржемә ителгән&lt;ref&gt;Башкирско-русский словарь/Российская академия наук. УНЦ.АН РБ.- М.:Дигора, Рус.яз. 1996. 884 с. — ISBN 5-200-02354-8&lt;/ref&gt; Мәгәр бында хата юҡ, сөнки ''филин — өкө'' шулай уҡ ябалаҡтар ғаиләһенә ҡарай һәм йыш ҡына был ике ҡоштоң атамаларын айырмайҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Ябулакташ// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 772-се бит
* Башкирско-русский словарь/РАН. УНЦ. АН РБ.- М.:Дигора, Рус.яз. 1996. — 884 с. — ISBN 5-200-02354-8

== Һылтанмалар ==
* [http://old.toposural.ru/html/iy.htm Ябулакташ//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620024003/http://old.toposural.ru/html/iy.htm |date=2020-06-20 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Тауҙар]]</text>
      <sha1>9w97cfxgj20y9mf74s9bhnon3m7lkh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Череповец дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168174</id>
    <revision>
      <id>1297846</id>
      <parentid>1225630</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T14:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13193" sha1="993dhlqlyzrnqjsztkib0pyus3rx80j" xml:space="preserve">
{{Карточка университета|название=Череповецкий государственный университет|сайт=http://www.chsu.ru/|докторантура=|доктора=86|профессоры=|преподаватели=|расположение={{RUS}}, [[Череповец]]|кампус=Советский пр., 8, Советский пр., 10, Советский пр., 25, пр. Победы, 12, ул. Дзержинского, 30, ул. М. Горького, 12, ул. М. Горького, 14, ул. Мира, 7, ул. М. Горького, 42, ул. Пионерская, 14|адрес=162600, г. Череповец, просп. Луначарского, 5,|награды=|магистратура=|lat_dir=|lat_deg=|lat_min=|lat_sec=|lon_dir=|lon_deg=|lon_min=|lon_sec=|аспирантура=300|бакалавриат=|сокращение=ЧГУ|закрыт=|эмблема=|изображение=|оригинал=|междуназвание=Cherepovets State University|прежнее=|девиз=Docendo discimus (Обучая, учимся сами)|основан=[[1996]]|реорганизован=|специалитет=|год реорганизации=|тип=Государственный|наименование должности=Ректор|фио должности=[[Афанасьев, Дмитрий Владимирович|Дмитрий Владимирович Афанасьев]]|президент=|научный руководитель=|студенты=6500|иностранные студенты=|CoordScale=}}

'''Череповецкий дәүләт университеты (ЧДУ)''' — юғары уҡыу йорто. Ул Вологда өлкәһенең [[Череповец]] ҡалаһында урынлашҡан. 
Төбәктең терәк университеттарының береһе.

== Тарих ==
1996 йылда &lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 3 июня 1996 года № 801 [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;prevDoc=102042122&amp;backlink=1&amp;&amp;nd=102041599 &quot;О создании Череповецкого государственного университета&quot;].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Постановление Правительства Российской Федерации от 24 июня 1996 года № 742 [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;backlink=1&amp;&amp;nd=102042122&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 &quot;О Череповецком государственном университете&quot;].&lt;/ref&gt; Вологда политехник институтының Череповец филиалы базаһында (1993 йылдың 1 июлендә ойошторолған) ''Череповецкий дәүләт индустриаль институты''&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; (1986 йылда Төн-яҡ-Көнбайыш политехник институтының Череповец филиалындағы индустриаль факультет базаһында ойошторола (Төньяҡ-Көнбайыш ситтән тороп уҡыу политехник институтының уҡыу-консультация бүлеге булараҡ 1956 йылда ойошторолған) һәм Вологда политехник институтының төҙөлөш факультеты  менән ''Череповец дәүләт педагогия институтының'' (1875 йылда ''Вологда уҡытыусылар семинарияһынан'' төҙөлгән; 1919 йылда ''Череповец алыҡ мәғарифы институты''; 1939 йылда — ''Череповец  уҡытыусылар институты''; 1954 йылдан алып — ''Череповец дәүләт педагогия институты'') базаһында төҙөлә.

2002 йылдан башлап университеттарҙың Евразия ассоциацияһының ағзаһы булып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eau-msu.ru/heis/view/105|title=Официальный сайт Евразийской ассоциации университетов.|author=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

[[2017 йыл|2017 йылдың]] апрелендә төбәктең терәк университеты булып китә.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Макеева А. [http://www.kommersant.ru/doc/3274633 Вызов для вузов] // [[Коммерсантъ]], 17.04.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 По итогам второго конкурсного отбора программы создания опорных университетов 22 вуза станут опорными] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427193320/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 |date=2017-04-27 }} // [[Министерство образования и науки Российской Федерации]], 18.04.2017 года.&lt;/ref&gt;

== Университет структураһы ==
Университет составында биш институт:

* '''Информацион технологиялар институты'''
** Автоматлаштырыу һәм идара итеү кафедраһы
** Инфокоммуникационный технологиялар һәм хәүефһеҙлек кафедраһы
** ЭВМ программаһы менән тәьмин итеү һәм  математикака федраһы
** Математика һәм информатика кафедраһы
** Физика кафедраһы
* '''Гуманитар институт'''
** Герман филологияһы һәм мәҙәни-ара коммуникациялар кафедраһыы
** Философия һәм тарих кафедраһы
** Сит ил телдәре кафедраһы
** Ватан филологияһы һәм ғәмәли коммуникациялар кафедраһы 
** Йәмәғәтселек менән бәйләнеш , реклама һәм журналистика кафедраһы
** Социология һәм социаль технологиялар кафедраһы
* '''Инженер-техник институты'''
** Архитектура мөхитенең дизайны кафедраһы
** Металлургия, машиналар эшләү ҡорамалдар һәм технологик ҡорамалдар кафедраһы
** Төҙөлөшкафедраһы
** Электорэнергетика һәм йылылыҡ техникаһы кафедраһы
** Транспорт саралары һәм техносфера хәүефһеҙлек кафедраһы
** Электроэнергетика һәм электротехника кафедраһы
** Химик технологиялар кафедраһы
* '''Педагогика һәм психология институты'''
** Дефектологик белем биреү кафедраһы
** Мәктәпкәсә белем биреү кафедраһы
** Башланғыс белем биреү, дөйөм һәм социаль педагогика кафедраһы
** Психология кафедраһы
** Профессиональ һәм технологик белем биреү кафедраһы
* '''Бизнес-мәктәп (институт)'''
** Иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы

Бер факультеты:

* '''Кеше һаулығы һәм биология факультеты''';
** Биология кафедраһы
** Физик культура һәм спорт теорияһы һәм методикаһы кафедраһы
** Физик культура кафедраһы

== Студенттар ойошмаһы ==

# Уҡыусыларҙың берләшкән советы, уға Череповец дәүләт университетының бөтә йәмәғәт берекмәләре һәм ойошмаларының вәкилдәре инә.
# ЧГМОО &quot;ЧДУ студенттарын берләшмәһе&quot;. 1998 йылда булдырылған.&lt;ref&gt;[http://www.chsu.ru/188 Объединение студентов ЧГУ]&lt;/ref&gt;
# Биология кафедраһы янындағы йәштәрҙең экологик үҙәге.
# Студенттар агитбригадаһы.
# Череповецкий РАССО бүлексәһе.&lt;ref&gt;[http://www.chsu.ru/301 РАССО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222050450/http://www.chsu.ru/301 |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;
# Студенттарға психологик хеҙмәт. 2007 йылда педагогика һәм психология институтының психология кафедраһы эргәһендә ойошторола. Студенттарға юғары уҡыу йортонда уҡығанда психологик ярҙам итеү хеҙмәте.&lt;ref&gt;[http://www.chsu.ru/430 Студенческая психологическая служба ЧГУ]&lt;/ref&gt;
# Барлыҡ факультеттарының һәм институттарының студенттары советы.
# &quot;Students' Press&quot; студент гәзите ойошмаһы
# Студент отрядтары

== Университет статусы ==
Университет эшмәкәрлеге өс тапҡыр уңышлы рәүештәскомплекслы баһалау үтә: 2001 йылдың февралендә, 2006 йылдың февралендә һәм 2011 йылдың февралендә&lt;ref name=&quot;аккредитация 2006&quot;&gt;[http://pk.chsu.ru/Default.aspx?pageid=16 Официальная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111002817/http://pk.chsu.ru/Default.aspx?pageid=16 |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt;

2005 йылдың сентябрь айында &lt;ref name=&quot;дипломом&quot;&gt;[http://www.chsu.ru/awards Достижения Череповецкого государственного университета]&lt;/ref&gt; Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзының «Бизнес өлкәһендә эффектлы партнерлыҡ итеү һәм яңы быуын профессионалдарын һөҙөмтәле әҙерләү хеҙмәттәшлеге өсөн» дипломы менән бүләкләнә. ЧДУ эш биреүселәр баһаһы буйынса, Рәсәйҙәге классик 120 классик университеттар   араһында 53-сө урынды биләй (рейтинг белгестәргә һорау буйынса төҙөлгән, унда  600-ләп эш биреүсе баһа биргән).

2008 йылда ЧДУ СМК сифат сертификаты&lt;ref name=&quot;сертификат ISO&quot;&gt;[http://www.chsu.ru/doc/-/document_library_display/Z2pE/view/59655 Сертификат системы менеджмента качества ISO 9001:2000]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ала,ЧДУ-ның  сифат менеджменты системаһы ISO 9001 стандарттарына тап килә тип танылған.

Йыл һайын [сығанаҡ 1267 көн күрһәтелмәгән] Череповец дәүләт университеты РФ Фән һәм белем биреү министрлығының юғары уҡыу йорттарын мониторглау һөҙөмтәләре буйынса уңышлы эшләй тип табыла.

== Ректорҙар ==

* 1996-2009: Грызлов Владимир Сергеевич&lt;ref&gt;[https://www.gorodche.ru/news/society/142845/ Бывший ректор ЧГУ Владимир Грызлов скончался в череповецком моногоспитале]&lt;/ref&gt;
* 2009-2019: Афанасьев Дмитрий Владимирович&lt;ref&gt;[https://www.vologdazso.ru/struct/deput/item.php?ID=138450 Афанасьев Дмитрий Владимирович // Законодательное собрание Вологодской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206013338/https://www.vologdazso.ru/struct/deput/item.php?ID=138450 |date=2020-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле тамамлаусылар ==

* Валерий Вениаминович Воронов
* Дмитрий Вячеславович Новицкий
* Евгений Владимирович Макеев
* Вадим Александрович Шипачёв
* Максим Валерьевич Чудинов

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.chsu.ru/ Череповец дәүләт университеты сайтында.]
* [https://web.archive.org/web/20150927124303/http://studentspress.ru/ Сайтта &quot;Students' Press&quot;] 
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>993dhlqlyzrnqjsztkib0pyus3rx80j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эҫем быуаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171605</id>
    <revision>
      <id>1297867</id>
      <parentid>1277525</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10143" sha1="o725a4qcglriasp7mnyr9u80kx5d4es" xml:space="preserve">{{Водохранилище
 |Название                = Эҫем быуаһы
  |Национальное название  = ru/Симский пруд
 |Изображение             = Залитый зеленью.jpg
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 54.9708/57.6741
   |lat_dir=N|lat_deg=54|lat_min=58|lat_sec=06.73
  |lon_dir=E|lon_deg=57|lon_min=40|lon_sec=03.15
 |Высота над уровнем моря = 
 |Длина                   = 
 |Ширина                  = 
 |Площадь                 = 0,3668
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 9
  |Средняя глубина        = 4,3
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие водотоки     = Сим (река)
  |Вытекающие водотоки    = Сим (река)
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Силәбе өлкәһе
   |Район                 = Әшә районы
}}

'''Еҫем быуаһы''' —[[Силәбе өлкәһе]]&lt;nowiki/&gt;нең [[Әшә районы]] ҡараған быуа.  [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Еҫем]] ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә, тәбиғи зонаһында урынлашҡан. Бераҙ ере [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] менән сиктәш. 

[[1987 йыл|1987]] йылдың [[6 октябрь|6 октябр]]&lt;nowiki/&gt;енән өлкәнең айырыуса һаҡланыусы объекттары исемлегенә индерелгән.Төбәк әһәмиәтендәге  геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Ҡала кешеләренең һәм ҡунаҡтарҙың ял итергә яратҡан урыны.

== Һүрәтләмә ==
[[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] быуаһы 18 быуатта  [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Еҫем]] йылғаһының үрге ағымында  төҙөлгән. Етәксеһе быуалар төҙөү оҫтаһы  А. Исаев.

[[1761 йыл|1761]] йылда башлап быуа экплуатациялана башлай.  

1960 йылдарҙа  быуа  тимер-бетондан яңыртылып төҙөлгән.

Быуаның үҙенсәлеге шунда:— кеше һәм тәбиғәт тарафынан берлектә булдырылған. 

1960 йылдарҙа  быуа  тимер-бетондан өр-яңынан  төҙөкләндереп төҙөлә башлай. 1972 йылда тулыһынса  реконструкция үтеп бөтә.

'''Майҙаны:''' 0,3668 км², 

'''иң тәрән урыны''':9 метр, 

'''уртаса тәрәнлеге''':4,3 метр.

'''Күләме''' — 1,09 млн. м³.

'''Координаталары''': N 54° 58.712' E 57° 40.112'

18- се  быуатта быуа Еҫем тимер етештереү заводын һыу менән тәьмин итһә, бөгөнгө көндә  ҡалалағы барлыҡ сәнәғәт предприятиеларын да тәьмин итә,  ҡала халҡы өсөн эсәр һыу сығанағы ла булып тора. 

Быуанан өҫтә Еҫем йылғаһын бысрата торған техноген сығанаҡтар юҡ. Шуға һыуы ярайһы уҡ таҙа һәм һалҡын.

Был һаны кәмеһә лә, быуала бәрҙе балығының һаҡланып ҡалыуына булышлыҡ итә

Быуаны   ҡуйы-йәшел шыршылар менән ҡапланған бик  күп матур ярлаулы текә ҡаялар, ғәжәйеп формалағы тау морондары, тау-таш ҡалдыҡтары    менән уратып алған.   

Уларҙың иң билдәлеләре — Жуков Шешеге (гора Жукова шишка). 

== Жуков Шешеге ==
Был йомро сусаҡ Еҫем  ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш ҡырыйында, Еҫем быуаһының  уртаһында, ярымутрау кеүек урынлашҡан. Өс яғынан да быуа менән уратып алынған.Шуға еҫем йылғаһын күпмелер дәрәжәлә урталай бүлеп тора.

Тауҙың бейеклеге 300 метр тирәһе.

Сусаҡ эзбизташтарҙан тора.Текә битләүҙәренең береһендә ҙур булмаған мәмерйә бар.

== Этимологияһы ==
Топоним башҡорттарҙың '''''шеш, шешек''''' ( «опухоль»), мәғәнәһе буйынса урыҫ һүҙе &quot; шишка&quot;ға тура килгән һүҙ менән бәйләнгәндер тип фаразлай Шувалов Н.И. 

[[Урал тауҙары]] теҙмәһендә Шешек атамаһы менән аталған  йомро,конус  формаһындағы, айырым ғына урынлашҡандары ла, һырттарҙа тупайып айырылып сығып  торған  тауҙар бик күп. 

Силәбе өлкәһенең Әшә һәм [[Ҡытау-Ивановск районы|Ҡытау-Ивановс]]&lt;nowiki/&gt;к райондарында ғына ла байтаҡ: Высокая Шишка, Круглая Шишка, Кварцевая Шишка, Голая Шишка, дубовая Шишка, Волчья Шишка һәм башҡалар. Шулай уҡ, кеше исеме ҡушып яһалған атамалар бар: Шелывагина Шишка, Федотова Шишка, Фронькина Шишка,  Жукова шишка  һәм башҡалар.

1770-1771 йылдарҙа уҡ, [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] үҙенең яҙмаларында   Еҫем заводы эргәһендәге был  тау тураһында яҙып ҡалдырған—«кою жители по подобию и назвали Шишка».

Жуков Шешеге — айырыуса һаҡланған тәбиғәт объекты. Унда  реликт  шыршылар, аҡ шыршылар,  ҡаяларында мөһәбәт ҡарағайҙар үҫә. 

'''Шулай уҡ, бында  һирәк үҫемлектәр осрай''': 

ҡаясатыр (бороздоплодник многораздельный), баҙыҡай (дремлик темно-красный), минуарция Крашенинникова, уймағулән (наперстянка крупноцветковая) , түшәгүлән (подлесник европейский),бөрмәкәй (подмаренник удивительный), кейәү үләне (тимьян двужилковый). 

Силәбе өлкәһенең эндемик һәм реликт үҫемлетәре исемендәге ике төр бары бында ғына үҫә —  бөрмәкәй (подмаренник удивительный, боронғо флора ҡалдығы, 1927 йылда башлап табылған), [[кейәү үләне]] (тимьян двужилковый). .  

Тау аҫтында  Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Әшә халҡына арнап Дан  монументы ҡуйылған. Ә уларға арнап  ғибәҙәт ҡылған  священниктың фамилияһын атамаға ҡушылып, тау   Жуков Шешеге тип аталып киткән. 

Күлдә   сабаҡ, алабуға, суртан,табан балыҡ тереклек итә. Һирәкләп кенә  бәрҙе һәм бағыр осрай. Ә ҡыҙыл балыҡ күптән инде быуала осрамай. Һуңғы йылдарҙа быуаға  ебәрелгән  аҡ  амур  һәм  көмөш һаҙан (тостолобик) һәйбәт итеп үрсем бирә тигән  мәғлүмәттәр бар.

== Әҙәбиәт ==

* Чемель, Дарья Сергеевна. [http://elib.cspu.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/822/2016_050306_%20%20%20%20%20_%20%20%20_%20%20%20%20%20%20_%20_%20_%20%20%20.pdf?sequence=1 Икен-сенән һыуға өҫкө торошон баһалау ҡала әле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022071111/http://elib.cspu.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/822/2016_050306_%20%20%20%20%20_%20%20%20_%20%20%20%20%20%20_%20_%20_%20%20%20.pdf?sequence=1 |date=2020-10-22 }}. Сығарылыш квалификация эшенең йүнәлештәре буйынса 05.03.06, 2016.

== Һылтанмалар ==

* [http://oopt174.ru/htmlpages/Show/Simskijprud Еҫем быуаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127140448/http://oopt174.ru/htmlpages/Show/Simskijprud |date=2021-01-27 }}  // ОГУ «ООПТ Силәбе өлкәһе»
* [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4]
*  [https://www.isilgan.ru/2014/09/blog-post_27.html] 
* [http://old.toposural.ru/html/h.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023949/http://old.toposural.ru/html/h.htm |date=2020-06-20 }} 
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5d7de639fbe6e73d6415892f/uralskaia-shveicariia-potriasaiuscaia-priroda-simskii-prud-5eb649e895fafa340932a136] 
* [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&amp;termin=486]

[[Категория:Силәбе өлкәһе һыуһаҡлағыстары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Әшә районы]]
[[Категория:Проект:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2020 бәйгеһе мәҡәләләре]]</text>
      <sha1>o725a4qcglriasp7mnyr9u80kx5d4es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176843</id>
    <revision>
      <id>1297879</id>
      <parentid>1283844</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T10:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12133" sha1="9mz93zdogitreslkivmwagfvose5xk0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы''' ([[27 ноябрь]] [[1910 йыл]] — [[6 июль]] [[1977 йыл]]) — журналист, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан]]дың тәүге халыҡ шағиры [[Мәжит Ғафури]]ҙың өлкән улы&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әнүәр Ғәбделмәжит улы Ғафуров [[1910 йыл]]дың 27 ноябрендә [[Өфө]] ҡалаһында яҙыусы [[Мәжит Ғафури]] һәм уның ҡатыны [[Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы|Зөһрә Ғафури]] ғаиләһендә донъяға килә.

[[1918]]—[[1927]] йылдарҙа 2-се баҫҡыслы Беренсе совет мәктәбендә (хәҙер — 3-сө гимназия) уҡый.

Мәскәү туҡыу сәнәғәте институтының туҡымаларҙы художестволы биҙәү бүлегенә уҡырға инә.

Бер үк ваҡытта баш ҡаланың «Коммунист» гәзите редакцияһында эшләп ала. Бында Муса Йәлил менән таныша. «Эшсе» операһын яңыртып ҡуйыу һәм «Ҡара йөҙҙәр» әҫәре мотивтары буйынса яңы опера булдрыу ниәте менән яна улар.

[[1933 йыл]]да атаһы Мәжит Ғафуриҙың һаулығы насарайыу сәбәпле, уҡыуын ташлап ҡайтырға мәжбүр була.

Шул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на уҡырға инә, артабан — Ҡазан педагогия институтында уҡыуын дауам итә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1939]]—[[1940]] йылдарҙа Әнүәр Ғафури [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафында хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, командирҙар курсында уҡый, һәм [[1942 йыл]]да үҙ теләге менән фронтҡа китә. 11-се гвардия армияһы составында бик күп алыштарҙа ҡатнаша, хәрби журналист вазифаһын башҡара&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;. Хәрби юлы Подмосковьенан (Сухиничи) [[Көнигсберг]]ҡа тиклем дауам итә&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 Гафури Анвар Мазитович]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

'''Тарихи белешмә'''
[[1942 йыл]]дың сентябренән [[1943 йыл]]дың февраль башына тиклем 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы [[Калуга өлкәһе]] биләмәһендә, Жиздра йылғаһының көньяҡ сигендә, оборона тота.

