Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 18892 1297909 1164089 2026-05-23T18:35:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297909 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Сухая Амамбайка |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 12 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Әмәмбай]] йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡоро Аманбай''' (Ҡоро Әмәмбай, русса Сухая Амамбайка, Аманбайка) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Әмәмбай]] йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км. == Этимологияһы == Аманбайка атамаһы төрөк ир-ат исеме Аманбай-ҙан алынған, бында аман — «благополучный», «имен-аман» һәм бай — «господин», «знатный», «бай», -ка — рус суффиксы ([http://old.toposural.ru/html/am.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023908/http://old.toposural.ru/html/am.htm |date=2020-06-20 }}). == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ йылғаһы]], Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186505|title=РФ һыу реестры: Сухая Амамбайка}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002233 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200223 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] {{hydro-stub}} m7dr0wtrbo870g8d147q3qwggekd8rp 0 69965 1297891 1060275 2026-05-23T15:09:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297891 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҡара күбәләк | image file =Nymphalis antiopa.JPG | regnum = Хайуандар | parent = Nymphalis | rang = Вид | latin = Nymphalis antiopa | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | commons = Category:Nymphalis antiopa | wikispecies= Nymphalis antiopa | itis = 188597 | ncbi = 171592 | eol = 163165 }} '''Ҡара күбәләк''' <ref name=dict/><ref name=rhopalocera/> ({{lang-la|Nymphalis antiopa}}) — күбәләктәр отрядының күп төҫлө күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлектәрендә таралған. == Ҡылыҡһырлама == Ҡанатының ҡоласы 70—90 мм, ата күбәләктеке ҡарағусҡыл [[көрән]], инә күбәләктеке асыҡ көрән төҫтә, киң асыҡ [[һары]] (ҡышлаған күбәләктәрҙә — [[аҡ]]) ҡаймалы, [[күк]] һәм ике эре һарғылт аҡ төҫтәге таплы. Йомортҡалары ҡыҙғылт һары, һуңыраҡ ҡыҙғылт көрән төҫтә, мал аҙығы үҫемлектәренең ботаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары ҡара төҫтә, арҡаһында ваҡ һары төрткөләр һәм ҡыҙыл таптар бар, тармаҡлы энә һымаҡ үҫентеләр менән ҡапланған. <gallery mode=packed> Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Dorsal.jpg Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Ventral.jpg </gallery> == Үрсеүе == [[Үҫемлектәр]]ҙә(йәки улар янында), ҡаяларҙа һәм ҡаралтыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары 3 см тиклем оҙонлоҡта, һорғолт йәки ҡыҙғылт һары төҫтә, башында һәм ҡорһағында оҙон һәм осло теш һымаҡ үҫентеләр бар. Башҡортостан Республикаһы шарттарында 1 йыл эсендә 1 быуын үҫә. Күбәләктәр ҡышлай, иртә [[яҙ]]ҙан [[йәй]] башына тиклем оса. Имагоның яңы быуынының осоуы [[июль]]—сентябрҙә күҙәтелә. == Туҡланыуы == Көндөҙ әүҙем. Оло бөжәктәр — сәскәле үҫемлектәрҙең нектары һәм ағас олондарынан ағып сыҡҡан һут, ҡарышлауыҡтар ҡайын, тал һ.б. япраҡтары менән туҡлана. == Йәшәйеше == Аҡланда, болонда, урман ситендә, йылға ярында, юл ситендә һ.б. тереклек итә. Ҡара күбәләктәр — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе, урман культуралары ҡоротҡосо. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|refs= <ref name=dict>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Насекомые|с=270}}</ref> <ref name=rhopalocera>{{Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии|с=57}}</ref> }} {{БЭ}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Насекомые|с=270}}. * {{Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии|с=57}}. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070108121544/http://rwn.boom.ru/animals/lepido/Nymphalis_antiopa_r.html Русская природа. Траурница — Nymphalis antiopa] {{недоступная ссылка|http://rwn.boom.ru/animals/lepido/Nymphalis_antiopa_r.html}} * [http://gallery.new-ecopsychology.org/ru/photo/mourning_cloak_(nymphalis_antiopa)-3.htm Траурница (Nymphalis antiopa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153313/http://gallery.new-ecopsychology.org/ru/photo/mourning_cloak_(nymphalis_antiopa)-3.htm |date=2014-04-26 }} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/butt/031.htm Траурница, или Нимфа Антиопа Nymphalis antiopa (Linnaeus, 1758)] * [http://www.kononova.ru/Html/Fauna/LEPIDOPTERA/Nymphalis_antiopa.htm Nymphalis antiopa (Linnaeus, 1758) — Траурница, или Нимфа Антиопа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928202727/http://www.kononova.ru/Html/Fauna/LEPIDOPTERA/Nymphalis_antiopa.htm |date=2007-09-28 }} [[Категория:Нимфалидтар]] [[Категория:Евразия бөжәктәре]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] dluuqsgl4ano4jhu595xa1wae6wzfrd 0 73720 1297936 1274689 2026-05-24T06:02:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297936 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әхиәр Хәким |Төп исеме = |Рәсеме = AHakimov_portret.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 23.8.1929 |Тыуған урыны = [[Яңы Йәнбәк]] ауылы, [[Бәләбәй кантоны]], [[Башҡорт АССР-ы]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуғанУрыны|Дәүләкән районы}}.</ref> |Вафат булыу датаһы = 27.12.2003 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[РСФСР]] |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, тәржемәсе, тәнҡитсе, әҙәбиәт белгесе |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = [[социалистик реализм]] |Жанр = хикәйә, повесть, роман, шиғыр |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]], [[рус теле|русса]] |Премиялары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{премия имени Горького|1989}} {{!!}} {{ Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1984}} {{!}}} | Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Дружбы Народов}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}- {{!}} {{Миҙал Батырлыҡ өсөн|1944}} {{!!}} {{Миҙал Венаны алған өсөн|1945}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»}} {{!}}- {{!}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Хәкимов}} '''Әхиәр Хәким''', ''Әхиәр Хәсән улы Хәкимов'' ([[23 август]] [[1929 йыл]] — [[27 декабрь]] [[2003 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты ([[1967]]); [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1984). [[Дәүләкән районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Әхиәр Хәсән улы Хәкимов 1929 йылдың 23 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бәләбәй кантоны]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләкән районының) [[Яңы Йәнбәк]] ауылында тыуған. Уның олатаһы дворяндар нәҫеленән булған, батша армияһында офицер булып хеҙмәт иткән, Шипка өсөн яуҙа ҡатнашҡан. Атаһын ул иртә юғалта һәм өләсәһенең ҡулы аҫтында тәрбиәләнә. Ауылда алты класты тамамлап, Дәүләкән педагогия училищеһының әҙерлек курстарына уҡырға инә, бер үк ваҡытта радистар курсына ла йөрөй. [[Файл:HakimovAH.jpg|170px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында]] [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанда Әхиәр Хәсән улы 12 йәше лә тулмаған үҫмер була. 1941 йылда уҡ бер туған ағаһы Харис һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Был юғалтыу һәм башҡа яҡындарының фронтта вафат булыуы уны һуғышҡа китергә этәрә. 14 йәштә ул ауыл советынан 16 йәш булыуы тураһында танытма ала һәм [[Мәскәү]]гә табан юллана. [[Мәскәү өлкәһе]]нең Щелково станцияһында һалдаттарға ҡушыла. Башта үҫмерҙе йәшереп тоталар, һуңынан етәкселек уға ҡалырға рөхсәт бирә, һәм ул исемлеккә өҫтәлә, радисҡа уҡый һәм парашют менән һикерә. Яҙмыш уны ҡыҙыҡлы кешеләр менән осраштыра: буласаҡ данлыҡлы кинорежиссёр Григорий Чухрай взводында йәш радист була. [[1943]] йылдың сентябренән ноябренә тиклем [[Днепр (йылға)|Днепр]]ҙың ярына ташланған 3-сө һауа десант бригадаһы сафында яуҙарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың аҙағынан һуғыш бөткәнсе ул 3-сө Украина фронтының 103-сө гвардия уҡсы дивизияһы сафында «полк улы» сифатында [[Краков]], [[Будапешт]] ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. [[Венгрия]]ла Балатон күле янындағы ҡаты яуҙы үтеп, Веспрем, Девечер, Шарвар, Сомбатхей, Глогниц, [[Вена]] ҡалаларында дошман ғәскәрҙәрен ҡыуып, [[Австрия]]ға барып етә.<ref name="bashgazet">[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/print:page,1,14569-bit-karuanyny-soltany.html Әҙәбиәт каруанының солтаны. Башҡортостан гәзите сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308174307/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/print:page,1,14569-bit-karuanyny-soltany.html |date=2016-03-08 }}</ref> Һуғыш фронттарында кисерелгәндәр Әхиәр Хәкимовҡа шиғыр, повесть, романдары өсөн бай документаль материал булып тора. 1950—1953 йылдарҙа [[Үзбәкстан]]да уҡытыусы булып эшләй. 1953—1956 йылдарҙа Башҡортостандың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылы мәктәбендә директор вазифаһын биләй. 1961 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһында [[Мостай Кәрим]]дең ижадына арналған диссертацияһын яҡлай. 1960—1962 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, ә 1965—1966 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.<ref name="bashgazet"/> 1967 йылда М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында аспирантурала уҡып, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзитенең [[башҡорт теле]]ндә үҙаллы баҫма булараҡ донъя күрәсәге шик аҫтына алынған мәлдә партияның өлкә комитеты алдында был хаҡта ризаһыҙлыҡ белдереп сығыш яһаған бер төркөм зыялылар араһында шағир [[Рәми Ғарипов]] менән Әхиәр Хәким дә була. Бынан ары Рәми Ғарипов, [[Өфө]]лә эш таба алмай, ауылға китергә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙелдә»]] эшләп йөрөгән Әхиәр Хәкимов та, урындағы мөхиткә һыймай, [[Мәскәү]]гә юллана.<ref name="bashgazet"/> [[Файл:Hakimov LitGazet.jpg|250px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов (һул яҡта) хеҙмәттәштәре менән]] Уның артабанғы тормошо «Литературная газета» менән бәйле була: 1967—1992 йылдарҙа ул СССР халыҡтары әҙәбиәте бүлеге мөхәррире вазифаһын биләй. Егерме биш йыл ғүмерен Әхиәр Хәким илдең иң юғары әҙәбиәт даирәһендә аралашып үткәрә. Уның яҡын дуҫтары араһында [[Кулиев Ҡайсын Шувай улы|Ҡайсын Кулиев]], [[Рәсүл Ғамзатов]], [[Георгий Гулиа]], [[Нодар Думбадзе]], [[Олесь Гончар]], [[Василь Быков]], Иван Драч, [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|Сыңғыҙ Айытматов]], Аҫыл Якубов, Сәрүәр Азимов, Мөьмин Каноат, [[Абдижәмил Нурпеисов]] була. Гәзит тирәһендә ул көслө әҙәбиәт белгестәрен, тәржемәселәрҙе туплай. [[Виктор Астафьев]], [[Зөлфиә (шағирә)|Зөлфиә]], [[Давид Кугультинов]], Олжас Сөләймәнов кеүек һүҙ оҫталары, фекер эйәләре әҫәрҙәрҙе ижади тикшереүҙә ҡатнаша. 1990-сы йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының башҡорт төркөмөндә уҡыта. Бынан тыш Әхиәр Хәкимов тыуған яғында «Дим» әҙәби берекмәһен етәкләй, башлап яҙыусыларға кәңәшсе, ярҙамсы була.<ref name="bashgazet"/> 2003 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Әхиәр Хәсән улы вафат була, [[Өфө мосолман зыяраты|Өфөнөң Мосолман зыяратында]] ерләнә. == Ижады == Әхиәр Хәкимов әҙәби донъяға тәнҡитсе һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ килә. Унын башҡорт романы, прозаһы тураһында эҙләнеүҙәре әле лә көн үҙәгендә. Яҙыусының мәҡәләләре 1967 йылда [[«Китап» нәшриәте|Башкнигоиздат нәшриәте]]ндә сығарылған «Әҙәбиәт һәм заман» китабында туплана. [[Мостай Кәрим]]дең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы [[Ташкент]]та рус телендә баҫыла.<ref name="bashinform">[http://www.bashinform.ru/news/653631/ «Әхиәр Хәкимов — үҙ халҡының йылъяҙмасыһы (Яҙыусының тыуыуына 85 тулыуға ҡарата)». Башинформ сайтынан]</ref><ref name="bashinform"/><ref name="kitap" /><ref name="balkan">[http://bash.asilikyl.ru/kultura/313-tyuan-ya-yylyamasyy.html ''Акбулатова Г.'' «Тыуған яҡ йылъяҙмасыһы». «Балҡантау» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203021256/http://bash.asilikyl.ru/kultura/313-tyuan-ya-yylyamasyy.html |date=2018-02-03 }}</ref><ref name="karta">[http://libmap.bashnl.ru/node/864 Башҡортостан Республикаһының әҙәби картаһы сайтында әҙип тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142634/http://libmap.bashnl.ru/node/864 |date=2016-03-05 }}</ref> Быға тиклем башлыса әҙәби тәнҡит, тәржемә менән шөғөлләнгән әҙип етмешенсе йылдарҙа хикәйә, повестар, романдар яҙыу эшенә тотоноп китә. 1971 йылда Әхиәр Хәкимовтың төҙөүселәр тормошона бағышланған «Гөлбикә» повесы баҫылып сыға. Артабан ул һуғыш, илһөйәрлек темаһына мөрәжәғәт итә. Һуғыш тураһындағы тәүге повестары башлыса автобиографик. Шулай, «Осар ҡоштар» (1973) повесында ул үҙенең тәүге хәрби операцияһын тасуирлай. «Күпер» ([[1975]]) повесы һалдаттарҙың [[Венгрия]]лағы батырлығына арналған. Бынан тыш «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977) повестары Бөйөк Ватан һуғышының төрлө осорҙарын сағылдыра.<ref>[http://gorod-davlekanovo.webnode.ru/news/pervyj-blog/ Дәүләкән ҡалаһы сайтында Әхиәр Хәким тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021094249/https://gorod-davlekanovo.webnode.ru/news/pervyj-blog/ |date=2020-10-21 }}</ref> [[1982]] йылда донъя күргән «Ҡуштирәк» романы башҡорт ауылы тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында ироник стилдә бәйән итә. Әҙиптең «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984) тарихи романдары тынғыһыҙ XIV быуаттарҙы, башҡорт ырыуҙарының үҙаллылыҡ өсөн көрәше үҙенсәлекле һәм сағыу итеп бәйән итә. «Ҡош юлы» (1986) романында һуғыш осорондағы йәмғиәт тормошо, тоталитар система шарттарында шәхес трагедияһы сағылдырыла. Романда ҡыҙыл командирҙың ҡатыны, фашист концлагерҙарында ыҙа сиккән Нуранияның әсе яҙмышы урын алһа, «Эшелон» (1995) повесында иһә әсирлеккә эләгеп, унан азат ителгәндән һуң совет концлагеры тамуғы аша үткән Ирназар Исламғоловтың яҙмышы һүрәтләнә. «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994) романдарында башҡорт интеллигенцияһының [[Октябрь инҡилабы]]на, иҫке һәм яңы ҡиммәттәргә ҡарашы сағыла, репрессиялар шарттарында шәхестәрҙең фажиғәле яҙмышы һүрәтләнә. «Каруан» (1997) романы илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙе генә түгел, халыҡтарҙың бер-береһенә булған мәҙәни һәм рухи йоғонтоһон сағылдыра.<ref>[http://www.bashculture.ru/archives/87 Башҡорт тарихы һәм мәҙәниәте сайтына Әхиәр Хәкимов тураһында]</ref> Йәшлек йылдарында Әхиәр Хәсән улы шиғырҙар менән мауыға, әммә яҙғандарының барыһы ла һаҡланмаған. 1998—2000 йылдарҙа [[Советтар Союзы]]ның тарҡалыуы, тормош ҡатмарлыҡтары, элек берҙәм илдең барлыҡ яҙыусыларын берләштергән ҙур ойошманың юҡҡа сығыуы, һөҙөмтәлә төрлө дәүләттәрҙә бүленеп ҡалған ҡәләмдәш дуҫтары менән аралашыу мөмкинлектәренең кәмеүе менән бәйле ауыр кисерештәре, етмәһә инфаркт кисереүе уға яңынан шиғыр яҙыу өсөн этәргес бирә. Әхиәр Хәсән улы ошо осорҙа 29 шиғыр ижад итә. Уларҙың 18-ен Венера Думаева-Вәлиева рус теленә тәржемә итә. Шиғырҙарҙың күпселеге уның үҙ тормошонан, уйланыуҙарынан, иҫтәлектәренән сығып яҙыла. Мәҫәлән, «Һәйкәл» — [[Болгария]]ның Пловдив ҡалаһында совет һалдаты хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлгә ғәмһеҙ ҡараш тураһында ишеткәс тыуған шиғыр. «Өршәк» тыуған төйәген, уның гүзәллеген данлап ижад ителгән.<ref>[http://bash.asilikyl.ru/kultura/314-shiyr-ayan-kil.html «Шиғыр ҡайҙан килә?» «Балҡантау» гәзите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Әхиәр Хәкимов әҙәби тәржемә өлкәһендә лә уңышлы эш итә. Ул үҙенең әҫәрҙәрен, [[Фәрит Иҫәнғолов]]тың повестарын, шулай уҡ [[Урал батыр эпосы|«Урал-батыр» эпосы]]н, башҡорт теленә — фин халҡының «Калевала» эпосын тәржемә итә. Әхиәр Хәкимовтың башҡорт телендә яҙылған әҫәрҙәре рус, украин, ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик, төркмән, әзербайжан, татар, эстон телдәренә тәржемә ителгән. Уның әҫәрҙәре Болгария, Венгрия, Чехословакия, Францияла баҫтырылған.<ref name="bashinform"/> Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Әхиәр Хәким «Почёт Билдәһе» ордены (1979), Халыҡтар дуҫлығы ордены<ref name="kitap">[http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=2110 «Китап» нәшриәте сайтында Әхиәр Хәкимов тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075818/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=2110 |date=2016-03-05 }}</ref>, һуғыш темаһы өстөндәге уңышлы эштәре өсөн [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1980), «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә. 1985 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә. 2001 йылда республика Президенты Указы менән [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|«Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы»]] тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Яҡташтары уны Дәүләкән районының почётлы гражданы иткән. [[Файл:AHakimov MKarim.jpg|250px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов һәм [[Мостай Кәрим]] менән осрашыу]] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001) * РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985) * Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984) * Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1980) * Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984) * «Ҡыҙыл Йондоҙ ордены» (1945) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * «Почёт Билдәһе» ордены (1979) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) * «Венаны алған өсөн» миҙалы (1945), * «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941–1945 йй.» миҙалы * Дәүләкән районының почётлы гражданы == Хәтер == [[Файл:AHakimov museum.jpg|250зчpx|мини|справа|Әхиәр Хәкимовтың йорт-музейының бер бүлмәһе]] * [[2005 йыл]]дың декабренән [[Дәүләкән]]дә Башҡортостан Республикаһының Әҙәби музейының филиалы — Әхиәр Хәкимовтың йорт-музейы эшләп килә<ref name="bashinform"/>. * Әҙиптең исемен ҡала урамдарының береһе һәм яҙыусының тыуған ауылы [[Яңы Йәнбәк]] мәктәбе йөрөтә. * Дәүләкән районы администрацияһы тарафынан «Әхиәр Хәкимов исемендәге премия» булдырылған. Ул тәнҡит һәм тәржемә номинацияларында 2014 йылдан алып биш йылға бер тапҡыр бирелә. Абруйлы конкурс комиссияһы, тикшеренеү эшмәкәрлегенең әһәмиәтен иҫәпкә алып, беренсе премияны яҙыусының тол ҡалған ҡатынына тапшырырға ҡарар итә. Лидиә Камал ҡыҙы Хәкимова яҙыусының әҙәби мираҫын һаҡлап ҡалыуға һәм өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. Ҡыҙы Гөлшат Хәкимова менән бергә ул күп йылдар дауамында материалдарҙы йыйған, ҡараламаларҙы уҡыған, яҙыусының тәүге әҫәрҙәрен баҫтырыуға күп көс һалған һәм уның ижадына ҡарашты киңәйткән. Икенсе, тәржемә номинацияһында «Балҡантау» гәзите тәржемәсеһе Ғасҡарова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы лаурет булып таныла.