Артабан [[Орёл]] ҡалаһы районында Курск алышында ҡатнаша. [[1943 йыл]]дың октябрендә Невель районында туплана. [[1943 йыл]]дың 24 декабрендә 11-се дивизия, башҡа частар менән берлектә, Городокты, ҙур тимер юл үҙәген, яулай. Шунан бирле ул 11-се гвардия Городок, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов орденлы уҡсылар дивизияһы тип атала башлай. Белоруссия стратегик һөжүм итеү операцияһында (Багратион операцияһы) ҡатнаша, дивизия яугирҙары [[Витебск]] өсөн һуғышта, Неман йылғаһын кискәндә һәм өс көн эсендә 60 километр арауыҡты үтеп, плацдарм яулауҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Һуңғараҡ Гумбиннен һәм [[Көнсығыш Пруссия]] операцияларында, [[Көнигсберг]] ҡәлғә-ҡалаһын алыуҙа һәм Пиллау ҡалаһы районындағы алыштарҙа, ҡатнаша.

== Һуғыштан һуңғы йылдары ==
Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы — башҡорт публицистикаһы үҫешенә шаҡтай өлөш индергән шәхес. 1930-сы йылдарҙан уҡ ижад эше менән шөғөлләнә. Очерктар, хикәйәләр, шиғырҙар һәм фельетондар яҙа, матбуғат биттәрендә төрлө темаға яҙылған мәҡәләләре донъя күрә.

[[1935 йыл]]да СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
 
Һуғыштан һуң Әнүәр Мәжит улы Ғафуров Башҡортостан радиокомитетында музыкаль тапшырыуҙар буйынса мөхәррир булып эшләй. Очерктар, шиғырҙар, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн хикәйәләр яҙа, радиоспектаклдәр сйенарийын төҙөй.

«Белем» йәмғиәтенең әүҙем ағзаһы, лектор-пропагандисы була.

[[1950]]—[[1970]]-се йылдар Әнүәр Ғафури өсөн уңышлы һәм емешле осор була. Был йылдарҙа әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре «Совет Башҡортостаны», «Советская Башкирия», «Ҡыҙыл таң», «Ленинсы», «Башҡортостан пионеры» гәзиттәрендә, «Пионер» журналында баҫыла. Ҡайһы бер мәҡәләләре [[Украина]], [[Ҡаҙағстан]], [[Татарстан]] баҫмаларында донъя күрә&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

Әнүәр Мәжит улы фортепианола яҡшы уйнай, халыҡ йырҙарын, «Эшсе» операһынан Ниғмәт арияһын башҡарған. Сәлих Сәйҙәшевтың хәрби маршын еренә еткереп уйнаған.

Әнүәр Ғафуров ҡатыны Разия Ғосман ҡыҙы менән ике улын, Рәиф менән Хәлитте, тәрбиәләп үҫтерә.

Рәиф Әнүәр улы Ғафуров — физика-математика фәндәре докторы, астрофизик, Мәскәүҙә эшләгән.

Хәлит Әнүәр улы — массаж яһаусы. Бөтә Союз массажистар курсын тамамлаған. Балалар өсөн әкиәттәр, ҡыҫҡа хикәйәләр ижад итә. Ҡатыны Люция менән улдары Мирсәйетте тәрбиәләй&lt;ref&gt;[https://proza.ru/2012/01/28/1406 Об Анваре Гафури]&lt;/ref&gt;.

== Мәжит Ғафури ижадын өйрәнеүе ==
Уҡыусыларын бигерәк тә атаһы, Башҡортостандың тәүге Халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафури тураһындағы хәтирәләре ҡыҙыҡһындыра. Әнүәр Ғафуриҙы осрашыуҙарға, кисәләргә йыш саҡыралар.
Әнүәр Ғафури атаһы Мәжит Ғафуриҙың тормош юлын һәм ижадын халыҡҡа еткереү йәһәтенән бик күп эштәр башҡарған.

«Совет Башҡортостаны» гәзитендә «Мәжит Ғафури әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар образы», «Онотолмаҫ көндәр», «Шағирҙың яҡын дуҫы», «Илле йыл үткәс», «Дауыт Юлтыйҙың Мәжит Ғафуриға хаттары», «Шағир образы» һәм башҡа мәҡәләләре менән сығыш яһай.

[[1953 йыл]]да үҙе туплаған материалдар нигеҙендә «Нәфрәттең тыуыуы» (Рождение гнева) исемле китап әҙерләп сығара.

Республика радиоһы аша «Шағир йөрәге», «Һүнмәҫ мөхәббәт», «Яҙыусы һәм заман», «Туған моңдар», «Далалағы хәл», «Халыҡ йырсыһы», «оло тантана», «Халыҡ шағиры Мәжит Ғафури» тигән тапшырыуҙар ойоштора.

Шул уҡ ваҡытта шағирҙың Өфөләге Мемориаль йорт-музейында һәм райондарҙа даими рәүештә лекциялар уҡый, әңгәмәләр үткәрә&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәжит Ғафури]]
* [[Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы]]

== Әҙәбиәт ==
* [[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит.
* ''Анвар Гафури.'' Далекое, невозвратимое…

== Һылтанмалар ==
* [https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 Гафури Анвар Мазитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711053522/https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 |date=2021-07-11 }}
* [https://proza.ru/2012/01/28/1406 Об Анваре Гафури]
* [https://news.myseldon.com/ru/news/index/213300889 Фотографии семьи М. Гафури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711053521/https://news.myseldon.com/ru/news/index/213300889 |date=2021-07-11 }}
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B0%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%20%D0%B3%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wiz Фотографии Гафури и его семьи]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>9mz93zdogitreslkivmwagfvose5xk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шкема Антанас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182558</id>
    <revision>
      <id>1297856</id>
      <parentid>1196344</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T20:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7713" sha1="mes2hiz9f3l46nu6d4o32ykdz5sd9og" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анта́нас Шке́ма''' ({{Lang-lt|''Antanas Škėma''}}; {{Тыуған көнө|29|11|1911}}, Лодзь, [[Польша]] — {{Үлгән көнө|11|8|1961}}, [[Пенсильвания|Пенсильвания штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — литва [[Әҙип|яҙыусыһы]], {{Драматург|XX быуат|Литва}}, {{Актёр|Литва}} һәм режиссёр, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] литва эмиграцияһы эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Антанас Шкема 1910 йылдың (яңы стиль буйынса 1911) 29 ноябрендә Польшаның Лодзь ҡалаһында литва уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Шкеманың ғаиләһе [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем Лодзда йәшәй. Артабан күп тапҡырҙар төрлө урынға күсенәләр, улар [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм Украинаның төрлө урындарында йәшәй. Бала саҡ хәтирәләре аҙаҡ Шкеманың ижадына күсә бара. 1921 йылда уларҙың ғаиләһе бойондороҡһоҙ Литваға ҡайтып төпләнә, Антанас Каунастың «Заря» гимназияһына ([[:lt:Kauno Aušros gimnazija|Kauno «Aušros» gimnazija]]) уҡырға инә. Аҙаҡ был уҡыу йортон тамамлағандарҙың байтағы Литва мәҙәниәте һәм сәйәсәте эшмәкәрҙәре булып китә. Гимназияны тамамлағандан һуң Шкема 1929 йылда Литва университетының (ул саҡта был уҡыу йорто Бөйөк Витовт университеты тип атала) медицина факультетына уҡырға инә, 1931 йылда юридик факультетҡа күсә. 1935 йылда ул театр студияһына инә. Уны тамамлағанға тиклем үк Шкема Каунас дәүләт театры труппаһына эшкә алына, 1944 йылға тиклем ғәмәлдә бөтә спектаклдәрҙә лә ҡатнаша, үҙе режиссер ҙа булып китә.

Совет режимы шарттарында үҙенең перспективаларын күҙ алдына ла килтерә алмай, шуға ла 1944 йылда Шкема Шкема [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] Литваға ингәнгә тиклем Көнбайышҡа ҡаса. Германияла үҙ иленән киткән кешеләр өсөн ойошторолған лагерь аша үтеп, 1949 йылда АҠШ-ҡа барып эләгә һәм шунда йәшәргә ҡала. Литва эмиграцияһының башҡа вәкилдәре кеүек үк, Шкемаға фабрикаларҙа түбән эш хаҡына төрлө ауыр физик эш башҡарырға тура килә, лифтер ҙа була. Аҙаҡ отелдең ҡунаҡтары артынан лифт ишеген ябып торған эшсеһе «Balta drobulė» (урыҫса «Белый саван») әҫәре геройы була. Шкема бер ваҡытта ла ижад эшен ташламай: эмигрант литва театрында сәхнәлә уйнай һәм спектаклдәр ҡуя, проза әҫәрҙәре, пьесалар һәм тәнҡит мәҡәләләре яҙа. 1961 йылдың 11 авгусында Антанас Шкема [[Пенсильвания]]ла автоһәләкәттә һәләк була.

== Ижады ==
Яҙыусының биографияһындағы ваҡиғалар сағылыш тапҡан берҙән-бер «Аҡ япма» («Белый саван») романы киң билдәлелеккә эйә була. Романдың төп геройы күбеһенсә автор шәхесенә тап килә. Төп герой хәтирәләрендә йыш ҡына автор булған урындар, иң тәүге сиратта һуғышҡа тиклемге Каунас урын ала. ХХ быуаттағы Литва әҙәбиәтенең үтә радикаль новаторы булараҡ, Шкема модерн һәм постмодерн ысулдарын, эстетиканы киң ҡуллана. «Аҡ япма» романында ваҡиғалар бер юлдан ғына бармай, төп геройға төрлө заман ваҡиғалары эсендә ҡайнарға тура килә. Ул донъялағы глобаль үҙгәрештәрҙе үҙ йөрәге аша үткәрә, шәхси тормошонда ҡайғы кисерә. Әммә әйләнә тирәһендә барған ығы-зығы ни тиклем ҡурҡынысыраҡ һәм хәүефлерәк булмаһын, роман геройы уларға тыныс күҙлектән ҡарай. Тик никах менән бәйле яратҡан ҡатынына ҡарата ғына сағыу хистәр уяна унда. Йәшәйештең трагик асылын, уның имманет һәләкәтен тойоу герой шәхесенең эске кисерештәренә ҡаҡлыға. Романдың лексикаһы ла бер төрлө генә стилдә бармай — текстағы библиянан алынған цитаталар тупаҫ һүҙҙәр менән йәнәш тора. Күрәһең, автор психик яҡтан сирле булған геройҙың ысынбарлыҡты үҙенсә ҡабул итеүен күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуйғандыр.

== Урыҫсаға тәржемәләре ==
* Белый саван /Перевод Наталии Воробьевой. Состав: Белый саван (роман). Солнечные дни (повесть в новеллах). М.: Baltrus, 2006. — 260 с. — ISBN 5-98379-066-8.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://krotov.info/yakov/6_bios/59/1961_shkema.htm Шкема и литература эмиграции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407155503/http://krotov.info/yakov/6_bios/59/1961_shkema.htm |date=2022-04-07 }}
* [http://test.svs.lt/?VilniusRu;Number%28210%29;Article%285149%29; Литовская литература эгзиля]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20170720053425/http://www.kuncinas.com/lithuanian_literature.htm Краткая история литературы Литвы]
* [http://krotov.info/library/25_sh/ke/ma.htm Солнечные дни — сборник рассказов Шкемы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074939/http://krotov.info/library/25_sh/ke/ma.htm |date=2016-03-05 }}
[[Категория:Литва яҙыусылары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1961 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mes2hiz9f3l46nu6d4o32ykdz5sd9og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәндағ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184244</id>
    <revision>
      <id>1297842</id>
      <parentid>1146893</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="5xsm71gqso9v96i7lyvcnwi6zhnn7d3" xml:space="preserve">{{Вулкан
 |Название                = Хәсән тауы
  |Национальное название  = tr/Hasan Dağı
 |Изображение             = Vulkan_Hasan_Bagi.jpg
  |Подпись                = Хәсән вулканы (2006 йыл).
 |Координаты              = 38/07/35/N/34/09/55/E
  |CoordScale             = 50000
 |Горная система          = Кесе Азия таулығы
  |Хребет или массив                 = Анатолий яҫы таулығы 
 |Форма вулкана           = [[Стратовулкан]]
  |Диаметр кратера        = 
  |Глубина кратера        = 
  |Период образования     = [[Голоцен]]
  |Последнее извержение   = билдәһеҙ
 |Высота                  = 3253
  |Источник высоты        = &lt;ref name=GVP&gt;{{cite gvp |vnum = 213002 |name = Hasan Dagi |accessdate = 2018-11-02}}&lt;/ref&gt;
  |Относительная высота   = 
  |Первое восхождение     = 
 |Страна     = Турция
}}
'''Хәсән тауы''' ({{lang-tr|Hasan Dağı}}) — Төркиәнең Аҡһарай ''иле''ндәге (урындағы административ бүленеш) һүнгән стратовулкан.

== Геологияһы ==
Тауҙың бейеклеге - 3253 метр&lt;ref name=GVP /&gt;, ул үҙәк Кесе Азиялағы (Анатолия) иң бейек түбәләр араһында икенсе урынды биләй.

Киңлеге 4-5 саҡрымлыҡ кальдеры бар, ул беҙҙең эраға тиклем 7500 йыл элек барлыҡҡа килгән. Янартау һуңғы тапҡыр беҙҙең эраға тиклем яҡынса 6200 йыл элек урғылған. Ике башлы стратовулкан кальдер емерелеүенең 4 осорон кисерҙе. Хәҙерге заман ойошоуы һуңғы кальдерҙа барлыҡҡа килде. Көмбәҙҙәре лаванан ике төп түбә барлыҡҡа килтергән, көнбайыш түбәһе бейегерәк һәм ике вулкан кратеры бар. Хәсәндағты вулкан көлөнөң 25-тән ашыу лава ағымы һәм конусы уратып алған.

== Чаталһөйүк ==
Хәсән тауындағы вулкандың урғылыуы неолит осоронда төшөрөлгән ҡаялағы һүрәттәрҙә һынландырылған. Неолитик донъяның иң ҙур ҡалаһы [[Чаталһөйүк]]тә йәшәүселәр, тау тирәһендә обсидиан йыйып, уларҙы күрше йәшәгәндәрҙең биҙәүестәренә алмаштырған. Обсидиандан яһалған көҙгөләр табыла. Чаталһөйүк халҡы өсөн Хәсән тауының әһәмиәтен ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр күрһәтә, уларҙың ҡайһы берҙәрендә тау ҡасаба халҡының торлаҡтары өҫтөнән күтәрелгән тау төшөрөлгән.

== Туризм ==
Тауға артылыу яҡынса 6 сәғәт тәшкил итә. Түбәнән алыҫта ятҡан [[Каппадокия]]ны индереп, Анатолий яҫы таулығына күренеш асыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.volcanolive.com/hasan.html Volcano Live]
* [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=13246 Peakbagger.com]
* [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=3466 Peakware.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905220228/http://peakware.com/peaks.html?pk=3466 |date=2013-09-05 }}

[[Категория:Төркиә вулкандары]]
[[Категория:Стратовулкандар]]
[[Категория:Һүнгән вулкандар]]
[[Категория:Аҡһарай (ил)]]</text>
      <sha1>5xsm71gqso9v96i7lyvcnwi6zhnn7d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаҡатай заказнигы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188020</id>
    <revision>
      <id>1297854</id>
      <parentid>1208781</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <origin>1297854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="6y9oqczygtblbfp28x6u634jyv3jngy" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                  = Балаҡатай заказнигы
|Национальное название     = ru/Белокатайский заказник
 |Категория МСОП            = 
 |Изображение               = 
 |Подпись                   = 
 |Расположение              = [[Башҡортостан]]
 |Страна                    = Рәсәй
 |Ближайший город           = 
 |Координаты              = 
 |CoordScale                = 
 |nocat                     = 
 |Площадь                   = 
 |Средняя высота            =  
 |Дата основания            = 
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   = 
 |Всемирное наследие        =  
 |Сайт                      = 
 |Позиционная карта       = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = Россия Башкортостан
}}
'''Балаҡатай заказнигы''' — [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Балаҡатай районындағы]] махсус һаҡланыусы тәбиғәт  биләмәһе&lt;ref name=&quot;Балаҡатай заказнигы&quot;&gt;{{БЭ2013|81973}}&lt;/ref&gt;.
== Тасуирламаһы ==
Заказник Башҡорт асср-ы Министрҙар Советының 1963 йылдың 20 июнендәге 378-се Ҡарарына ярашлы ойошторола. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 25 авгусындағы 189-сы ҡарары менән заказник «Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре Буйынса Дирекцияһы»дәүләт бюджет учреждениеһына беркетелгән.&lt;ref name=&quot;Балаҡатай заказнигы&quot; /&gt;.

Заказник урман фонды участкаларында һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙә булдырылған. Заказниктың майҙаны 8213 гектар тәшкил итә{{sfn| Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2008 Йылдың 28 ғинуарындағы 13-сө Ҡарары}}&lt;ref name=&quot;Балаҡатай заказнигы&quot; /&gt;.

== Флора һәм фауна ==
Заказникта имеҙеүселәрҙең 60-ҡа яҡын төрө һәм ҡоштарҙың 150-нән ашыу төрө осрай. Бында типик себер төрҙәре ([[колонка]], бурундук, [[ҡыҙыл-һоро полевка]]), шулай уҡ европа фаунаһы төрҙәре (урман хоры, һыуһар, европа норкаһы) осрай.

Заказник территорияһында мышы, ҡабан, ҡабан, һеләүһен, америка норкаһы, ҡондоҙ, һыуһар, бурһыҡ, ҡуян, ҡарағай йыртҡысы айырыуса һаҡланырға тейеш. Йылғаларҙа елкән, суртан, йырш, елкән, алабуға йәшәй. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән хариус, убыр, европа норкаһы, эсемлек, һоро торна, һоро ҡурасаҡ{{sfn| Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2008 йылдың 28 ғинуарындағы 13 Ҡарары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ2013|81973}}	
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7
* {{ООПТ|Белокатайский}}

[[Категория:Балаҡатай районы географияһы]]
[[Категория:Башҡортостан заказниктары]]</text>
      <sha1>6y9oqczygtblbfp28x6u634jyv3jngy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыршы баҙары (картина)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199318</id>
    <revision>
      <id>1297859</id>
      <parentid>1284680</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T22:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9347" sha1="sndeswfxadumtxjdbock6fkcoh57jvz" xml:space="preserve">{{произведение искусства
|тип             = картина
|изображение     = Б.Кустодиев. Ёлочный торг.jpg
|название        = Шыршы баҙары
|художник        = [[Кустодиев, Борис Михайлович|Б.М.Кустодиев]] 
|год             = 1918
|материал        = [[киндер]]
|техника         = [[Майлы сәнғәт|май]]
|высота          = 98
|ширина          = 98
|местонахождение = Краснодар, Ҡыҙыл урамы, 13
|музей           = Ф.А. Коваленко исемендәге Краснодар художество музейы
 }}
«Шыршы баҙары» ({{lang-ru|Ёлочный торг}}) — рус рәссамы [[Кустодиев, Борис  Михайлович| Борис Кустодиевтың]] [[1918 йыл]]да яҙылған картинаһы. Ф.А.Коваленко исемендәге Краснодар край художество музейында һаҡлана. Киндер, май; 98x98 см.

== Авторы ==
Кустодиев Борис Михайлович [[Әстерхан]]да дини семинария уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. [[1896 йыл]]да дини семинарияны тамамлағас, Кустодиев [[Санкт-Петербург|Петербург]]ҡа юллана һәм Художество академияһына уҡырға инә. И.Е. Репиндың оҫтаханаһында шөғөлләнеп, Кустодиев натуранан күп яҙа, донъяның гүзәл  күп төрлөлөгөн күрһәтеү оҫталығына эйә булырға ынтыла. Репин йәш рәссамды «Дәүләт Советы ултырышы» картинаһына авторҙашлыҡҡа йәлеп итә (1901—1903, Рус музейы, Петербург). Шул йылдарҙа уҡ Кустодиев- портретсының  виртуоз таланты (И.Я. Билибин, 1901) күренә башлай&lt;ref&gt;[https://aif.ru/ny/nyentertaiment/1075462 «Дело было в январе». Лучшие картины про Новый год и Рождество]&lt;/ref&gt;. Петербургта һәм [[Мәскәү]]ҙә йәшәгәндә, Кустодиев йыш ҡына рус провинцияһының күркәм урындарына, иң элек, ҡалаларға һәм Үрге Волга ауылдарына йөрөй, унда рәссам бумалаһы менән рус традицион көнкүрешенең билдәле образдары («йәрминкәләр», «масленицалар», «ауыл байрамдары» сериялары) һәм сағыу халыҡ типждары («сауҙагәрҙәр», «сауҙагәр ҡатындары», «мунсаларҙа һылыуҡайҙар - урыҫ венералары») тыуа&lt;ref&gt;[https://artchallenge.ru/gallery/ru/37.html Борис Кустодиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163131/https://artchallenge.ru/gallery/ru/37.html |date=2025-01-20 }}&lt;/ref&gt;.
[[1917 йыл]]ғы революциянан һуң революция темаһына байтаҡ картиналар яҙа, революцияның йыллығы уңайынан Петроград ҡалаһын биҙәүҙә ҡатнаша.

Борис Михайлович Кустодиев [[1927 йыл]]да [[Ленинград]]та вафат була.