<ref name="premiya">[http://www.bashinform.ru/bash/660860/ «Әхиәр Хәкимовтың премияһы уның ижадын пропагандалаусыларға тапшырылды». Башинформ сайты, 17 сентябрь, 2014 йыл]</ref> * Әхиәр Хәкимовтың тормошо һәм ижады тураһында [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]] тарафынан 1997 йылда «Осар ҡоштар» («Сполохи») документаль фильмы төшөрөлгән (сценарийы — [[Тамара Искәндәриә]], режиссёры — [[Әмир Абдразаҡов]]).<ref>[http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Hakim_Ahiyar_Hasanovich/t/15546 Башҡортостан энциклопедияһы сайтында Әхиәр Хәкимов тураһында]</ref> * Халыҡтың тарихи көрәше, рухи һәм сәйәси азатлыҡҡа, шәхес һәм йәмғиәт азатлығына ынтылышы байтаҡ әҫәрҙәрендә һүрәтләнгәне өсөн Әхиәр Хәкимде башҡорт халҡының тарихы һәм батырлығы йылъяҙмасыһы тип йөрөтәләр.<ref name="bashinform"/><ref name="kitap" /><ref name="balkan"/><ref name="karta"/> == Хеҙмәттәре == {{Hider|title = ''Әхиәр Хәкимовтың китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Байга : Повести|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1981|страниц=367|тираж=30000|серия=Содерж.: Радуга; Байга; Свадьба; Гульбикэ}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Куштиряк ; Лихие времена : Романы|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1984|страниц=496|тираж=30000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Млечный путь : Роман|ответственный=Пер. с башк. авт|место=М.|издательство=Современник|год=1990|страниц=332|тираж=50000|isbn=5-270-00914-5}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Мост : Повести|ответственный=Пер. с башк. И. Каримова|место=М.|издательство=Сов. Россия|год=1983|страниц=283|тираж=50000|серия=Содерж.: Свадьба; Байга; Мост}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Плач домбры : Романы|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1988|страниц=580|серия=Содерж.: Плач домбры; Кожаная шкатулка|тираж=30000|isbn=5-265-00502-1}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Плач домбры : Романы. Повесть|ответственный=Пер. с башк. И. Каримова|место=М.|издательство=Известия|год=1991|страниц=601|серия=Библиотека «Дружбы народов»; Содерж.: Романы: Плач домбры: О башк. поэте XIV в. Хабрау; Куштиряк; Свадьба: Повесть|тираж=180000|isbn=5-206-00213-5}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Сполохи : Повести|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1978|страниц=368|серия=Содерж.: Байга; Хромая волчица; Сполохи; Мост|тираж=30000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Творящие весну : Заметки о худож. особенностях романов Ш. Рашидова|место=Ташкент|издательство=Изд-во лит. и искусства|год=1979|страниц=124|тираж=3000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Ураган : Роман|ответственный=Пер. с башк. авт|место=Уфа|издательство=Башк. изд-во «Китап»|год=1996|страниц=301|тираж=7000|isbn=5-295-01423-1}} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы|Амиров Р.]]'' Преданность // Агидель. — 1979 (на баш.яз.). * ''Амиров Р''. // Литературное обозрение. — 1980. — № 5. — С. 96-97 (на рус. яз.). * ''Амиров Р''. Чтобы шагнуть в завтра. — Уфа, 1982. — 280 с. (на рус. яз.). * ''[[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Багуманов А. И.]], Фаизова Ф. А''. Ахияр Хакимов // Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. — С. 124—126. * ''[[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Бикбаев Р]].'' Писатель-воин // Пионер. — 1979. — № 8 (на баш. яз.). * ''Буханцов Н''. Мгновенья суровой правды. — Звезда Востока. — 1979. — № 6 (на рус. яз.). * ''[[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]]'' Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * ''Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б.'' Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * История башкирской литературы : в 6-ти томах. — Уфа: Книга. — Т. 6. — С. 327—397 (на баш.яз.). * ''Мустафин Р''. Сполохи давних лет // Лит. Россия. — 1979, 9 февраля (на рус. яз.). * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * ''Спиридонова Е''. «Судьба унесла из жизни не только хорошего писателя, но и человека великого мужества…» [некролог] // Башвестъ. — 2003, 30 декабря. * {{статья|автор=Шакуров Р. З.|заглавие=Хакимов Ахияр Хасанович|ссылка=http://encycl.bash-portal.ru/hakimov_a.htm|издание=Энциклопедия Башкортостана}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/938-khakim-khakimov-akhiyar-khasanovich|автор=[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. Г.]]}} * ''[[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф. Ф.]]'' [http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/3634-ul-jj1241sht1241rg1241-fatikha1211yn.html «Ул йәштәргә фатихаһын бирҙе». «Йәшлек» гәзите сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133428/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/3634-ul-jj1241sht1241rg1241-fatikha1211yn.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1550 «Әхиәр Хәкимде хәтерләп». «Ватандаш» журналы сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004122314/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1550 |date=2015-10-04 }} {{ref-ru}} * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/5/xir-xkim.html Әҙиптең шиғырҙары «Ағиҙел» журналы сайтында] * {{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/61898/Хакимов|title=Хакимов Ахияр Хасанович|date=2009|work=Энциклопедический словарь|publisher=Академик|accessdate=2013-03-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ff1sEmF0|archivedate=2013-04-06}} {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} {{Һайланған мәҡәлә|Яҙыусы}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]] [[Категория:Дәүләкән ҡалаһының почётлы граждандары]] pj9t1rxkkgmzmicxz9z026p9epm9lpe 0 85083 1297921 834462 2026-05-24T00:06:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297921 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әхмәр Үтәбай |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы |Псевдонимдары = Әхмәр Ғүмәр-Үтәбай, Әхмәр Үтәбай |Тыуыу датаһы = 29.01.1960 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Баймаҡ районы}} [[Буранбай]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{СССР}} → {{Рәсәй}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, журналист |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = «Весна пришла» (1994) |Премиялары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2007) |Наградалары = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы''' ([[29 ғинуар]] [[1960 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист. [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2007). == Биографияһы == Әхмәр Ғүмәр улы Үтәбаев 1960 йылдың 29 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Буранбай]] ауылында тыуған. Буранбай башланғыс, Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ, Беренсе Этҡол урта мәктәбендә белем ала. Уҡыуын тамамлағандан һуң колхозда чабан, кочегар булып эшләй. 1980 йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге БДПУ) уҡырға инә, уға тиклем [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда уҡып ала. 1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, Баймаҡ районының «Октябрь байрағы» («Һаҡмар») гәзитендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Төрлө йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]], «Шоңҡар» журналдарында, «[[Киске Өфө (гәзит)|Киске Өфө]]» гәзите редакцияһында, Башҡортостан радиоһында һәм телевидениеһында эшләй, Магнитогорск телестудияһында башҡорт редакцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1994—2001 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар Союзы идараһы рәйесе урынбаҫары. == Китаптары == * Яҙым килде (шиғырҙар) * Хәнйәр (шиғырҙар) * Буранбайҙың яҙған хатын уҡып (шиғырҙар) * Һағыныу (проза) * Сәхрә (проза) * Үрелеп алған алма (проза) * Боронғо башҡорт (публицистика) * Ышаныс (публицистика) * Хәҙрәтебеҙ (публицистика) * Мин айыҡ тормош башланым (публицистика) * Атаһына оҡшаған ҡыҙ (публицистика) == Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре == Бер йыллыҡ шиғыр: Уйҙырманамә (Автор әҫәрҙең жанрын шулай билдәләй) // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]] (Өфө). — 1991. — № 7. — Б. 42—57. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) * Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007). {{Навигация |Викиучебник = Мең дә бер күҙәтеүем... }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|25|01|2018}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}}{{V|25|01|2018}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13624-t-baj-khm-r}}{{V|25|01|2018}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/721 Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201406/http://libmap.bashnl.ru/node/721 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * {{мәҡәлә |автор=Р. Йәнтүрина. |заглавие=Баймаҡ еренең игелекле улы |ссылка=http://www.baimaklib.ru/content/baymak-erenen-igelekle-uly |язык= |издание= |тип= |год= |том= |номер= |страницы= |issn=}} [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Шоңҡар» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:«Киске Өфө» гәзите журналистары]] 4jie6m5de155otwzjfwkspbzs0tjdka 0 85615 1297923 1294880 2026-05-24T02:50:05Z Oursana 9058 -+Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg 1297923 wikitext text/x-wiki {{Библейский персонаж | Имя = Сәба батшабикәһе | Оригинальное написание = {{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'' | Толкование имени = | Тип = ВЗ | Пол = Ҡатын-ҡыҙ | Период жизни = Б.Э.Т X быуат | Портрет = Sheba icon.jpg | Размер изображения = 250px | Подпись = «Изге Македа, Сәба батшабикәһе» | Описание = хәҙерге заман иконаһы | Имя на других языках = {{lang-ar|ملكة سبأ}}, ''Малика́т Са́ба''; [[геэз|боронғо эфиоп]].ንግሥተ ሳባ, ''Ниги́ста Са́ба'' | Греческое написание = | Латинское написание = | В иных культурах = [[Ғәрәп теле]] ''Балкис''; [[геэз|эфиоп]]. ''Македа'' | Местность = [[Сәба батшалығы]] | Занятие = батшабикә | Происхождение = | Упоминания = {{Библия|3Цар|10}} | Отец = | Мать = | Супруг = | Дети = | Место погребения = | Связанные понятия = | Связанные события = | Характерные черты = }} '''Сәба батшабикәһе''' ({{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'', {{lang-fa|ملكة سبأ}}, ''Мәликәт Сәба'', бор. эфиоп. ንግሥተ ሳባ, ''Нигиста Саба''), б. э. т. X быуат — Сәба тигән ғәрәп дәүләтенең риүәйәттәргә инеп ҡалған хакимәһе, [[Библия]]ла уның Исраил батшаһы Сөләймән янына килгәне һүрәтләнгән. Библияла был хакимәнең исеме телгә алынмай. Һуңғыраҡ осор ғәрәп текстарында ул — ''Бәлкис'' (''Билкис'', Европаса яңғ. — ''Балкида''), эфиоп риүәйәттәрендә — ''Македа''<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>. Инглиз телле мәҙәниәттәрҙә иленең атамаһы ''Шебаны уның'' үҙенең исеме тип ҡабул итеү осраҡтары бар. Бындай батшабикәнең тарихта булыуы иҫбат ителмәһә лә, уның образы [[Европа]], Төньяҡ Африка һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың күп халыҡтары фольклорына һәм әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаған. == Изге яҙмаларҙа == [[Файл:Piero della Francesca- Legend of the True Cross - the Queen of Sheba Meeting with Solomon; detail.JPG|thumb|200px|«''Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы''».<br /> Пьеро делла Франческа фрескаһы, <font color="#0645ad"><span style="background-color: rgb(217, 230, 255);">[ Ареццолағы Сан-Франческо Базиликаһы]</span></font>]] === Иҫке Ғәһедтә === Библияла Сәба батшабикәһенең тарихы Исраил батшаһы Сөләймән менән тығыҙ бәйләнгән<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Балькис}}</ref>. Библияла билдәләүенсә, Сәба батшабикәһе, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишетеп, «''уны табышмаҡтар менән һынарға килә''». Уның сәфәре [[:ru:s:Третья книга Царств|Өсөнсө Батшалыҡтар китабының 10-сы бүлегендә]] һәм [[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|Икенсе Йылъяҙмалар китабының (Вторая книга Паралипоменон) 9-сы бүлегендә]] һүрәтләнгән. Сөләймән яуапҡа батшабикәгә «''ни теләһә, ни һораһа, шуны биреп''», бүләктәр тейәтеп ҡайтара. Библияла әйтелеүенсә, ошо ваҡиғанан һуң Исраилда бығаса күрелмәгән муллыҡ осоро башлана. Сөләймән батшаға йылына 666 талант алтын ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|2Пар.]]) килеп тора. Ошо уҡ бүлектә Сөләймәндең ниндәй затлы тормошта йәшәгәне һүрәтләнә. Ул үҙенә фил һөйәгенән алтын менән көпләнгән тәхет эшләтә, был тәхет ул замандарҙа булған бөтә тәхеттәрҙән дә зиннәтлерәк була. Бынан тыш, Сөләймән алтындан сүкетеп 200 ҡалҡан эшләтә, һарайҙа ла, Ҡорамда ла бөтә эсәр һауыттар алтындан була. Сөләймән заманында көмөштө һанға ла һуҡмайҙар. «Сөләймән батша байлығы менән дә, аҡылы менән дә барлыҡ батшаларҙы уҙып китте»([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:22 9:22|2Пар.]]). Бындай ҡөҙрәткә Сөләймән Сәба батшабикәһенең килеүенә бурыслы. Уның артынса башҡа күп батшалар ҙа Сөләймән батшаны күрергә теләк белдерә ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:23 9:23|2Пар.]]). Сәба иле Ишағыя, Йеремияһ, Зөлкифел пәйғәмбәрҙәр китаптарында, шулай уҡ Әйүп китабында һәм Псаломдарҙа телгә алына. [[Файл:Visita de la reina de Saba a Salomón, por Tintoretto.jpg|thumb|300px|<center id="173"> ''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,'' <br />Тинторетто картинаһы, яҡынса 1555 йыл, Прадо]] ==== Аңлатмалар ==== Танах<ref>Ҡарағыҙ {{Библия|3Цар|10:13}}</ref> буйынса иври комментаторҙары араһында шундай фекер бар: Библия сюжетын Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән гонаһлы бәйләнешкә инеүе тип аңларға кәрәк, бының һөҙөмтәһендә Навуходоносор тыуа, ул Сөләймән төҙөгән Ҡорамды емерә (Ғәрәп легендаларында ул уның әсәһе булып сыға<ref name="kluger">[http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm Ривка Клюгер. ''Царица Савская в Библии и легендах''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402045733/http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm |date=2015-04-02 }}</ref>). Талмуд буйынса, Сәба батшабикәһе тарихын ситләтеп һөйләү тип баһаларға кәрәк, ә «מלכת שבא» («Сәба батшабикәһе») тигән һүҙҙәр «מלכות שבא» Сөләймәнгә буйһонған («Сәба батшалығы»), тип аңланырға тейеш<ref>Талмуд, Бава Батра 15б</ref>. === Яңы Ғәһедтә === Яңы Ғәһедтә Сәба батшабикәһе ''«көньяҡ батшабикәһе»'' тип исемләнә һәм [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайсаның]] тәрән аҡылына ҡолаҡ һалмаусыларға ҡаршы ҡуйыла:<ref name="myth">Мифы народов мира, М., 1988, т.2., с.396</ref> «''Көньяҡ батшабикәһе бындай кешеләргә хөкөм ҡылыу өсөн күтәрелер һәм уларға хөкөм ҡарары сығарыр, сөнки ул ер сигенән Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгәйне, бына, хәҙер Сөләймән юҡ''» ([[:ru:s:От Луки святое благовествование#11:31 11:31|Лк.]]), Матфейҙа ла ошоға оҡшаш текст бар ([[:ru:s:От Матфея святое благовествование#12:42 12:42|Мф.]]). Феофилакт Болгарский Лука Инжилына аңлатмаһында былай тип яҙа: «''„көньяҡ батшабикәһе“ тигәнде көслө һәм һәр саҡ изгелекле йән тип аңлау дөрөҫөрәк булыр''»<ref>[http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm Благовестник или толкование блаженного Феофилакта, архиепископа Болгарского на Евангелие от Луки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915135820/http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm |date=2016-09-15 }}</ref>. Был өҙөктөң мәғәнәһе түбәндәгесә тиҙәр: Ҡиәмәт көнөндә батшабикә (аҫтараҡ Лука телгә алған мәжүси нинивиҙәр менән бергә, улар Юныс арҡылы дингә килә) ҡалҡынып сығыр һәм Ғайса осорондағы йәһүдиҙәр өҫтөнән хөкөм ҡылыр, сөнки улар, дингә килгән мәжүсиҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мөмкинлектәргә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булһа ла, уларҙы ҡулланыуҙан баш тарта<ref>[http://www.krotov.info/libr_min/b/barclay/luka_10.htm Уильям Баркли. ]</ref>. Иероним Стридонский билдәләгәнсә, хөкөм ҡарары сығарыу өҫтөнлөгөнә эйә булғанға түгел, ә уларҙан үҙҙәре өҫтөнөрәк булғанға хөкөм итерҙәр<ref>[http://www.krotov.info/library/i/ieronim/mt_4.html Иероним Стридонский. ]</ref>. Нинивиҙәр менән Сәба батшабикәһенең Мәсихтең дингә килмәгән замандаштарынан өҫтөн булыуын "Матфей китабы буйынса әңгәмәләр"ендә Иоанн Златоуст та билдәләй: «''сөнки улар бәләкәйерәккә ышанды, ә йәһүдиҙәр ҙурыраҡҡа ла ышанманы''»<ref>Иоанн Златоуст. «Беседы на книгу Матфея». Беседа 6</ref>.[[Файл:Kings College Chapel-IMG 3962.jpg|left|thumb| <center id="214">''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,'' <br />[[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]] картинаһы]]Шулай уҡ уға алыҫ мәжүси халыҡтарының «рухтарын килтереүсе» бурысы ла тапшырыла. Исидор Севильский былай тип яҙа: «''Сөләймән күктәге Йәрүсәлим өсөн Раббы йортон таштан һәм ағастан түгел, ә бөтә изгеләрҙән төҙөгән Мәсих тип ҡабул ителә. Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгән Көньяҡ батшабикәһе ер сиктәренән Алла һүҙен ишетергә килгән сиркәү тип аңланырға тейеш''»<ref name="black">[http://www.privatelife.ru/2003/tv03/n5/4.html Е. ]</ref>. Ҡайһы бер христиан авторҙары иҫәпләүенсә, Сәба батшабикәһенең бүләктәр менән Сөләймәнгә килеүе [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса Мәсихкә]] әүлиәләрҙең баш эйергә килеүенән бәрәбәр. Иероним Блаженный ''«Ишағыя пәйғәмбәр китабы»''на аңлатмаһында былай ти: Сәба батшабикәһе нисек Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килһә, әүлиәләр ҙә Мәсихкә шулай килгән, һәм был Алла хикмәте булып тора<ref>[http://agiograf.russportal.ru/index.php?id=months.dec.dec_25_02#007 Сказание о поклонении волхвов]</ref>. Был аңлатма Иҫке Ғәһедтәге Ишағыяның Мәсихкә бүләктәр килтереү тураһында әүлиәлек итеүенә нигеҙләнә, ул ошонда Сәба илен дә телгә ала, бүләктәрҙең Сөләймәнгә батшабикә килтергән кеүек үк булырын да әйтә: «''Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ефаның йәш дөйәләре, ерҙәреңә килеп тулыр. Бөтөн Сәба халҡы килер, алтын һәм ладан килтерер, Раббыны маҡтап һөйләр''» ([[:ru:s:Книга пророка Исаии#60:6 60:6|Иш.]]). Яңы Ғәһед әүлиәләре лә сабый Ғайсаға ладан, алтын һәм хуш еҫле һумала килтерә. Был ике сюжеттың туғанлығы Көнбайыш Европа сәнғәтендә лә һыҙыҡ өҫтөнә алына, мәҫәлән, уларҙы манускриптың бер битенә ҡапма-ҡаршы урынлаштырғандары ла булған. [[Файл:Persischer Meister 001.jpg|thumb|200px|<center id="248">''«Сөләймән тәхеттә йәнлектәр араһында».''<br />XVI б. фарсы миниатюраһы]] === Ҡөрьәндә === [[Ҡөрьән]]дең «''[[Ән-Нәмл сүрәһе|Ән-Нәмл (Ҡырмыҫҡалар)]]''» тигән 27-се сүрәһендә Сөләймән пәйғәмбәр менән Сәба батшабикәһе ''Бәлкис '' (Билкис) тураһында һөйләнелә. Ислам фольклорында ошо темаға бер нисә риүәйәт бар<ref>Мифы народов мира, М., 1988, т.1, стр. 170</ref>. Мосолман йолаһына ярашлы, Сөләймән [[һөҙһөт]] ҡошонан әкиәттәгеләй бай Сәба иленең хакимәһе Бәлкис тураһында ишетә, ул [[Аҫыл таштар|затлы таштар]] менән биҙәлгән [[алтын]] тәхеттә ултыра һәм [[Ҡояш]]ҡа табына икән. Ул уға былай тип хат яҙа: «''Алла ҡоло Сөләймәндән, Дауыт улынан, Бәлкискә, Сәба батшабикәһенә. Рәхимле Алла хаҡына. Тура юлдан йөрөгәндәргә именлек булһын. Миңә ҡаршы сыҡмағыҙ, килегеҙ ҙә миңә бирелегеҙ''». Батшабикәгә хатты Сөләймәнгә уның тураһында һөйләгән ҡош илтеп тапшыра. Хатты алғас, Бәлкис Сөләймән менән һуғыш сығырынан бик ныҡ ҡурҡыуға ҡала һәм бүләктәр ебәрә, тик Сөләймән уларҙы ҡабул итмәй, ғәскәр ебәреп, ҡалаларын алырын һәм халҡын мәсхәрә итеп ҡыуырын хәбәр итә. Ошонан һуң Бәлкис, үҙе Сөләймән эргәһенә килеп, баш һалырға була. Юлға сығыр алдынан ул зиннәтле тәхетен ҡәлғәгә индереп, бикләп ҡалдыра, ләкин ендәрҙе тыңлатыусы Сөләймән, уны шаҡ ҡатырыр өсөн, ендәр ярҙамында тәхетте Йәрүсәлимгә күсерә һәм, тышҡы күренешен үҙгәртеп, уны Бәлкискә күрһәтә лә һорай: «''Ошомо һинең тәхетең?''». Бәлкис уны таный, һәм Сөләймән уға атап төҙөткән һарайға саҡырыла. Уның иҙәне [[быяла]] була, аҫтындағы һыуҙа [[балыҡтар]] йөҙөп йөрөй (икенсе бер текста һыу юҡ, ә иҙән дә, һарай үҙе лә гәлсәрҙән була<ref>[http://koran.ru/kr/page027.html Коран. Русский перевод академика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017155108/http://koran.ru/kr/page027.html |date=2007-10-17 }} И. Ю. Крачковского<span>. Сура 27</span></ref>). Бәлкис, һарайға ингәс, ҡурҡып ҡала, һыуҙан атларға тура килер, тип уйлай ҙа, күлдәгенең итәген күтәреп, аяғын аса. Шунан былай ти:[[Файл:Bilquis.jpg|thumb|350px|left|<center id="300">''«Билкис батшабикә менән һөҙһөт».'' <br />Фарсы миниатюраһы, яҡынса 1590—1600]]Шулай итеп, ул Сөләймән менән уның Аллаһының бөйөклөгөн таный һәм иманға килә. Ҡөрьән тәфсирселәре үтә күренмәле иҙәнде, аяғы ишәктеке шикелле йөнлө икән, тип ишеткән Сөләймәндең Бәлкис аяғын тикшереү өсөн ҡорған хәйләһе менән аңлата. Та’алаби һәм Джәләл әд-Дин әл-Мәхәлли версияһы буйынса, Бәлкистең бөтә тәне йөн менән ҡапланған, ә аяҡтары ишәк тояҡлы булған — был уның иблис тәбиғәтен иҫбат иткән<ref name="hertz">Wilhelm Hertz, Gesammelte Abhandlungen, p. 426</ref>, уны батша шулай фашлаған (Сәба батшабикәһенең аяғы'' бүлеген ҡара). Ҡөрьән тәфсирсеһе Джәләл әд-Дин раҫлауынса, Сөләймән Бәлкискә өйләнергә теләгән, уны тик ҡатындың аяғы йөнлө булыуы ғына борсоған.<ref>Комментарии на Коран Джалал ад-Дина Мухаммада бен Ахмада (Jalal ad-Din Muhammad bin Ahmad), Cairo edit.</ref> Икенсе тәфсирсе — Әл-Бәйзәүи фекеренсә, Бәлкистең ире кем булғандыр, уныһы билдәһеҙ, бәлки, батша уны Хәмдән ҡәбиләһе юлбашсыларының береһенә димләп кейәүгә биргәндер.<ref>Комментарии на Коран Аль-Бейзави (Al Beidhawi) (ed.</ref> == Риүәйәттәрҙә == [[Файл:Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg|thumb|200px|<center id="327">''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,''<br />Конрад Виц картинаһы]] === Сөләймән менән Сәба батшабикәһе === Библияла Сөләймән менән Сәба араһында ғишҡи бәйләнеш булғанлығы тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Ләкин бындай бәйләнеш риүәйәттәрҙә тасуирлана. Библиянан билдәле булыуынса, Сөләймәндең 700 ҡатыны һәм 300 йәриәһе булған ([[:ru:s:3Цар. 11:3|3Цар. 11:3]]), ҡайһы бер риүәйәттәр шулар араһына Сәба батшабикәһен дә индерә. ==== Иври риүәйәттәре ==== Йәһүдтәрҙә был темаға риүәйәттәр күп. Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы «Эстер китабы» тураһындағы ''«Таргум Шени»'' тигән Хаггада мидрашында (VII б. аҙағы — VIII б. башы), "Сөләймәндең мәҫәлдәр китабы"на ҡарата яҙылған экзегетик ''«Мидраш Мишлей»ҙа''<ref>«Мидраш Мишлей» («Мидраш к Книге Притч») 1:5а</ref> (IX б. тирәһе)<ref>Был осорҙа мидраштарҙа Икенсе Ҡорам дәүере һәм апологетик әҙәбиәттең апокрифтары һәм псевдоэпиграфтары йоғонтоһо һиҙелә ([https://eleven.co.il/article/12756 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә])</ref>, «Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығында ([[XIII быуат|XIII б]].)<ref name="ReferenceA">«Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығы II, 9</ref>, ''«Мидраш Һа-хефец»'' тигән йәмән манускриптында ([[XV быуат]]) һүрәтләнә. Батшабикә тарихы өс өлөштән тора — тәүге икеһе: «батшабикәгә хат һәм һөҙһөт тураһында» һәм «быяла иҙән менән батшабикәнең бото тураһында» тулыһынса тиерлек [[Ҡөрьән]]дәге хикәйәгә ([[VII быуат]]) тап килә; өсөнсөһө Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуын һәм уның йомаҡтарын ентекләп тасуирлай. Йәһүд риүәйәтендә һөйләнгәнсә<ref name="ReferenceB">''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»</ref>, йәнлектәр һәм ҡоштарҙы тыңлатҡан Сөләймән бер ваҡыт уларҙың бөтәһен йыйып алған. Тик һөҙһөт кенә булмаған. Уны эҙләп тапҡандар, һәм ул Китор тигән ғәжәп ҡала менән унда тәхеттә ултырған Сәба батшабикәһе тураһында һөйләгән. Сөләймәнде был бик ҡыҙыҡһындырған, һәм ул һөҙһөттө ҙур ҡош тубы оҙатыуында Сәба еренә ебәргән, ә батшабикәгә хат тапшырырға ҡушҡан. Хакимә Ҡояшҡа ғибәҙәт ҡылырға тип тышҡа сыҡһа, ҡош тубы Ҡояшты тотош ҡаплаған, һәм ил өҫтөн эңер япҡан. Бығаса күрелмәгән тамашанан ҡото осҡан батшабикә өҫтөндәге кейемдәрен йолҡҡослаған. Ошо ваҡыт уның эргәһенә һөҙһөт осоп килгән, ҡанатына Сөләймәндең хаты бәйләп ҡуйылған.[[Файл:Arrival sheba.jpg|thumb|350px|<center id="400">''«Сәба батшабикәһенең килеүе»'', Самуэль Коулмен картинаһы]]Хатты уҡығас, батшабикә ҡалған кейемдәрен дә йолҡҡослап ташлаған. Вәзирҙәре уға Йәрүсәлимгә бармаҫҡа кәңәш бирһә лә, уның ошо тиклем ҡөҙрәтле хакимды бик тә күргеһе килгән. Карапҡа ҡиммәтле [[сәрүи]] ағасы, [[ынйы]]лар һәм затлы таштар тейәп, юлға сыҡҡан һәм 3 йыл эсендә (ғәҙәттә был юлға 7 йыл китер булған) Исраилға килеп еткән. ''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»ҙа әйтелгәнсә, Сөләймән батша Сәба батшабикәһен һарайының тәхетле залында ҡабул иткән, уның иҙәне быяла булған. Уға баҫҡас та, батшабикә тәхет һыуҙа тора тип уйлаған һәм күлдәген еүешләтмәҫ өсөн ирекһеҙҙән ҡапыл итәген күтәргән. Шулай итеп, Сөләймән уның ҡуйы йөн баҫҡан аяғын күргән һәм тупаҫ рәүештә былай тигән: ''«Матурлығың һинең — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ә йөнөң — ирҙәр йөнө. Был ирҙәргә килешә, ә ҡатын-ҡыҙҙы йәмһеҙләй»''. ''«Бен-Сира алфавиты»''нда Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән мөхәббәте тураһында тәүге тапҡыр һөйләнелә, унда батшабикәнең бөтә тәне йөн менән ҡапланған булыуы тураһында әйтелә. Үҙе менән түшәк бүлешкәндә ҡамасау булмаһын өсөн батша һарай табиптарына йөндө бөтөрә торған май эшләргә бойорған. ==== Эфиоп риүәйәттәре ==== Сәба батшабикәһе тураһындағы риүәйәттәрҙең береһе «''Кебра Негаст''» («Батшалар Шөһрәте тураһында китап») тигән [[Эфиопия|эфиоп]] китабына ингән, уның иң боронғо ҡулъяҙмаһы [[XII быуат]]ҡа ҡарай. Унда Сөләймән батшанан һәм Сәба батшабикәһенән башланған эфиоп хакимдары династияһы тураһындағы риүәйәттәр теркәлгән.<ref name="kebra0">«''Кебра Негаст''» китабына инеш һүҙ (1932 йылғы баҫма)</ref> («''Кебра Негаст''»тың һуң сығышлы булыуын 32-се бүлектә Сәба батшабикәһенең Яңы Ғәһедтә телгә алынған ''Эфиоптар батшабикәһе '' Кандакия менән тиңләштерелеүе шаһитлыҡ итә ([[:r::s:Деяния святых апостолов#8:27|Деян. 8:27]]). Ләкин шуныһы: Уильям Барклиҙың Яңы Ғәһедкә биргән аңлатмаларына ярашлы, ''Кандакия'' — исем түгел, ә титул, уны Эфиопия батшабикәләре бөтәһе лә йөрөткән).<ref>[http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ Комментарии на Деяния апостолов, глава 8 // Комментарий Баркли к Новому Завету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217192727/http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ |date=2008-02-17 }}</ref> Был текста уның исеме — Македа («Уттай»). Бәлки, быға Сәба батшабикәһен Яңы Ғәһедтә ''көньяҡ батшабикәһе'' тип атау сәбәпселер.[[Файл:Horse-sheba.jpg|thumb|300px|left|<center id="434">''Сәба батшабикәһе Йәрүсәлимгә елдерә.'' <br />Эфиоп фрескаһы]]Сәба батшабикәһе сибәр, сағыу һәм аҡыллы ҡатын булған (әммә уның килеп сығышы, ғаиләһе тураһында бер һүҙ ҙә юҡ). Библиялағы кеүек, ул Йәрүсәлимгә Сөләймән менән күрешеп һөйләшер өсөн килә, уның даны һәм аҡылы хаҡында Тармин тигән сауҙагәрҙән ишеткән була.<ref name="kebra1">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''». 1-32 бүлектәр]</ref> Ул килгәс, Сөләймән «''уға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә һәм бик шатлана, һәм үҙенең һарайында эргәһендә уға урын бирә. Уға иртәнге һәм киске табын өсөн ризыҡ-ниғмәттәр ебәреп тора''», ә бер ваҡыт «''улар бергә ята''» һәм «''Сөләймән батша менән айырылғандан һуң туғыҙ ай ҙа биш көн үткәс, …уны тулғаҡ тота башлай һәм уның ир балаһы донъяға килә''».<ref name="autogenerated1">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''»]</ref> Хикәйәлә иғтибар яуларға тырышыу күренә — батшабикә, һыу эсеп, уның бер мөлкәтенә лә теймәҫкә вәғәҙә биргәндән һуң Сөләймән батшабикә менән бергә ятыу мөмкинлеген ала. Аксум риүәйәтендә иһә батшабикә Йәрүсәлимгә хеҙмәтсеһе менән килә, икеһе лә ирҙәр кейемендә була, уларҙың бик аҙ ашауын, ә төндә бал менән һыйланыуын күргән батша эштең ниҙәлеген аңлай ҙа икеһе менән дә йоҡлай<ref>Көнсығышты өйрәнеүсе Энно Литтман тарафынан 1904 йылда яҙып алынған</ref>. Македа улына ''Бәйнә-Ләкһәм'' (варианттары — ''Өлдә-Таббиб'' («сын мудреца»), ''Менелик'', ''Меньелик'') тип исем ҡуша, ун икеһе тулғас, атаһы тураһында һөйләй. 22 йәшендә Бәйнә-Ләкһәм «''хәрби һәм һыбай йөрөү оҫталығына, шулай уҡ һунар һәм ҡырағай йәнлектәр ауларға, ғөмүмән, үҫмер егеттәр белергә тейешле бөтә һөнәрҙәргә бик уңышлы өйрәнә. Шунан ул батшабикәгә былай ти: „Барып атайымды күрәйем әле, Исраил Раббыһы Алла бойорһа, әйләнеп ҡайтырмын“''».<ref name="kebra1" /> Сәфәргә сығыр алдынан Македа үҫмергә атаһы таныһын һәм «''уның (батшабикәнең) әйткәнен һәм уның менән килешеүҙе иҫкә төшөрһөн''» өсөн Сөләймәндең балдағын бирә.<ref name="kebra2">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn2.htm «''Кебра Негаст''». 33-61 бүлектәр]</ref> Бәйнә-Ләкһәм Йәрүсәлимгә килгәс, Сөләймән уны улы тип таный һәм бик ҙур ҡәҙер-хөрмәттәр күрһәтә:[[Файл:Selassie-2.jpg|thumb|150px|<center id="466">Хайле Селассие I, Эфиопияның һуңғы императоры, Сөләймәниҙәр династияһынан һуңғы хаким тип иҫәпләнә.]]«''Кебра Негаст''»ҡа ярашлы, Бәйнә-Ләкһәм тыуған иленә әсәһе янына ҡайта, атаһы эргәһенән бик күп аҡһөйәк ғаиләләренең баш балалары булған йәһүдтәрҙе эйәртә, Йәрүсәлим ҡорамынан Килешеү һандығын да алып ҡайта. Эфиоптар раҫлауынса, ул Аксумда Сион Ҡыҙы Изге Мәрйәм соборында әле лә һаҡлана.<ref>Хэнкок Г. ''Ковчег Завета''. М., 1999 г.</ref> Улы ҡайтҡас, батшабикә Макеба тәхетте уға тапшыра, һәм улы Эфиопияла Исраилдағыға оҡшаш батшалыҡ төҙөй, илдә [[иудаизм]]ды дәүләт дине итә, батшалыҡты ҡатын-ҡыҙҙар буйынса тапшырыуҙы тыйып, патриархат индерә.<ref name="kebra0" /> Әлеге көнгәсә Эфиопияла «фалаштар» — эфиоп йәһүдтәре йәмәғәтселеге бар, улар үҙҙәрен Эфиопияға Бәйнә-Ләкһәм менән күсеп килгән йәһүд аҡһөйәктәре тоҡомо тип иҫәпләй.<ref>[https://eleven.co.il/article/15132 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]</ref> «Кебра Негаст» раҫлауынса, Менелик Сөләймәндең беренсе улы, уның баш балаһы, булған, шунлыҡтан Һандыҡты (һәм бығаса Исраил халҡы өҫтөндә торған Алла бәрәкәтен дә) баш бала булараҡ алып ҡайтып киткән. Бәйнә-Ләкһәмдән башланған һәм Сөләймәниҙәргә ҡараған эфиоп батшалары династияһы ил менән Х быуат аҙағына, легендар эфиоп яугирәһе Эстер тарафынан ҡолатылғанға тиклем идара итә.<ref name=kebra0 /> Рәсми тарих бәйән итеүенсә, быға ҡарамаҫтан, боронғо тоҡом йәшерен рәүештә һаҡланып ҡала һәм 1270 йылда батша Йеконо Амлак тарафынан тәхеткә ҡайтарыла. Эфиопияның һуңғы императоры Хайле Селассие I үҙен Сөләймәниҙәр династияһына индерә һәм Сәба батшабикәһенең 225-се вариҫы тип һанай.<ref>[https://web.archive.org/web/20020422035942/http://hronos.km.ru/biograf/bio_h/haile_s.html Хайле Селассие I]</ref> Халыҡта, Сөләймән менән ятҡан хеҙмәтсе ҡыҙҙың да улы Заго тыуған, ул Менелик менән бергә үҫкән, ләкин алйотораҡ, сикләнгән ҡарашлы һәм «типкесләп йөрөтә торған малай», эфиоп батшаһының ҡапма-ҡаршыһы булған, тигән риүәйәт тә бар.<ref>Байер, Рольф… с.188</ref> ==== Ғәрәп әҙәбиәтендә ==== Батшабикәнең тарихы ғәрәп әҙәбиәтендә айырыуса ентекле тасуирлана. Тарих яҙыусы Та’алаби пәйғәмбәр тураһындағы тарихта батшабикәне быяла иҙән менән һынауға килтереп еткергән мәкерле хәлдәр тураһында һөйләй: ике яуыз [[ен]], Сөләймәндең Билкискә өйләнеп ҡуйырынан ҡурҡып, уның абруйлы исеменә тап яҡмаҡсы була: ''«Дөрөҫ, Билкис аҡыллы, тик уның аяғы урынына ишәк тояғы, ә балтырҙары йөнлө бит, сөнки әсәһе ендәр нәҫеленән булған икән».'' Бынан тыш Та’алаби уның тәхеткә нисек менеүен дә һүрәтләй: атаһы үлгәс, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡатын-ҡыҙҙы хакимә тип танырға ризалашмай, батша итеп бер ирҙе һайлай. Ил ике яҡҡа бүленә, ул арала яңы хаким яуызлығын күрһәтеп өлгөрә. Батшабикә уға ҡоҙалар ебәрә, шул рәүешле ике яҡты берләштерергә итә, ә никах мәжлесендә иҫерә төшкән кейәүҙең башын сабып өҙә (Йүдит һәм Һолоферн тарихы менән сағ.). Батшабикәнең ендәр нәҫеленән булыуы тураһында һөйләгәндә, Та’алаби Ибн-Мәимүн менән Әбү-Һүрәйрәгә һылтана, һуңғыһы, ҡануни текстарҙа бындай шаһитлыҡтар булмаһа ла, Мөхәммәттең шаһитлыҡ ҡылыуына таяна. Сасаниҙар солтаны Мансурҙың (X быуат) вәзире Белами һөйләүенсә, Билкистең атаһы кенәз, әсәһе [[пәрей]] булған. {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx506" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 30em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="506" data-cx-weight="228" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="509" style="text-align: left;" | : Атаһы, Һадһад батша, күптән баҡыйлыҡҡа китте инде, : Уның ҡәлғәләренең тештәре күптән ҡойолдо инде, : Ҡайҙа Билкис, йырсылар данлаған теге тәхет ҡайҙа? : Бөтә һарайҙарҙан затлы һарайы уның ҡайҙа?<ref>Софья Пономарёваның урыҫ теленә тәржемәһе нигеҙендә</ref> |- id="519" | id="520" style="text-align: left;" | <center id="521">''«Һимйәри батшалар китабы»'' |} XII быуатта ғәрәп йылъяҙмасыһы Нашван ибн-Сәйед ''«Һимйәри батшалар китабы»'' тигән әҫәр яҙа, ғәмәлдә, ул Сәба батшаларының хикәйәт итеп яҙылған шәжәрәһе булып тора. Унда хакимәнең исеме ''Билкис'' һәм шәжәрә ағасында уның үҙ урыны бар — Сәба кенәзе ''Ду Таба'' (икенсе исеме ''Мәнһән-әл'') уның ире булып тора, ә атаһының исеме ''Һадһад'' һәм Сәба тарихында батырҙар дәүерен кәүҙәләндергән Тобба тигән батшалар нәҫеленә ҡарай (ата-бабалары сәби һалдаттары менән Һиндостан менән Ҡытайға тиклем барып етә, риүәйәттәрҙә һөйләнеүенсә, тибеттар уларҙан сыҡҡан). Асад батшаның Билкис тоҡомонан булыуы билдәле<ref>Байер Рольф…, с. 24-27</ref>. Был хикәйәттә бөйөк үткәндәрҙе һағыныу һәм йәшәйештең буш нәмә булыуына моңһоуланыу төҫмөрләнә. Унда шулай уҡ батшабикәнең тылсымлы сығышы тураһында бәйән ителә: атаһы һунарҙа бер ғәзәлде баҫтырып аҙаша ла Талаб-ибн-Сина батша биләмәһендә ендәр йәшәгән тылсымлы ҡалаға барып юлыға. Ғәзәл батша ҡыҙы Харураға әүерелә һәм Һадһадҡа кейәүгә сыға. Тикшеренеүселәр был сюжеттың Ғәрәбстандағы исламға тиклемге йәнлек культы менән бәйләнешен билдәләй: батшабикәнең атаһы Һадһад һөҙһөт ҡошона оҡшаш, олатаһы Талаб б.э.т. III быуаттан ай менән бәйле илаһ булараҡ танылған, исеме «тау кәзәһе» тигәнде аңлата, ә әсәһе әүерелмеш ғәзәл булып тора<ref>Байер, Рольф… с.98-102</ref>.[[Файл:Osmanischer Meister 001 detail.jpg|thumb|250px|<center id="542">''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', деталь. Ғосман оҫтаһы, XVI б.]] Фарсы яҙыусыһы Жәмиҙең ] ''«[[Ете тәхет]]»'' тигән халыҡсан романында ''«Salaman va Absal»'' тигән бүлектә ҡатын-ҡыҙҙың хыянатсыллығы тураһында бәләкәй генә эссе бар, һәм Сәба батшабикәһе енси мөнәсәбәттәргә ирекле ҡарашын таный: ''«Бер ваҡытта ла, төнөн дә, көндөҙ ҙә, мин көҫәп ҡарап ҡалмаған бер ир-егет тә юҡтыр»''.