== Картина тарихы ==
Халыҡ байрамдары һәм күңел асыуҙар рәссамдың иң яратҡан темаларының береһе була. Ошо тематикалағы картиналар үҙенсәлекле сағыулығы, шулай уҡ иң ваҡ деталдәрҙең тормошсанлығы һәм төрлө төҫтә булыуы менән айырылып тора. Петербургтағы Художество академияһында уҡығанда диплом эше темаһы өсөн рәссам тап ошондай сюжет һайлаған. Уға ауылдарға күп йөрөргә тура килә һәм  этюдтар, жанр күренештәрен, пейзаждарҙы, крәҫтиәндәрҙең портреттарын төшөрә.  Раштыуа, әлбиттә, уның ижадында айырым урын биләй. 1918 йылда төшөрөлгән «Шыршы сауҙаһы» картинаһы ла ошо темаға ҡарай&lt;ref&gt;[https://www.liveinternet.ru/users/4262933/post427661322 История одного шедевра: Борис Кустодиев &quot;Ёлочный торг&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Беренсе планда ҡарлы шыршылар һәм байрамға әҙерләнеүсе сыбар халыҡ төркөмө һүрәтләнгән. Ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар — бөтәһе лә йылы кейенгән һәм шатлыҡлы ығы-зығыға сумған. Кемдер Яңы йыл шыршыһын һайлап, өйҙәренә йүнәлә, башҡалар иһә бейек, мөһабәт ағастар менән һоҡлана һәм, үҙ-ара, бәлки, байрам ағасын һайлау тураһында фекер алыша. Картинала иң йылы һәм күҙҙәрҙе йәлеп иткән өлөш — йондоҙҙар, шарҙар һәм гирляндалар менән биҙәлгән ҙур булмаған өс шыршы. Эргәһендә балалар ҙа баҫып тора, улар ҙа шулай уҡ бәләкәйҙәр һәм, күрәһең, уларҙы хайран ҡалып ҡарайҙар. Картинала һауа перспективаһы бар — кеше һындары ни тиклем алыҫтараҡ урынлашҡан булһа, улар аҡ төҫтәге буранда шул тиклем тоноғораҡ күренә&lt;ref&gt;[https://www.1artchannel.com/single-post/__394  Новый год в искусстве XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250115092510/https://www.1artchannel.com/single-post/__394 |date=2025-01-15 }}&lt;/ref&gt;..

Ысынбарлыҡ бында ғәжәйеп рәүештә фантастика менән урелә: тере деталдәр менән тулы матур әкиәт беҙҙең алға килеп баҫа. 
Рәссам, ысын әкиәтсе кеүек, был хикмәтле хикәйәләүҙә ҡыҙыҡлы нәмәләрҙе һыҙыҡ өҫтөнә ала, унда мөмкин булған бөтә етди мәғлүмәтте йәшерә. Шыршы баҙары рәссам тарафынан байрам тамашаһы кеүек һүрәтләнгән. Картина арауығы сәхнә майҙансығын хәтерләтә. 

Шыршы силуэттары декорация кеүек күренә, сыбар халыҡ төркөме актёрҙар труппаһы кеүек тойола, ә тамашасы иһә көслө шатлыҡлы музыка ишетергә әҙер... «Сәхнә» өстөндә, һауала иреүсе, ҡышҡы ҡояш нурҙарында сиркәү ҡалҡып тора&lt;ref&gt;{{cite web|url  = https://kulturologia.ru/blogs/271220/48575/ |title  = О чём рассказывают новогодние картины русских и советских художников |website  =Культурология |access-date = 2024-01-08 |lang = ru}}&lt;/ref&gt;.
Был жанр сәхнәһендә пейзажға ҙур урын бирелгән — ҡарлы күк йөҙө фонында сиркәү көмбәҙе әкиәт кеүек күренә, йәрминкәләге сауҙаның төп предметы — шыршылар ҡупшы ҡышҡы кейемдәргә кейенгән. 

Кустодиев һыҙыҡ, рәсем, төҫлө таптар уйынына ҙур әһәмиәт бирә. Ул мәлдең шатлыҡлы характерын билдәләү өсөн сағыу һәм ҡапма-ҡаршы төҫтәр ҡулланған. Картинаның зәңгәр, аҡһыл төҫтәре тынысландыра, шатландыра, байрам алдынан мөғжизә көтөп ултырыуҙың нәфис һәм шиғри атмосфераһын тыуҙыра&lt;ref&gt;[https://ru.opisanie-kartin.com/opisanie-kartiny-elochnyj-torg-boris-kustodiev/ Описание картины «Елочный торг» — Борис Кустодиев]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса картиналар]]
[[Категория:1918 йылғы картиналар]]
[[Категория:Жанрҙар буйынса картиналар]]
[[Категория:Көнкүреш жанрҙары]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://rusmuseumvrm.ru/reference/classifier/author/kustodiev_bm/index.php КУСТОДИЕВ Борис Михайлович]</text>
      <sha1>sndeswfxadumtxjdbock6fkcoh57jvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмсә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200900</id>
    <revision>
      <id>1297841</id>
      <parentid>1297161</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83786" sha1="mw7uoiqfwjib9c3qqhsfirnsmcyz4n2" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Значения|Хамса}}
[[Файл:Muhammad during the Isra and Mi'raj - from Nezami's Khamsa dated 1494.jpg|250px|thumb|Хәмсә ҡулъяҙмаһынан 1494 йыл менән даталанған [[миниатюра]], [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Мәккә]]ләге [[Бурак (ислам)|Буракта]] [[күк]]кә (Мирадж) күтәрелеүен, шулай уҡ күп ҡанатлы архангел Гавриилды (уңда) һүрәтләй]]

'''«Хәмсә»''' йәки икенсе төрлө '''«Пятери́ца» «Бишлек»''' — [[Персидская литература|фарсы әҙәбиәте]] ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор= Juan Eduardo Campo
 |часть=
 |ссылка часть=
 |заглавие= Encyclopedia of Islam
 |оригинал=
 |ссылка=https://books.google.am/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |викитека=
 |ответственный=
 |издание=
 |место=
 |издательство=Infobase Publishing
 |год=2009
 |volume=
 |pages= 551
 |columns=
 |allpages=
 |серия=
 |isbn=
 |тираж=
 |ref= 
}}{{начало цитаты}}Another noteworthy work of Persian literature was the Khamsa (Quintet) of Nizami (1141—1209), which retold some of the heroic and romantic stories of the Shahnamah, the Arabic romance of Majnun and Layla, and incorporated poetic reflections on philosophical and religious themes. Nizami had a great influence on the subsequent development of Persian poetry.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; — «Пандж Гандж» тигән дөйөм исем менән берләштерелгән биш поэма, фарсы теленән тәржемә иткәндә, «Биш аҫыл таш» тип тәржемә ителә. Фарсы әҙәбиәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең төп әҫәре (1141—1209). «Хамсе» — ғәрәп телендәге «хамса» ({{lang-ar|خمسة }}) һүҙенең фарсыса әйтелеше (ғәр). Бөтә биш поэма ла Низами оҫта төҙөгән [[мәснәүи]] ([[Двустишие|ике юллыҡ шиғыр]]) формаһында яҙылған.

Поэмаларҙың беренсеһе — «[[Серҙәр хазинаһы]]» («''Махзан аль-Асрар''»), — [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]]ҙың (1131 й.вафат булған) «Сад правды» монументаль поэмаһы йоғонтоһонда яҙылған&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iranica.com/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |title       = Iran: Classical Persian Literature
 |author      = Charles-Henri de Fouchécour
 |date        = 2006-12-15
 |work        = 
 |publisher   = Encyclopædia Iranica
 |access-date  = 2010-10-07
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMRhddT?url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}{{начало цитаты}}The first of his five (see below) ‘Treasures’ was influenced by Sanāʾi of Ghazna’s (d. 1131) monumental Garden of Truth (Ḥadiqa al-ḥadiq wa šariʿa al-ṭariqa; q.v.).{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин», «Ете гүзәл» («''Хафт пейкар''») һәм «Искәндәрнамә» поэмаларының нигеҙендә урта быуат [[рыцарь]] тарихтары ята. [[Хосров II Парвиз|Хосров]] һәм Ширин, [[Бахрам V|Бахрам Гур]] һәм Бөйөк Александр (улар Фирҙәүсиҙең «Шаһнамэ» поэмаһында айырым эпизодтарҙа күренә) Низами поэмаларында сюжет үҙәгенә ҡуйыла һәм уның өс поэмаһының төп геройҙары булып тора. «[[Ләйлә һәм Мәжнүн]]» поэмаһы ғәрәп легендалары нигеҙендә яҙылған. Низами бөтә биш поэмаһында ла ҡулланылған сығанаҡтар материалын байтаҡ эшкәрткән.

Низами поэмаларында, тап уның һүрәтләүҙәре арҡаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған уникаль мәғлүмәттәр бар. Мәҫәлән, музыканттарҙы ентекле һүрәтләүе &quot;Хәмсә&quot;нең мауыҡтырғыс предметтарының береһе булып тора. Низами поэмалары — XII быуаттағы фарсы музыка ижады һәм музыка ҡоралдары тураһындағы хәҙерге заман белеменең төп сығанағы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}The details with which Nizami describes musicians are one of the delights of the Khamseh and make it a principal source of our present knowledge of the twelfth-century Persian musical composition and instruments.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низамиҙың ябай кешеләр менән ҡыҙыҡһыныуы күп булыуға ҡарамаҫтан, Низами идара итеүҙең монархия формаһы институтын инҡар итмәй һәм уны фарсы йәшәү рәүешенең интеграль, рухи һәм изге өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter J. Chelkowski
 |заглавие      = Mirror of the Invisible World
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 4
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}{{начало цитаты}}However, in spite of his interest in commoners, Nizami did not reject the institution of kingship; he always believed it was an integral and sacred part of the Persian way of life.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Низами һарай тормошонда ҡатнашыуҙан ҡасһа ла, үҙенең һәр поэмаһын айырым хакимға бағышлай, был уның заманында киң таралған традиция була.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хәмсә»һе фарсы шиғриәте үҫешенә генә түгел, ә көнсығыш шиғриәте үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. [[Әзербайжан әҙәбиәте]]ндә Хәмсә йоғонтоһо аҫтында әҫәрҙәр ижад ителә. Низами тарихтан һәм фольклорҙан темалар һайлаған «Пятери́ца» аталған (нарицательный) исем тип ҡабул ителә һәм [[Алишер Навои]], [[Мөхәммәт Фүзули]], [[Абдурахман Жәми]], [[Әмир Хосров Дәһләүи]] һәм башҡа күренекле шағирҙарға үрнәк нигеҙе булып тора, улар шул уҡ темаларға шундай уҡ биш поэма яҙа. Низами үҙенең поэмаларында шағир һәм лирик ҡына түгел, ә хакимдарҙың наҙанлығын, залимлығын (деспотизм) һәм монафиҡлығын (ханжество) фашлаусы булып сығыш яһай. Ул кешене, уның мөхәббәтен, эшһөйәрлеген, татыулығын һәм дуҫлығын данлай.

Низами поэмаларының сюжеттары фарсы миниатюралы һынлы сәнғәтенә мул ижади материал бирә: уның «Хәмсә»һе Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе менән бергә иң йыш иллюстрацияланған әҙәби әҫәр булып тора&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}&lt;/ref&gt;.

== «Серҙәр хазинаһы» ==
{{main|Сокровищница тайн}}
[[Файл:Khamseh Nizami 001.jpg|thumb|left|[[XVI быуат]]тағы [[Тебризская школа миниатюры|Тәбриз мәктәбене]]ң миниатюраһы. [[Солтан Мөхәммәт]] ижад иткән «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ»]]

«Махзан әл-Асрар» поэмаһы ({{lang-fa|مخزن الاسرار}}, «Сокровищница тайн») 1163 йылда яҙылған, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1176 йылда яҙылған ти. 2250 фарсы ике юллығынан торған был этик-фәлсәфәүи поэма [[Эрзиндан]] хакимы Фәхретдин Баһрамшаһҡа арналған. Поэма эзотерик, фәлсәфәүи һәм теологик темаларҙы аса һәм суфый традицияһы йүнәлешендә яҙылған, шуға бәйле һуңынан был жанрҙа ижад иткән бөтә шағирҙар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.

Поэма егерме бүлеккә бүленгән, уларҙың һәр береһе дини һәм әхлаҡи темаларға арналған айырым трактат булып тора. Һәр бүлек шағирҙың үҙенә уның әҙәби псевдонимы яҙылған апострофа (мөрәжәғәт) менән тамамлана&lt;ref name=&quot;JTP&quot;&gt;JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97-98&lt;/ref&gt;. Шиғырҙарҙың йөкмәткеһе һәр бүлектең исеме менән күрһәтелә һәм типик [[Гомилетика|гомилетик]] стилдә яҙылған&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Рухи һәм практик мәсьәләләрҙе тикшергән, батшаларҙың ғәҙеллеген, ике йөҙлөлөктө ситкә тайпылдырыуҙы вәғәзләгән, был донъяның ығы-зығылы ысынбарлығы һәм үлемдән һуң тормошҡа әҙерләнеү кәрәклеге тураһында иҫкәрткән тарихтар. Низами идеаль йәшәү рәүешен вәғәзләй, үҙенең уҡыусыһына алла булдырғандар араһында юғары социаль дәрәжәле кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итә, шулай уҡ кеше үҙенең рухи тәғәйенләнеше тураһында уйларға тейеш, тип яҙа&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Бер нисә бүлектә Низами батшаларҙың бурыстарына мөрәжәғәт итә, әммә дөйөм алғанда, ул үҙенең хакимы булған ҡурсалаусыһына түгел, ә бөтә кешелеккә мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

«Серҙәр хазинаһы» «Речь о превосходстве слова» бүлеге менән асыла:
{{цитата|Весь предел естества захватили при помощи слова. |Письмена шариата скрепили при помощи слова.}}

{{цитата| В том саду, над которым предвечные звезды повисли,|
Что острее, чем слово толкующих тонкие мысли?|
И хоть светлое слово не явит благой красоты|
Почитателям праха, чьи праздные мысли пусты, -|
Мы лишь в слове живем. Нас объемлет великое слово:|
В нем бесследно сгореть наше сердце всечасно готово.}}

Низами өсөн һүҙ — шағир һүҙе генә түгел, суфый традицияһына тап килгән пәйғәмбәр һүҙе лә, сөнки суфый өсөн шиғриәт — ул шул уҡ дини пәйғәмбәрлек хеҙмәте:
{{цитата|Стихотворные речи — возвышенной тайны завеса| — тень речений пророческих. Вникни! Полны они веса.}}

{{цитата|В том великом пространстве, где веет дыханье Творца,| светлый путь для пророка, а далее — он для певца.}}

&quot;Серҙәр Хазинаһы&quot;ның төп өлөшөн егерме «Телмәр» биләй. Беренсе телмәр —донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып мөхәббәт хеҙмәт итә:
{{цитата|До поры, как любовь не явила дыханье своё,| в бездне небытия не могло засиять бытие.}}

Беренсе һүҙ-донъяны һәм кешене барлыҡҡа килтереү тураһында. Низами буйынса, донъяны барлыҡҡа килтереү өсөн нигеҙ булып мөхәббәт хеҙмәт итә

Икенсе телмәр — «Шаһҡа ғәҙеллек тураһында нәсихәт». Низами ғәҙеллеккә һәм подданныйҙарҙың именлеген ҡайғыртыуға саҡыра, иҙеү һәм көс ҡулланыу өсөн яза менән янай.

Өсөнсө телмәр — донъяның үҙенсәлеге тураһында; дүртенсеһе — шаһтың подданныйҙарға ҡарата мәрхәмәтле мөнәсәбәте тураһында; бишенсеһе — ҡартлыҡ тураһында; алтынсыһы — барлыҡҡа килтерелгәндең үҙенсәлектәре тураһында; етенсеһе — кешенең хайуандарҙан өҫтөнлөгө тураһында һ.б. Телмәрҙәрҙең темалары ҡиссалар (притча) менән раҫлана.

Юғары риторик стилдә яҙылған «Сокровищница тайн» поэмаһы романтик эпик поэма түгел, уның маҡсаты — һарай яны донъяуи әҙәбиәтенең сикләүҙәрен еңеп сығыу&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;. Был әҫәр менән Низами фарсы шиғриәтендә [[Санаи, Абу-ль-Маджд Махмуд|Санаи]] асҡан һәм иң алдынғы ижадсы һаналған [[Аттар]] артынан эйәргән күп кенә фарсы шағирҙары һайлаған йүнәлеште дауам итә&lt;ref name=&quot;JTP&quot;/&gt;.

== «Хосров һәм Ширин» ==
{{main|Хосров и Ширин}}

[[Файл:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|thumb|Хосров һәм Ширин]]

Яратҡан ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәр тәьҫирендә Һәм Гурганиҙың «Вис һәм Рамин» поэмаһынан тәьҫирләнеп, Низами үҙенең тәүге шедеврын — «Хосров һәм Ширин» поэмаһын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The death of his beloved wife, and the perusal of Gorgāni’s Vis o Rāmin, inspired Neẓāmi’s second major narrative poem: Ḵosrow and Širin (1181), his first masterpiece. It has a complex structure with several genres exploited simultaneously; and contains many verbal exchanges and letters, all imbued with lyrical intensity. Širin, an Armenian princess, is of the same proud and aristocratic mettle as Vis, both ardently faithful to their declared love and daring enough to force the hand of Fate, a Destiny that plays, in the case of Širin, upon the weaknesses and youthful foibles of her lover, Ḵosrow Parviz, grandson of Ḵosrow I.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Хосров һәм Ширин» поэмаһы ({{lang-fa|خسرو و شیرین }}) 1175/1176 һәм 1191 йылдар араһында 16 ай йылы дауамында яҙылған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin… The poem was composed over a period of about 16 lunar years, between 571/1175-6 and 587/1191 (cf. de Blois, pp. 440, 446; Zarrinkub, p. 25ff.).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Низами өсөн генә түгел, ә бөтә [[Персидская литература#Поэзия|фарсы шиғриәте]] өсөн дә әҙәбиәттә боролош нөктәһе була. Бынан тыш, был фарсы әҙәбиәтендә тулы структур һәм артистик берҙәмлеккә өлгәшкән беренсе поэма була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Chelkowski
 |заглавие      = &quot;Mirror of the Invisible World&quot;
 |ответственный = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/mirrorofinvisibl0000chel
 |место         = New York
 |издательство  = Metropolitan Museum of Art
 |год           = 1975
 |том           = 
 |страниц       = 117
 |страницы      = 6
 |isbn          = 
}}&lt;blockquote&gt;«Khosrow and Shirin» proved to be a literary turning point not only for Nizami but for all of Persian poetry. Furthermore it was the first poem in Persian literature to achieve complete structural and artistic unity&quot;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма [[Сельджуки|сәлжүк]] Солтаны Тоғрул II, [[Атабеки Азербайджана|Әзербайжан Атабегы]] [[Мухаммед Джахан Пехлеван|Мөхәммәт ибн Элдигиз Джахан Пахлаван]] һәм уның ҡустыһы [[Ҡыҙыл Арыҫлан]]ға арналған. Тарватьян (Тәһран, 1987—1988 йй.) баҫмаһындағы поэмала 100 бүлеккә бүленгән 6150 ике юллыҡ шиғыр бар. Поэма бер үк ваҡытта бер нисә төрлө жанр үрелеп барған ҡатмарлы структуралы&lt;ref name=&quot;IranicaClassical&quot;/&gt;.

Асылда, был шулай уҡ суфый әҫәре, ул аллегорик рәүештә йәндең Аллаға ынтылышын һүрәтләй; әммә хистәр шул тиклем йәнле һүрәтләнә, быны ҡабул итергә әҙер булмаған уҡыусы аллегорияны һиҙмәй ҙә, поэманы романтик мөхәббәт әҫәре тип ҡабул итә:
{{цитата|Все ложь, одна любовь указ беспрекословный, |и в мире все игра, что вне игры любовной… |Кто станет без любви, да внемлет укоризне:| он мертв, хотя б стократ он был исполнен жизни.}}
 
Хосров һәм Ширин тураһындағы тарих фарсы сығышлы, һәм Низами уны [[Фирҙәүси]]ҙең «Шаһнамә» эпик-тарихи поэмаһынан алынған. Уның нигеҙендә ысын тарих ята һәм геройҙар — ысынбарлыҡта булған тарихи шәхестәр&lt;ref name=&quot;KhosrowShirinIranica&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROWO ŠIRIN AND ITS IMITATIONS
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһын [[Алишер Навои]]ҙың «[[Алишер Навои#«Пятёрица»|Фәрхәд һәм Ширин]]» поэмаһы менән бутарға ярамай.