<ref>Шунда уҡ, 73 бит</ref> Ә Низами, Сөләймән менән Билкистең насар ҡылыҡтарын яманлап, уларҙың өйләнешеүе һәм фалижлы балалары тыуыуы тураһында һөйләй, был бала батша менән батшабикә [[Аллаһ|Аллаға]] йәшерен теләктәрен әйтһә генә һауығырға тейеш була. Батшабикә ирен алдағыһы килеүен әйтә, ә батша, иҫ киткес бай булыуына ҡарамаҫтан, башҡаларҙың да байлығына эйә булырға теләүен белдерә. Әҫәрҙең һабағы — тәүбәгә килгәс кенә ҡотолоу табыу. Фарсы яҙыусыһы һәм мистигы Жәләледдин Руми ([[XIII быуат|XIII б]].) ''«Мәснәүи»'' тигән 4-се китабында (Ҡөрьәнгә шиғри тәфсир) батшабикәнең ҙур байлыҡ тейәп килеүе, ләкин был байлыҡтың Сөләймән байлыҡтары эргәһендә остоҡ ҡына булып күренеүе тураһында һөйләй. Төп һабаҡ: ысын бүләк — алтын түгел, ә Алланы таныу, шунлыҡтан Сөләймән батшабикәнән бүләккә «уның саф йөрәген» көтә. Ә фарсы шағиры Хафиз, киреһенсә, Билкистең вәсвәсә һалырлыҡ ылыҡтырғыс образын тыуҙыра. Ҡайһы бер ғәрәп текстарында батшабикәнең исеме — ''Балмака, Ялмака, Ялааммака, Иллумку, Алмака'' һ. б. === Сәба батшабикәһенең йомаҡтары === ==== Йәһүд йолаһында ==== Сәба батшабикәһе, Сөләймән уны бик йылы ҡаршы алмаһа ла, маҡсатына өлгәшергә тырыша. Ул батшаға табышмаҡтар сисергә тәҡдим итә: ''«Яуаптарын тапһаң, мин һине аҡыл эйәһе тип танырмын, тапмаһаң — һине иң ҡәҙимге бер кеше тип белермен»''. Табышмаҡтарҙың исемлеге (уларҙың ҡайһы берҙәре бер-береһенә ауаздаш) бер нисә иври сығанағында бар: * ''«Эстер китабы»''на ҡарата «Таргум Шени»ҙа — 3 йомаҡ; * ''«Мидраш Мишлей»''ҙа («Сөләймәндең әйтемдәре китабына мидраш»), шулай уҡ «''Йылъяҙмалар''»ға ''«Ялкут Шимони»''ҙа — 4 йомаҡ; * ''«Мидраш Һа-хефец»'' (Британия музейында һаҡланған [[Йемен|йәмән]] манускрипты) — 19 йомаҡ<ref name="riddle">[http://links.jstor.org/sici?sici=0015-587X(189009)1%3A3%3C349%3ATROSIR%3E2.0.CO%3B2-E S. Schechter. The Riddles of Solomon in Rabbinic Literature, Folklore, 1 том, № 3 (сен., 1890), 349—358 биттәр]</ref>. '''''«Таргум Шени»'''''<ref name="ReferenceB" /> буйынса, Сәба батшабикәһе түбәндәге һорауҙарҙы биргән: # ''«Ағас ҡоҙоҡ, тимер күнәк, таш сығара, һыу түгә. Был нимә?»'' — ''«Һөрмәлек» ''(Һөрмә)''. ''(Һөрмәлектең төрөпкәһе ҡамыштан, тотҡос булып хеҙмәт иткән һурҙыртҡысы металдан эшләнгән. Ҡаш һәм күҙ буяу өсөн матдә үҙе минералдан иретеп алынған; күҙгә төшһә, йәш ҡойҙорған). # ''«Ерҙән сыға, тупраҡ менән туҡлана, һыу кеүек түгелә, яҡтылыҡ һибә. Был нимә?»'' — ''«[[Нефть]]»''. # ''«Өҫтөнән дауыл һыҡранып, олоп уҙа; башы ҡамышҡа оҡшаған; байҙарға ул — хөрмәт, ярлыларға — хурлыҡ; мәрхүмдәргә — хөрмәт, тереләргә — хурлыҡ; ҡоштарға — ҡыуаныс, балыҡтарға — хәсрәт. Был нимә?»'' — ''«Етен»''. (Етендән байҙарға нәфис кейем тегелә, ярлылар өсөн тупаҫ кейем һуғыла, мәрхүмдәргә кәфен тегелә, дар ағасы өсөн бау ишелә. Етен орлоғо — ҡоштарға ем, етендән балыҡ тота торған ау үрелә.) [[Файл:Sheba demin.jpg|thumb|350px|<center id="619">'' «Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', [[:it:Giovanni De Min (pittore)|Джованни Демин]], XIX быуат</center>]] '''''«Мидраш Мишлей»'''''<ref>«Мидраш Мишлей» («Мәҫәлдәр китабына мидраш») 1:5а</ref> менән «''Ялкут Шимони''»<ref name="ReferenceA" /> башҡа төрлө йомаҡтарҙы килтерә: # ''«Етәү сыға, туғыҙ инә, икәү ҡоя, ә берәү эсә»''. Сөләймән уйлап та тормай яуап бирә: ''«Ете — яңғыҙ ҡалыу көндәре, күрем ваҡытында ҡатындың бысраҡ булыуы, туғыҙ — ауырлы булыу айҙарының һаны, ике имсәк һөт бирә, ә берәү имсәк сабыйы эсә». # ''«Ҡатын улына әйткән: „һинең атайың — минең атайым, һинең олатайың — минең ирем, һин минең улым, ә мин һинең апайың“».'' Яуап: ''«Был әсә — үҙ атаһынан бала тапҡан Лут ҡыҙҙарының береһе»''. # Батшабикә үҙе менән бер төрлө кейем кейгән, бер буйлы һәм бер төрлө кәүҙәле йәштәрҙе алып килгән, уларҙы егеттәргә һәм ҡыҙҙарға бүлергә кәрәк булған. Сөләймән алашарҙарына сәтләүек менән ҡурылған орлоҡ килтерергә ҡушҡан, шунан уларҙы тарата башлаған. Егеттәр уңайһыҙланып тормайынса, кейемдәренең итәген күтәреп, сәтләүектәрҙе шунда һалдыртҡан, ә ҡыҙҙар, оялсанланып, баштарына ябылған бөркәнсек ситенә һалдырған.<ref name="kluger" /> ## Тағы бер мидрашта Сөләймән ысын сәскәне яһалманан айырырға тейеш булған, уға бал ҡорто ярҙам иткән.<ref>«[[:he:ספר האגדה|ספר האגדה]]» («Сефер ха-Агада», йәғни «Агада китабы») И. Х. Равницкий һәм Х. Н. Бялик тарафынан төҙөлгән. Ч. 1-2. Одесса, 1910—1915.</ref> ## Икенсе бер йомаҡта Сөләймән ебәк епте сатнаған зөбәржәт аша үткәрергә тейеш булған, уға ебәк ҡарышлауығы ярҙам иткән.<ref name="meet">[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba6.htm Makeda, queen of Sheba. ]</ref> # Сөләймән йәнә лә сөннәтле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға тейеш булған. Сөләймән баш ҡаһинға Килешеү Һандығын килтерергә ҡушҡан. Сөннәтлеләр тубыҡланған, уларҙың йөҙҙәренә Бәрәкәт нуры ҡунған, ә сөннәтһеҙҙәр Һандыҡ алдына йөҙтүбән йығылған. [[Файл:Saba-anonim.jpg|thumb|150px|left|<center id="657">''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»'',<br /> билдәһеҙ рәссам, [[XV быуат]], Брюгге</center>]]''«Мидраш Һа-хефец»''та 19 йомаҡ бар<ref name="riddle" /><ref>[http://books.google.com/books?id=Vu9f_NQhaP0C&pg=PA85&dq=queen+sheba&lr=&hl=ru&sig=bcckvQcZVy36zRAGCE1Skam3g9Q Louis Ginzberg. ]</ref>, уларҙың тәүге дүртеһе ''«Мидраш Мишлей»''ҙағы йомаҡтарға тап килә, ә ҡалған 15-е башҡаса: # Кем тыумаған да, үлмәҫ тә? — ''Алла'', Аллаға шөкөр. # Ниндәй ер ҡояшты бер генә тапҡыр күргән? — [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] менән исраил халҡы алдында, һыуы ике яҡҡа айырылып, юл һалынған [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] төбө. # Ун ҡапҡалы ниндәй кәртә ул, береһе асылһа — туғыҙы бикле; туғыҙы асылһа, береһе ябыла? — Был кәртә — ҡатын-ҡыҙҙың ҡарыны; ун ишек — кәүҙәләге ун тишек: күҙҙәр, ҡолаҡтар, танау тишектәре, ауыҙ, бәүел-нәжестән ҡотолоу юлдары һәм кендек. Бала ҡарында ятҡанда уның кәүҙәһендә тик кендек тишеге генә асыҡ, башҡалары ябыҡ; бала тыуғанда, кендек ябыла, ә башҡа тишектәр асыла. # Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар, йөрөй башлай, нимә ул? — Карап эшләү өсөн ҡырҡылған ағас. # Ризыҡ та, эсемлек тә, һауа ла түгел, өс кешене үлемдән ҡотҡарған өс әйбер ни? — Мисәт, бау һәм таяҡ. Йәһүдә менән Тамарҙың тарихы күҙҙә тотола, ундағы өсәү — Тамар менән уның ике улы. # Мәмерйәгә өсәү инделәр, бишәү сыҡтылар, кемдәр ул? — [[Лут]], уның ике ҡыҙы һәм уларҙың ике балаһы. # Мәйет тере, ҡәбере бәүелә, мәйет доға уҡый. Был ни? — Кит балығы эсендәге Әйүп. # Ерҙә ашаған һәм эскән, ләкин ир менән ҡатындан тыумаған өсәү кемдәр ул? — [[Ибраһим]]ға килгән өс фәрештә. # Дүртәү, әжәл йортона инеп тә, тере сыҡты, икәү, тормош йортона инеп тә, мәрхүм булды. Кемдәр ул? — Дүртәү: ''Даниел, Хананъяһ, Мишаел һәм Ғазаръя'' (утлы мейестәге үҫмерҙәр, [[:ru:s:Книга пророка Даниила#3:93 3:93|Дан.]], икәү — ''Надав менән Авиһуд'' (Һарундың ике улы, ''Раббы ҡаршыһына Ул тыйған мәжүси утты килтергән'' өсөн көл-күмергә әйләндерелгәндәр, [[:ru:s:Левит#10:1 10:1-2|Лев.]]). # Кемдәр тыуа, ләкин үлмәй? — Күккә тереләй алынған [[Ильяс пәйғәмбәр]] '' ([[:ru:s:Четвёртая книга Царств#2:11 2:11|Цар4]]) менән Мәсих''. # Ғүмер бирһәләр ҙә, нимә тыумаған? — ''Алтын үгеҙ'', ([[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] юҡта халыҡ һорауы буйынса Һарун эшләгән илаһ: «Мин иһә уларға: „Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ“, — тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ килеп сыҡты''». # Нимә, тупраҡтан сыҡһа ла, кеше ҡулы менән эшләнә һәм ерҙән сыҡҡан менән туҡлана? — ''Филтә''. # Икәүҙең ҡатыны булды, икене тыуҙырҙы, бөтә дүртеһе лә бер ата балалары? — ''Тамар''. # Әжәл ингән ниндәй йортта бер үлек тә юҡ, тик унан берәү ҙә тере сыҡмаҫ? — ''Самсон менән фәләстиндәр тураһында тарих'' (әсирлеккә алынған Самсон мәжлес барғанда йорт ҡыйығын терәтеп торған бағаналарға бәйләп ҡуйыла ла, уларҙы шылдырып, «''йортто унда булған бар халыҡтың өҫтөнә ишелдерә''» — ([[:ru:s:Книга Судей Израилевых#16:30 16:30|Суд.]]). # Батшабикә эрбет бүрәнәләр килтерергә ҡуша һәм Сөләймәндән бүрәнәләрҙең ҡайһы яғы ос, ҡайһы яғы төп булыуын, ҡайһы яҡтан ботаҡтар, ҡайһы яҡтан тамыр үҫкәнен күрһәтеүен үтенә. Сөләймән бүрәнәләрҙе һыуға һалырға бойора. Бүрәнәләрҙең һыу төбөнә тартылған башы — аҫҡы, тамыр яҡ, күтәрелеп ҡалған башы ос яҡ була. Шуныһын билдәләргә кәрәк: был исемлектәге йомаҡтарҙың күбеһе тормош аҡылына түгел, ә иври халҡының тарихы буйынса белемдәргә нигеҙләнгән һәм уларҙың алыҫ илдән килгән ҡояшҡа табыныусы батшабикә ауыҙынан ишетелеүе сәйер. Етмәһә, Даниел, Ильяс һәм Әйүп Сөләймән хакимлығы осоронан һуң тыуғанлыҡтан, Сәба батшабикәһенең һорауҙарына бер нисек тә эләгә алмаҫ ине. * Каббалистик «Зогар китабы»нда (XIV б. самаһы) батшабикә Сөләймәнгә уға сандали эшләп биреүҙе табышмаҡ итеп ҡуша<ref>Был версия арамей חדא (йомаҡ ҡойоу) һәм ғәрәп חד'אא (аяҡ кейеме) оҡшашлығына нигеҙләнеп төҙөлгән, булһа кәрәк.</ref>. Был йомаҡ батшабикәнең аяғы хайуан аяғы кеүек булғанлыҡтан уға аяҡ кейеме кәрәкмәүенә нигеҙләнгән. Сөләймән сандали эшләүҙән баш тарта. Был бәхәс аҙағына Сәба батшабикәһе Сөләймәндең үҙенән аҡыллыраҡ икәнлеген танырға мәжбүр була. {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx758" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 18em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="758" data-cx-weight="144" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="761" style="text-align: left;" | : Бына Сәба хакимәһе : Сөләймәндең әхирәте, : Эфиоп ваҡсылбикәһе, : Аҡылын күрһәтәм тип, : Табышмаҡтар ҡоя-ҡоя : Ялҡытып бөттө инде! |- id="775" | id="776" style="text-align: left;" | <center id="777">''[[Генрих Гейне]]''<ref>[http://www.a-u-m.ru/telepat3/m/POEZIQ/GEJNE/romansero01.txt Генрих Гейне. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></center> |} ==== Башҡа мәҙәниәттәрҙә ==== Йәһүд әҙәбиәтенән айырмалы, башҡа халыҡтар табышмаҡтар темаһына үтә ҙур иғтибар бирмәгән, шулай ҙа үҙенсәлекле йомаҡтар ҙа осраштыра. * Ғәрәп йомағында батшабикә ерҙән дә, күктән дә бирелмәгән «һыуһынды ҡандырыр» һыу тураһында һорай. Сөләймәнгә Ябраил фәрештә был хаҡта алдан уҡ әйтеп ҡуйған була — ат тире, был — берҙән-бер хайуандың һыуһын ҡандыра ала торған тире, сөнки ул тоҙло түгел (Урта быуаттарҙағы хата ҡараш). * Ғәрәп әҙәбиәтендә ҡыҙҙарҙы егеттәрҙән айырырға тәҡдим ителгәс, мидраштарҙан айырмалы, Сөләймән уларға бит йыуырға ҡуша. Егеттәр — һыңар ҡул менән, ҡыҙҙар ҡуш услап йыуына. Ә текстарҙың береһендә — ислам авторы Хөсәйендә ҡыҙҙар — егет булып, егеттәр ҡыҙ булып кейенгән. * Урта быуаттар Европаһының быға оҡшаш текстары һаҡланмаған, әммә сәнғәт әҫәрҙәренән йомаҡтарҙы аңларға була. Мәҫәлән, Сөләймәндең аҡылын һынауға арналған XV быуат немец келәмдәрендә Сөләймән, алма тотҡан ике бер иш бала һәм ҡулына ике сәскә тотҡан батшабикә һүрәтләнгән. Келәмгә уның һорауы яҙылған: ''«Әйт әле миңә, батша/ Сәскәләр һәм балалар/ Тәбиғәте менән оҡшашмы/ Әллә оҡшаш түгелме».'' Батша балаларҙың енесен һәм сәскәләрҙең ҡыйһыһы ысын, ҡайһыһы яһалма икәнен айырырға тейеш. Сәскәгә ҡағылышлыһында уға бал ҡорто ярҙам итә (иври мидрашындағыса), ә балаларҙы уларҙың алманы нисек йыйғанына ҡарап айыра (йәһүдсәлә сәтләүек ине). Ошолай уҡ алмалы текстарҙың иң боронғоһо — исемһеҙ авторҙың ''«Римлыларҙың һәм башҡаларҙың төрлө эш-ғәмәлдәре тураһында трактат» тигән ҡулъяҙмаһы'' (Болонья, 1326). * «Кебра Негаст»та «ул уны ''табышмаҡтар ''менән һынарға килгән» тигән Библия һөйләме «ул уны аҡылы менән һынарға килгән» тип тәржемә ителгән һәм, моғайын, шуға эфиоп яҙмаларында йомаҡтар юҡтыр. * Ҡайһы бер йомаҡтарҙың таралыу даирәһе бик киң: мәҫәлән, япон фрейлинаһы Сей Сёнагондың «Баш осондағы яҙмалар»ында (б. э. 1000—1010 йй.), иври сығанаҡтарындағы йомаҡтар бар: еп үткәрергә кәрәк булған зиннәтле таш, бүрәнәне һыуға төшөрөп, уның осо менән төбөн табыу тураһындағылар — уларҙы илселәр аша бик аҡыллы ҡытай императоры «ябайыраҡ» япон императорына әйтеп ебәрә. === Сәба батшабикәһенең бүләктәре === Төрлө халыҡтарҙың легендаларында һәм риүәйәттәрендә батшабикә килтергән бүләктәр төрлө: : Библияла: * ''Ынйы һәм аҫыл таштар''; * ''Алтын һәм хуш еҫле һумала-майҙар'' : Легендаларҙа: * ''Көмөш''; христиан легендаһы буйынса, уның эсенән [[30 көмөш тәңкә]] [[Йәрүсәлим ҡорамы]] емерелгәндә (дүрт быуат үткәндән һуң) юғала, шунан улар (тағы биш быуаттан) тылсым эйәләренең Ғайсаға бүләктәре араһында булып сыға, ниһайәт, [[Йәһүдә Искариот]]ҡа хыянат өсөн бирелә (''"Сөләймәндең васыяты"на'' — мысыр христианы тарафынан I—IV бб. иври легендалары нигеҙендә яҙылған текстҡа ярашлы); * ''Бер үк йылды һәм көндө тыуған, бер төрлө буйлы һәм кәүҙәле, ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге бер төрлө кейемгә кейенгән бик күп егет һәм ҡыҙ'' — батшаның аҡылын һынауҙа ҡатнашыу өсөн; * ''Сәрүи ағасы''; [[Файл:Pur sang arabe - Haras de Kabyuk (Bulgarie).jpg|thumb|200px|<center id="836"> Ғәрәп тоҡомло ат]] * Һутлы бәлзәм ''(Amyris Opobalsamum) тигән хуш еҫле үҫемлектең ''орлоҡтары'', уларҙан хушбуй эшләйҙәр ([[Иосиф Флавий]] яҙғанса<ref name="флавий">[http://bibleworld2005.narod.ru/book/iudadrev/8.html Иосиф Флавий ''Иудейские древности'' VIII, 4:5]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), йәнә [[икмәк ағасы]]ның орлоҡтары;<ref>[http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html Деревья Эрец-Израэль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209020438/http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html |date=2008-02-09 }}</ref> * Һуңынан Ирод батша хазиналығына эләгеп, унан [[Иосиф Аримафейский]] Ғайсаға тапшырған туҫтаҡ, йәғни — ''Изге Туҫтаҡ (Святой Грааль)'';<ref>Байер Рольф, Царица Савская. След в истории, Ростов-на-Дону, 1998, с. 10</ref> * '' Сафанад (Safanad, «Саф») исемле тоҡом айғыры,'' риүәйәткә ярашлы, ғәрәп аттарының тоҡом башы.<ref>Amirsadeghi, Hossein (editor) and Peter Upton, Rik van Lent, photographer.</ref> Быларҙан тыш, һуңғыраҡ осор әҙәбиәтендә башҡа күп төрлө бүләктәр телгә алына ([[Сапфир|зәңгәр яҡуттар]], [[зөбәржәт]]тәр, һауыт-һаба һ. б.), быларҙың авторҙарын табырға булалыр, моғайын. Батшабикәгә Сөләймәндең яуап бүләктәре иҫәбенә XVII быуатта Сәба батшабикәһенең китапханаһын да индергәндәр. Ул, йәнәһе, Абиссинияла һаҡланған һәм Рим папаһы вәкилдәре тарафынан өйрәнелгән, улар араһында, имештер ҙә, батшаның батшабикә янына килгән һайын биргән һәм артабан йыл һайын ебәреп торған китаптары ла бар. Китапханала [[Енох]]тың тәбиғәт күренештәре һәм башҡа физик күренештәр тураһындағы, [[Нух]]тың [[математика]] һәм церемониялар тураһындағы китаптары, [[Ибраһим]]дың [[Мамре]] имәнлегендәге фәлсәфәүи әңгәмәләренең яҙмалары, Сивилланың китаптары һәм батшабикәнең үҙенең әҙәрҙәре һаҡлана, йәнәһе. Ләкин был тарих әҙәби ялған булып сыға.<ref>Иштван Рат-Вег.</ref> === Христиан йолаһында === ==== Суламита менән Мәсихтең кәләше ==== {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx875" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 20em; max-width: 20%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="875" data-cx-weight="421" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="878" style="text-align: right;" | : Сарон баҡсаһы нәркәсе — Сөләймән — : Һөйҙө Көньяҡ хакимәһе : Бәлкисте — : Өҙөлөп яратҡан ҡатынын. : Батша уға хас ҡол ише ғашиҡ ине. : Пальма менән лимон үҫә торған яҡта : Сарон нәркәсе Сөләймән : Тығыҙ күкрәге гөлдәй гүзәл булған : Көньяҡ хакимәһе Бәлкисте һөйҙө. : Тәхеттәге һөйөклөһөнөң наҙҙарынан : Елбәҙәк гөлдәй сәскә атты ҡатын. : Тик батшабикә аҡылына хайран ҡалып, : Ҡурҡышынан ҡай саҡ илар булды : Күркәм Сөләймән… |- id="906" | id="907" style="text-align: left;" | <center id="908">''[[Игорь Северянин]]'' |}Библиялағы «Сөләймәндең гүзәлдәрҙән-гүзәл йыры»на аңлатмаларҙа типологик христиан экзегезаһы ғәҙәттә Сөләймәнде һәм уның һөйөклөһө Суламитаны Мәсих-кейәү һәм Сиркәү-кәләш итеп ҡарай. Был аңлатманы Инжилдағы Ғайса һәм уның эйәрсәндәрен Сөләймән һәм көньяҡ батшабикәһенә тиңләштергән хикәйәткә яраҡлатыу һөҙөмтәһендә Сәба батшабикәһе менән Суламита-Мәсих Сиркәүе образдары бер-береһенә яҡыная. Оригендың "''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр буйынса әңгәмәләр''"ендә улар тығыҙ үрелә, ә ҡара тәнле Суламита ([[:ru:s:Песнь песней Соломона#1:4 1:4, 5|Песн.]]) «''эфиоп һылыуы''» тип ҡарала.<ref>Ориген, [https://web.archive.org/web/20080530024905/http://www.mystudies.narod.ru/library/o/origen/song1.htm ''Беседы на Песнь Песней'']</ref> Был яҡынлыҡ «Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр»ҙың урта быуаттарҙағы комментарийҙарында, атап әйткәндә, Бернар Клервосский һәм Гонорий Августодунский аңлатмаларында үҫеш ала. Һуңғыһы Сәба батшабикәһен Мәсихтең һөйөклөһө тип үк атай.<ref>Barbara Baert, [http://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru ''A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image''], Brill, 2004, 333—342 бб.</ref> Урта быуаттарҙағы латин [[Библия]]ларында «''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр''»ҙың беренсе битендәге <big>C</big> инициалы ([[Латин теле|лат.]] ''Canticum Canticorum'') эсенә йыш ҡына Сөләймән менән Сәба батшабикәһе һүрәте лә төшөрөлгән була. Шул уҡ ваҡытта Сиркәүҙе кәүҙәләндергән батшабикә образы Ҡыҙ Мәрйәм образы менән бәйләнелә, күрәһең, ошо сәбәпле иконаларҙа Ҡара Мадонналар (ҡара: [[Сәба батшабикәһе#Һынлы сәнғәттә|түбәндә]]) килеп сыҡҡандыр. ==== Тылсымсы ҡатын һәм сивилла ==== Урта быуаттар Европаһы әҙәбиәтендә, күрәһең, әйтелеш оҡшашлығы арҡаһындалыр, Сәба батшабикәһен антик донъяның легендар күрәҙәсеһе сивилла менән тиңләштереү хасил була. Әйтәйек, монах Георгий, Византияның IX быуаттағы йылъяҙмасыһы яҙыуынса, гректар Сәба батшабикәһен Сивилла тип йөрөткән. Сәба Сивиллаһын Павсаний Фәләстандан ситтә, Сүриә тауҙарында, ивриҙар менән бергә йәшәгән күрәҙәсе тип һүрәтләй, ә III быуат римлыһы Элиан уны ''Йәһүд Сивиллаһы'' тип атай.<ref name="kluger" /> Николай Спафарий «''Сивиллалар тураһындағы китабында»'' (1672 йыл) Сивилла Сәбаға тотош бер бүлекте арнай. Ул былай тип яҙа: «''был батшабикә аҡыллы сивилла ҡиәфәтендә аҡыллы батшаны күрергә килә һәм күрәҙәсе булараҡ Сөләймән аша Мәсихте күрә''».<ref>[http://monotheism.narod.ru/parabiblical/spapharyi.htm Николай Спафарий ''Книга о сивиллах'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сәба батшабикәһенең сивилла ҡиәфәтендәге һүрәтләнеше Бет-Ләхәмдә Мәсих Раштыуаһы базиликаһының көнбайыш фасадындағы мозаикала бар (320-се йылдар).<ref>[http://www.deisis.ru/ru/texts/22.htm Царица Савская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207032638/http://deisis.ru/ru/texts/22.htm |date=2015-02-07 }}</ref> [[Урта быуаттар]]ҙа таралған йәһүди-христиан "''Сивилла күрәҙәләре''"ндә әүернә данлана,<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/?act=lib&id=1135 Даниелу Ж. ]</ref> был Сәба батшабикәһенең Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдындағы ғибәҙәте тураһында сюжетҡа нигеҙ булғандыр. Батшабикәне сивиллаға тиңләү көнбайыш легендаларына ғына хас түгел, [[православие]] иконаларына ла Көньяҡ Сивиллаһының (Сәба баташбикәһенең) күрәҙәһе яҙылған.<ref>[http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm Древо Иессеево (Родословие Иисуса Христа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026224839/http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm |date=2007-10-26 }}</ref>. XVI быуат башындағы "Рус Хронографы"нда ул «батшабикә Сивилла» тип исемләнә<ref>Полное собрание русских летописей.</ref>. «''Алтын легенда''» составындағы Сәба батшабикәһе тураһындағы көнбайыш легендаларында ул тылсымсы һәм күрәҙәсе тип һүрәтләнә һәм ''Regina Sibylla ''тип атала.<ref name="kluger" />[[Файл:Piero della Francesca 011-2.jpg|thumb|220px|left|<center id="980">''Сәба батшабикәһе Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдына теҙләнә''<br />Пьеро делла Франческа фрескаһы, Ареццолағы Сан-Франческо базиликаһы]] ==== Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә ==== ''«Алтын легенда»''<span>ға ярашлы</span>, тылсымлы һәм сивилла Сәба батшабикәһе Сөләймән батшаға килгәндә юлда шишмә аша һалынған баҫма алдында теҙләнә. Легенда буйынса, был баҫма [[Изгелек менән Яуызлыҡты айырыу ағасының]] [[Әҙәм]]де ерләгән саҡта ауыҙына һалып ҡалдырылған ботағынан үҫеп сыҡҡан һәм һуңынан Йәрүсәлим ҡорамын төҙөгәндә сығарып ташланған ағастан эшләнгән булған. Уның алдында теҙләнеп, ул Донъяны Ҡотҡарыусының ошо ағасҡа аҫылырын һәм йәһүдиҙәр батшалығының бөлөрөн һәм бөтөрөн алдан күргән.<ref name="legenda">О святом кресте // Яков Ворагинский ''«Золотая легенда»''</ref> Ул шишмә аша әлеге баҫманан атлап сыҡмаған, һыуҙы ялан аяҡ кисеп сыҡҡан.<ref>[http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307062646/http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm |date=2008-03-07 }}</ref> Урта быуат теологы Гонорий Августодунский ''«De imagine mundi»'' (''Донъя ҡиәфәте тураһында'') тигән әҫәрендә, һыуға ингәс тә уның хайуандыҡы кеүек аяғы кешенекенә әйләнгән, тип һөйләй (ғәрәп легендаларынан алынған). Легенда буйынса, Сөләймән шөбһәгә төшә һәм баҫма бүрәнәһен күмеп ҡуйырға ҡуша, тик ул ағас мең йылдан табыла һәм ''Ғайса Мәсихте'' аҫа торған дарҙы яһауға тотонола. «''Әүернә Ағасы тураһындағы һүҙ''» тигән рус апокрифында ([[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]] [[XVI быуат|быуаттар]]) сивилла, Сөләймән ырғытып ҡуйған ағасты ҡарарға килеп, уның өҫтөнә ултыра һәм утта көйә. Шунан ул былай ти: «''Эй, өс ҡат ҡәһәрләнгән ағас''», ә эргәһендә торған кешеләр уға ҡаршы: «''Эй, өсләтә хозур ағас, Раббы шуға аҫыла бит!''» — тип һөрән һала.<ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 Слово о Крестном Древе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001621/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |date=2008-02-06 }}</ref> ==== Урыҫ апокрифтарында ==== [[Файл:Saba ephiop 02.jpg|thumb|250px|<center id="1026">Батшабикәнең тыуыуы, тәхеткә ултырыуы, Йәрүсәлимгә барыуы һәм ир балаға ауырға ҡалыуы тураһында хикәйәт (эфиоп «комиксы»)</center>]]Сивиллаға оҡшап, ул боронғо рус православие әҙәбиәтенә лә килеп инә.<span style="font-size: 12.8000001907349px; line-height: 12.8000001907349px;"> </span> «''Сөләймән хөкөмдәре''» тигән апокрифик хеҙмәттә Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы ентекле һүртәтләнә. Ул [[XIV быуат]] аҙағынан Иҫке Ғәһед китаптарына аңлатмаларҙан торған «''Толковая Палея''» эсендә киң тарала. Сөләймән тураһындағы бындай хикәйәләр тыйыу аҫтында булһа ла, ''«Палея»'' үҙе дөрөҫ китап тип һанала.<ref name="legsolomon">[http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm Сказания о Соломоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028085710/http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm |date=2007-10-28 }}</ref> Сөләймән тураһындағы урыҫ хикәйәттәренең урта бауыттарҙағы Европа һәм Талмуд әҙәбиәтенә оҡшашлығы, шулай уҡ тел үҙенсәлектәре текстың иври нөсхәһенән тәржемә ителгәнлеген дәлилләй.<ref>«''Изборник''» (сборник произведений литературы Древней Руси). М., 1969 г. С. 747</ref> Иври мидраштарын урыҫсаға әйләндереүҙе XIII быуаттың беренсе яртыһына индерәләр.<ref>[http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ ''Апокрифы'' // «Православная энциклопедия», т. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042950/http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ |date=2008-02-21 }}</ref> «''Сөләймән хөкөмдәре''» бәйән итеүенсә, «''Малкатошка исемле сит милләтле көньяҡ батшабикәһе булған. Ул Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынамаҡҡа килгән''».<ref name="sydi">[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 ''Суды Соломона''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102005049/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 |date=2012-11-02 }}</ref> Батшабикәнең урыҫса яңғырашлы исеме ''Малкатошка'' (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа ''Малкатошва'') ивриса ''Малкат Шва'' менән оҡшаш яңғырашлы, күрәһең, шунан алынғандыр. Батшабикә Сөләймәнгә бүләк итеп ''20 тәпән алтын, һәр төрлө эсемлектәр, серемәй торған ағас килтерә''. Сөләймән менән батшабикәнең осрашыуы ошолай һүрәтләнә: Батшабикәнең тәне йөнлө тип яҙылыуы тексты ғәрәп легендаларына оҡшаш итә. Иври риүәйәттәрендәге кеүек үк, батшабикә Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, улар "''Сөләймән хөкөмдәре''"ндә килтерелә: * Сөләймәнгә бер төрлө кейемле һәм ҡиәфәтле егеттәр менән ҡыҙҙарҙы ике тапҡыр айырырға тура килә. Беренсеһендә Сөләймән уларға йыуынырға ҡуша, егеттәр тиҙ, ҡыҙҙар оҙаҡ йыуына. Икенсеһендә йәшелсә йыйырға ҡуша, уларҙы «''егеттәр — итәгенә, ҡыҙҙар еңенә тултыра''»; * Сәба батшабикәһе [[сөннәт]]ле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға ҡуша. Яуап былай була: «''Батша Раббы исеме яҙылған изге тажды килтерергә бойора. Уның ярҙамында Билғамдың пәйғәмбәрлек итеү һәләте тартып алынған була. Сөннәтлеләр баҫып ҡала, ә сөннәтһеҙҙәр йөҙтүбән йығыла''». Батшабикә Малкатошканың табышмаҡтарынан тыш, "''Сөләймән хөкөмдәре''"ндә ул алып килгән аҡыл эйәләре менән Сөләймәндең аҡыл эйәләре араһындағы бәхәс бар: Аҙағында иври һәм эфиоп хикәйәләрендәге кеүек батшабикә менән Сөләймән араһындағы мөхәббәт тураһында һөйләнелә: ''«Ул унан ауырға ҡала һәм иленә ҡайтып китә һәм улы тыуа, һәм ул Навуходоносор була»''.<ref name="sydi"/> === Образды иблисләштереү === {| cellspacing="5" class="toccolours" id="cx1100" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="1100" data-cx-weight="270" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="1103" style="text-align: left;" | : Исемем арфалар моңо, : Лиралар сыңы аҫтында : Һәр тарафта яңғырап торор; : Донъялағы барлыҡ илдәр, : Бар дәүерҙәр йырсылары : Миңә мәңге мәҙхиә йырлар<span style="line-height: 1.5em; font-size: 85%;">.</span> : Аҡылым, көсөм, ғәйрәтем өсөн : Миңә бөтәһе хеҙмәт итә. : Мин — Сәба. Мин Ҡояшҡа, : Барыһын еңер көнгә табынам. |- id="1122" | id="1123" style="text-align: left;" | <center id="1124">''Мирра Лохвицкая'' |}Библиянан һуңғы осорҙағы иври риүәйәттәрендә һәм уларға ауаздаш мосолман әҙәбиәтендә Сөләймәнде һынаған Сәба батшабикәһенең образы иблискә тиңләштерелә башлағаны күҙәтелә. Ул христиан әҙәбиәтенә лә үтеп инә. Библия хикәйәттәренең маҡсаты — Сөләймәндең аҡылын һәм ул идара иткән Исраил дәүләтенең сәскә атыуын данлау. Батша менән батшабикәнең бер-береһенә ҡаршы тороуы темаһы юҡ. Ләкин һуңға табан, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә<ref>Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993.</ref>, был мотив Алла биргән донъя ҡоролошон шик аҫтына алырға тырышыуға әйләнә. Батшабикә образы кире һыҙаттар, хатта асыҡтан-асыҡ иблислек билдәләре ала, мәҫәлән, йөнлө аяҡ. Вәсвәсә һалыу, гонаһлы бәйләнеш, ошо бәйләнештән донъяға килгән Навуходоносор — Ҡорамды емереүсе — темаһы барлыҡҡа килә. Ә батшабикә Сөләймәнгә килтергән көмөш иң аҙаҡтан [[Йәһүдә Искариотҡа]] түләнгән утыҙ көмөш аҡсаға барып тоташа. [[Файл:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|200px|left|<center id="1148">''Бабилдың хайуан ҡатыш тәнле алиһәһе һүрәте (Иштар, Астарта, Лилит йәки Төн батшабикәһе), б.э.т.'' 2025—1750 йй.]]Батшабикә образы легендар иблис [[Лилит]] образы менән бәйле. Тәүге тапҡыр уларҙың образдары "''Әйүп китабына таргум''«да ([[:ru: s:Книга Иова#1:15 1:15|Иов.]]) бәйләп ҡарала, унда әйтелеүенсә, Лилит, Сәба батшабикәһе ҡиәфәтен алып, Әйүпте яфалай.<ref>Wim Beuken, [http://books.google.com/books?id=Knh6Vh2lSOUC&hl=ru ''The Book of Job''], Peeters Publishers, 1994, pp. 268—272.</ref> Ошо уҡ таргумда ''„уларға сәбиҙәр һөжүм итә“'' тигән урын ''„уларҙа Змаргад (Зөбәржәт) батшабикәһе Лилит һөжүм итә“'' тип тәржемәләнә.<ref name="lilit">Мифы народов мира, М., 1988, т.2, с.55</ref> Бер ғәрәп легендаһында Сөләймән шулай уҡ, батшабикә ҡиәфәтендәге Лилит түгелме икән был, тип шикләнә. Һуңғыраҡ осор каббалистик трактаттарының береһендә билдәләнгәнсә, Сәба батшабикәһе Сөләймәнде һынау өсөн Лилит [[Әҙәм]]де албырғатҡан табышмаҡтарҙы ҡулланған.<ref>''Livnat ha-Sappir'', edited by Joseph Angelino, Jerusalem, 1913.</ref> Шулай уҡ был батшабикә ҡиәфәтенә инеп, Лилиттың Вормстан бер фәҡирҙе әүрәткәне тураһындағы хикәйәт тә бар.<ref name="lilit"/> Урта быуат каббалистары ышанауынса, Сәба батшабикәһенең яуыз әрүахын да саҡырып була. [[XIV быуат]]та ошондай арбауҙар әйтергә тәҡдим ителә: ''«…Сәба батшабикәһен күргең килһә, дауахананан бер лот алтын ал; шунан бер аҙ шарап һеркәһе, бер аҙ ҡыҙыл шарап ал да бөтәһен һалып бута. Шуның менән һөртөн дә әйт: «Һин, Сәба батшабикәһе, кил… ярты сәғәттә, зыян-зарар итмә. Ялбарып һорайым, һинән һәм Малкиелдән, Тафтефил исеме менән үтенәм. Амин. Села»''. Бынан тыш, ул «''Мин тауға үрләгәндән һуң…''» тигән һүҙҙәр менән башланған алхимик трактаттың авторы тип һаналған. ==== Сәба батшабикәһенең аяғы ==== Ғәҙәти булмаған аяҡ боронғола мөғжизәүи һәләт билдәһе тип ҡаралған. Батшабикә аяҡтарының йөн менән ҡапланған булыуы Мидрашта телгә алына, ә Ҡөрьәндә күҙҙә тотола (Ҡөрьән тәфсирселәренең яҙмаларында батшабикәнең тәне уның иблислеге күрһәткесе булыуын билдәләй<ref name="hertz"/>). Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғәрәп легендаларында (улар, моғайын, Ҡөрьәнгә тиклем үк сыҡҡандыр һәм тәфсирҙәргә лә йоғонто яһағандыр) тояҡлы кәзә аяғы тураһында һүҙ бара, был, бәлки, Көньяҡ Ғәрәбәнең зооморф ай алиһәһе шаңдауылыр<ref name="myth"/> — ул Астартаға (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) оҡшаш булған.<ref>Данное утверждение может оспариваться, так как это лунное божество, видимо, было мужского пола — что тем не менее, достаточно странно, поскольку лунные божества у индоевропейских народов, как правило, богини, а солярные — боги.</ref> Был ай алиһәһенә табына торған урындарҙы ерле халыҡ әле лә ''Мәхрәм Билкис'' («Билкистың ҡатын-ҡыҙ йорто») тип атай.<ref name="kluger" /> 1950-се йылдарҙа был ҡорамды Уэндель Филлипс ҡаҙып сығара.<ref>Церен Э. Библейские холмы. М.: Наука, 1966, с. 450 цит.</ref> Бинаның әйләнәһе 350 м, тәҙрәләре бик күп. Филиппс былай ти: ''«Ҡорамдың эске стенаһында бер рәт итеп 64 тәҙрә урыны кеүек уйым яһалған, улар рәшәткә менән биҙәлгән. Һигеҙ менән алтмыш дүрт — күк алиһәһе [[Венера (планета)|Венераның]] һандары. Боронғо ғәрәптәрҙә күк алиһәһе Венера образы Сәба батшабикәһе Бәлкис образы менән ҡатнашҡан».'' «Бәлкис» исеме, бәлки, «Илмука» тигәндең вариантылыр<ref name="kluger" />. Ғәрәп яҙмаларында ''Балмака'' («Алмака») тигән вариант та ҡулланыла, ғалимдар уның боҙоп әйтелеүенән ''Билкис ''килеп сыҡан тип һанай <ref>Байер, Рольф… с. 87</ref>. [[Файл:Image-Schedel'sche Weltchronik-Hoof man.jpg|thumb|150px|<center id="1204"> ''Тояҡлы кеше һүрәте.'' Нюрнберг хроникаһынан гравюра]]Түбәндәге легендалар батшабикәнең тояҡтарына үҙҙәренсә аңлатма бирә: * "''Кебра Негаст''"тың ғәрәп версияһында батшабикәнең кешесә булмаған ҡиәфәте тураһындағы тарихҡа ярашлы, борон Абиссинияға(Эфиопияға) тамырҙарында батша ҡаны аҡҡан принцессалар идара иткән (йәғни Сәба батшабикәһе тыумыштан аҡһөйәк нәҫелдән булған): * Төньяҡ Эфиопияла иртә христиан легендаһы Сәба батшабикәһенең ишәк тояҡлы булыуын иблислеккә бәйләп аңлата. Легенда уның тигре ҡәбиләһенән сыҡҡанлығы һәм исеме ''Этъе Азеб'' (йәғни «Көньяҡ Батшабикәһе», Сәба батшабикәһе Яңы Ғәһедтә генә шулай тип исемләнә) булыуы тураһында һөйләй. Уның халҡы аждаһағамы, йыланғамы табынған, уға ирҙәр өлкән ҡыҙҙарын ҡорбан иткән: Европа христиан иконаларында аяҡтар ярылы ҡаҙ тәпәйенә әйләнә<ref>[http://www.iconclass.nl/libertas/ic?task=getnotation&datum=11I63(SHEBA)&style=notationbb.xsl&taal=en Iconclass. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — был, бәлки, германдарҙың ҡаҙ тәпәйле мәжүси алиһәһе Перхтаға, Берхтаға ''([[:en:Perchta|Perchta]]) менән бәйлелер. (Ошо әлиһә христиандарҙа изге Бертаға әйләнгәндер, шулай уҡ Европа фольклорында Инә Ҡаҙ образы тыуыуға сәбәпсе булғандыр). Икенсе бер версияға ярашлы, Инә Ҡаҙ әкиәттәрен һөйләүсе образына Сәба-сивилла йоғонто яһаған.<ref>[http://www.answers.com/topic/mother-goose Fairy Tale Companion. ]</ref> ''Королева Ҡаҙ Тәпәй'' образы Көньяҡ Францияла таралған (''Reine Pédauque'', итал. ''piede d’auca'', «ҡарға тәпәйе»), был осраҡта Сәба батшабикәһе тураһындағы һүҙ барғанлығы бөтөнләй онотола. == Тикшеренеүселәр фекерҙәре == [[Файл:Stele Iglum Louvre AO1029.jpg|thumb|200px|<center id="1276">Сәба стелаһы: мәжлес һәм дөйә ҡыуыусы, өҫтәге яҙыу — сәби телендә.]] === Библия тексында === Сәба батшабикәһе тураһындағы текстың ҡасан яҙылғаны билдәле түгел. Филолог-библеистарҙың күпселеге фараз итеүенсә, Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих иртә вариантта ''Ҡабатлап әйтелгән ҡанундар''ҙы уның билдәһеҙ авторы, традиция буйынса уны ''Девтерономист'' (''[[:en:Deuteronomist|Deuteronomist]]'', ''Dtr1'') тип атайҙар (б.э.т. 640—609 йй.), яҙып, девтерономик тарихты хасил итеүсе китаптар араһына ҡуйғанына тиклем үк барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ''Өсөнсө Батшалар китабына'' (''Dtr2'') хикәйә икенсе девтерономик редакцияһында ингән. Хикәйәнең маҡсаты абруйлы, ҡеүәтле Сөләймән батшаны данлау. Шуныһы: был маҡтау девтерономик тарихтың Сөләймәнгә тәнҡитле мөнәсәбәте менән ярашып бөтмәй. Һуңынаныраҡ был тарих Икенсе Йылъяҙмалар (II Паралипоменон) китабына ла индерелә, ә ул Бабил әсирлеге осоронан һуң яҙылған.<ref name="retso">Jan Retsö, [http://books.google.com/books?id=pUepRuQO8ZkC&hl=ru ''The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads''], London: Routledge, 2003, pp. 134—135, 171—175</ref><ref>Lowell K.</ref> === Фараздар һәм археологик шәһәҙәтнамәләр === Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Сәба батшабикәһенең Йәрүсәлимгә сәфәре Исраил батшаһының Ҡыҙыл диңгеҙ буйында нығынырға һәм ошоноң менән Сәбаның һәм башҡа Көньяҡ Ғәрәбә батшалыҡтарының [[Сирия|Сүриә]] һәм [[Месопотамия|Местопотамия]] менән каруан сауҙаһы юлдарына хужа булыуына кәртә ҡуйырға тырышыуы менән бәйлелер.<ref>[https://eleven.co.il/article/13635 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]</ref><ref>[http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html Мень А., протоиерей. ''Исагогика'' (§ 30. Соломон. Храм иерусалимский (3 Цар 1-11; 2 Пар 1-9). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101202621/http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html |date=2008-01-01 }}</ref>. Ассири сығанаҡтары раҫлауынса, Көньяҡ Ғәрәбә халыҡ-ара сауҙаны б.э.т. 890 йылда уҡ алып барған, шулай булғас, ниндәйҙер ғәрәп батшалығының Йәрүсәлимгә сауҙа мәсьәләләре буйынса сәфәр ҡылыуы бик тә ихтимал тойола<ref>Andre Lemaire, ''The United Monarchy: Saul, David and Solomon'' // ''Ancient Israel'', Washington, 1988, p. 105</ref>. Тик хронология менән бәйле проблема бар: Сөләймән яҡынса б.э.т. 965—926 йй. йәшәгән, ә сәбиҙәр монархияһының тәүге эҙҙәре унан һуң яҡынса 150 йылдан ғына күренә<ref name="taini">[http://www.zagadki.claw.ru/shared/013.htm Тайны царицы]</ref>.[[Файл:Bar'an temple 1986-3.jpg|thumb|200px|<center id="1322">Мәғрәбтә Ҡояш Ҡорамы харабалары. Б.э.т. VIII быуатта төҙөлгән, 1000 йыл торған]][[XIX быуат|XIX]] быуатта тикшеренеүселәр И. Галеви һәм Глазер Ғәрәбә сүлендә бик ҙур Мәғрәб ҡалаһының харабаларын таба<ref>[http://www.avialine.com/country/1/articles/31/863/0/0/3237.html Царица Савская — библейский персонаж, легендарная царица Савы]</ref><ref>[http://www.ucalgary.ca/UofC/events/unicomm/NewsReleases/queen.htm Arabian desert surrenders Queen of Sheba’s secrets]</ref>. Унда табылған яҙыуҙар араһында ғалимдар дүрт Көньяҡ Ғәрәбә дәүләтенең исемен уҡый: Минийә, Һадрамаут, Ҡатабан һәм [[Сәба батшалығы|Сәба]]. Асыҡланыуынса, Мәғрәб ҡалаһы (хәҙерге [[Йемен|Йәмән]]) Сәба батшаларының резиденцияһы булған, был батшабикәнең Ғәрәбә ярымутрауының көньяғынан булыуын раҫлай. Көньяҡ Ғәрәбәлә табылған яҙмалар хакимәләр исемен телгә алмай, ләкин б.