=== Сюжеттың ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Күп мажараларҙы һүрәтләгән ҡатмарлы сюжет ҡыҫҡаса түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала: герой — Хосров, [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] батшаһы улы, һуңынан Иран шаһы [[Хосров II Парвиз]] (590—628 йй.)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Paola Orsatti
 |date        = 2006-08-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin
 |title       = ḴOSROW O ŠIRIN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMNSYm6?url=http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Ḵosrow o Širin, the second poem of Neẓāmi’s Ḵamsa, recounts the amorous relationship between the Sasanian king Ḵosrow II Parviz (590—628 CE), and the beautiful princess Širin.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, бик матур Ширинды, [[армяне|әрмән]]&lt;ref name=&quot;ираника&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517035448/http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami |date=2014-05-17 }}: &lt;blockquote&gt;The Eskandar-nāma also has a lot of local color in the episodes set in the Caucasus, which must have appealed to the poet’s intended audience, and perhaps the most attractive character in the poem, Queen Nūšāba, belongs to that area, as does the Armenian princess who is the heroine of Ḵosrow o Šīrīn. Indeed, a striking feature in all three of the mentioned poems is the prominence of strong female characters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ираника2&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]], статья — [http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) FARHĀD (1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108112124/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |date=2020-11-08 }}: &lt;blockquote&gt;FARHĀD, a romantic figure in Persian legend and literature, best known from the poetry of Neẓāmī Ganjavī (q.v.) as a rival with the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz (r. 591—628) for the love of the beautiful Armenian princess Šīrīn.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;[[Барда (город)|Барда]] принцессаһын&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Низамий}}&lt;blockquote&gt; 2) «Хосров и Ширина», напис. в 1180 г. Любовь сасанидского царя Первиза к бардинской княжне Ширине должна аллегорически изображать стремление души человеческой к Богу; но эта поэма (как и последующие) так живо рисует человеческие характеры и страсти, что не предупреждённый читатель не может даже подозревать здесь аллегории. Изд. в Тебризе (без года), в Лагоре (1871); нем. пер. Гаммера (Лпц., 1809).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, Шемираның туғанының (ағаһының ҡыҙын) — уны Меһин Баныу тип атайҙар — христиан [[Арран (область в Закавказье)|Арраныны]]ң ҡеүәтле хакимәһен ярата&lt;ref&gt;[yanko.lib.ru/books/lit/zar-lit-old-8l.pdf Пересказ содержания «Хосров и Ширин»]&lt;blockquote&gt;Друг Хосрова Шапур, изъездивший мир от Магриба до Лахора, соперник Мани в живописи и победитель Евклида в черчении, повествует о чудесах, увиденных на берегу Дербентского моря. Там правит грозная царица Шемира, именуемая также Мехин Бану. Она повелевает Арраном вплоть до Армении, а лязг оружия её войска слышен в Исфахане.&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;Хосров, восхищенный рассказом друга, лишается сна, думает лишь о неведомой пери. Наконец он посылает Шапура в Барду за Ширин. Шапур мчится в горах, где лазурные скалы облачены в желтые и красные одежды цветов.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Ширин шулай уҡ Хосровты ярата, әммә сәйәси сәбәптәр Хосровты византия принцессаһына өйләнергә мәжбүр итә, ә Ширин, сафлығын һаҡлап, никахтан тыш яҡынлыҡты кире ҡаға. Көнләшеү арҡаһында Хосров Ширинға ғашиҡ булған зодчий (архитектор) Фәрхәдкә Шириндың үлеме тураһында хәбәр ебәрә, һәм Фәрхәд үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/farhad%20%281%29 |title=FARHĀD (1) |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020202642/http://www.iranicaonline.org/articles/farhad%20(1) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, беҙ гонаһтарға батҡан йәнде күрәбеҙ, улар уға, теләһә лә, Алла менән берләшергә бирмәй. Тик ахырҙа ғына Хосров ерҙәге бушлыҡты (тщета) кире ҡаға һәм Ширин менән сәстәрен сәскә бәйләй; әммә ул мәкерле улы ҡулынан һәләк була, Ә Ширин, үлтереүсегә эләкмәҫ өсөн, һөйгәненең үле кәүҙәһе өҫтөндә үҙенә хәнйәр ҡаҙай&lt;ref&gt;{{cite web|title=ḴOSROW O ŠIRIN|url=http://www.iranica.com/articles/kosrow-o-sirin|access-date=2010-12-21|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117044311/http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== «Ләйлә һәм Мәжнүн» ==
{{main|Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)}}
[[Файл:Layla and Majnun.jpg|thumb|Ләйлә һәм Мәжнүн]]

«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы ({{lang-fa| لیلی و مجنون }}) [[1188 йыл]]да яҙылған. Уның нигеҙендә «[[Лейли и Меджнун (Низами)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]» боронғо ғәрәп легендаһы сюжеты ята, ул Кайстың «Мәжнүн» («Аҡылһыҙ») ҡушаматлы егете һылыуҡай Лейләгә булған бәхетһеҙ мөхәббәте тураһында. Поэма [[Ширваншахи|ширваншаһ]] [[Ахситан I|Әхситан Iг]]ә арналған, һәм уның заказы буйынса яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страницы      = 8
 | страниц       = 388
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сара Ашурбейли]].
 | заглавие      = Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.)
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1983 
 | страниц       = 341
 | страницы      = 143—144
}} &lt;blockquote&gt;В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму «Лейли и Меджнун».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;&gt;{{статья
 | автор         = Yuriko Yamanaka.
 | издание       = Cultural change in the Arab world
 | заглавие      = The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun
 | ответственный = Edited by Tetsuo Nishio
 | номер         = 55 
 | издательство  = Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Ethnology Museum)
 | год           = 2001 
 | страниц       = 174
 | страницы      = 149
}} &lt;blockquote&gt;The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance ''Layla va Majnun'' by Nizami Ganjavi (1141—1209 A.D.). His ''Layla and Majnun'' (1188 A.D.) is the third work in his ''Khamza'' (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Michiko Suzuki.
 | заглавие      = Oral Tradition of Epic and Folktales
 | издание       = Music culture in West Asia
 | издательство  = National Museum of Ethnology 
 | год           = 1980 
 | страниц       = 155
 | страницы      = 103
}} &lt;blockquote&gt;Its popularization was accelerated by ''Layli Majnun'', a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был поэма Лейлә һәм Мәжнүн тураһындағы хикәйәнең иң билдәле фарсы яҙмаһы тип һанала&lt;ref name=&quot;Yamanaka&quot;/&gt;. Поэмала 4600 строфа бар&lt;ref name=&quot;Seyed-Gohrab&quot;&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN, a narrative poem of approximately 4,600 lines composed in 584/1188 by the famous poet Neẓāmi of Ganja.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был романтик поэма «удри» (башҡаса «одри») жанрына ҡарай. Удри жанрындағы поэмаларҙың сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәләй әйләнә. Удри геройҙары ярым уйлап сығарылған-ярым тарихи персонаждар булып тора һәм уларҙың ҡылыҡтары был жанрҙағы башҡа романтик поэмалар персонаждарының ҡылыҡтарына оҡшаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … The romance belongs to the ʿUḏri (ʿOḏri) genre. The plot ofʿUḏri stories is simple and revolves around unrequited love; the characters are semi-historical and their actions are similar to, and easily interchangeable with, those of characters from otherʿUḏri romances. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Низами ғәрәп-бәҙүин легендаһын, геройҙарҙы фарсы аристократтары итеп күрһәтеп, фарсылаштыра. Ул шулай уҡ сюжет үҫешен ҡала мөхитенә күсерә һәм, хикәйәүҙе шулай уҡ тәбиғәт һүрәтләмәләре менән биҙәп, бер нисә фарсы мотивтарын өҫтәй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Persian verse romances are commonly about princes, and characters are usually related to courtly circles. Likewise, Neẓāmi portrays the lovers as aristocrats. He also urbanizes the Bedouin legend: Majnun does not meet Leyli in the desert amongst the camels, but at school with other children. Other Persian motifs added to the story are the childless king, who desires an heir; nature poetry, especially about gardens in spring and autumn, and sunset and sunrise; the story of an ascetic living in a cave; the account of the king of Marv and his dogs; the Zeyd and Zeynab episode; Majnun’s supplication to the heavenly bodies and God; his kingship over animals, and his didactic conversations with several characters. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэма төрлө илдәрҙә текстың төрлө версияларында баҫылып сыға. Әммә иран ғалимы Вахид Дастгерди 1934 йылда поэмаға, уның тексынан, уларҙың ҡайһы берҙәрен Низами үҙе өҫтәүе мөмкин, тип фаразлаһа ла, һуңыраҡ интерполяция (тексҡа өҫтәлгән боҙоуҙар) тип билдәләп, 1007 куплетты төшөрөп ҡалдыра, һәм 66 бүлектән һәм 3657 строфанан төҙөп, тәнҡит баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN. There are numerous editions of the romance from many countries, in a variety of forms. An enormous body of lithographed publications appeared in India, and these need to be examined not only for their texts but also for their illustrations. Critical editions of the romance appeared at the beginning of the twentieth century in Persia. The Persian scholar Waḥid Dastgerdi made a critical edition containing 66 chapters and 3,657 lines: he omits 1,007 couplets as interpolations, but he admits that some of these are by Neẓāmi. According to Dastgerdi, the interpolations must have taken place between 780/1349 and 800/1398. Under the supervision of Evgeniĭ E`duardovich Bertel’s, A. A. Alizada prepared another edition (Moscow, 1965) which consists of 66 chapters and 4,559 couplets. Behruz Ṯarvatiān’s edition has 63 chapters and 4, 553 verses, while the most recent critical edition of the poem, edited by Barāt Zanjāni, has 67 chapters and 4,583 verses.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Легенданың сюжеты шундай: шағир Кейс үҙенең ике туған Һеңлеһе Ләйләгә ғашиҡ була, әммә Ләйләне икенсегә кейәүгә бирәләр, Ә Кейс аҡылынан яҙа һәм сүллеккә сығып китә, унда һөйгәненә арналған шиғырҙар ижад итә; һәм фәҡәт үлгәндән һуң ғына һөйгәндәр бер ҡәберҙә берләшә. Низами сюжетты бер аҙ үҙгәртә: уның Кейсы мөхәббәттән аҡылдан шаша, һәм тап шуның өсөн Ләйләнең ата-әсәһе ҡыҙын уға бирергә баш тарта. Көсләп кейәүгә бирелгән Ләйлә Кейсҡа булған мөхәббәтенән һарғайып үлә; быны аңлаған Кейс һөйгән йәренең ҡәберенә килә һәм шунда үлә:
{{цитата|Уснули двое рядом навсегда.|
Уснули вплоть до страшного суда.}}

Автор һорау бирә: ғашиҡтар үҙҙәренең ерҙәге ғазаптары өсөн нимә алды, уларҙың теге донъялағы урыны ҡайҙа? [[Кода|Кодта]] ғашиҡтарҙың, ожмахҡа ҡушылып, батша һәм батшабикә кеүек йәшәүе тураһында төш һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = A. A. Seyed-Gohrab
 |date        = 2009-07-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |title       = LEYLI O MAJNUN
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMQSlHH?url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;LEYLI O MAJNUN … Leyli dies out of grief and is buried in her bridal dress. Hearing this news, Majnun rushes to her grave where he instantly dies. They are buried side by side and their graves become a site of pilgrimage. In the coda, someone dreams that they are united in Paradise, living as a king and queen. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Поэманың дөйөм мәғәнәһе — тик юғары шиғриәттә генә сағылдырырға мөмкин булырлыҡ һәм ғашиҡтарҙың рухи ҡушылыуына килтереүсе сикһеҙ мөхәббәт.

== «Ете һылыуҡай» ==
{{main|Семь красавиц}}
[[Файл:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|Ете гүзәл. [[Фрир художество галереяһы]], [[Вашингтон (город)|Вашингтон]]]]

«Ете һылыуҡай» («Хафт пейкар») ({{lang-fa| هفت پیکر }}) 1197 йылда яҙылған. Поэма [[Мераге|Марага]] хакимы Али Әл-дин Кёрпе Арыҫлан ибн Аг-Сонгорға арналған. Поэманың исемен һүҙмә-һүҙ «ете портрет» тип, бәлки «ете һылыуҡай», тип тәржемә итергә мөмкин, был метафорик мәғәнәне сағылдыра. Һис шикһеҙ, Низами, һүҙ уйынын ҡулланып, поэмаға аңлы рәүештә ике мәғәнәле исем биргәндер&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;HAFT PEYKAR, a famous romantic epic by Nezami of Ganja (Neẓāmi Ganjavi) from the last decade of the 6th/12th century. The title can be translated literally as &quot;seven portraits, &quot; but also with the figurative meaning of «seven beauties.» Both translations are meaningful and the poet doubtless exploited intentionally the ambiguity of the words.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың сюжеты фарсы тарихы ваҡиғаларына һәм егерме йыл балаһы булмаған атаһы [[Йездигерд I]]нең, Аһура Маздаға балаһы тыуыуын үтенеп мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына, улы тыуған [[Сасаниды|сәсәниҙәр]] шаһы [[Бахрам Гур|Баһрам Гур]] (Бахрам V), тураһында легендаға нигеҙләнгән.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Оҙаҡ көтөлгән тыуыуынан һуң, аҡыл эйәләре кәңәше буйынса, Баһрамды ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә ебәрәләр. Номан бойороғо буйынса матур яңы һарай — Карнак төҙөлә. Бер ваҡыт һарайҙың бер бүлмәһендә Бахрам ете төрлө илдән ете принцессаның портреттарын таба, һәм ул уларға ғашиҡ була&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;After the customary long introductory sections, the poet gives an account of the birth of Bahrām, the often-told story of his upbringing at the court of the Arab king Noʿmān (here, as often, mislocated in the Yemen instead of al-Ḥira) and the construction of Noʿmān’s fabled palace, Ḵᵛarnaq. Reared in the desert, Bahrām becomes a formidable huntsman. Wandering through the palace, Bahrām discovers a locked room containing the portraits of seven princesses, one from each of the seven climes, with whom he immediately falls in love.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Атаһы үлгәндән һуң Бахрам Фарсыға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Бахрам ете принцессаны эҙләй һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға үҙенең һәр яңы ҡатыны өсөн ете мөһабәт бина төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Bahrām’s father Yazdjerd (i.e. Yazdegerd I) dies, and Bahrām returns to Persia to claim his throne from a pretender. After much palaver he is recognized as king. He rescues his people from a famine. Next Nezami picks up the story of Bah-rām’s hunting expedition with the loose-tongued slave-girl Feṭna, but alters the version known from the Šāh-nāma considerably; here the girl is not put to death, but eventually pardoned, and the king learns a lesson in clemency. The king sets out in search of the seven princesses and wins them as his brides. He orders his architect to construct seven domes to house his new wives.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Архитектор Бахрамға, астрология буйынса, һәр ил менән ете планетаның береһе идара итә, тип һөйләй һәм Бахрамға Бахрамдың ҡатындары өсөн һарайҙарҙың һәр береһен, һәр һылыуҡай килгән ил менән идара иткән планетаға бәйле төҫтәрҙә биҙәү тураһында кәңәш бирә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The craftsman tells him that each of the climes is ruled by one of the seven planets and advises him to assure his good fortune by adorning each dome with the color associated with the clime and planet of its occupant.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Башта Бахрам архитекторҙың тәҡдименә ышанмайсараҡ ҡарай, әммә һуңынан ҡатындары өсөн һарайҙарҙы шулай биҙәүгә ризалыҡ бирә. Төҙөлөш тамамланғандан һуң принцессалар үҙ һарайҙарында йәшәй башлай. Бахрам аҙнаның билдәле бер көнөндә һәр принцессаға килә: шәмбе көн — Сатурн идара иткән һинд принцессаһына, ҡара һарайға, йәкшәмбе көн — ҡояш идара иткән грек принцессаһына, һары һарайға һ.б. килә. Ҡыҙыҡ, Ҡыҙыл һарайҙа рус кенәзе ҡыҙы йәшәй. Һәр принцесса батшаға үҙенең билдәле бер кәйефкә һәм уның төҫөнә тап килгән тарихын һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;The king is at first skeptical but eventually lets the architect have his way. The princesses take up residence in the splendid pavilions. The king visits each princess on successive days of the week: on Saturday the Indian princess, who is governed by Saturn, in the black dome, on Sunday the Greek princess, who is governed by the sun, in the yellow dome, and so on. Each princess regales the king with a story matching the mood of her respective color. These seven beautifully constructed, highly sensuous stories occupy about half of the whole poem.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр новелланың сюжеты — мөхәббәт кисереше, өҫтәүенә, ҡара төҫтән аҡҡа күсеүгә ярашлы, тупаҫ хис-тойғолар рухи яҡтан яҡтыртылған мөхәббәт менән алмашына.

Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрам Гурҙы еңел ҡарашлы батша улынан законһыҙлыҡ һәм көс ҡулланыуға ҡаршы көрәшкән ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әйләнеүе. Йылдар үтә. Батша ҡатындары менән мәшғүл булған саҡта, уның бер вәзире илдә власты үҙ ҡулына ала. Көтмәгәндә Бахрам үҙенең батшалығында тәртипһеҙлек булыуын, ҡаҙнаның буш булыуын һәм күрше хакимдарҙың уға һөжүм итергә йыйыныуын күрә. Министрҙың эштәрен тикшергәндән һуң, Бахрам батшалыҡҡа килгән бәлә-ҡазаларҙа ул ғәйепле тигән һығымтаға килә. Ул яуыз министрҙы үлем язаһына хөкөм итә һәм үҙ илендә ғәҙеллекте һәм тәртипте тергеҙә. Бынан һуң Бахрам ҡатындарының ете һарайын Аллаға табыныу өсөн ете зороастрий ғибәҙәтханаһына әйләндерергә ҡуша, Ә Бахрам үҙе һунарға китә һәм тәрән мәмерйәлә юғала. Ҡырағай ишәкте (gūr) табырға тырышып, Бахрам үҙенең ҡәберен (gūr) таба&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 2002-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/haft-peykar
 |title       = HAFT PEYKAR
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOCiCa?url=http://www.iranicaonline.org/articles/haft-peykar
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;Years pass. While the king is busy with his wives an evil minister seizes power in the realm. Eventually Bahrām discovers that the affairs of the kingdom are in disarray, the treasury is empty and the neighboring rulers poised for invasion. To clear his mind, he goes hunting in the steppe. Returning from the hunt he comes across a herdsman who has suspended his dog from a tree. He asks him why. The shepherd tells the story of how the once faithful watchdog had betrayed his flock to a she-wolf in return for sexual favors. The king realizes that his own watchdog (the evil minister) is the cause of his misfortune. He investigates the minister. From the multitude of complainants he selects seven, who tell him of the injustices that they have suffered (the stories of the seven victims are the somber counterweight to the stories of the seven princesses). The minister is put to death. The king restores justice, and orders the seven pleasure-domes to be converted into fire temples for the worship of God. Bahrām goes hunting one last time and disappears mysteriously into a cavern. He seeks the wild ass (gūr) but finds his tomb (gūr).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Искәндәрнамә» ==
{{main|Искандер-наме}}

[[Файл:Iskender.jpg|thumb|Искәндәр һунарҙа]]

Низамиҙың «Искәндәрнамә» поэмаһы, «Александр Китабы» (фарс. اسנندرنامه) 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған. Низами был поэманы үҙенең ижадының һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән, &quot;Хәмсә&quot;нең башҡа поэмалары менән сағыштырғанда ул бер аҙ фәлсәфәүи ҡатмарлылығы менән айырылып тора. Поэма Низамиҙың образын поэманың үҙәгенә урынлаштырған [[История Александра Великого|сюжетов и легенд об Искандере]] — [[Александр Македонский|Искәндәр — Александр Македонский]] тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм легендаларҙы ижади эшкәртеүе булып тора. Баштан уҡ ул ғәҙеллекте яҡлау өсөн генә һуғышҡан идеаль батша булараҡ сығыш яһай. Поэма рифмалы куплеттар менән яҙылған һәм «[[Шаһнамә]]» поэмаһы яҙылған «мотакареб» ([[аруз]]) метрына ярашлы яҙылған формаль бойондороҡһоҙ ике: «[[Шәрәфнамә]]» («Дан китабы») һәм «[[Икбалнамә]]» йәки икенсе төрлө «[[Керабнамә]]» («Яҙмыш китабы») өлөштән тора. «Шәрәфнамә» (көнсығыш легендалары нигеҙендә) Искәндәрҙең тормошон һәм батырлыҡтарын һүрәтләй. «[[Икбалнамә]]» композиция буйынса «Искәндәр-аҡыл эйәһе» һәм «Искәндәр-пәйғәмбәр» тип атарға мөмкин булған ике ҙур өлөшкә бүленә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ, the poetical version of the life of Alexander by the great 12th century narrative poet Neẓāmī Ganjavī (535—605/1141-1209). It consists of two formally independent works, both in rhymed couplets and in the motaqāreb meter (see ʿARŪŻ) of the Šāh-nāma. The first part is generally known as Šaraf-nāma, the second as Eqbāl-nāma or Ḵerad-nāma, but there is no strong evidence that the author used these names to distinguish the two parts, and in quite a few manuscripts the name Šaraf-nāma is in fact applied to the second of the two poems. In India they are also known as Eskandar-(or Sekandar-) nāma-ye barrī and baḥrī respectively. Together they form one of the five constituent parts of the Ḵamsa, the posthumous collection of Neẓāmī’s major poems, and in most, though not all, of the manuscripts they are the last constituent.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Поэманың ҡасан яҙылыуы һәм уның «Хәмсә» йыйынтығы эсендә урынлашыу сираты оҙаҡ ваҡыт шик тыуҙыра. Әммә &quot;Шәрәфнамә&quot;нең башында Низами, был юлдарҙы яҙған ваҡытта ул &quot;яңы орнамент&quot;ты башлар алдынан «өс ынйы» ижад иткәнлеген белдерә, һәм шуның менән ижад итеү ваҡытын раҫлай. Бынан тыш, Низами «Лейлә һәм Мәжнүн» поэмаһын бағышлаған Ширваншаһ Аксатандың үлеменә ҡайғыра, һәм үҙенең нәсихәттәрен уның вариҫына йүнәлтә. Поэма тамамланған ваҡытта Гәнжәлә ширваншаһтар династияһының власы көсһөҙләнә, шуға күрә Низами поэманы «Шәрәфнамә» китабының инеш һүҙендә телгә алған мәлек Ахар Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә бағышлай&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But earlier in the same poem (Šaraf-nāma, chap. 9, vv. 49-51) Neẓāmī says that he has already created «three pearls» before undertaking this &quot;new ornament, &quot; strengthening the suspicion that the mention of a fourth title in chapter 13 is an interpolation. Moreover, in Šaraf-nāma, chap. 41, vv. 3-23, the author laments the death of the Šarvānšāh Aḵsatān (the dedicatee of Leylī o Majnūn) and addresses words of advice to his (unnamed) successor. This suggests that Neẓāmī originally planned to dedicate the Eskandar-nāma, like Leylī o Majnūn, to one of the kings of Šarvān. But that dynasty evidently lost power over Ganja by the time the poems were completed, and in their final form they are dedicated to the malek of Ahar, Noṣrat-al-Dīn Bīškīn b. Moḥammad. This ruler is mentioned in the introduction to Šaraf-nāma, chap. 10, vv. 11-12, where the poet makes a pun on his name Bīškīn («whose hatred is more»), though some of the manuscripts have a superscription claiming (wrongly) that the verses evoke Bīškīn’s overlord, the atabeg Noṣrat-al-Dīn Abū Bakr.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Сюжетының ҡыҫҡаса тасуирламаһы ===
Йәшерен тауыш Искәндәргә бөтә донъяға хәҡиҡәтте иғлан итеү өсөн һайланғанын әйтә һәм бөтә ерҙе урап сығырға бойора. Юлға сыҡҡанда Искәндәр [[Аристотель]], [[Платон]] һәм [[Сократ]]тың «аҡыл китаптарын» ала. Артабан Искәндәрҙең дүрт сәйәхәте, уның һинд һәм грек аҡыл эйәләре менән осрашыуы һәм диспуттары, төрлө фәлсәфәүи новеллалары тасуирлана. Дүртенсе сәйәхәте ваҡытында (төньяҡҡа) ул власть та, йәберләүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа, енәйәттәр ҙә, язалауҙар ҙа булмаған, ялған һәм ғәҙелһеҙлек белмәгән илгә килә. Шулай итеп, поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ерҙәге ынтылыштарҙың бушҡа булғанлығын белгән яҡты идеаль хаким булып күҙ алдына килә. Поэма Искәндәрҙең үлеме һәм Низамиҙың үлеме тураһында һүрәтләү менән тамамлана, күрәһең, уны башҡа берәү яҙған йәки тамамлаған.

Мосолман традицияларында билдәле булған Александр тураһындағы легенданың төп эпизодтары: Александрҙың тыуыуы, уның Македон тәхетен мираҫ итеп алыуы, Мысырҙы баҫып алған ҡара тәнлеләргә ҡаршы һуғыш, фарсылар менән һуғыш, Дарҙың ([[Дарий III]]) еңелеүе һәм үлеме менән тамамланған һуғыш Һәм Александрҙың Дарийҙың ҡыҙына өйләнеүе һәм [[Мекка|Мәккәг]]ә хаж ҡылыуы «Шәрәфнамә» китабында тупланған&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… The principal episodes of the legend of Alexander, as known to the Muslim tradition, are elaborated in the Šaraf-nāma: the birth of Alexander, his succession to the Macedonian throne, his war against the Negroes who had invaded Egypt, the war with the Persians, ending with the defeat and death of Dārā (see DARIUS III) and Alexander’s marriage to Dārā’s daughter, his pilgrimage to Mecca.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан Низами Александрҙың Кавказда булыуы һәм Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәгә яҡын урынлашҡан [[Барда (город)|Барда]] батшабикәһе Нусабаға һәм уның амазонкаларына барыуы тураһында һөйләй. Унан Александр [[Һиндостан]]ға һәм Ҡытайға юллана. Александр булмағанда урыҫтар [[Кавказ]]ға һөжүм итә Һәм Барданы баҫып ала, ([[Набег русов на Бердаа (943)|ысынында Низамиға тиклем ике йөҙ йыл элек]] шулай эшләгәндәр) һәм Нусабаны әсирлеккә алалар&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Neẓāmī then dwells at some length on Alexander’s stay in the Caucasus and his visit to Queen Nūšāba of Bardaʿa (q.v.; in the immediate neighborhood of Neẓāmī’s home town, Ganja) and her court of Amazons; this lady takes over the role of Candace in earlier versions of the Alexander saga. Alexander then goes to India and China. During his absence the Rūs (i.e., the Russian Vikings) invade the Caucasus and capture Bardaʿa (as they in fact did some two centuries before Neẓāmī’s time) and take Nūšāba prisoner.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Был хаҡта ишеткәс, Александр урыҫтар менән һуғыша һәм еңеү яулай. Шараф-наме Александрҙың [[Живая вода|мәңгелек тормош һыуын]] эҙләүе уңышһыҙлыҡҡа осрауы тураһында хикәйә менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Alexander’s wars with the Rūs, which are depicted at considerable length, end with his victory and his magnanimous treatment of the defeated army. The Šaraf-nāma concludes with the account of Alexander’s unsuccessful search for the water of immortal life.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

&quot;Икбалнамә&quot;лә Александр — донъяның бәхәсһеҙ хакимы, яугир булараҡ түгел, ә аҡыл эйәһе һәм пәйғәмбәр булараҡ күрһәтелә. Ул грек һәм һинд философтары менән фекер алыша, һәм текстың байтаҡ өлөшөн ете грек
[[аҡыл эйәһе]]нең [[Сотворение мира|донъяны барлыҡҡа килтереү]] идеялары тураһында һөйләгән әңгәмәләре тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… In the Eqbāl-nāma Alexander, the undisputed ruler of the world, is depicted no longer as a warrior, but as a sage and a prophet. He debates with Greek and Indian philosophers, and a sizeable part of the text is occupied by the discourses in which the seven Greek sages elaborate their ideas about the creation.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Александр тарихына туранан-тура ҡағылышы булмаған ҡиссалар ҙа шулай уҡ ҙур өлөш тәшкил итә. Ахырҙа Низами Александрҙың ғүмеренең аҙағы һәм ете аҡыл эйәһенең һәр береһенең үлеме тураһында һөйләй. Был өлөштә Низамиҙың үҙенең үлеме тураһында [[Интерполяция (текстология)|интерполяция]] өҫтәлә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… But we find also a number of extended parables, of only tangential connection with the Alexander story but exceptionally well told. The poet then tells of Alexander’s end and adds an account of the circumstances of the death of each of the seven sages. It is at this point that an interpolator has added the already mentioned account of Neẓāmī’s own death.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Шәрәфнамә» фарсы эпик шиғриәте традицияһына ҡараһа, «Икбалнамә» әҫәрендә Низами үҙенең дидактик шағир, көләмәстәр (анекдот) һөйләүсе һәм миниатюрист талантын күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = François de Blois
 |date        = 1998-12-15
 |url         = http://www.iranica.com/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |title       = ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ
 |work        = 
 |publisher   = Iranica
 |access-date  = 2010-09-16
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/61HMOxGr5?url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama-of-nezami
 |archive-date = 2011-08-28
 |url-status    = live
}}&lt;blockquote&gt;ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ… Whereas the Šaraf-nāma clearly belongs to the tradition of Persian epic poetry — though Neẓāmī makes no attempt to emulate the style and manner of the Šāh-nāma — in the Eqbāl-nāma he shows his talents as a didactic poet, an anecdotist and a miniaturist.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Хәмсә» Әзербайжанда ==
{{См. также|Кампания по приданию Низами статуса национального азербайджанского поэта}}
[[Файл:Дом Шекихановых 5 edited.jpg|thumb|left|160px|Шәки ҡалаһында [[дом Шекихановых|Шәкихановтар Йортоно]]ң интерьерында «Хосров һәм Ширин» әҫәрендәге Ширин һүрәте&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Наталья Михайловна Миклашевская 
 | ответственный = Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.
 | место         = Б.
 | год           = 1979
}}&lt;/ref&gt;]]
«Хәмсә» геройҙарының портреттары («Лейлә һәм Мәжнүн», «Хосров һәм Ширин», «Ете һылыуҡай» һ.б. поэмалары мотивтарына төшөрөлгән һүрәттәр)&lt;ref&gt;{{книга
 | ответственный = Под общей редакцией М. А. Казиева.
 | заглавие      = Азербайджан (Исторические и достопримечательные места)
 | часть         = Город Нуха. Дом Шекихановых
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство АН Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt; [[Шәки]]ҙә [[XVIII быуат]]тағы Шәкихановтар йортоноң икенсе ҡаттағы үҙәк залы стеналары биҙәлгән&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Шәкихановларын еви
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987 
 |том = 10
 |страницы = 505
}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан рәссамы [[Халыков, Газанфар Алекпер оглы|Ғазанфар Халыҡов]] «Хосров һәм Ширин» (1940) һәм «Искәндәрнамә» (1953) поэмаларына акварель һүрәттәр эшләй, уларҙы ижад иткәндә урта быуат миниатюристтарының композицион алымдарын ҡуллана&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Халыков Газанфар Алекпер оглы
 |ответственный = Под ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|Полевого В. М.]]
 |издание       = Популярная художественная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1986
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 |страницы      = 
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Рисунок Лейли и Меджнуна на станиции метро Низами в Баку.jpg|thumb|200px|«[[Лейли и Меджнун (Низами Гянджеви)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]». [[Низами Гянджеви (станция метро)|«Низами Гәнжәүи» метро станцияһы.]] Рәссам [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]]]]
[[Низами Гянджеви (станция метро)|Баҡы «Низами Гәнжәүи» метро станцияһы]] стеналарында рәссам [[Абдуллаев, Микаил Гусейн оглы|Микаил Абдуллаев]] эшләгән мозаика һүрәттәре [[Низами Гәнжәүи]]ҙең «Пятерица»һына арналған. 1959 йылда [[Баҡы]]ла «Ете һылыуҡай» поэмаһы персонажы [[Бахрам Гур (памятник)|Бахрам-Гур һәйкәле]] барлыҡҡа килә. Был Әзербайжанда Низами Гәнжәүи поэмаларының береһенең әҙәби геройына ҡуйылған беренсе скульптура һәйкәле була. Шағир бөтә ғүмерен шунда үткәргән тыуған яғында — Әзербайжандың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы [[Гянджа|Гәнжәл]]ә — танылған «Пятерица»ға арналған монументаль скульптура ҡуйылған.

1940-сы йылдар башында әзербайжан композиторы [[Үзеир Ғәжибәков]] Низами Гәнжәүи шиғырҙарына, «Ете гүзәл» поэмаһынан ете героиня образына ярашлы, ике романс: «Сенсиз» («Һинһеҙ», 1941) һәм «Севгили джанан» («Һөйгән йәр», 1943) яҙа&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Сафарова, Земфира|Сафарова З.]]
 |заглавие      = Узеир Гаджибеков
 |место         = Баку
 |издательство  = Язычы
 |год           = 1985 
 |страниц       = 64 
 |страницы      = 61
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Романс-газелла &quot;&gt;{{cite news|title=Романс-газелла|publisher=Электронная библиотека Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|access-date=2010-06-18|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106230052/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=544&amp;lang=RU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[1949 йыл]]да Ҡара Ҡараев «Ете гүзәл» [[сюита]]һын яҙа, ә [[1952 йыл]]да поэма мотивтары буйынса — [[Семь красавиц (балет)|шул уҡ исемле балет]] — яҙа (либретто авторҙары — [[Идаятзаде, Исмаил Гусейн оглы|Исмаил Идаятзаде]], [[Юрий Слонимский]] һәм [[Сабит Рахман]])&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К. А.]]
 | заглавие      = Очерки музыкального искусства Советского Азербайджана 1920-1956
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1970 
 | страниц       = 178
 | страницы      = 131
}}&lt;/ref&gt;. Был балет тәүге тапҡыр 1952 йылдың 7 ноябрендә Баҡыла [[Азербайджанский театр оперы и балета|Әзербайжан опера һәм балет театры]] сәхнәһендә ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Караев &quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Абасова, Эльмира|Абасова Э. А.]]
 |заглавие      = Караев К. А.
 |издание       = Музыкальная энциклопедия
 |место         = М.
 |год           = 1973—1982
 |издательство  = [[Советская энциклопедия]], [[Советский композитор]]
 |ответственный = Под ред. Ю. В. Келдыша
}}&lt;/ref&gt;. 1942 йылда әзербайжан композиторы [[Тагизаде-Гаджибеков, Ниязи Зульфугар оглы|Ниязи Тагизаде-Гажибеков]] «Хосров и Ширин» поэмаһы мотивтары буйынса «Хосров һәм Ширин» операһын яҙа&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Ниязи
 |издание       = Большая биографическая энциклопедия
 |год           = 2009
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Scene from Seven beauties ballet.jpg|thumb|left|250px|[[Ҡара Ҡараев]]тың «[[Семь красавиц (балет)|Ете һылыуҡай]]» балеты ҡуйылышынан күренеш]]
«Лейлә Һәм Мәжнүн» поэмаһы мотивтары буйынса
[[әзербайжан композиторы Ҡара Ҡараев]] «Ләйлә Һәм Мәжнүн» симфоник поэмаһын (1947 йылдың 29 сентябрендә Баҡыла Низами Гәнжәүиҙең 800 йыллығы хөрмәтенә тантаналы кисәлә тәүге тапҡыр башҡарыла)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |title=Официальный сайт, посвящённый Кара Караеву |access-date=2016-01-03 |archive-date=2016-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928133912/http://qara-qarayev.musigi-dunya.az/ru/cr_chrono.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм «Ләйлә һәм Мәжнүн» бер актлы балетын яҙа. [[1961 йыл]]да «Әзербайжанфильм» киностудияһында «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы мотивтары буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрөлә (Мәжнүн ролен Нодар Шашик-оглы башҡара)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |title=Официальный сайт Фильм Бюро Азербайджана |access-date=2016-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005220/http://www.afc.az/rus/az_films/s/17.shtml |archive-date=2016-03-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|thumb|200px|[[Александр Македонский|Искандер]] һәм Нушабе («Искәндәрнамә»). Баҡыла [[Памятник Низами Гянджеви (Баку)|Низами Гәнжәүи һәйкәле]] постаментындағы рельеф]]

1949 йылда Баҡыла ҡуйылған [[Низами Гәнжәүи һәйкәле]]ндә «Хәмсә» поэмалары геройҙарын һүрәтләгән ете барельеф уйып яҙылған. Улар араһында — өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаған Нушериван («Сокровищница тайн»), Биситун тауы аша юл һалған Фәрхәд («Хосров һәм Ширин»), мәктәп уҡыусылары («Ләйлә Һәм Мәжнүн»), Аждаһаны үлтереүсе Бахрам Гур (« Ете һылыуҡай»), батшабикә Нушабеның Искәндәрҙе ҡабул итеүе («Искәндәрнамә») һ.б. Барельефтарҙы скульптор А. Хрюнов рәссам Ғазанфар Халыков эскиздары буйынса башҡарған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Габибов, Нуреддин Давуд оглы|Н. Габибов]], [[Наджафов, Мурсел Кули оглы|М. Наджафов]].
 |заглавие      = Искусство Советского Азербайджана
 |место         = М.
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1960
 |страниц       = 198
 |страницы      = 132
}}&lt;/ref&gt; и расположены на семи гранях, по бокам от бронзовой доски с именем поэта.

2008 йыл башында Австрияның Милли Китапханаһында &quot;Хәмсә — Пятерица&quot;ның боронғо ҡулъяҙмаһы табыла. Реставрация эштәре тамамланғандан һуң, Пятерицаның электрон күсермәһе Әзербайжандың Мәҙәниәт һәм Туризм Министрлығына бүләк итеп тапшырыла. Ә 2008 йылдың 23 апрелендә Венала Австрияның Милли Китапханаһында [[Азербайджанская литература|әзербайжан әҙәбиәте]] кисәһе үтә. Кисәлә «Хәмсә» поэмалар йыйынтығы һәм [[Низами Гәнжәүи]]ҙең китаптары ингән электрон йыйынтыҡ дисктың (CD) презентацияһы үтә. Сарала Әзербайжандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Адалет Велиев, Австрия Милли Китапханаһының баш директоры Йохана Рахингер, Әзербайжандың Веналағы илселеге вәкилдәре һәм башҡа рәсми кешеләр ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |title=В Вене состоялся вечер азербайджанской литературы |access-date=2009-02-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133539/http://subscribe.ru/archive/country.other.trend/200804/24031526.html/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=1787&amp;il=2008 В Азербайджан доставлен электронный вариант рукописи «Хамсе» великого азербайджанского поэта и мыслителя Низами Гянджеви]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|az}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Йәннәт баҡсалары. „Хәмсә“, йәки Низамиҙың „Пятерица“һы. Исфаһандан фарсы ҡулъяҙмаһы», «[[Палитралар]]» циклынан {{нп5|Жобер, Ален|Ален Жобер|fr|Alain Jaubert}} фильмы (Франция, 1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Хамса|страницы= 443|автор= |заглавие= Словарь литературоведческих терминов|ответственный= Ред.-сост.: [[Тимофеев, Леонид Иванович|Л. И. Тимофеев]] и [[Тураев, Сергей Васильевич|С. В. Тураев]]|место= М.|издательство= «Просвещение»|год=1974|страниц= 509|тираж= 300000|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/kamsa-of-nezami|заглавие=Ḵamsa of Neẓāmi|автор=Domenico Parrello}}

{{Низами Гәнжәүи}}

[[Категория:Фарсы телендәге әҙәбиәт]]
[[Категория:Фарсы шиғриәте]]
[[Категория:XII быуат китаптары]]
[[Категория:Хәмсә| ]]</text>
      <sha1>mw7uoiqfwjib9c3qqhsfirnsmcyz4n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбиб Сәхир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200940</id>
    <revision>
      <id>1297880</id>
      <parentid>1297211</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T11:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36300" sha1="6gycqicy51rqnm40osnypy4f563ztzz" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Хәбиб Сәхир'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 26
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = 
 |title        = Литературная антология Южного Азербайджана
 |year         = 1983
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = [[Наука (издательство)|Научное издание]]
 |url          = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild
 |volume       = II
 |page         = 225
 |access-date  = 2023-04-20
 |archive-date = 2023-04-20
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=20230420065019 }}&lt;/ref&gt; йәки '''Мир Хәбиб Ғәүәми''' ({{Lang-az|Həbib Sahir və ya Mir Həbib Qəvami}} ([[1895 йыл]], [[Тәбриз]], [[Иран|Фарсыстан]] — [[1985 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — әзербайжан шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе. Иранда үҙ аллы [[Әзербайжан әҙәбиәте|төрки]] шиғриәтенә нигеҙ һалыусы.

Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа. Ул шулай уҡ матбуғат өсөн «Айдын», «Үлкер», «Ағ» кеүек псевдонимдар менән мәҡәләләр яҙа.

Эшмәкәрлеге өсөн эҙәрлекләнә. Иран ислам революцияһынан һуң ул аҫылынып үҙ-үҙенә ҡул һала.

== Биографияһы ==
Мир Хәбиб Ҡавами 1903 йылда [[Тәбриз|Тәбриздең]] Сирхаб районында тыуған&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = 
 |title        = Литературная антология Южного Азербайджана
 |year         = 1983
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = [[Наука (издательство)|Научное издание]]
 |url          = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild
 |volume       = II
 |page         = 225
 |access-date  = 2023-04-20
 |archive-date = 2023-04-20
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=20230420065019 }}&lt;/ref&gt;. «Сәрҙәбә усту» мулла мәктәбендә ғәрәпсә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Һуңыраҡ башланғыс белемде «Мәҙрәсә-и Мотамид» һәм «Рушдиә» мәктәптәрендә ала. Башланғыс белемде тамамлағас, «Мәҙрәсә-и Мөбәрәк-и Мөхәммәҙиә» юғары мәктәбенә уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book
 |author       = Али Кавказский
 |title        = Антология иранской тюркской литературы
 |year         = 2002
 |location     = [[Эрзурум]]
 |publisher    = Публикации Университета Ататюрка
 |volume       = V
 |url          = https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5
 |page         = 15
 |access-date  = 2023-04-11
 |archive-date = 2023-04-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |date=20230411130221 }}&lt;/ref&gt;. Уның класташы Мөхәммәт Хөсәйен Шәһрийәр була&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = https://www.irna.ir/news/81426195/حبيب-ساهر-از-نوگرايي-درشعر-فارسي-تا-سبك-آفريني-در-ادبيات-تركي
 | archive-url  = https://archive.today/20230412083346/https://www.irna.ir/news/81426195/%D8%AD%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D9%83-%D8%A2%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A
 | archive-date = 2023-04-12
 | title       = حبيب ساهر، از نوگرايي درشعر فارسي تا سبك آفريني در ادبيات تركي
 | author      = يحيي مرتضايي
 | date        = 2014-12-24
 | publisher   = irna.ir
 | access-date  = 2023-04-12
 | language    = fa
}}&lt;/ref&gt;.

Юғары мәктәптә француз теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мирза Таһихан Рафат Тәбризи була&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf
 |page         = 212
 |access-date  = 2023-04-28
 |archive-date = 2022-03-19
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |date=20220319230738 }}&lt;/ref&gt;. Мирза Таһихан йоғонтоһонда Хәбиб Сәхир көнбайыш әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай. [[Төркиә]]лә нәшер ителгән «Рәсмли ай» һәм «Сарвати-фунун» баҫмалары менән таныша&lt;ref&gt;{{cite news
 |author       = Вафа Ханоглан
 |title        = Мысли о творчестве Габиб Сахира и тюркской литературной среде, личности и поэзии
 |pages        = 
 |newspaper    = [[Литература (газета)|Литературная газета]]
 |location     = [[Баку]]
 |date         = 2022-03-17
 |url          = https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2022-06-29
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220629090158/https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler
 |url-status   = unfit
 }}&lt;/ref&gt;. Бында Хәбиб «Сәхир» ҡушаматын ала, сөнки уға Сәхирҙең эштәре оҡшай. Курсташтары менән бергә улар «Әнджүмән-и Рафат» һәм «Әҙәб» гәзиттәрен сығара&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 27
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. Шәйех Мөхәммәт Хиябани үлтерелгәндән һәм «Азадистан» тарҡалғандан һуң ике гәзит тә баҫылыуҙан туҡтай&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web
 | url         = http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20230410104425/http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm
 | archive-date = 2023-04-10
 | title       = Я поэт пленных земель
 | author      = Эсмира Фуад
 | date        = 2020-07-02
 | publisher   = [[Народный фронт (газета)|Народный фронт]]
 | access-date  = 2023-04-10
 | language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

Белем алғас, бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы булып эшләй. Ул үҙенең эш хаҡының бер өлөшөн [[Тәбриз]]дәге ғаиләһенә ебәрә, ҡалғанын Төркиәлә юғары белем алыу өсөн йыя&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Сахир, Габиб
 |title        = Избранные работы
 |year         = 2005
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство &quot;Лидер&quot;
 |url          = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |page         = 4
 |access-date  = 2021-01-08
 |archive-date = 2016-03-05
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |url-status   = unfit
}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}&lt;/ref&gt;.

1927 йылда Хәбиб Сәхир Төркиәгә китә. Ул ике йыл унда йәшәгән ирандар өсөн асылған Дабистан-и Иранян мәктәбендә фарсы теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 28
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. В 1929 году он был принят на историко-географический факультет [[Стамбульский университет|Стамбульского университета]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Расул Грек
 |title        = избранные работы Хабиба Шахира
 |year         = 2008
 |location     = [[Тегеран]]
 |publisher    = Nashreafkar
 |url          = https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri
 |page         = 21
 |isbn         = 978-964-8910-82-7
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-12
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=20230412064025 }}&lt;/ref&gt;. Бында ул хәҙерге төрөк һәм француз шиғриәте менән таныша һәм француз телен өйрәнә&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 37
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. Уҡыу йылдарында француз шағиры [[Шарль Бодлер]] («Дошман») шиғырҙарын, шулай уҡ Ламартиндың билдәле «Күл», [[Сәғҙи Ширази]] «Гөлөстан» поэмаһын, [[Хафиз Ширази]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20221222011622/https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012
 | archive-date = 2022-12-22
 | title       = Güneyli şair Həbib Sahirin (Ülkər) anım günüdür
 | author      = Timur
 | date        = 2022-12-15
 | publisher   = GünAz TV
 | access-date  = 2023-04-12
 | language    = az
}}&lt;/ref&gt; [[Ғәзәл|ғәзәлдәрен]] әзербайжан төрки теленә тәржемә итә. Ул «Иран-Әзербайжандың тәбиғи географияһы» темаһына диплом эше яҙа һәм яҡлай. Уҡытыусыһы Сади бейҙең кәңәше буйынса диплом эшен сериялы рәүештә «Азербайджан юрд билгиси» журналында баҫтырып сығара.