э.т. VIII—VII бб. документтары аша Ғәрәбәнең төньяҡ өлкәләре хакимәләре билдәле. 1950-се йылдарҙа Вендел Филипс ''(Wendell Philips)'' Мәғрәбтә Бәлкис алиһәһе ҡорамын ҡаҙый<ref name="arch">[http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html Опарин А. ]</ref>. [[2005 йыл|2005]] йылда американ археологтары Санала Библиялағы Сәба батшабикәһенең Мәғрәбтәге һарайы эргәһендә (Сананан төньяҡтараҡ) ҡорам емереклектәрен таба. АҠШ тикшеренеүсеһе Мадлен Филлипс 3 мең йыл элекке колонналар, һүрәттәр һәм төрлө әйберҙәр таба<ref>[http://www.rian.ru/science/discovery/20051106/42001999.html Американские археологи заявили, что нашли в Йемене «чудо света», РИА Новости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.[[Файл:LocationYemen.png|thumb|left|<center id="1351">[[Йемен|Йәмән]] — батшабикә, моғайын, ошо төбәктән килгәндер]][[Файл:Ethiopia in its region.svg|thumb|left|<center id="1358">[[Эфиопия]] — ошо илдә, моғайын, уның улы батшалыҡ иткәндер]]Сәба батшабикәһенең улы тураһында легенданың Эфиопияла килеп сығыуын тикшеренеүселәр ошоноң менән бәйләй: күрәһең, б.э.т. VI быуатта сәбиҙәр, Баб-әл-Мандәб боғаҙы аша сығып, Ҡыҙыл диңгеҙ буйына ултырғандарҙыр һәм Эфиопияның бер өлөшөн биләгәндәрҙер<ref>Бейер Р. Царь Соломон. Ростов-на-Дону: Феникс, 1998, с. 201.</ref>, улар үҙҙәренең хакимәһе тураһындағы хәтирәне лә, моғайын, ошонда еректергәндәрҙер. Эфиопия провинцияларының береһе Шева (Шава, хәҙ. Шоа) тип атала. Тағы бер ярайһы уҡ киң таралған фараз буйынса, Сәба батшабикәһенең (бәлки, уның прототибының) тыуған ере Көньяҡ түгел, ә Төньяҡ Ғәрәбә булған. Башҡа төньяҡ ғәрәп ҡәбиләләре араһында сәбиҙәр Тиглатпаласар III стелаһында телгә алына. Был төньяҡ сәбиҙәре ниндәйҙер билдәләр буйынса Әйүп китабындағы (Иов. [[:ru:s:Книга Иова#1:15|1:15]]) сәбиҙәргә, Зөлкифел пәйғәмбәр китабындағы (Иез. [[:ru:s:Книга пророка Иезекииля#27:22|27:22]]) Сәбаға, шулай уҡ [[Ибраһим]]дың ейәне Шеваға (Быт. [[:ru:s:Бытие#25:3|25:3]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:7|10:7]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:28|10:28]]) (Шева менән бергә телгә алынған уның туғаны Дедандың исеме Мәҙинәнән төньяҡтараҡ ятҡан Әл-Ула сәхрәһе менән бәйле) тиңләштерелгәндер. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Исриал батшалығы тәүҙә — төньяҡ сәбиҙәр менән, һуңынан, бәлки, улар ярҙамындалыр, көньяҡтағы Сәба менән бәйләнешкә инә<ref name="retso"/><ref>Israel Eph’al, [http://books.google.com/books?id=2-QO9Noo-ygC&hl=ru ''The Ancient Arabs: Nomads on the Borders of the Fertile Crescent, 9th—5th Centuries''], Leiden: Brill, 1982, p. 64</ref>. Тарихсы Дж. А. Монтгомери фаразлауынса, б.э.т. X быуатта сәбиҙәр Төньяҡ Ғәрәбәлә йәшәгән, шуға ҡарамаҫтан, көньяҡтан килгән сауҙа юлдарына контроллек иткән<ref>J.</ref>.[[Файл:Zenobia.jpg|200px|thumb|<center id="1401">Зенобия, Пальмира батшабикәһе, XX быуаттағы яугирҙар королеваһы Зенаның «кендек инәһе»]]Ғәрәбстанды тикшереүселәрҙең иң билдәлеләренең береһе Г.Сент Джон Филби ''(H.St.John Philby)'' фаразлауынса ла, Сәба батшабикәһе Төньяҡ Ғәрәбәнән сыҡҡан, ә Көньяҡтан түгел. Ә уның тураһындағы легендалар ҡайһылыр мәлдә Пальмираның (хәҙерге Тадмур, Сүриә) яугира батшабикәһе Зенобия (ул б.э. III быуатында йәшәгән һәм иудаизмға күскән) тураһындағы тарихтар менән буталып киткән<ref>[http://books.google.com/books?id=prq6ykijSyQC&pg=PA224&dq=queen+sheba&lr=&hl=ru&sig=BL0-0eTDXwbHqpclc5ixc-pq_rY David Hatcher Childress. ]</ref>. Мәҫәлән, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] биографтарының береһе һөйләүенсә, нәҡ Пальмирала VIII быуатта хәлиф Вәлид I идара иткән саҡта '' «Бында тәҡүәле Билкис, Сөләймәндең ҡатыны, ерләнгән…» ''тигән яҙыулы саркофаг табыла. Ибри каббалистик традицияһы ла Тадмурҙы иблис батшабикә ерләнгән ҡала тип һанай, ә ҡала үҙе шомло иблистәр төбәге тип иҫәпләнә<ref>Байер, Рольф… с.92</ref>. Бынан тыш, Сәба батшабикәһе менән икенсе бер шәреҡ хакимәһе — данлыҡлы [[Семирамида]] менән йәнәшәлектәр үткәрелә, был ханым да һуғыштар алып барған, ерҙәрҙе һуғарыу менән шөғөлләнгән, шул уҡ осорҙарҙа — б.э.т. IX быуат аҙағында йәшәгән. Бындай эҙҙәр фольклорҙа ла шәйләнә. Мәҫәлән, беҙҙең дәүер яҙыусыһы Мелитон Семирамиданың атаһы Һадһад исемеле булыуы тураһындағы сүриә легендаһын һөйләй. Өҫтәүенә, йәһүд легендаһы батшабикәне — Навуходоносорҙың әсәһенә, ә Семирамиданы уның ҡатынына әйләндерә<ref>Байер, Рольф… с. 148—150</ref>. [[Васко да Гама]] юлдаштарының береһе фекеренсә, Сәба батшабикәһе Софаланан — Көньяҡ ярымшарҙың борондан документтар буйынса билдәле гаваненән, уның фараз итеүенсә, Офир тип аталған яр буйынан, сыҡҡан. Ошо юҫыҡта Софаланы ''«Юғалған йәннәт»''тә Джон Мильтон да телгә ала. Әйткәндәй, һуңынан ошо төбәктә португалдар Сәба батшабикәһенең алтындарын эҙләү буйынса экспедициялар ойоштора<ref>[http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=queen The queen of Sheba’s mines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164148/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=queen |date=2007-07-13 }}</ref>. ==== Башҡа фараздар ==== Иосиф Флавий ''«Йәһүд боронғолоҡтары»'' тигән хеҙмәтендә «''ул саҡтарҙа Мысырҙа һәм Эфиопияла хакимлыҡ иткән һәм аҡыл эйәһе булыуы менән, ғөмүмән, иҫ киткес сифаттары менән айырылып торған''» батшабикәнең Сөләймәнгә килеүе тураһындағы хикәйәне һөйләй<ref name="флавий"/>. Йәрүсәлимгә килгәс, ул, башҡа легендаларҙағы кеүек, Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, уның аҡылына һәм байлығына таң ҡала. Был хикәйә шуның менән ҡыҙыҡ: историограф батшабикәнең тыуған ере тип бөтөнләй башҡа илдәрҙе атай.[[Файл:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|200px|<center id="1450">Хатшепсут ҡорамының дөйөм күренеше</center>]]Тикшеренеүсе Иммануил Великовский, академик булмаған «ревизионистик йылъяҙманы» төҙөүсе, фекеренсә, Сәба батшабикәһе — ул [[Хатшепсут]] батшабикә (Боронғо Мысырҙың традицион йылъяҙмағына ярашлы, б. э. т. XV быуат), [[фирғәүен]]дәрҙең 18-се династияһы хакимдары араһында иң тәүгеләрҙең һәм иң ҡеүәтлеләрҙең береһе (Яңы батшалыҡ), уның атаһы Тутмос I Ҡуш (Эфиопия) илен Мысырға ҡушҡан. Великовский билдәләүенсә, Дәйер әл-Баһриҙа (Үрге Мысыр) батшабикә үҙенә Пунт төбәгендәге өлгө буйынса кәшәнә төҙөткән, унда батшабикәнең серле илгә сәфәре тураһында барельефтар бар. Был илде ул «''Илаһи''», башҡа бер тәржемәлә «''Алла ере''» тип атай<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm Великовский, Иммануил (Энциклопедия «Кругосвет»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123214148/http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm |date=2008-01-23 }}</ref>. Хатшепсут барельефтары Библиялағы Сәба батшабикәһенең Сөләймән батшаға сәфәренә оҡшаш күренештәрҙе һүрәтләй. Тарихсылар был ерҙең ҡайҙалығын аныҡ ҡына белмәй, ләкин әлеге осорҙа, Пунт — ул хәҙерге [[Сомали]] урынлашҡан ер, тигән фараздар бар<ref>[http://strany.clow.ru/information/480-1.html ''Сомали'' (Энциклопедия «Страны и народы)»]</ref>. Бынан тыш, «Сәбиә» (ивриса ''Шева'') менән «Фива» — Хатшепсут (др.-греч. — ''Теваи''<ref>семит һәм башҡа күп телдәрҙең ҡанунына ярашлы, ва-се иероглифтарында «ш» өнөтөң в «т»-ға һәм «с»-ға күсеүе мөмкин</ref>) батшалыҡ иткәндәге Мысырҙың баш ҡалаһы — бер төрлө атамалар булыуы аңлашылып тора. Британ яҙыусыһы Ральф Эллис ''(Ralph Ellis) (''уның теорияһын ғалимдар шик аҫтына ала) Сәба батшабикәһе фирғәүен Псусеннес II-нең ҡатыны булған, был хаким Мысырға Сөләймән осоронда идара иткән, ә исеме мысыр телендә ''Pa-'''Seba'''-Khaen-Nuit ''<span>булған, ти. </span>'' '' Шулай уҡ Сәба батшабикәһе менән ҡытай алиһәһе Си Ван Му — көнбайыш ожмах һәм үлемһеҙлек алиһәһе — араһында йәнәшәлектәр үткәрелгәне бар. Был легендалар ҙа шул осорға ҡарай һәм оҡшаш һыҙаттарға эйә. == Сәнғәттәге образы == [[Файл:BlackSheba-Text.jpg|thumb|200px|<center id="1489">'' «Сәба батшабикәһе».''<br />Урта быуаттарҙағы немец манускриптынан миниатюра.]][[Файл:Bocaccio sheba.jpg|thumb|200px|<center id="1496">Боккаччоның <br /> ''«Данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар» '' тигән китабына миниатюра, Франция, XV б.]][[Файл:Saabaghiberti.jpg|thumb|200px|<center id="1503">Лоренцо Гиберти. ''«Ожмах ҡапҡаһы»:'' Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы]] === Һынлы сәнғәттә === Көнбайыш Европаның һынлы сәнғәтендә Сәба батшабикәһе темаһы (Иҫке Ғәһедтең башҡа күп сюжеттары кеүек үк) әллә ни популяр булмай. Урта быуаттарҙа батшабикә ҡара тәнле итеп һүрәтләнә<ref>[http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm Nikolaus von Verdun, «The Queen of Sheba Before Soloman»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306003421/http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm |date=2008-03-06 }}</ref> (ғәмәлдә Йәмән халҡы семит төркөмөнә инә), шулай уҡ уның ҡаҙ тәпәйле һүрәттәре телгә алына. Ҡара тәнле Сәба батшабикәһе Ҡара Мадонналар — ҡара тәнле Алла Анаһын һүрәтләгән иконалар һәм статуялар барлыҡҡа килеү сәбәбе булғандыр, тип тә фараз ителә.<ref name="black"/> Батшабикәнең «Ҡаҙ Тәпәйле королева» итеп һүрәтләнеүе тәү башлап сәнғәт тарихсыһы Жан Мабийон тарафынан 1682 й. тасуирлана. Былар Сен-Бенинь (Дижон) аббатлығында, Неверҙа (Бретань), Сен-Пуркен-сюр-Сулдә (Оверн) һәм Нель-ла-Репосттағы (Шампань) сиркәүҙәрҙә осраған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был статуялар һаҡланмаған, Француз революцияһы осоронда емертелгән. Яңырыу осоронда батшабикәгә ҡыҙыҡһыныу арта, уның батшаларса ҡиәфәтенә, зиннәтлелеккә иғтибар бирелә. Пьеро делла Франческаның Ареццолағы Сан-Франческо сиркәүендәге фрескалары оло иғтибарға лайыҡ. Пьеро делла Франческа уны аҡ тәнле итеп, европаса кейемдәргә кейендереп төшөрә. Франческо иконаларынан ''«Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуы»'' тигән эш айырыуса типик тип баһалана. Унда Исраил батшаһы алдына теҙләнгән батшабикә һүрәтләнә. Бындай иконография урта быуаттар манускрипттарында ла, Яңы осор һынлы сәнғәтендә лә йыш осрай. Атап әйткәндә, Тинторетто, [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]]<ref>[http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp Рубенс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224071852/http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp |date=2009-02-24 }}</ref> әҫәрҙәрендә һәм Рафаэль һүрәттәрендә.<ref>[http://www.christusrex.org/www1/stanzas/L43-Loggia.html Царица Савская в станцах Рафаэля]</ref> Был ике хакимдың осрашыуы мотивы Иҫке Ғәһедтең башҡа персонаждарына ҡарата ла ҡулланыла, мәҫәлән, Эстер менән Артаксеркс осрашыуы, йәки хатта король Карла I-нең ҡатыны менән осрашыуы.<ref>[http://emc.eserver.org/1-3/jones.html The Queen of Sheba in Englishwomen’s Amateur Needlework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730005339/http://emc.eserver.org/1-3/jones.html |date=2008-07-30 }}</ref> Батшабикәнең барокко стилендәге һүрәтләнештәре Эскориал эштәрендә осрай. Лукас ван Хеере картинаһында Сөләймәндең йөҙө һүрәткә заказ биргән испан короле Филипп II-нең йөҙө ҡуйып төшөрөлгән.<ref>[http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm Lucas de Heere: «La visita de la reina de Saba al rey Salomon»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129214915/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm |date=2010-11-29 }}</ref> Аҙ билдәле рәссамдар әҫәрҙәрендә лә был сюжет йыш осрай<ref>[http://www.holybible.tv/hb1_004.htm Solomon Receiving The Queen Of Sheba (1642 oil on oak) by Dirck van Delen-Dutch painter, 1605—1671] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153317/http://www.holybible.tv/hb1_004.htm |date=2014-04-26 }}</ref><ref>[http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm Knüpfer, Nicolaus The Queen of Sheba Before Solomon ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219090113/http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm |date=2008-02-19 }}</ref><ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&page=1&order=t Giovanni Demin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030701054134/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&page=1&order=t |date=2003-07-01 }}</ref><ref>[http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html Paul Vredeman de Vries,Adriaen van Nieulandt. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021231004/http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html |date=2007-10-21 }}</ref><ref>[http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html Лавиния Фонтана. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403003126/http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html |date=2008-04-03 }}</ref><ref>[http://www.swo.de/khw2003_1b.html Adriaen von Stalbemt (1580—1662): König Salomon und die Königin von Saba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050221075819/http://www.swo.de/khw2003_1b.html |date=2005-02-21 }}</ref><ref>[http://www.artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html Jacob de Wit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311155745/http://artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html |date=2016-03-11 }}</ref><ref>[http://it.easyart.com/stampe-su-tela/Frans-Francken-II-the-Younger/Solomon-and-the-Queen-of-Sheba-301637.html Solomon and the Queen of Sheba Frans Francken II the Younger]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[XV быуат|XV]]быуаттан бирле төшөрөлгән гравюралар ҙа күп. [[Файл:Persischer Meister 002.jpg|thumb|200px|left|<center id="1557"> ''«Сәба батшабикәһе тәхеттә»:'' XVI б. фарсы миниатюраһы]]Бынан тыш, дини трактовка арҡаһында Сәба батшабикәһенең баш эйеүе «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» темаһына яҡынайтылыуын билдәләргә кәрәк (ҡара: ''Яңы Ғәһедтә''). Әүлиәләрҙең баш эйергә килеүе Сөләймәнгә батшабикәнең баш эйергә килеүенә бәрәбәр ваҡиға. Был оҡшашлыҡ сәнғәт әҫәрҙәрендә лә сағыла. Мәҫәлән, Босхтың ''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,''<span> Яңырыу осоронан </span>Джулио Кловионың ''«Часослов Фарнезе» ''<span>тигән эштәре шундайҙарҙан</span><ref>[http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 Джулио Кловио. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501030230/http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 |date=2012-05-01 }}</ref> === Европа әҙәбиәтендә === * Боккаччо, ''«Абруйлы ҡатындар»'', 1360—1362 йылдар; * Кристина Пизанская, ''«Ҡатын-ҡыҙ ҡалаһы тураһында китап»'', 1404—1405 йылдар; * Педро Кальдерон, ''«Көнсығыш Сибилла, йәки Бөйөк Сәба батшабикәһе», пьеса ''(беренсе тапҡыр [[Мадрид]]та 1682 йылда ҡуйыла); * Генрих Гейне батшабикәне [[:ru:s:Принцесса Шабаш (Гейне/Майков)|''«Принцесса Шабаш»'']] тигән шиғырында телгә ала һәм уның Сөләймән менән осрашыуы тураһында ''«Атта Тролль»'' тигән поэмаһында һөйләй<ref>[http://www.lib.ru/POEZIQ/GEJNE/atta_troll.txt Генрих Гейне. ]</ref>. * Роберт Браунинг, ''«Сөләймән һәм Бәлкис»'', поэма, [[1833 йыл|1833]] йыл; {| cellspacing="0,5" class="toccolours" id="cx1634" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);" data-source="1634" data-cx-weight="486" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | id="1637" style="text-align: left;" |Бармағыңды иңбашыма терә — тамырҙарың буйлап утлы тулҡын йүгергәндәй булыр. Тәнемдең бәләкәс кенә өлөшөнә ҡағылыу ҙа һиңә тотош империяны яулап алғандан ҡеүәтлерәк шатлыҡ килтерер. Иренеңде яҡын килтер! Үбеүемдең тәме һинең йөрәгеңдә ирер емеш кеүек татлы булыр! Аһ! Сәстәрем болото аҫтында онотолорһоң, түшем менән танһығыңды ҡандырырһың,ҡул-аяҡтарыма һоҡланырһың, күҙҙәремдең ҡараһына иҫереп, минең ҡосағымда, өйөрмәлә… : Антоний тешен шығырҙата. |- id="1647" | id="1648" style="text-align: left;" | <center id="1649">''Флобер, «Изге Антонийҙы аҙҙарырыу»'' |} * Гюстав Флобер, ''«Изге Антонийҙы аҙҙырыу»'' — батшабикә изге Антоний алдында, уны аҙҙырырға теләп, үтә күренмәле кейемдә пәйҙә булғандай итә; * Анатоль Франс, ''«Валтасар»''. Новелла Сәба батшабикәһе Балкида һәм уның һөйгәне Валтасар, Инжил әүлиәләренең береһе, тураһында;<ref>[http://www.lib.ru/INOOLD/FRANS/novells.txt Анатоль Франс. ]</ref> * Ян Потоцкий, ''«Сарагосала табылған ҡулъяҙма»'' романы — батшабикәнең Сөләймәнгә ике игеҙәк ҡыҙ табыуы һәм был балаларҙың, күккә алынып, үлемһеҙгә әйләнгәне тураһында;<ref>[http://www.lib.ru/INPROZ/POTOCKIJ/saragosa.txt Ян Потоцкий. ]</ref> * Кнут Гамсун, ''«Сәба батшабикәһе», новелла;'' * Генри Хаггард, ''«Сөләймән батша ҡаҙылмалары»'', [[1885 йыл|1885 й]]ыл; ''«Сәба батшабикәһенең йөҙөгө»'', 1910 йыл<ref>[http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 Хаггард. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513162027/http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 |date=2013-05-13 }}</ref>; * Редьярд Киплинг, ''«Аяғы менән тып иткән күбәләк»'', 1910 йыл<ref>[http://lib.babr.ru/index.php?book=4404 Киплинг. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — балалар өсөн әкиәт; * Вильям Линдсей, ''«Сөләймән батша һәм Сәба батшабикәһе»'', поэма, 1917 йыл; * Уильям Батлер Йейтс, ''«Solomon to Sheba»'', [[1918 йыл|1918 й]]ыл<ref>[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba9.htm Йейтс шиғырҙары, ингл.]</ref>; * Жерар де Нерваль,'' «Таң батшабикәһе һәм ендәр арбаусы Сөләймән тураһында әкиәт»'';<ref>[http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm Жерар де Нерваль «История о Царице утра и о Сулаймане, повелителе духов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119030644/http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm |date=2008-01-19 }}</ref> * Нил Гейман ''«Америка аллалары»'', китап; * Артуро Перес-Реверте, ''«Көньяҡ королеваһы»'', роман; * Рут Фэйнлайт, ''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»,'' поэма, [[2002 йыл|2002 й]]ыл.