Уҡыуын тамамлағас, [[1933 йыл]]да Тәбризгә ҡайта, Мәғариф департаменты тәғәйенләнеше менән Тәбриз мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Бынан тыш, студенттар өсөн дәреслектәр ҙә яҙа. 1936 йылда Тәбриз Мәғариф министрлығы ҡарары менән Зәнжанда уның «Хәмсә географияһы» дәреслеге баҫылып сыға һәм премияға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Sabah
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 30
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ уны [[Зәнжан]]ға уҡытыусы итеп ебәрәләр&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Сахир, Габиб
 |title        = Избранные работы
 |year         = 2005
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство &quot;Лидер&quot;
 |url          = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |page         = 5
 |access-date  = 2021-01-08
 |archive-date = 2016-03-05
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |url-status   = unfit
}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}&lt;/ref&gt;.

1941 йылда [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]] делегацияһы составында Тәбризгә килгән әзербайжан интеллигенцияһы ҡаланың әҙәби-мәҙәни мөхитендә ыңғай үҙгәрештәр индерә&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 33
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа «Азербайджан», «Ветен йолунда», «Шафак», «Aзад миллет», «Ени Шарк» кеүек гәзит-журналдарҙа Хәбиб Сәхирҙың шиғырҙары, тәржемәләре һәм мәҡәләләре баҫыла&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Вафа Алиев
 |title        = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)
 |year         = 2000
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство Озан
 |url          = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |page         = 35
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Сахир, Габиб
 |title        = Избранные работы
 |year         = 2005
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство &quot;Лидер&quot;
 |url          = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |page         = 8
 |access-date  = 2021-01-08
 |archive-date = 2016-03-05
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |url-status   = unfit
}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}&lt;/ref&gt;. Тәбриздә йәшәгән йылдарҙа уның фарсы телендәге «Шаҡайҡ», «Күләгәләр», «Төнгө риүәйәт», «Һайланма шиғырҙар» тигән китаптары баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 34
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;. 1945—1946 йылдарҙа Әзербайжан милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа һәм «Айдын» ҡултамғаһы менән баҫмала баҫыла&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Милли хөкүмәт тарҡалғас та, аноним рәүештә: «Айдын», «Үлкер», «Ағ» тип ҡул ҡуйып, туған телендә уҡытыуын һәм шиғырҙар, хикәйәләр яҙыуын дауам итә. Был эшмәкәрлек фашланғандан һуң, уны хөкөм итәләр һәм [[Әрдәбил]]гә һөргөнгә ебәрәләр&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az
 | archive-url  = https://archive.today/20230412072038/https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az
 | archive-date = 2023-04-12
 | title       = Cənublu soydaşlarımıza mübarizə ruhu aşılayan şair
 | author      = Savalan Fərəcov
 | date        = 2023-01-11
 | publisher   = medeniyyet.az
 | access-date  = 2023-04-12
 | language    = az
}}&lt;/ref&gt;. Бында ул Сафауия мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында дәрестәре әзербайжан телендә алып барылғас, уны даими иҫкәртеп торалар. Һөҙөмтәлә, 3 йылдан һуң, уны Әрдәбилдән сығарып, [[Ҡәзвин]]гә һөргөнгә ебәрәләр. Бында эшмәкәрлегендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмағанлыҡтан, ул Мазандаранда урынлашҡан Сари ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Вафа Алиев
 |title        = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)
 |year         = 2000
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство Озан
 |url          = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |page         = 21
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}&lt;/ref&gt;. Киҙеү менән ауырығанға күрә, уны Ҡәзвинғә кире ебәрәләр, унда 13 йыл йәшәй&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Һуңыраҡ ул Тәһранға күсә.

Шиғри әҫәрҙәренең береһендә ул Ирандың боронғо тарихына мөрәжәғәт итә һәм ил менән идара иткән төрки династияларының, Иранды яҡлау өсөн ғүмерҙәрен ҡорбан иткән әзербайжан улдарының хеҙмәттәрен иҫкә төшөрә: «Әгәр ҙә төрки шаһтары булмаһа, ташта бер таш та ҡалмаҫ ине. Тарих Иран тип аталған илде лә хәтерләмәҫ ине»&lt;ref name = &quot;Həbib Sahir&quot; /&gt;.

В 1965 году вышла его первая книга стихов на родном языке «Лирические стихи»&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Парвана Мамедли
 |title        = Южный Азербайджан: литераторы, портреты
 |year         = 2015
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Сабах
 |url          = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |page         = 32
 |access-date  = 2023-04-06
 |archive-date = 2023-04-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}&lt;/ref&gt;

1965 йылда уның туған телендә «Лирик шиғырҙар» тигән тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=32|accessdate=2023-04-06}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf}}&lt;/ref&gt;. Уның «Таң балҡый», «Бер ҡасан да һүнмәгән яҡтылыҡтар», «Тарҡалған хәтирәләр», «Ковшан» китаптары Ирандағы Ислам революцияһынан һуң баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Bəkir Nəbiyev
 |title        = Söz ürəkdən gələndə
 |year         = 1984
 |location     = Bakı
 |publisher    = Yazıçı nəşriyyatı
 |url          = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&amp;pno=101
 |page         = 200
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&amp;pno=101
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&amp;pno=101 |date=20230417060301 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Həbib Sahir&quot; &gt;{{cite book
 |author       = Həbib Sahir
 |title        = Seçilmiş əsərləri
 |year         = 2005
 |location     = Bakı
 |publisher    = Lider nəşriyyatı
 |url          = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |page         = 6, 10
 |access-date  = 2021-01-08
 |archive-date = 2016-03-05
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf
 |url-status   = unfit
}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, ул шулай уҡ француз телендә шиғырҙар, ғәрәп телендә хикәйәләр яҙа&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Вафа Алиев
 |title        = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)
 |year         = 2000
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство Озан
 |url          = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |page         = 29
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғәиләһе ==
Хәбиб Саәхрҙың олатаһы Тәбризгә Тарк ҡалаһынан, Миянанан күсеп килә&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation
 |author       = 
 |title        = Həbib Sahirin həyatı
 |pages        = 6
 |newspaper    = Peyk e Azər
 |location     = Zəncan
 |date         = 2001
 |url          = https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20161021183634/https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s
 |archive-date = 2016-10-21
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html
 | archive-url  = https://archive.today/20230411101503/https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html
 | archive-date = 2023-04-11
 | title       = Təbrizdə Həbib Sahirin xatirəsi anılıb
 | author      = Əlirza Quluncu
 | date        = 2013-01-09
 | publisher   = Amerikanın Səsi
 | access-date  = 2023-04-11
 | language    = az
}}&lt;/ref&gt;. Атаһы Мир Ҡавам Сәхир 1908 йылда, Конституцион революция ваҡтында, урлана һәм үтерелә&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər-
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20210731183826/http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər-
 | archive-date = 2021-07-31
 | title       = Həbib Sahir (Ülkər)
 | author      = Guləddin İsmayilov
 | date        = 2021-07-16
 | publisher   = aze.adfmk.com
 | access-date  = 2023-04-07
 | language    = az
}}&lt;/ref&gt;. Әсәһе Баят ырыуынан була. Ғаиләлә 4 ағаһы һәм 1 ҡыҙ туғаны була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

В 1946 году, когда ему было 43 года, он женился на Нусрат уль-мульк Нури&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. От этого брака родились сыновья Хамид и Саид и дочери Маниса и Сурейя&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Вафа Алиев
 |title        = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)
 |year         = 2000
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство Озан
 |url          = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |page         = 25
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}&lt;/ref&gt;.

[[1946 йыл]]да, 43 йәшендә, Нусрат ул-мөлк Нуриға өйләнгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Был никахтан улдары Хәмит һәм Сәйет, ҡыҙҙары Мәнисә һәм Сурейя тыуа&lt;ref&gt;{{cite book
 |author       = Вафа Алиев
 |title        = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)
 |year         = 2000
 |location     = [[Баку]]
 |publisher    = Издательство Озан
 |url          = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |page         = 25
 |access-date  = 2023-04-12
 |archive-date = 2023-04-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev
 |url-status   = live
}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}&lt;/ref&gt;.

== Үлеме ==
[[1988 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы ла ҡулға алынасағы тураһында хәбәр алғас&lt;ref&gt;{{Citation|author=Əkbər Ənvərian Ağdam|title=Güney Azerbaycanlı Habib Sâhir|pages=28|location=Ankara|url=https://www.academia.edu/10083151/Habib_Sahir|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Вафа Алиев|title=Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)|year=2000|location=[[Баку]]|publisher=Издательство Озан|url=https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev|page=27|accessdate=2023-04-12}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev}}&lt;/ref&gt;, Тәһран янындағы Арьяшар ҡалаһында (хәҙерге Садегие) фатирының тәҙрәһенән аҫылынып, үҙ-үҙенә ҡул һала&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=40|accessdate=2023-04-06}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf}}&lt;/ref&gt;. Ул Тәһрандағы Бехеште-и Заһра зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Vaqif Sultanlı, İrəc İsmayıl|title=Güney Azərbaycan nəsri. Antologiya|year=2017|location=Bakı|publisher=|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf|page=155|accessdate=2021-01-08}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Həbib Sahirin həyatı. Дата обращения: 23 сентября 2018. Архивировано 30 марта 2022 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|page=26|accessdate=2023-04-12}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri}}&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|author=Vəfa Əliyev|title=Hüriyyət fədaisi (Həbib Sahirin taleyi və ədəbi irsi)|year=2000|location=Bakı|publisher=Ozan nəşriyyatı|url=https://turuz.com/storage/Poem-Literature/Other/2013/0629-Hurriyyet_Fedayisi_Habib_Sahir_Talei_Ve_Edebi_Irsi_Vafa_Aliyev_Kiril_Baki_2000_Tebriz_Turuz_2013.pdf|pages=119}}
* {{Cite book|author=Pərvanə Məmmədli|title=Cәnubi Azәrbaycan: әdәbi şәxsiyyәtlәr, portretlәr|year=2015|location=Bakı|publisher=Sabah nəşriyyatı|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|pages=200}}

* {{Cite book|author=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192}}

== Һылтанмалар ==

=== Шиғырҙары ===
* [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1375738112508681/ Хабиб Саһир — Гонщики]
* [https://daytube.az/az/videos/1173/ Хабиб Сәхир — Ҡояш байыуы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330012829/https://daytube.az/az/videos/1173/ |date=2022-03-30 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=0jJJZKZt1PQ Хабиб Сәхир — Мародерҙар.]
* [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1506136119468879/ Хабиб Сәхир — Аллаға әйт]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KU6RCyZbn_o Хабиб Сәхир — Сәһәнд тауы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Bi8jngGL76I Хәбиб Сәхир тураһында тапшырыу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4cx2KHFOoXY Хабиб Сахир — Был күк аҫтында Бинәһәйәт…]
* [https://www.youtube.com/watch?v=9jUAxNxAxBY - Кис тауҙар таплы…]
* [https://www.youtube.com/watch?v=lSH7FQFnZxE Хабиб Саһир — Матур Тәбризгә сәләм әйт…]

=== Китаптары ===
* {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Lirik Şeirlər|year=|location=Təbriz|publisher=Eyvaz nəşriyyatı|url=https://turuz.com/book/title/Lirik+Şeirlər+-+Həbib+Sahir|pages=112}}
* {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Türk poeziya ədəbiyyatından nümunələr|year=1977|location=Tehran|publisher=Donyaye Daneş|url=https://turuz.com/book/title/Nemunehayi+Əz+Ədebiyate+Mənzume+Türk+-+Həbib+Sahir|pages=156}}
* {{Cite book|last=Hebib Sahir|title=Saralan Arzular|year=1977|location=|publisher=|url=https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_+Saralan_Arzular_349_1977_Ebced|pages=142}}
* {{Cite book|last=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|pages=416|id=978-964-8910-82-7}}
* {{Cite book|last=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|year=2005|location=Bakı|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192|id=9952-417-35-5}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1985 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>6gycqicy51rqnm40osnypy4f563ztzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөсәйен Шәһәби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200942</id>
    <revision>
      <id>1297844</id>
      <parentid>1297216</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1297844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11348" sha1="b0026zu5k09v8xly2g8k9nao4s83tqe" xml:space="preserve"> {{Ук}}

'''Хөсәйен Шәһәби''' ({{lang-fa|حسین شهابی}}; [[28 ноябрь]] 1968 йыл, [[Тәбриз]] — [[22 ғинуар]] [[2023 йыл]], Ҡәреж) — [[Иран]] кинематографисы (режиссёр, сценарист, продюсер һәм композитор).

Ул [[Тәһран университеты]]нда классик музыка буйынса юғары белем ала, шунан һуң бер нисә йыл музыка һәм насталик уҡыта. Карьераһын [[1996 йыл]]да ''«Hundred Times Hundred»'' ҡыҫҡа метражлы фильмынан башлай, был фильм уға киноның быуатлыҡ юбилейына арналған Иран кинофестивалендә «Иң яҡшы фильм» һәм «Иң яҡшы режиссер» премияларын алып килә&lt;ref&gt;حسین شهابی&quot;مترجم&quot; را پس از دریافت پروانه ساخت مهر ماه در انگلیس جلوی دوربین می‌برد/ از فروش «حراج» راضی‌ام (перс.). ghatreh.com. Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 13 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;. Киләһе йылдарҙа ул бер нисә ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрә һәм бер нисә телевизион фильмдың режиссеры булараҡ сығыш яһаны, улар араһында ''The Photo'' (2001) и ''For the Sake of Mehdi'' (2012) бар. Уның тәүге прокатҡа сыҡҡан ''Bright Day (2013)'' фильмы балалар баҡсаһы тәрбиәсеһенең үҙ тәрбиәләнеүсеһенең атаһын үлем язаһынан ҡотҡарыу маҡсатында үлтереүҙең шаһитын табыу өсөн эҙләргә сығыуы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Hossein Shahabi (англ.). persianfilmfestival.com. Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 27 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Esteban Colombet.'' Curtain rises on Mar del Plata Film Fest (англ.). ''Buenos Aires Herald'' (17 ноября 2013). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 14 июля 2014 года.&lt;/ref&gt;. Картина беренсе тапҡыр Тәһрандағы «Фаджр» халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелә һәм тәнҡитселәр менән тамашасыларҙың һөйөүенә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;نقد و بررسی فیلمهای جشنواره ۳۱: «هیس دخترها فریاد نمی‌زنند» اثر پوران درخشنده (перс.). madomeh.com (18 ноября 2012). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано из оригинала 9 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;. Фильм шулай уҡ Мар — дель-Плата кинофестивалендә айырым телгә алына&lt;ref&gt;Mención Especial del Jurado- «The Bright Day», de Hossein Shahabi (исп.). mardelplatafilmfest.com (24 ноября 2013). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано из оригинала 12 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;. Уның икенсе фильмы'', The Sale (2014)'', ҡатын-ҡыҙ тураһында һөйләй, ул икенсе ҡатынына [[мәһәр]] түләй алмаған ирен төрмәнән азат итеү өсөн бөтә мөлкәтен һатырға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Iranian Independents line-up in Cannes 2014 (англ.). filmfestivals.com (7 мая 2014). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 15 октября 2014 года.&lt;/ref&gt;.

== Фильмография ==
;Ҡыҫҡа метражлы һәм эксперименталь фильмдар
{{ВФильмеВерх}}
{{ВФильме|2000|{{нп5|Война и сокровище|||Wars and Treasure}} |'''جنگ وگنج'''|режиссёр, продюсер, сценарист, композитор, монтажлаусы}}
{{ВФильме|2001|{{нп5|Фото (фильм)|Фото||The Photo}}|'''عکس'''|режиссёр, сценарист, композитор, монтажлаусы}}
{{ВФильмеНиз}}
;Тулы метражлы фильмдар
{{ВФильмеВерх}}
{{ВФильме|2012|{{нп5|Ради Махди|||For the Sake of Mahdi}}|'''به خاطر مهدی'''|режиссёр, продюсер, сценарист, композитор, монтажлаусы}}
{{ВФильме|2013|{{нп5|Светлый день|||The Bright Day}}|'''روز روشن'''|режиссёр, сценарист, композитор}}
{{ВФильме|2014|[[Аукцион (фильм)|Аукцион]]|'''حراج'''|режиссёр, продюсер, сценарист, композитор, монтажлаусы}}
{{ВФильме|2016|{{нп5|Период рака (фильм)|Период рака||The cancer period}}|'''دوران سرطانی'''|режиссёр, продюсер, сценарист, композитор, монтажлаусы}}
{{ВФильмеНиз}}

== Наградалары һәм кинофестивалдәрҙә ҡатнашыуы ==
* «Фаджр» халыҡ-ара кинофестивалендә иң яҡшы сценарий өсөн «Гәлсәр симург» премияһы — ''Bright Day''
* Мар-дель-Плата кинофестивалендә махсус иҫкә алыу — ''Bright Day''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/golden-cage-tops-mar-del-659614|title='The Golden Cage' Tops Mar del Plata Film Fest|author=Agustin Mango|date=2013-11-24|publisher=The Hollywood Reporter|language=en|accessdate=2014-11-13|archivedate=2014-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015223550/http://www.hollywoodreporter.com/news/golden-cage-tops-mar-del-659614}}&lt;/ref&gt;
* Мар-дель-Плата кинофестивалендә иң яҡшы фильм өсөн «Астор» премияһына тәҡдим ителә — ''Bright Day''&lt;ref&gt;Iranian Film 'Bright Day' Nominated for Golden Astor Award in Argentina (англ.). ''Fars News Agency'' (11 ноября 2013). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 13 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iranian film ‘Bright Day’ warmly received in Argentina (англ.). ''Press TV''. Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 13 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;
* Чикагола 24-се Йыллыҡ Иран кинофестивалендә ҡатнашыусы — ''Bright Day''&lt;ref&gt;24th Annual Festival of Films from Iran (англ.). siskelfilmcenter.org. Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 13 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;
* 21-се Йыллыҡ Иран кинофестивалендә ҡатнашыусы — ''Bright Day''
* Бостонда үткән 20-се Йыллыҡ Иран кинофестивалендә ҡатнашыусы — ''Bright Day''&lt;ref&gt;The Boston Festival of Films from Iran. (англ.). ''Yareah Magazine'' (23 декабря 2013). Дата обращения: 13 ноября 2014. Архивировано 13 ноября 2014 года.&lt;/ref&gt;
* Сиднейҙа үткән 3-сө Халыҡ-ара фарсы кинофестивалендә ҡатнашыусы — ''Bright Day''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Көмөш фазан премияһы ({{Lang-hi|Rajatha Chakoram}}19-сы Халыҡ-ара кинофестивалендә Һиндостандың Керала штатында (2014) иң яҡшы режиссерлыҡ дебюты өсөн — ''Bright Day''&lt;ref&gt;Refugiado adjudged IFFK’s best (англ.). ''The Hindu'' (20 декабря 2014). Дата обращения: 30 декабря 2014.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139105310200 Биография и фильмография Хусейна Шахаби]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006091901/http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139105310200 |date=2014-10-06 }}{{ref|fa}} на сайте ''Iranian Movie DataBase''
* {{cite web |url=http://www.morirenvenecia.com.ar/2013/12/mar-del-plata-2013-bright-day.html |title=Mar del Plata 2013 - Bright Day |date=2013-12-04 |publisher=morirenvenecia.com |lang=es |access-date=2014-11-13 |archive-date=2014-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103185808/http://www.morirenvenecia.com.ar/2013/12/mar-del-plata-2013-bright-day.html |url-status=live }} &lt;small&gt;Рецензия на фильм ''Bright Day''&lt;/small&gt;
* {{cite web |url=http://altapeli.com/28mdqfest-review-bright-day/ |title=#28MDQFEST REVIEW: Bright Day |author=Manuel Bláuab |date=2013-11-24 |publisher=Alta Peli |lang=es |access-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103225034/http://altapeli.com/28mdqfest-review-bright-day/ |archive-date=2014-11-03 |url-status=dead }} &lt;small&gt;Рецензия на фильм ''Bright Day''&lt;/small&gt;
* [http://www.iffk.in/index.php?page=awards_2014 19 кинофестиваль Кералы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170722/http://www.iffk.in/index.php?page=awards_2014 |date=2016-03-03 }}
* [http://www.bornanews.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/456180-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D9%86%DA%86%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%81%D8%AC%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 Период рака]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018081129/http://www.bornanews.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/456180-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D9%86%DA%86%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%81%D8%AC%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 |date=2016-10-18 }}

[[Категория:Алфавит буйынса кинопродюсерҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:2023 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1967 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>b0026zu5k09v8xly2g8k9nao4s83tqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201119</id>
    <revision>
      <id>1297855</id>
      <timestamp>2026-05-22T19:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 1 Mercado do Bolhão.jpg</comment>
      <origin>1297855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="oed558l6gvoyg6s9lemc3uqf0m9m5qs" xml:space="preserve">1 Mercado do Bolhão.jpg</text>
      <sha1>oed558l6gvoyg6s9lemc3uqf0m9m5qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Реза Пәһләүи I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201120</id>
    <revision>
      <id>1297877</id>
      <timestamp>2026-05-23T10:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152563575|Али Реза Пехлеви I]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1297877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30104" sha1="d1msuvz4m7klsddmjbw4sybiyu8p83a" xml:space="preserve">'''Әли Реза Пәһләүи I'''  ({{lang-fa|علیرضا پهلوی}}; [[1 марта|1 март]] [[1922]], [[Тегеран|Тәһран]], Фарсыстан — [[17 октября|17 октябрь]] [[1954]], [[Эльбурс]] тауҙары, Иран) — [[Шаһиншаһ|Шахиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм Тадж өл-Мөлөктең икенсе улы. Шаһиншаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең]] кесе ҡустыһы.

== Биографияһы ==
Әли Реза Пәһләүи, [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ Пәһләүиҙең]] һәм Тадж өл-Мөлөк Әйрәмлуҙың  икенсе улы һәм кесе балаһы, шулай уҡ [[Франция|Мөхәммәт]] Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы, [[1922 йыл|1922]] [[1947 йыл|йылда]] тыуған. 1944 йылда ул Франция армияһында хеҙмәт итә башлай һәм 1947 йылға тиклем шунда хеҙмәт итә. Ул Францияла булғанда поляк ҡатыны Кристина Холевскиға өйләнгән, һәм был никахта уларҙың улы Али Патрик Пәһләүи тыуған.

Әммә иран һарайы рәсми рәүештә был союзды танымай, шуға күрә Әли Резаның ҡатыны һәм улы [[Париж|Парижда]] йәшәгән. 

[[1954 йыл|1954 йылдың]] [[17 октябрь|17 октябрендә]] Әли Реза Пәһләүи авиаһәләкәттә һәләк була. Уның үлеме ҙур фараздар тыуҙыра, сөнки тап шул ваҡытта уны тәхет вариҫы итеп тәғәйенләү мөмкинлеге тураһында һүҙ бара: шаһ Мөхәммәт Реза һәм уның ҡатыны  Сорая Эсфәндиәри-Бәхтиәриҙең балалары булмай.

Әли Реза вафат булғас, уның улы Әли (Патрик) Иранға килтерелә һәм һарай опекаһына тапшырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Патрик атаһының үлемендә шаһ Мөхәммәт Резаны ғәйепле тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Ali (Patrick) Pahlavi, The Wonder of the Pahlavi Family.&amp;#x20;Parsineh News Agency&amp;#x20;(13 февраля 2010).&lt;/ref&gt;

=== Уҡыу йылдары ===
Реза-шах улы өсөн хәрби юл билдәләп, уны хәрби мәктәпкә оҙата. Башланғыс белем биреүҙең тәүге дүрт класын Әли Реза тап шунда тамамлаған. [[1931 йыл|1931 йылдың]] [[3 сентябрь|3 сентябрендә]] уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария|Швейцарияға]] ебәрелә. Биш йыл дауамында ул Лозаннала уҡый, шунан һуң 1936 [[1936 йыл|йылдың]] [[9 май|9 майында]] Иранға ҡайта.

Унан һуң Әли Реза хәрби урта мәктәпкә уҡырға инә, унда [[1939 йыл|1939 йылға]] тиклем уҡый, уны тамамлағас, хәрби академияла уҡыуын дауам итә. [[1941 йыл|1941]] йылда курсын тамамлай һәм атаһы Реза шаһ ҡатнашлығында үткәрелгән сығарылыш тантанаһында офицер дипломы ала. Был сығарылыш академия өсөн Иранды союздаш көстәр баҫып алғанға тиклем һуңғыһы була{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=193}}.

=== Әли Резаның никахы ===
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Иранға союздаштар тарафынан һиҙелерлек һандағы поляк ҡасаҡтары, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар килтерелә.  Уларҙы күпселеге [[Тәһран|Тәһрандан]] ситтә, Ҡазвин ҡапҡаһынан көньяҡтараҡ урынлаштырыла, ә ҡайһы берҙәре Жале майҙанында (хәҙерге Шәһит майҙаны) электр станцияһы биләмәһендә  урынлаштырыла{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=953}}.

Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең «Яңғыҙлыҡ һарайы» тигән хәтирәләрендә былай тип хәтерләй: « Ә''ли Реза, Иранға ҡайтҡанға тиклем, Парижда поляк тол ҡатыны Кристиан Холевскиға өйләнә, уларҙың Әли Патрик исемле улы тыуа''{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=50–51}}

Пәһләүиҙәр ғаиләһе был никахҡа ҡәтғи ҡаршы сыға. Әли Резаның әсәһе һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] айырыуса ҡаршы була. Әммә ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Әли Реза поляк ҡасағына өйләнә

=== Әли Резаның характеры ===
Тышҡы ҡиәфәте һәм холоҡ-фиғеле менән Әли Реза атаһы Реза Пәһләүигә бик оҡшаш була. Физик яҡтан көсһөҙөрәк булған Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, Али Реза көслө кәүҙәһе һәм яҡшы физик әҙерлеге менән айырылып тора; тыуғанда ла ике өлкән ағаһының ауырлығын бергә йыйғанда, шул тиклем ауырлыҡта була. Ул үҙ-үҙенә ныҡ ышанысы, ҡыйыулығы, бөтөнләй тиерлек ҡурҡмауы менән айырылып торған. Хәрби хеҙмәт уны йәштән үҙенә йәлеп итә, Иранға ҡайтҡас, үҙ теләге менән хәрби училищеға уҡырға инә, унда армия офицеры булып китә. Әли Реза оҙон буйлы, етди йөҙлө, ә Реза Пәһләүи уның өсөн атай ғына түгел, ә өлгө лә була{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=36}}

Әли Реза ниндәй ҙә булһа ижтимағи сараларҙан, хатта шәхси мәжлестәрҙән дә ҡаса; әгәр ҙә уның булыуы кәрәк булһа, бер нисә минуттан йыйылыштан сығып китер ине. Ул йыш ҡына үҙен насар тойоуына зарлана — был хәл Мөхәммәт Резала ла күҙәтелә. Ике ағай-энелә лә психологик көсөргәнеш билдәләре күренгән. ӘлиРеза бик йомоҡ булған һәм ғүмеренең күп өлөшөн тауҙарҙа һунарсылыҡ менән үткәргән{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=199}}

Генерал Хөсәйен Фардуст уны былай тип иҫкә төшөрә: «Инглиздәрҙең иҫәп тотҡан тағы бер кешеһе Ә''ли Реза була. Ул ваҡытта уға яҡынса ун туғыҙ йәш була һәм характеры һәм шәхесе буйынса ул Реза Ханға бик оҡшаш ине.  Әли Реза ҡәтғилеге, һығылмалы булмауы менән айырылып торған. Инглиздәр уның сифаттарын яҡшы белә, шәхесенең киләсәктә үҫешеүе икеле икәнен аңлай, шуға күрә Әли Резаға ҡарағанда Мөхәммәт Резаны өҫтөн күрә''»{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=105}}

Әли Реза үҙенең уйҙарын, кисерештәрен йәшерә белмәгән, бәлки, был да уның үлеменә сәбәптәрҙең береһе булғандыр{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=106}}

=== Али Резаның вариҫлығы мәсьәләһе ===
Үҙенең хәтирәләрендә Тадж өл-Мөлөк Пеһләүи былай тип яҙа: «Ә''ли Реза үҙенең оло ағаһын саманан тыш хөрмәт иткән һәм һәр ваҡыт уға буйһонған. Мөхәммәт Реза менән Әли Реза араһында ризаһыҙлыҡтар булманы, тип шаһитлыҡ итә алам. Ул йылдарҙа Мөхәммәт Реза тәхетте ҡалдырыу, ҡатынын етәкләп илдән сығып китеү ысулын эҙләй. Тап Әли Реза уны ҡалырға һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтергә дәртләндерә. 1951 йылдан башлап, монархияға бер нисә тапҡыр ҡурҡыныс янай һәм оппозиция сәйәсмәндәренең арта барған баҫымы алдында Мөхәммәт Резаның арыу һәм ярҙамһыҙлыҡ күрһәтеүен күреп, беҙ Әли Резаны Мөхәммәт Резаның вариҫы булырға тәҡдим иттек. Ләкин Әли Реза ҡырҡы баш тартты. Эш шуға барып етте: Британия илсеһе Әли Резаға ағаһының вариҫлығына әҙерләнергә тәҡдим итте, әммә Али Реза илсегә ҡырҡа яуап бирҙе, ағаһының тәхеттә ҡалыуын талап итте»''{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=39}}

Британия хөкүмәте Мөхәммәт Резаны ҡустыһы Әли Реза менән алмаштырыу мөмкинлеген ҡараған тип иҫәпләнә{{Sfn|Jahangir Amuzegar|1991|c=186}}

Иҫке гәзиттәр өҫтөндә эшләгән журналист Искәндәр Дельдем һарайҙа ике йоғонтоло ҡатын, Тадж өл-Мөлөк һәм Әшрәф Пәһләүи Әли Резаны етәкселек сифаттарына эйә тип һанай һәм Пәһләүи монархияһын тарҡалыуҙан тик ул ғына ҡотҡара ала тип яҙа. Уның һүҙҙәренсә, Британия хөкүмәте лә шаһтың Мәсаддеҡ менән мөнәсәбәттәрендә көсһөҙлөгө һәм ризалығы менән ҡәнәғәт түгел һәм Әли Резаны потенциаль альтернатива тип һанай.

1940-сы йылдарҙағы ҡатмарлы йылдарҙа, Мөхәммәт Резаның характеры һәм көсһөҙ ихтыяр көсө сәйәси ҡаршылыҡтар менән көрәшергә ҡыйынлыҡтар тыуҙырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышынан]] һуңғы көрсөк монархия нигеҙҙәренә ҡурҡыныс янай, Әшрәф һәм Тадж өл-Мөлөк шаһты тәхетте Әли Резаға тапшырырға күндерергә тырыша. Әли Резаның ағаһын ҡыҫырыҡлап сығарырға, тәхетте биләргә тырышыуы тураһында имеш-мимештәр киң тарала. [[1954 йыл|1954]] йылда уның авиаһәләкәттә һәләк булыуы тураһында иғлан ителгәс, йәмәғәтселек фекере уның сәйәси көрәш һәм ағаһы менән көнәркәщлек ҡорбаны булыуы һәм фажиғә артында Мөхәммәт Реза тороуы хаҡында фекергә килә.

Революциянан һуң, Мөхәммәт Реза хакимлығы хаҡында күп һанлы китаптар донъя күргәс, ҡайһы берҙәрендә ағалы-ҡустылылар араһындағы көнәркәшлек тураһында ҡыҫҡаса телгә алына. Тадж өл-Мөлөк бер нисә тапҡыр башҡалар алдында: «Реза үҙенең вариҫы итеп Әли Резаны һайларға тейеш ине!» тип белдергән. Генерал Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Әли Резаның идара итеү сифаттарына эйә булыуын асыҡтан-асыҡ билдәләй,  ә уның әсәһе Әшрәфтең Пәһләүи монархияһын һаҡлау һәм яҡлау өсөн иң ҡулайлыһы Әли Реза, тигән фекерен хуплай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=214}}

Әли Резаның вариҫлығы тураһында һорау ике тапҡыр күтәрелә: Реза шаһ һөргөндә булғанда, инглиздәр уны Мөхәммәт Резаға баҫым яһау сараһы итеп ҡулланғанда һәм Мөсаддеҡ идара иткән осорҙа, шаһтың Ирандан китеүе тураһында һүҙ барғанда{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=494}}

Әли Резаның власты ҡулға алыу өсөн әүҙем тырышлығын раҫлаусы документтар булмаһа ла, шәхси һөйләшеүҙәрҙә ул шаһтың көсһөҙ идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Журналист Рияхи яҙа: «Әли Реза, минеңсә, үҙенең тажлы ағаһын көсһөҙ һәм ил менән идара итергә әҙер булмаған тип һанай, әммә шул уҡ ваҡытта ул шаһҡа тоғро ҡала{{Sfn|Manouchehr Riyahi|2005|c=542}}. Ул һарай янындағы күңел асыуҙарҙа һәм ҡомарлы уйындарҙа һирәк ҡатнаша. Шуға ҡарамаҫтан, Әли Реза ҡайһы берҙә шаһтың үҙенә бер ниндәй ҙә бурыс йәки вазифа тапшырмауы тураһында зарлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы түңкәрелештә]] ҡатнашыуы ===
Нефть сәнәғәтен миллиләштереү хәрәкәте үҫкән осорҙа Әли Реза Пәһләүи, ағаһы Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, милләтселәргә ҡаршы хәл иткес саралар яҡлы була. Ул әүҙем һәм отставкалағы хәрби офицерҙарҙан да, шулай уҡ бер төркөм хөкүмәт хеҙмәткәрҙәренән торған штаб ойоштора. Был штабтың төп маҡсаты Ирандағы милли хәрәкәткә ҡаршы көрәш һәм доктор Мөсаддеҡ хөкүмәтен ҡолатыу була.

Был штабҡа йөкмәтелгән ғәмәлдәр араһында ҡала полицияһы начальнигы генерал Әфшәр Тусты үлтереүҙә ҡатнашыу, офицерҙар академияһы арсеналынан боеприпастар урлау бар. Ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса, Бәхтиәри ырыуына 200 меңдән 300 меңгә тиклем патрон күсерелгән.

Штаб эшмәкәрлегенең иң юғары нөктәһе булып 1953 йылғы түңкәрелеш тора, генерал Захеди ярҙамында һәм армияның бронетанк частары ярҙамы менән Мөсаддеҡ хөкүмәте ҡолатыла, ә Мөхәммәт Реза Пәһләүи илгә ҡайта{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=497}}.

=== Авиаһәләкәттә Али Резаның үлеме ===
Әли Реза Пәһләүиҙең авиаһәләкәттә үлеме һәр ваҡыт сер менән ҡапланған. «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» китабы авторы Әли Резаның үлеме уның ағаһы менән көнәркәшлеге һөҙөмтәһе тип иҫәпләй һәм шаһты туранан-тура бер туған ҡустыһын үлтереүҙә ғәйепләй{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}.

Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри был версияны өлөшләтә кире ҡаға, Әли Резаның шаһты яратыуын һәм уның оппоненттарына ҡушылырға теләмәүен билдәләй, әммә шул уҡ ваҡытта шаһтың үҙенә ҡарата мөнәсәбәтенән ҡәнәғәт булмауын һәм үҙенә ҡәрҙәштерәнә ҡараған кек ҡарауына зарланыуын раҫлай{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=254–260}}

«Quick», немец журналына биргән интервьюһында Әшрәф Пәһләүи, ағаһының үлемендә шаһтың ҡатнашлығын инҡар итһә лә, шик-шөбһәгә урын ҡалдыра. Ул былай тип билдәләй: « ''Шаһ ҡустыһы Әли Резаны бик яратты, әммә, тәбиғи, тәхетте үҙенең улына күсеүен теләне''». {{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}}

Самолеттың һәләкәткә осрауы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» тигән өс томлыҡ китапта бирелгән. Автор, һарай даирәләренә инеү мөмкинлеге булған элекке билдәле журналист, Әли Реза менән шаһ араһындағы сәйәси көнәркәшлек тураһында ентекле мәғлүмәт бирә, Әли Резаның шаһҡа ҡаршы ойошторған йәнәһе лә заговорын һүрәтләй, үҙенең дәғүәләрен документтар һәм дәлилдәр менән раҫлай{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}.  Ул шулай уҡ Әли Резаның премьер-министр Размараның үлтерелеүендә ҡатнашыуын бәйләй һәм 1953 йылғы түңкәрелешкә тиклемге ваҡиғаларҙа уның ролен төп тип һанай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}}

Шаһ, Әли Резаның вариҫ итеп тәғәйенләнеүе йәки уның хәрби командирҙар араһындағы йоғонтоһонан ҡурҡып, ҡустыһының үлемендә хәл иткес роль уйнай, ә уның кешеләре самолет һәләкәтенә килтергән диверсияны башҡара, тип иҫәпләнә{{Sfn|Al-Mouti, Mostafa|1990|c=263–264}} Фәрдүст фекеренсә, Пәһләүиҙәр ғаиләһе шаһты ғәйепле тип һанай, ә Мөхәммәт Реза үҙе был мәсьәләлә һәр ваҡыт өндәшмәй ҡала. {{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=241}}

Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең хәтирәләрендә яҙа: «Пилот һауа торошоноң насар булыуы тураһында иҫкәртһә лә, Әли Реза үҙе юғары баһалаған ағаһының тыуған көнөнә ваҡытында килеп етеү өсөн самолет штурвалы артына үҙе ултыра. Ул шулай уҡ пүпкә елкенһенеүе менән ауырыған бер фермерҙы дауаханаға алып килә ине. Ул осоусы иҫкәрткән насар һауа торошона ҡыйыулыҡ күрһәтеп, осоп китәПилот иҫкәрткән насар һауа торошонан да ҡурҡмай, һәм осоп китә{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=278}}.

Был фажиғәнән һуң Мөхәммәт Реза, күрәһең, үҙен ғәйепле тойоп, һәләк булған ҡустыһын хәтерләтерлек бар нәмәнән дә ҡасырға тырыша, башҡаларға уны телгә алырға ирек бирмәй{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=241}}

Фәриҙә Диба, Фәрәх Пәхләүиҙең әсәһе, үҙенең хәтирәләрендә шаһтың ейәне Али Резаның улы менән ситләшеүен билдәләй: « ''Пәхләүи ғаиләһенең тағы бер ағзаһы, беҙгә ғаилә йыйылыштарында һәм һарайҙарҙа ҡабул итеү тыйылған, мәрхүм Шахзаде Али Резаның улы була'' ». {{Sfn|Farideh Diba|2001|c=123}}

== Әли Резаның ерләнгән урыны ==
Рәсми рәүештә Әли Резаның кәүҙәһе Рей ҡалаһында Реза шаһ мавзолейы подвалында ерләнгәне тураһында хәбәр ителә. Әммә революциянан һуң, аятолла Хәлхәли мавзолейҙы емереп, журналистар был урынға килгәс, Әли Реза Пәһләүи ҡәбере тип билдәләнгән ҡәбер ташы аҫтында бер кәүҙә лә табылмай. Был император һарайының Әли Резаның был урында ерләнгәне тураһында рәсми иғландың ялған булыуын, уның кәүҙәһе бер ҡасан да бында урынлаштырылмауын күрһәтә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=960}}

[[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] алдынан, Ирандан китер алдынан, Мөхәммәт Реза Пәһләүи атаһы Али Резаның кәүҙәһен һандыҡҡа һалып, сит илгә алып киткән тип имеш-мимеш тарала. Хәбәрҙәр буйынса, кәүҙә ваҡытлыса АҠШ-та [[Лос-Анджелес|Лос-Анджелеста]] урынлаштырылған{{Sfn|Hossein Maki|1987|c=529}} Әлеге ваҡытта ул [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]], 46 йыл элек Реза шаһтың табуты ваҡытлыса урынлашҡан урында ерләнгән тип иҫәпләнә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=1005}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Hossein Maki|заглавие=&quot;Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran [Twenty-Year History of Iran]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/134571/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-8/|ответственный=|место=|издательство=Elmi|год=1987|том=8|страниц=560|isbn=|ref=Hossein Maki}}
* {{Китап|автор=Farideh Diba|заглавие=&quot;Dokhtaram Farah [My Daughter Farah]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1197564/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=508|isbn=9789646760158|ref=Farideh Diba}}
* {{Китап|автор=Al-Mouti, Mostafa|заглавие=Iran in the Pahlavi Era|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=London|год=1990|том=2|страниц=471|isbn=|ref=Al-Mouti, Mostafa}}
* {{Китап|автор=Manouchehr Riyahi|заглавие=&quot;Sarāb-e Zendegi: Gusheh-hāye Maktoomi az Tārikh-e Mo’āser, Zendegi-nāmeh [Mirrors of Life: Hidden Aspects of Contemporary History, Memoirs of Manouchehr Riyahi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1325456/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Tehran Publishing|год=2005|том=2|страниц=872|isbn=9789649457154|ref=Manouchehr Riyahi}}
* {{Китап|автор=Jalal Andermani-Zadeh|заглавие=&quot;Pahlavi-ha: Khandan-e Pahlavi be Revayat-e Asnad: Farzandan-e Reza Shah [The Pahlavis: The Pahlavi Family through Documents: Children of Reza Shah]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Nazar Cultural-Research Institute of Printing and Publishing|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andermani-Zadeh}}
* {{Китап|автор=Jahangir Amuzegar|заглавие=Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy|ссылка=https://www.amazon.com/Dynamics-Iranian-Revolution-Pahlavis-Triumph/dp/0791407322|ответственный=|место=|издательство=State University of New York Press|год=1991|том=|страниц=368|isbn=‎ 978-0791407325|ref=Jahangir Amuzegar}}
* {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=&quot;Zohur va Soghut-e Saltanat-e Pahlavi: Khatirat-e Arteshbod-e Sabeg [The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hossein Fardoust]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at Publications|год=2010|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}}
* {{Китап|автор=Taj al-Molouk Pahlavi|заглавие=&quot;Khatirat-e Malakeh Pahlavi Taj al-Molouk Ayermloo [Memoirs of Queen Taj al-Molouk Pahlavi]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11050907/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9-%D8%A2%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=462|isbn=9789646760332|ref=Taj al-Molouk Pahlavi}}
* {{Китап|автор=Esfandiari Bakhtiari, Soraya|заглавие=&quot;Le Palais des Solitudes [The Palace of Solitude]&quot;|ссылка=https://www.iranketab.ir/book/47787-le-palais-des-solitudes|ответственный=|место=|издательство=Peykan|год=1991|том=|страниц=344|isbn=9789643281670|ref=Esfandiari Bakhtiari, Soraya}}
* {{Китап|автор=Deldam, Eskandar|заглавие=&quot;Khaterat-e Man va Farah Pahlavi [My Memoirs with Farah Pahlavi]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1324021/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2005|том=2|страниц=526|isbn=9789649164960|ref=Deldam, Eskandar}}
* {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=&quot;Baradaran-e Shah [The Shah’s Brothers]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11057764/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2003|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Иранда вафат булғандар]]
[[Категория:1954 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>d1msuvz4m7klsddmjbw4sybiyu8p83a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1297878</id>
      <parentid>1297877</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T10:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1297878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29880" sha1="2dxkbs0nkuvz2rov2rix4hsquuteoop" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли Реза Пәһләүи I''' ({{lang-fa|علیرضا پهلوی}}; [[1 март]] [[1922]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[17 октябрь]] [[1954]], [[Эльбурс]] тауҙары, Иран) — [[Шаһиншаһ|Шахиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм Тадж өл-Мөлөктең икенсе улы. Шаһиншаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең]] кесе ҡустыһы.