<ref>[http://magazines.russ.ru/nov_yun/2003/5/feinlait.html Рут Фэйнлайт, «Соломон и Царица Савская» поэмаһы]</ref> ==== Урыҫ әҙәбиәтендә ==== * А. И. Куприн, ''«Суламифь»'', повесть, 1908 йыл — батша һөйгәне Суламифҡа әүәлге ҡатындары, шул иҫәптән Сәба батшабикәһе, тураһында һөйләй. Куприн әҫәрендәге батшабикә Йәрүсәлимдә йәшәй, ләкин гел аяғын йәшерә, хатта мөхәббәт уйынында ла кейемдәре менән ҡаплай. Ҡыҙыҡһыныусан батша легендаларҙағы кеүек иҙән менән һынау ойоштора һәм күрә: батшабикәнең аяҡтары иҫ киткес матур, тик бик йөнтәҫ. Бынан ары батшабикә асыуланып ҡайтып китә. Сөләймән уға, сәсте бөтөрә торған матдә тоттороп, кешеһен ебәрә, ә батшабикә Сөләймәнгә был кешенең ҡырҡылған башын тоҡҡа һалып оҙата. Купринда йомаҡ бына ошондай: батшабикә Сөләймәнгә сәтләүек ҙурлыҡ алмас ебәрә. Был алмас эсендә бик нескә, бик ҡатмарлы ярыҡ була. Шуның аша ебәк еп үткәрергә кәрәк була. Батша унда ебәк ҡарышлауығын индереп ебәрә, ҡарышлауыҡ, юлды табып, артынан ебәк еп ҡалдырып килеп сыға. * Мирра Лохвицкая, драматик поэма, ''«Шәреҡҡә илткән юлдан»''<ref>[http://www.mirrelia.ru/texts/?l=vol_3a М. Лохвицкая. «На пути к Востоку»]</ref>: Бәлкис һәм Сөләймән тураһында. Шулай уҡ ''«Сәба батшабикәһе» ''тигән шиғыры бар. * Игорь Северянин: шиғырҙарында Бәлкис тигән батшабикә тураһында яҙа ''(«Сарон фантазияһы», «Бәлкис», «Родель», «Фантазия», «Бәлкистең ғәйебе»)''.<ref>[http://www.mirrelia.ru/echo/?l=sever#61 Мирра Лохвицкая: Поэтические отголоски. ]</ref> * Вячеслав Иванов, ''«Сәба батшабикәһенең раузаһы»'' шиғыры. * Николай Гумилёв, күпмелер ваҡыт Эфиопияла йәшәһә лә, батшабикә тураһында шиғыр яҙмай, уның образын һирәк-мирәк файҙалана'' («Сәйәхәткә саҡырыу»)''<ref>[http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 Гумилёв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118115022/http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 |date=2008-01-18 }}</ref>< * Философ Владимир Соловьёв Мысырҙан ҡайтҡас, Фёдор Сологуб уның һөйләгәндәренән ''«Соловьёв — Фиваидала» ''<span>тигән шаян пьеса яҙа</span>. Соловьёв Сфинкс йомаҡтарын сисә, батшабикәне оятҡа ҡалдыра. [[Файл:Sheba-Arabian-queen.jpg|thumb|200px|<center id="1743">1921-се йыл кинофильмы афишаһы]] === Музыкала === * Шарль Гуно, ''«Сәба батшабикәһе» операһы,'' премьераһы [[1862 йыл|1862]] йылда була; * [[Георг Фридрих Һендель|Фридрих Гендель]], ''«Сөләймән»'' ораторияһы, премьераһы [[1749 йыл|1749]] йылда була; * Карл Голдмарк, ''«Сәба батшабикәһе» ''операһы'', ''([[1875 йыл|1875]] йыл)<ref>[http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html Голдмарктың «Суламифь» операһының либреттоһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521022948/http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html |date=2018-05-21 }}</ref>; * Отторино Респиги, ''«Бәлкис — Сәба батшабикәһе»'' балеты'', (1930-[[1931 йыл|31]] йылдар). === Кинематографта === * ''«Шеба батшабикәһе»'' ([[1921 йыл]]), ролдә Бетти Блайт; * ''«Сәба батшабикәһе»'' ([[1952 йыл]]); * ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1959 йыл]]), ролдәрҙә Юл Бриннер һәм Джина Лоллобриджида; * ''«Шеба батшабикәһе Атом кешеһен осрата»'' ([[1963 йыл]]), ролдәрҙә Джудит Малина, Тейлор Мид; * ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1995 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Хэлли Берри, Джимми Смитц; * ''«Сөләймән»'' ([[1997 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Бен Кросс һәм Вивика А. Фокс. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Батшабикә исеменең ике варианты ла, ''Билкис'' һәм ''Македа'', ярайһы уҡ таралған ҡатын-ҡыҙ исеме булып тора — беренсеһе ислам илдәрендә, икенсеһе — Африка христиандары, шулай уҡ афроамерикандар араһында. * [[11 сентябрь]], Сәба батшабикәһенең Сөләймән эргәһенән тыуған иленә ҡайтҡан көнө, Эфиопияла Яңы йылдың рәсми башланыу көнө тип иҫәпләнә һәм ''[[:en:Enkutatash|Enkutatash]] ''<span>тип атала</span>''. '' * Әһәмиәте буйынса Эфиопияның өсөнсө ордены булып ''Сәба батшабикәһе ордены'' (Order of the Queen of Sheba) тора, ул [[1922 йыл|1922 й]]ылда булдырылған. Орден кавалерҙары араһында: королева Мария (инглиз короле Георг V-нең ҡатыны), Франция президенты [[Шарль де Голль]], АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр<ref>[http://awards.netdialogue.com/Africa/Ethiopia/ImpEthiopia/Sheba/Sheba.htm Орден царицы Савской]</ref>. * Пушкиндың ата-бабаларынан Абрам Петрович Ганнибал, бер версия буйынса, Эфиопиянан булған һәм, үҙе әйтеүенсә, кенәздәр нәҫеленән сыҡҡан. Әгәр был нәҫел батшалыҡ итеүсе династияға берәй төрлө яҡынлыҡта торһа, «Сәба батшабикәһе менән Сөләймән батша ҡаны» [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]]да ла булғандыр. * [[Сомали]]ҙа [[2002 йыл|2002]] йылда Сәба батшабикәһе һүрәте баҫылған тимер аҡса сығарыла<ref>[http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 Царица Савская на монете Сомали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211802/http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 |date=2009-05-22 }}</ref>, ғәмәлдә был ил менән батшабикәне бер ниндәй легенда ла бәйләмәй. * Йәмән ғәзәлдәренең һирәк осрай торған бер төрө батшабикә хөрмәтенә «Билкис ғәзәле» (''Gazella bilkis'') тип аталған. * Француз кухняһында батшабикә хөрмәтенә ''gâteau de la reine Saba ''<span>тип аталған шоколадлы бәлеш бар. </span> * Ике [[астероид]]: ''585 Bilkis'' һәм ''1196 Sheba ''<span>батшабикә исемен йөрөтә. </span> * Эфиопияның туризм төбәктәренең береһе — Аксумдағы Дунгур харабалары — (бер нигеҙһеҙгә) «Сәба батшабикәһе һарайы» тип йөрөтөлә. [[Оман]]дағы Салалала ла шундай уҡ һарайҙы күрәһәтәләр. * [[1985 йыл]]да мансиҙар ҡорамында, Үрге Нильдино тигән ауыл эргәһендә, Дауыт, Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе һүрәтләнгән көмөш сынаяҡ аҫты табыған. Урындағы легенда буйынса, ул Обь йылғаһында балыҡ тотҡанда ауға эләккән<ref>[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=17 Серебряное блюдо с Малой Оби]</ref>. == Һылтанмалар һәм сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр|2|height=200}} <div class="references-small references-scroll" id="cx1854" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="1854" data-cx-state="source" data-cx-weight="8624" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references /> </div> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кебра Негаст * Беренсе Ҡорам * Сөләймән * [[Сәба батшалығы]], сәбиҙәр, Сәба батшалары * Сәба Сивиллаһы * Самсон — Иҫке Ғәһед батыры, көсөнөң сере сәсендә булған. Фәләстиндәргә табышмаҡтар әйткән * Сфинкс — табышмаҡтар әйткән ярымйәнлек, ярымҡатын, боронғо грек мифологияһынан, сығышы менән Эфиопиянан тип һаналған. Лилитҡа оҡшап, ҡорбандарын быуып үлтергән. == Әҙәбиәт == * <span class="citation" contenteditable="false">[s:ЭСБЕ/Балькис Балькис]<nowiki> // </nowiki>[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Санкт-Петербург">СПб.</span>, 1890—1907.</span> * Байер Рольф, ''Царица Савская. След в истории'', Ростов-на-Дону, 1998. ISBN 5-222-00421-X, Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988, ISBN 3-7857-0449-6 * Бретон Ж. ''Повседневная жизнь Счастливой Аравии во времена царицы Савской.'' М., 2003. ISBN 5-235-02571-7 * Littmann, ''The Legend of the Queen of Sheba in the Tradition of Axum'', Princeton, 1904. <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.)</span> * ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber * ''The Targum of Esther (Second) (Targum Sheni)'' Translated by Bernard Grossfeld — Professor of Hebrew and Aramaic at the University of Wisconsin — Milwaukee, and founding member of the Association for Targumic Studies. Published in 1991 by T & T CLARK LTD, Edinburgh, in co-operation with The Liturgical Press, Collegeville, Minnesota 56321 USA. ISBN 0-567-09495-8<span> </span><span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.">(ошибоч.</span><span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.">)</span><span> </span> * Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993 <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.)</span>, включает подборку текстов о царице Савской (pp.&nbsp;161–214): ** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small> * Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955. * «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 ISBN 0-9758022-0-8 * The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp.&nbsp;175–192 == Һылтанмалар == * [http://www.jerusalem-korczak-home.com/ed/a1.html «Её Величество Женщина — Царица Савская», статья Алекса Резникова на сайте «Еврейские древности»] * [http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ Галерея и исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805082649/http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ |date=2005-08-05 }} <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm Галерея барочных изображений царицы и царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405165819/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm |date=2008-04-05 }} <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * [http://www.windweaver.com/sheba/Shebahome.htm «Makeda, Queen of Sheba» by Tracy Mark] <span contenteditable="false"> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке " contenteditable="false">)</span> * Царица Савская <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">)</span><span> на сайте </span>Internet Movie Database * [http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html Две библейские открытки с изображением встречи Соломона и царицы Савской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610051151/http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html |date=2010-06-10 }} {{Һайланған мәҡәлә|Шәхес}} [[Категория:Йәмән тарихы]] [[Категория:Иудаистик мифология]] [[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]] ixoth3trm2xb0faokfeqruen1d8r0mc 0 94789 1297952 1294202 2026-05-24T11:28:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297952 wikitext text/x-wiki '''Skype''' (<small>[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]:</small> <span class="IPA" contenteditable="false">[skaɪ̯p]</span><span class="IPA" contenteditable="false"></span>) — ябыҡ кодлы түләүһеҙ проприетар программа тәьминәте, компьютерҙар араһында [[Интернет]] аша текслы, тауышлы һәм һынлы элемтә урынлаштыра (IP-телефония), пиринг селтәрҙәре технологияларын, шулай уҡ [[Кеҫә телефоны|мобиль]] һәм стационар телефондар өсөн түләүле хеҙмәттәрҙе лә ҡуллана. 2010 йыл аҙағына 663 млн файҙаланыусыһы була<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.telecompaper.com/news/skype-grows-fy-revenues-20-reaches-663-mln-users Skype grows FY revenues 20 %, reaches 663 mln users].&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Программа эшләнмәселәренең күпселеге һәм дөйөм бүлек хеҙмәткәрҙәренең 44%-ы — [[Эстония]]<nowiki/>ның [[Таллин]] һәм Тарту ҡалаларынан<ref name="Skype employees"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist Skype employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929141050/http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist |date=2011-09-29 }}.</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.bbc.co.uk/news/business-13343600 Microsoft confirms takeover of Skype].&#x20; bbc.com&#x20;(10 May 2011).&#x20;<small>Проверено 6 ноября 2012.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Программа конференц-шылтыратыуҙар (инициаторҙы ла һанап, бөтәһе 25 тауыш абоненты), һынлы шылтыратыуҙар (шулай уҡ 10-ға тиклем абонент ҡатнашҡан видеоконференциялар) үткәреү мөмкинлеген бирә, текслы хәбәрҙәр (чат) һәм файлдар тапшырыуҙы тәьмин итә. Һынланышты веб-камеранан да, монитор экранынан да тапшырып була<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing/ Screen sharing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829085927/http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing |date=2011-08-29 }} (англ.</span></ref>, йәнә программаның өҫтәл версияларын файҙаланыусылар һынлы хәбәрҙәр ебәрә һәм ҡабул итә ала. Mac OS X, iOS, Windows, Linux, Windows Phone, Open webOS, Android, PSP, Maemo, Xbox 360, PlayStation Vita, BlackBerry өсөн Skype программа клиенттары сығарылған. Шулай уҡ Java, Kindle Fire HD һәм Xbox One өсөн версиялар бар, Symbian өсөн дә клиент эшләнгән. Шулай уҡ LG, Panasonic, Philips, Samsung, Sharp, Sony Bravia, Toshiba, Vizio кеүек хәҙерге заман телевизорҙары өсөн Skype менән тоташыу ҡаралған. == Тарихы == Skype Technologies компанияһы 2003 йылда швед Никлас Зеннстрем һәм дат Янус Фриис тарафынан ойошторола<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.comnews.ru/print?nid=50468 Интервью с Джошем Сильверманом].&#x20; Ведомости&#x20;(13.04.2010).&#x20;<small>Проверено 28 ноября 2012.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Скайп программаһын эшләүҙә эстон программистары Ахти Хейнла, Прийт Казесалу һәм Яан Таллинн ҡатнаша, элгәре улар KaZaA файл алмашыу программаһын ижад иткән. Программаның тәүге версиялары (0.97, 0.98) 2003 йылдың сентябрь-октябрендә үҙен швед сайты тип танытҡан сайтта барлыҡҡа килә. Программа, ICQ һәм MSN Messenger кеүек мессенджерҙарҙан айырмалы рәүештә,тауышлы бәйләнешкә көйләнгән ябай интерфейслы була. Skype уны ҡуйған мәлдә үк Windows’та торған телде һайлай, логины ла башҡаларҙыҡына ҡарағанда етеҙ була. Был программаны ҡуйыу һәм ҡулланыу ябайлығы уға бик күп файҙаланыусыларҙы йәлеп итә. 1.2 версияһында тәүләп автоматик яуап биреүсе (Voicemail) хасил була, ә 1.3 версияһынан башлап, һәр кем был хеҙмәтте ҡулланмаған файҙаланыусыларға ла хәбәр ебәрә ала. 1.2 версияһында тағы SkypeIn функцияһы барлыҡҡа килә, ул Skype’тағы иҫәп яҙмаһын телефон номерына бәйләй. 1.4 версияһында шылтыратыуҙарҙы Skype’тағы башҡа иҫәп яҙмаларына һәм ябай телефондарға күсереп йүнәлтеү мөмкинлеге тыуа. 2.0 версияһы — һынлы элемтәгә инеү, ә 2.5 SMS ебәреү, SkypeCast ойоштороу (был технология 2008 йылдың 1 сентябренән рәсми һүндерелә) һәм Microsoft Outlook менән ҡушылыу мөмкинлеген бирә. 2007 йылдың мартында 3.1 версияһында SkypeFind сервисы барлыҡҡа килә, ул файҙаланыусыларға фирмалар исемлеге төҙөү һәм уларҙың тасуирламаһын эшләү мөмкинлеген тыуҙыра. Ошо уҡ версияға Skype Prime ҡуйыла. 2007 йылдың авгусында Windows өсөн 3.5 барлыҡҡа килеп, унда файҙаланыусы профилендә видео ҡулланыу, чатҡа һынлы яҙма ҡыҫтырыу, шулай уҡ башҡа файҙаланыусыға йә төркөмгә шылтыратыуҙы йүнәлтеү һәм автоматик ҡабат шылтыратыуҙы көйләү мөмкинлеге була. 2008 йылдың 30 ғинуарында Sony PSP өсөн версия сыға. 2008 йылдың 13 мартында Linux өсөн видеоконференциялы Skype 2.0 сыға. 2008 йылдың 26 декабрендә Nokia Nst-4 өсөн 1.0.0 барлыҡҡа килә. 2009 йылдың 3 февралендә Windows өсөн 4.0 версияһы, 2009 йылдың 31 мартында iPhone өсөн клиент сыға<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.lenta.ru/news/2009/03/30/skype/ Вышел Skype для iPhone].&#x20; </span></ref>. 2009 йылдың 12 майында конференциялар үткәреү мөмкинлеге бөтөрөлә. 2009 йылдың 9 ноябрендә MS Outlook өсөн инструменттар панеле булдырыла<ref>[http://www.skype.com/intl/ru/get-skype/on-your-computer/email-toolbar/ Skype Email Toolbar Beta]</ref> 2010 йылдың 19 февреленән Skype Lite (Java-телефондар өсөн Skype) һәм Windows Mobile өсөн Skype туҡтатыла. 2010 йылдың 2 сентябренән чатта оффлайн-хәбәрҙәр алмашыу булдырыла. 2010 йылдың 5 октябрендә Android өсөн клиент сығарыла. 14 октября 2010 йылдың 14 октябрендә сығарылған 5.0 версияһында Windows өсөн төркөмлө һынлы шылтыратыуҙар мөмкинлеге асыла<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Morfling.''&#x20;</span></ref>. 2011 йылдың 1 ғинуарында iPhone һәм iPod touch өсөн һынлы клиент версияһы сыға<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ixbt.com/news/all/index.shtml?14/17/44 Новая версия Skype позволяет совершать видеозвонки с iPhone 4 через Wi-Fi и 3G] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 |date=2012-01-27 }}.&#x20; iXBT&#x20;(1 января 2011).&#x20;<small>Проверено 1 января 2011.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 Архивировано из первоисточника 25 августа 2011].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2011 йылдың 10 майында Microsoft корпорацияһы программаны эшләүсе компанияны $8,5 миллиардҡа һатып ала, ошонан башлап Skype'ҡа бөтә хоҡуҡ Microsoft компанияһына күсә. Windows өсөн 2011 йылдың 16 июнендә 5.3 версияһында Facebook менән интеграция барлыҡҡа килә. 13 сентябрҙәге яңыртыу (5.5.113-тән 5.5.117-гә тиклем) ярҙамында Windows 8 менән эш итеү башлана. 2012 йылдың 23 февралендә Skype яңы рекордты теркәй — селтәрҙә VoIP-сервисында бер юлы 32 млн файҙаланыусы ултыра<ref>[http://www.towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html/ Очередной рекорд Skype — 32 млн пользователей одновременно в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040512/http://towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html |date=2016-03-08 }}</ref>. 2012 йылдың 23 апрелендә Windows Phone 7 өсөн 3G, 4G һәм Wi-Fi селтәрҙәрендә видео ҡулланыу асыла. 2012 йылдың 25 апрелендә — PlayStation Vita өсөн Skype, 2012 йылдың 14 июнендә Linux өсөн 4.0 версияһы асыла. 13 сентябрҙә сервис Opus аудиокодегына күсә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp Skype переходит на аудиокодек Opus с «кристально чистым звуком»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915002505/http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp |date=2012-09-15 }}.&#x20; Хакер&#x20;(13 сентября 2012).&#x20;<small>Проверено 13 сентября 2012.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Windows өсөн 6.0 версияһында (24.10.2012) Facebook йәки Microsoft сервистары аша инеү мөмкинлеге асыла. 