== Биографияһы ==
Әли Реза Пәһләүи, [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ Пәһләүиҙең]] һәм Тадж өл-Мөлөк Әйрәмлуҙың икенсе улы һәм кесе балаһы, шулай уҡ [[Франция|Мөхәммәт]] Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы, [[1922 йыл|1922]] [[1947 йыл|йылда]] тыуған. 1944 йылда ул Франция армияһында хеҙмәт итә башлай һәм 1947 йылға тиклем шунда хеҙмәт итә. Ул Францияла булғанда поляк ҡатыны Кристина Холевскиға өйләнгән, һәм был никахта уларҙың улы Али Патрик Пәһләүи тыуған.

Әммә иран һарайы рәсми рәүештә был союзды танымай, шуға күрә Әли Резаның ҡатыны һәм улы [[Париж]]да йәшәгән.

[[1954 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендә]] Әли Реза Пәһләүи авиаһәләкәттә һәләк була. Уның үлеме ҙур фараздар тыуҙыра, сөнки тап шул ваҡытта уны тәхет вариҫы итеп тәғәйенләү мөмкинлеге тураһында һүҙ бара: шаһ Мөхәммәт Реза һәм уның ҡатыны Сорая Эсфәндиәри-Бәхтиәриҙең балалары булмай.

Әли Реза вафат булғас, уның улы Әли (Патрик) Иранға килтерелә һәм һарай опекаһына тапшырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Патрик атаһының үлемендә шаһ Мөхәммәт Резаны ғәйепле тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Ali (Patrick) Pahlavi, The Wonder of the Pahlavi Family. Parsineh News Agency (13 февраля 2010).&lt;/ref&gt;

=== Уҡыу йылдары ===
Реза-шах улы өсөн хәрби юл билдәләп, уны хәрби мәктәпкә оҙата. Башланғыс белем биреүҙең тәүге дүрт класын Әли Реза тап шунда тамамлаған. [[1931 йыл|1931 йылдың]] [[3 сентябрь|3сентябрендә]] уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]ға ебәрелә. Биш йыл дауамында ул Лозаннала уҡый, шунан һуң 1936 [[1936 йыл]]дың [[9 май]]ында Иранға ҡайта.
ға
Унан һуң Әли Реза хәрби урта мәктәпкә уҡырға инә, унда [[1939 йыл]]ға тиклем уҡый, уны тамамлағас, хәрби академияла уҡыуын дауам итә. [[1941 йыл]]да курсын тамамлай һәм атаһы Реза шаһ ҡатнашлығында үткәрелгән сығарылыш тантанаһында офицер дипломы ала. Был сығарылыш академия өсөн Иранды союздаш көстәр баҫып алғанға тиклем һуңғыһы була{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=193}}.

=== Әли Резаның никахы ===
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Иранға союздаштар тарафынан һиҙелерлек һандағы поляк ҡасаҡтары, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар килтерелә. Уларҙы күпселеге [[Тәһран]]дан ситтә, Ҡазвин ҡапҡаһынан көньяҡтараҡ урынлаштырыла, ә ҡайһы берҙәре Жале майҙанында (хәҙерге Шәһит майҙаны) электр станцияһы биләмәһендә урынлаштырыла{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=953}}.

Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең «Яңғыҙлыҡ һарайы» тигән хәтирәләрендә былай тип хәтерләй: &quot; Ә''ли Реза, Иранға ҡайтҡанға тиклем, Парижда поляк тол ҡатыны Кристиан Холевскиға өйләнә, уларҙың Әли Патрик исемле улы тыуа''{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=50–51}}

Пәһләүиҙәр ғаиләһе был никахҡа ҡәтғи ҡаршы сыға. Әли Резаның әсәһе һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] айырыуса ҡаршы була. Әммә ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Әли Реза поляк ҡасағына өйләнә

=== Әли Резаның характеры ===
Тышҡы ҡиәфәте һәм холоҡ-фиғеле менән Әли Реза атаһы Реза Пәһләүигә бик оҡшаш була. Физик яҡтан көсһөҙөрәк булған Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, Али Реза көслө кәүҙәһе һәм яҡшы физик әҙерлеге менән айырылып тора; тыуғанда ла ике өлкән ағаһының ауырлығын бергә йыйғанда, шул тиклем ауырлыҡта була. Ул үҙ-үҙенә ныҡ ышанысы, ҡыйыулығы, бөтөнләй тиерлек ҡурҡмауы менән айырылып торған. Хәрби хеҙмәт уны йәштән үҙенә йәлеп итә, Иранға ҡайтҡас, үҙ теләге менән хәрби училищеға уҡырға инә, унда армия офицеры булып китә. Әли Реза оҙон буйлы, етди йөҙлө, ә Реза Пәһләүи уның өсөн атай ғына түгел, ә өлгө лә була{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=36}}

Әли Реза ниндәй ҙә булһа ижтимағи сараларҙан, хатта шәхси мәжлестәрҙән дә ҡаса; әгәр ҙә уның булыуы кәрәк булһа, бер нисә минуттан йыйылыштан сығып китер ине. Ул йыш ҡына үҙен насар тойоуына зарлана — был хәл Мөхәммәт Резала ла күҙәтелә. Ике ағай-энелә лә психологик көсөргәнеш билдәләре күренгән. ӘлиРеза бик йомоҡ булған һәм ғүмеренең күп өлөшөн тауҙарҙа һунарсылыҡ менән үткәргән{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=199}}

Генерал Хөсәйен Фардуст уны былай тип иҫкә төшөрә: «Инглиздәрҙең иҫәп тотҡан тағы бер кешеһе Ә''ли Реза була. Ул ваҡытта уға яҡынса ун туғыҙ йәш була һәм характеры һәм шәхесе буйынса ул Реза Ханға бик оҡшаш ине. Әли Реза ҡәтғилеге, һығылмалы булмауы менән айырылып торған. Инглиздәр уның сифаттарын яҡшы белә, шәхесенең киләсәктә үҫешеүе икеле икәнен аңлай, шуға күрә Әли Резаға ҡарағанда Мөхәммәт Резаны өҫтөн күрә''»{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=105}}

Әли Реза үҙенең уйҙарын, кисерештәрен йәшерә белмәгән, бәлки, был да уның үлеменә сәбәптәрҙең береһе булғандыр{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=106}}

=== Али Резаның вариҫлығы мәсьәләһе ===
Үҙенең хәтирәләрендә Тадж өл-Мөлөк Пеһләүи былай тип яҙа: «Ә''ли Реза үҙенең оло ағаһын саманан тыш хөрмәт иткән һәм һәр ваҡыт уға буйһонған. Мөхәммәт Реза менән Әли Реза араһында ризаһыҙлыҡтар булманы, тип шаһитлыҡ итә алам. Ул йылдарҙа Мөхәммәт Реза тәхетте ҡалдырыу, ҡатынын етәкләп илдән сығып китеү ысулын эҙләй. Тап Әли Реза уны ҡалырға һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтергә дәртләндерә. 1951 йылдан башлап, монархияға бер нисә тапҡыр ҡурҡыныс янай һәм оппозиция сәйәсмәндәренең арта барған баҫымы алдында Мөхәммәт Резаның арыу һәм ярҙамһыҙлыҡ күрһәтеүен күреп, беҙ Әли Резаны Мөхәммәт Резаның вариҫы булырға тәҡдим иттек. Ләкин Әли Реза ҡырҡы баш тартты. Эш шуға барып етте: Британия илсеһе Әли Резаға ағаһының вариҫлығына әҙерләнергә тәҡдим итте, әммә Али Реза илсегә ҡырҡа яуап бирҙе, ағаһының тәхеттә ҡалыуын талап итте»''{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=39}}

Британия хөкүмәте Мөхәммәт Резаны ҡустыһы Әли Реза менән алмаштырыу мөмкинлеген ҡараған тип иҫәпләнә{{Sfn|Jahangir Amuzegar|1991|c=186}}

Иҫке гәзиттәр өҫтөндә эшләгән журналист Искәндәр Дельдем һарайҙа ике йоғонтоло ҡатын, Тадж өл-Мөлөк һәм Әшрәф Пәһләүи Әли Резаны етәкселек сифаттарына эйә тип һанай һәм Пәһләүи монархияһын тарҡалыуҙан тик ул ғына ҡотҡара ала тип яҙа. Уның һүҙҙәренсә, Британия хөкүмәте лә шаһтың Мәсаддеҡ менән мөнәсәбәттәрендә көсһөҙлөгө һәм ризалығы менән ҡәнәғәт түгел һәм Әли Резаны потенциаль альтернатива тип һанай.

1940-сы йылдарҙағы ҡатмарлы йылдарҙа, Мөхәммәт Резаның характеры һәм көсһөҙ ихтыяр көсө сәйәси ҡаршылыҡтар менән көрәшергә ҡыйынлыҡтар тыуҙырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы көрсөк монархия нигеҙҙәренә ҡурҡыныс янай, Әшрәф һәм Тадж өл-Мөлөк шаһты тәхетте Әли Резаға тапшырырға күндерергә тырыша. Әли Резаның ағаһын ҡыҫырыҡлап сығарырға, тәхетте биләргә тырышыуы тураһында имеш-мимештәр киң тарала. [[1954 йыл]]да уның авиаһәләкәттә һәләк булыуы тураһында иғлан ителгәс, йәмәғәтселек фекере уның сәйәси көрәш һәм ағаһы менән көнәркәщлек ҡорбаны булыуы һәм фажиғә артында Мөхәммәт Реза тороуы хаҡында фекергә килә.

Революциянан һуң, Мөхәммәт Реза хакимлығы хаҡында күп һанлы китаптар донъя күргәс, ҡайһы берҙәрендә ағалы-ҡустылылар араһындағы көнәркәшлек тураһында ҡыҫҡаса телгә алына. Тадж өл-Мөлөк бер нисә тапҡыр башҡалар алдында: «Реза үҙенең вариҫы итеп Әли Резаны һайларға тейеш ине!» тип белдергән. Генерал Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Әли Резаның идара итеү сифаттарына эйә булыуын асыҡтан-асыҡ билдәләй, ә уның әсәһе Әшрәфтең Пәһләүи монархияһын һаҡлау һәм яҡлау өсөн иң ҡулайлыһы Әли Реза, тигән фекерен хуплай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=214}}

Әли Резаның вариҫлығы тураһында һорау ике тапҡыр күтәрелә: Реза шаһ һөргөндә булғанда, инглиздәр уны Мөхәммәт Резаға баҫым яһау сараһы итеп ҡулланғанда һәм Мөсаддеҡ идара иткән осорҙа, шаһтың Ирандан китеүе тураһында һүҙ барғанда{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=494}}

Әли Резаның власты ҡулға алыу өсөн әүҙем тырышлығын раҫлаусы документтар булмаһа ла, шәхси һөйләшеүҙәрҙә ул шаһтың көсһөҙ идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Журналист Рияхи яҙа: &quot;Әли Реза, минеңсә, үҙенең тажлы ағаһын көсһөҙ һәм ил менән идара итергә әҙер булмаған тип һанай, әммә шул уҡ ваҡытта ул шаһҡа тоғро ҡала{{Sfn|Manouchehr Riyahi|2005|c=542}}. Ул һарай янындағы күңел асыуҙарҙа һәм ҡомарлы уйындарҙа һирәк ҡатнаша. Шуға ҡарамаҫтан, Әли Реза ҡайһы берҙә шаһтың үҙенә бер ниндәй ҙә бурыс йәки вазифа тапшырмауы тураһында зарлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы түңкәрелештә]] ҡатнашыуы ===
Нефть сәнәғәтен миллиләштереү хәрәкәте үҫкән осорҙа Әли Реза Пәһләүи, ағаһы Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, милләтселәргә ҡаршы хәл иткес саралар яҡлы була. Ул әүҙем һәм отставкалағы хәрби офицерҙарҙан да, шулай уҡ бер төркөм хөкүмәт хеҙмәткәрҙәренән торған штаб ойоштора. Был штабтың төп маҡсаты Ирандағы милли хәрәкәткә ҡаршы көрәш һәм доктор Мөсаддеҡ хөкүмәтен ҡолатыу була.

Был штабҡа йөкмәтелгән ғәмәлдәр араһында ҡала полицияһы начальнигы генерал Әфшәр Тусты үлтереүҙә ҡатнашыу, офицерҙар академияһы арсеналынан боеприпастар урлау бар. Ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса, Бәхтиәри ырыуына 200 меңдән 300 меңгә тиклем патрон күсерелгән.

Штаб эшмәкәрлегенең иң юғары нөктәһе булып 1953 йылғы түңкәрелеш тора, генерал Захеди ярҙамында һәм армияның бронетанк частары ярҙамы менән Мөсаддеҡ хөкүмәте ҡолатыла, ә Мөхәммәт Реза Пәһләүи илгә ҡайта{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=497}}.

=== Авиаһәләкәттә Али Резаның үлеме ===
Әли Реза Пәһләүиҙең авиаһәләкәттә үлеме һәр ваҡыт сер менән ҡапланған. «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» китабы авторы Әли Резаның үлеме уның ағаһы менән көнәркәшлеге һөҙөмтәһе тип иҫәпләй һәм шаһты туранан-тура бер туған ҡустыһын үлтереүҙә ғәйепләй{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}.

Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри был версияны өлөшләтә кире ҡаға, Әли Резаның шаһты яратыуын һәм уның оппоненттарына ҡушылырға теләмәүен билдәләй, әммә шул уҡ ваҡытта шаһтың үҙенә ҡарата мөнәсәбәтенән ҡәнәғәт булмауын һәм үҙенә ҡәрҙәштерәнә ҡараған кек ҡарауына зарланыуын раҫлай{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=254–260}}

«Quick», немец журналына биргән интервьюһында Әшрәф Пәһләүи, ағаһының үлемендә шаһтың ҡатнашлығын инҡар итһә лә, шик-шөбһәгә урын ҡалдыра. Ул былай тип билдәләй: « ''Шаһ ҡустыһы Әли Резаны бик яратты, әммә, тәбиғи, тәхетте үҙенең улына күсеүен теләне''». {{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}}

Самолеттың һәләкәткә осрауы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» тигән өс томлыҡ китапта бирелгән. Автор, һарай даирәләренә инеү мөмкинлеге булған элекке билдәле журналист, Әли Реза менән шаһ араһындағы сәйәси көнәркәшлек тураһында ентекле мәғлүмәт бирә, Әли Резаның шаһҡа ҡаршы ойошторған йәнәһе лә заговорын һүрәтләй, үҙенең дәғүәләрен документтар һәм дәлилдәр менән раҫлай{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Ул шулай уҡ Әли Резаның премьер-министр Размараның үлтерелеүендә ҡатнашыуын бәйләй һәм 1953 йылғы түңкәрелешкә тиклемге ваҡиғаларҙа уның ролен төп тип һанай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}}

Шаһ, Әли Резаның вариҫ итеп тәғәйенләнеүе йәки уның хәрби командирҙар араһындағы йоғонтоһонан ҡурҡып, ҡустыһының үлемендә хәл иткес роль уйнай, ә уның кешеләре самолет һәләкәтенә килтергән диверсияны башҡара, тип иҫәпләнә{{Sfn|Al-Mouti, Mostafa|1990|c=263–264}} Фәрдүст фекеренсә, Пәһләүиҙәр ғаиләһе шаһты ғәйепле тип һанай, ә Мөхәммәт Реза үҙе был мәсьәләлә һәр ваҡыт өндәшмәй ҡала. {{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=241}}

Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең хәтирәләрендә яҙа: &quot;Пилот һауа торошоноң насар булыуы тураһында иҫкәртһә лә, Әли Реза үҙе юғары баһалаған ағаһының тыуған көнөнә ваҡытында килеп етеү өсөн самолет штурвалы артына үҙе ултыра. Ул шулай уҡ пүпкә елкенһенеүе менән ауырыған бер фермерҙы дауаханаға алып килә ине. Ул осоусы иҫкәрткән насар һауа торошона ҡыйыулыҡ күрһәтеп, осоп китәПилот иҫкәрткән насар һауа торошонан да ҡурҡмай, һәм осоп китә{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=278}}.

Был фажиғәнән һуң Мөхәммәт Реза, күрәһең, үҙен ғәйепле тойоп, һәләк булған ҡустыһын хәтерләтерлек бар нәмәнән дә ҡасырға тырыша, башҡаларға уны телгә алырға ирек бирмәй{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=241}}

Фәриҙә Диба, Фәрәх Пәхләүиҙең әсәһе, үҙенең хәтирәләрендә шаһтың ейәне Али Резаның улы менән ситләшеүен билдәләй: &quot; ''Пәхләүи ғаиләһенең тағы бер ағзаһы, беҙгә ғаилә йыйылыштарында һәм һарайҙарҙа ҡабул итеү тыйылған, мәрхүм Шахзаде Али Резаның улы була'' &quot;. {{Sfn|Farideh Diba|2001|c=123}}

== Әли Резаның ерләнгән урыны ==
Рәсми рәүештә Әли Резаның кәүҙәһе Рей ҡалаһында Реза шаһ мавзолейы подвалында ерләнгәне тураһында хәбәр ителә. Әммә революциянан һуң, аятолла Хәлхәли мавзолейҙы емереп, журналистар был урынға килгәс, Әли Реза Пәһләүи ҡәбере тип билдәләнгән ҡәбер ташы аҫтында бер кәүҙә лә табылмай. Был император һарайының Әли Резаның был урында ерләнгәне тураһында рәсми иғландың ялған булыуын, уның кәүҙәһе бер ҡасан да бында урынлаштырылмауын күрһәтә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=960}}

[[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] алдынан, Ирандан китер алдынан, Мөхәммәт Реза Пәһләүи атаһы Али Резаның кәүҙәһен һандыҡҡа һалып, сит илгә алып киткән тип имеш-мимеш тарала. Хәбәрҙәр буйынса, кәүҙә ваҡытлыса АҠШ-та [[Лос-Анджелес]]та урынлаштырылған{{Sfn|Hossein Maki|1987|c=529}} Әлеге ваҡытта ул [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]], 46 йыл элек Реза шаһтың табуты ваҡытлыса урынлашҡан урында ерләнгән тип иҫәпләнә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=1005}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Hossein Maki|заглавие=&quot;Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran [Twenty-Year History of Iran]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/134571/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-8/|ответственный=|место=|издательство=Elmi|год=1987|том=8|страниц=560|isbn=|ref=Hossein Maki}}
* {{Китап|автор=Farideh Diba|заглавие=&quot;Dokhtaram Farah [My Daughter Farah]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1197564/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=508|isbn=9789646760158|ref=Farideh Diba}}
* {{Китап|автор=Al-Mouti, Mostafa|заглавие=Iran in the Pahlavi Era|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=London|год=1990|том=2|страниц=471|isbn=|ref=Al-Mouti, Mostafa}}
* {{Китап|автор=Manouchehr Riyahi|заглавие=&quot;Sarāb-e Zendegi: Gusheh-hāye Maktoomi az Tārikh-e Mo’āser, Zendegi-nāmeh [Mirrors of Life: Hidden Aspects of Contemporary History, Memoirs of Manouchehr Riyahi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1325456/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Tehran Publishing|год=2005|том=2|страниц=872|isbn=9789649457154|ref=Manouchehr Riyahi}}
* {{Китап|автор=Jalal Andermani-Zadeh|заглавие=&quot;Pahlavi-ha: Khandan-e Pahlavi be Revayat-e Asnad: Farzandan-e Reza Shah [The Pahlavis: The Pahlavi Family through Documents: Children of Reza Shah]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Nazar Cultural-Research Institute of Printing and Publishing|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andermani-Zadeh}}
* {{Китап|автор=Jahangir Amuzegar|заглавие=Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy|ссылка=https://www.amazon.com/Dynamics-Iranian-Revolution-Pahlavis-Triumph/dp/0791407322|ответственный=|место=|издательство=State University of New York Press|год=1991|том=|страниц=368|isbn=‎ 978-0791407325|ref=Jahangir Amuzegar}}
* {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=&quot;Zohur va Soghut-e Saltanat-e Pahlavi: Khatirat-e Arteshbod-e Sabeg [The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hossein Fardoust]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at Publications|год=2010|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}}
* {{Китап|автор=Taj al-Molouk Pahlavi|заглавие=&quot;Khatirat-e Malakeh Pahlavi Taj al-Molouk Ayermloo [Memoirs of Queen Taj al-Molouk Pahlavi]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11050907/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9-%D8%A2%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=462|isbn=9789646760332|ref=Taj al-Molouk Pahlavi}}
* {{Китап|автор=Esfandiari Bakhtiari, Soraya|заглавие=&quot;Le Palais des Solitudes [The Palace of Solitude]&quot;|ссылка=https://www.iranketab.ir/book/47787-le-palais-des-solitudes|ответственный=|место=|издательство=Peykan|год=1991|том=|страниц=344|isbn=9789643281670|ref=Esfandiari Bakhtiari, Soraya}}
* {{Китап|автор=Deldam, Eskandar|заглавие=&quot;Khaterat-e Man va Farah Pahlavi [My Memoirs with Farah Pahlavi]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1324021/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2005|том=2|страниц=526|isbn=9789649164960|ref=Deldam, Eskandar}}
* {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=&quot;Baradaran-e Shah [The Shah’s Brothers]&quot;|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11057764/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2003|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Иранда вафат булғандар]]
[[Категория:1954 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>2dxkbs0nkuvz2rov2rix4hsquuteoop</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>