29.10.2012 — Windows 8 өсөн программаның махсус версияһы, 11.11.2012 — Windows Phone 8 платформаһы өсөн таныштырыу версияһы, 13.11.2012 — iOS өсөн iPhone 5-кә ҡуйыла торған версия, 10.01.2013 — Outlook почта клиенты менән интеграция яһала. 29.01.2013 Microsoft Windows, Live Messenger'ҙан баш тартып, тулыһынса Skype менән шөғөлләнә башлай. 2013 йылдың1 июленә Android өсөн программа тейәү һаны 100 миллионға етә. 2013 йылдың 13 декабренән Android өсөн Skype'ҡа PiP технологияһы индерелә. 2014 йылдың 7 апрелендә Microsoft Skype TX — Skype базаһында телестудиялар һәм радиостанциялар өсөн махсус мөмкинлек асылыу тураһында иғлан итә<ref>[https://media.skype.com/skype-tx/‎ Skype in Media — Skype TX]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2014 йылдың 29 апреленән төркөмдәр өсөн һынлы конференциялар түләүһеҙгә әйләнә. == Әйләнеш һәм статистика == {| border="1" class="wikitable" id="cxmwfA" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" data-cx-draft="true" ! Йыл ! Квартал ! Иҫәп яҙмалары, млн<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&fileid=69405&filekey=2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591&filename=eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf eBay Inc. reports third quarter 2006 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132556/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/5932806816x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf |date=2018-01-28 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>[https://www.webcitation.org/61BuMl1tV?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362741x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&fileid=91666&filekey=69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313&filename=eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2007 results] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf |date=2011-08-25 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>[https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2008 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615115607/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf |date=2011-06-15 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref name="fz2009-01-10">[http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&task=view&id=11338&Itemid=1 Skype is the limit thanks to recession] (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&task=view&id=11338&Itemid=1 ''история''])</ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf Skype fast facts Q4 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810122803/http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf |date=2011-08-10 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.slideshare.net/earningreport/presentation-on-q1-2009-earning-report-of-ebay-inc Skype facts Q1 2009].&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref> ! Селтәрҙәге файҙаланыусылар, млн<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''источник не указан 1442 дня'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> ! Skype эсендәге шылтыратыуҙар, млрд минут ! SkypeOut шылтыратыуҙары, млрд минут ! Килем, млн долл. |- | 2005 | IV | 74,7 | 10,8 | — | — | — |- | 2006 | IV | 171,2 | 21,2 | 7,6 | 1,5 | 66 |- | 2007 | IV | 276,3 | 27,0 | 11,9 | 1,6 | 115 |- | 2008 | IV | 405 | 36,5 | 20,5 | 2,6 | 145 |- | 2009 | IV | 560 | — | — | — | — |- | 2010 | IV | 663 | — | — | — | — |- | 2011 | IV | — | — | — | — | — |- | 2012 | IV | — | — | — | 160 | — |- | 2013 | IV | — | — | — | 214 | — |- | 2014 | IV | — | — | — | — | — |} Бер файҙаланыусы берәүҙән артыҡ иҫәп яҙмаһы аса ала. Skype аша халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар күләме бик күп була. Ул тауышлы шылтыратыуҙар трафигы буйынса лидерға әйләнә<ref name="autogenerated2">[http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html «Skype is largest international voice carrier, says study»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501042919/http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html |date=2011-05-01 }}</ref>. {| class="wikitable" id="cxmw2w" data-cx-draft="true" ! Йыл ! Халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар баҙары күләме |- | 2005 | 2,9 %<ref name="autogenerated1">[http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&email=html «International carriers' traffic grows despite Skype popularity»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324094732/http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&email=html |date=2010-03-24 }}</ref> |- | 2006 | 4,4 %<ref name="autogenerated1"/> |- | 2008 | 8 %<ref name="autogenerated2"/> |- | 2010 | 13 %<ref>[http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ "Skype Commands 13 Percent of International Phone Calls.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100508210903/http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ |date=2010-05-08 }}</ref> |- | 2011 | 28 %<ref name="autogenerated3">[http://www.telegeography.com/press/press-releases/2013/02/13/the-bell-tolls-for-telcos/index.html The Bell Tolls for Telcos?]</ref> |- | 2012 | 34 %<ref name="autogenerated3"/> |} == Технология == Башҡа бик күп IP-телефония программаларынан айырмалы, мәғлүмәттәр тапшырыу өсөн Skype баштан уҡ үҙәкһеҙ P2P-архитектураһын ҡуллана. Skype файҙаланыусылар каталогы Skype селтәрен файҙаланыусыларҙың компьютерҙарына бүленә, һөҙөмтәлә селтәр, үҙәкләштерелгән серверҙарҙың ҡиммәтле инфраструктураһынан айырмалы рәүештә, бик йылдам киңәйә (тиҫтәләрсә миллион файҙаланыусы). Skype өсөн берҙән-бер үҙәк элемент — идентификация серверы, унда файҙаланыусыларҙың иҫәп яҙмалары һәм уларҙың контакттар исемлегенең резерв күсермәһе ята. Үҙәк сервер элемтә урынлаштырыу өсөн генә кәрәк. Тауышлы һәм һынлы бирелмәләрҙе тапшырыу мөмкин тиклем тура башҡарыла<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''источник не указан 622 дня'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span>, мәҫәлән, ике компьютер бер локаль селтәр эсендә булһа, улар араһында Skype аша тоташыу барлыҡҡа килгәс тә (үҙәк узелдар һәм суперузелдар ярҙамында) Интернеттан сығырға була, ә һөйләшеү дауам иттерелә ала. Skype протоколы ябыҡ һәм документлаштырылмаған, ул Skype программа тәьминәтенең төп нөсхәһе тарафынан ғына ҡулланыла ала. === Тауышлы бирелмәләр тапшырыу === Тауышлы чат бер йәки бер нисә файҙаланыусы менән һөйләшергә, шулай уҡ конференц-бәйләнеш урынлаштырырға мөмкинлек бирә. Skype ҡулланған кодектар (бирелмәләрҙе ҡыҫыу алгоритмы) арҡаһында һәм интернет-тоташыуҙың тейешле тиҙлеге шарттарында (30—60 кбит/с) тауыш сифаты ҡәҙимге телефон бәйләнешендәге кеүек була, тоташыу шарттары һәйбәт булһа — хатта яҡшыраҡ та. Тоташҡан саҡта ПК араһындағы тауышлы бирелмәләр AES-256 ярҙамында шифрлана, уның асҡысы 1024 битлы RSA асҡысы ярҙамында тапшырыла. Файҙаланыусыларҙың асыҡ асҡыстары системаға ингәндә Skype’тың үҙәк серверы тарафынан 1536 йәки 2048 битлы RSA сертификатын ҡулланып сертификатлана<ref>[https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used What type of encryption is used?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515201651/http://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used |date=2009-05-15 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used ''история'']) Skype Technologies, 2006</ref>. Тауышлы шылтыратыу һәм Интернетҡа киң һыҙатлы тоташыу ваҡытында инеүсе һәм сығыусы трафик бер төрлөрәк күләмдә тотонола. Суммала трафиктың уртаса күләме 500 кбайт/минут тәшкил итә (10 минут ~ 5 Мбайт; 100 минут ~ 50 Мбайт). === Һынлы бирелмәләр тапшырыу === Видео өсөн VP7 (5.5 версияһына тиклем), VP8 һәм H.264 кодектары ҡулланыла. Тотороҡло һынлы элемтә өсөн 200 кбит/с ашыу интернет-тоташыу тиҙлеге кәрәк һәм такт йышлығы 1 ГГц-тан кәм булмаған процессор булыуы яҡшы. Һынлы шылтыратыуҙа трафик тауышлы шылтыратыуға ҡарағанда 10 тапҡырға артыҡ. Веб-камеранан юғары тиҙлекле шаулы һынлы ағымдар өсөн трафик күләме артығыраҡ булыуы ихтимал. Яҡынса күләм — минутына ~5 Мбайт. === Текслы хәбәрҙәр һәм файлдар ебәреү === Skype файҙаланыусыларға текслы хәбәрҙәр менән алмашыу мөмкинлеген дә бирә (IM-чат). Унда төркөмдәр менән текслы чаттар ойоштороп була. Үҙенең йылмайликтар тупланмаһы бар, тарих һаҡлана (серверҙа, 30 көнгә тиклем). Шулай уҡ IM-чат мөмкинлектәре бар. Skype’та күләм буйынса сикләүһеҙ файлдар алмашыу мөмкин. Mac OS өсөн 7.0 һәм Windows 7 өсөн 6.21 версияһынан башлап, Skype программаһы етеҙ хәбәрҙәр яҙғанда тексты форматлау мөмкинлеген бирә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skaip.su/2014/10/formatirovanie-teksta-v-chate-skype.html Форматирование текста в чате Skype].</span></ref>. == Хәүефһеҙлек һәм бирелмәләрҙе һаҡлау == Skype файҙаланыу шарттары шифры сиселгән бирелмәләрҙең селтәр хужаһына (Microsoft), Microsoft йәки аффилирланған компаниялар хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ Интернет селтәре провайдерҙарына билдәле булыу мөмкинлеген күҙҙә тота. Skype серверҙары ебәрелеүсе текстарҙы һәм уларҙағы һылтанмаларҙы спам һәм яуызлыҡтар менән көрәшеү маҡсатында автоматик рәүештә сканлап тора; ҡайһы бер һылтанмаларҙың текстарҙан юйҙырылыуы ихтимал. Ҡулланыу шарттарында шулай уҡ ебәрелеүсе текстарҙың тотоп алыныу һәм ҡулдан эшкәртелеү ихтималлығы ла әйтелә<ref>[http://www.skype.com/en/legal/privacy/#protectionOfPersonalInformation 8.] </ref><ref name="venture.no.crypt.for.ms">[http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ Busted: Microsoft intercepts, decrypts, and reads your Skype messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105050324/http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ |date=2015-11-05 }} // Ventureboat Security, May 20, 2013: "Skype currently uses 256-bit AES encryption to secure communications between users, which is considered very secure.</ref><ref>[http://www.3dnews.ru/software-news/645393/ Skype с заботой о пользователе — Microsoft читает всё, что вы пишете?]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // 3d news, 17.05.2013 : "Представитель Skype, в свою очередь, сослался на политику защиты информации, согласно которой допускается автоматизированное сканирование мгновенных и SMS-сообщений на предмет «выявления возможного спама и/или определения URL-адресов, которые были ранее отмечены, как связанные со спамом, мошенничеством или фишингом».</ref>. == Платформалары == Linux, Mac OS X, iOS (iPhone, iPod touch һәм iPad), Windows (2000, XP, Vista, 7, 8, Windows Mobile, Windows Phone), PSP, Symbian OS, Java (мобиль телефондарға), Android өсөн Skype версиялары бар. 2010 йылдың февралендә Skype Windows Mobile өсөн клиенттар эшләүҙе һәм уларҙы хеҙмәтләндереүҙе, шулай уҡ Java өсөн Skype Lite эшен туҡтатты. 8.01.2013 Skype Lite клиенттарын хеҙмәтләндереү туҡтатылды<ref>[http://community.skype.com/t5/Другие-устройства/Ошибка-подключения-к-Skype-серверу/m-p/1351803/highlight/true#M579 The Skype Community — Ошибка подключения к Skype серверу.]</ref>. 2014 йылдың йәйендә Symbian OS платформаһындағы ҡоролмалар өсөн Skype эшләмәҫ булды<ref><span class="citation" contenteditable="false">[https://support.skype.com/ru/faq/FA10389/pravda-li-cto-prekratilas-podderzka-skype-dla-symbian?q=Symbian Прекращение поддержки для Symbian OS].</span></ref>. == Хеҙмәттәр == ; Түләүһеҙ хеҙмәттәр * SkypeCast (ингл. ''<span lang="en">Skype</span>'' — VoIP программаһы һәм ''<span lang="en">broadcasting</span>'' — киң һыҙатлы Интернет, ҡайһы берҙә ҡыҫҡартып «каст» тиелә) — Skype файҙаланыусылар төркөмөндә (150 кешегә тиклем) тауышлы аралашыу төрө. Конференц-шылтыратыуға оҡшаған, ләкин, унан айырмалы, үҙәк сервер аша урынлаштырыла. Хеҙмәтте күрһәтеү туҡтатылған. * Skype Voicemail — тауышлы почта. 10.03.2005 эшләтелә башлаған. Файҙаланыусы селтәрҙә булмағанда хәбәр яҙып алына, автояуап эшләй. * Skype Me. SkypeMe статусы абунасының бөтә донъянан килгән шылтыратыуҙарға ла асыҡ булыуын күрһәтә. Ул сит телдәрҙә һөйләшеү күнекмәһе алырға теләүселәрҙе генә түгел, яуыз ниәтле кешеләрҙе һәм спамерҙарҙы ла йәлеп иткәнлектән, 4-се версиянан башлап SkypeMe статусы программанан алып ташланған. ; Түләүле хеҙмәттәр * SkypeOut — телефондарға шылтыратыу. Күп илдәрҙә стационар һәм мобиль телефондарға шылтыратып була. Хаҡы минутлап һанала. Түләүһеҙ номерҙарға шылтыратыу — түләүһеҙ. * SkypeIn — онлайн номер. Традицион телефон селтәрҙәренән шылтыратыуҙар ҡабул итеп була. * Skype To Go номеры — махсус номер, билдәләнгән тарифтар буйынса, уға теләһә ҡайһы телефондан (стационар йәки мобиль) шылтыратып, башҡа номер менән элемтәгә инеп була, ә хаҡы Skype’тағы иҫәптән түләнә. ; Бизнес өсөн хеҙмәттәр Баҙарҙың корпоратив өлкәһе өсөн Skype SIP Open Beta<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/ru/business/sip/overview Skype для SIP Open Beta].&#x20; </span></ref> һәм Skype Connect тигән хеҙмәттәрҙе тәҡдим итә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/en-us/business/sip/overview Skype Connect.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902120346/http://www.skype.com/intl/en-us/business/skype-connect/ |date=2011-09-02 }} </span></ref>. Файҙаланылған линиялар өсөн түләү айына бер тапҡыр алына. === Гаджеттар һәм тауарҙар === Skype үҙ программаһы өсөн төрлө кәрәк-яраҡ етештерә һәм һата. Мәҫәлән, компьютерһыҙ шылтыратыу өсөн RTX Dualphone 3088 сымһыҙ телефоны<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab Skype Shop — Телефон RTX Dualphone 3088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612055125/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab |date=2009-06-12 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab ''история''])</ref>, Skype Freetalk Wireless гарнитураларын — Skype аша аралашыу өсөн USB-тапшырғыслы сымһыҙ ҡолаҡсындар<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html Skype Shop — FREETALK® Freedom Wireless (Беспроводные наушники с передатчиком)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808060438/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html |date=2009-08-08 }}</ref>, һынлы шылтыратыуҙар өсөн аппаратура (Freetalk Buddy Pack)<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812103030/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html |date=2009-08-12 }}</ref> һәм веб-камералар (Freetalk Connect 2)<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611151846/http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html |date=2009-06-11 }}</ref> һатыла. === Тәнҡит === * 2011 йылдың майында Microsoft компанияһы Skype’ты һатып алғанға тиклем, уны йәшерен рәүештә тыңлап булмай, шунлыҡтан уны күп илдәрҙең махсус хеҙмәттәре тәнҡитләй<ref>[http://old.computerra.ru/own/414976/ Атака на Skype], Берд Киви // Компьютерра № 11 (775), 31 марта 2009</ref>. Шул уҡ ваҡытта сервис үҙе АҠШ һәм Ҡытай файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнә<ref>[http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html Skype обвиняют в шпионаже за пользователями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127074014/http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html |date=2009-11-27 }} // CyberSecurity.ru, 02.10.2008</ref>. 2013 йылда шул билдәле була: Рәсәй махсус хеҙмәттәре Skype файҙаланыусыны тыңлап ҡына ҡалмай, уның ҡайҙалығын да билдәләй ала. Skype’тың Ҡытай версияһына клавиатураның ҡайһы төймәләренә баҫҡанды теркәп барыусы ҡуйылған, ул тексҡа тыйыулы һүҙҙәр индереләме икәнен күҙәтә һәм тупланған логтарҙы дәүләт хеҙмәттәренә ебәреп тора<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Серьгина Е., Никольский А., Силонов А.''&#x20;</span></ref>. * Skype етешһеҙлектәренең береһе тип проприетар протокол файҙаланыу һанала, ул асыҡ стандарттар (мәҫәлән, SIP йәки H.323) менән һыйышмай. * Мәғлүмәт хәүефһеҙлегенә арналған Black Hat Europe 2006 конференцияһында Skype'ҡа анализ яһала<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Philippe BIONDI, Fabrice DESCLAUX.''&#x20;</span></ref>. Һығымталар араһында шундайҙары ла була: :* программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә аяҡ салыусы ысулдар һәм кодты бутау ҡулланылыуы; :* бирелмәләрҙең даими ебәрелеп тороуы (хатта программа көтөү режимында булғанда ла). * Мәҫәлән, 2007 йылда Крис Касперски Skype’ты<ref>[http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp Skype: скрытая угроза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140130224618/http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp |date=2014-01-30 }} Хакер, 8 июня 2007; опубликовано с изменениями в бумажной версии: [http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp Как Крис надругался над Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210060738/http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp |date=2014-02-10 }}, Хакер № 100 ''"Skype — это чёрный ящик с многоуровневой системой шифрования, напичканной антиотладочными приёмами исполняемого файла, считывающий с компьютера конфиденциальную информацию и передающий её в сеть по закрытому протоколу. ''</ref> ябыҡлыҡ, трафиктың йәшертен барыуы, программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүсе алымдар ҡулланғаны өсөн тәнҡитләй, уныңса, былар сервисты вирустар йөрөтөүсе итеп ҡулланыуға юл аса. * 2007 йылдың февралендә Skype’тың ваҡытлы файлдар өсөн каталогта <code>1.com </code> файлын яһата торған хатаһы табыла, ул BIOS-та мәғлүмәтте уҡыу мөмкинлеген бирә. Рәсми блогта хәбәр ителеүенсә, быға Skype Extras Manager өсөн EasyBits Software эшләгән хәүефһеҙлек системаһы ғәйепле, ошо юл менән ул инә нигеҙҙең сериялы номерын ҡулға төшөргән һәм һәр компьютерҙы идентификациялауға өлгәшкән<ref>[http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html Skype Extras plug-in manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019182955/http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html |date=2008-10-19 }}<span contenteditable="false"> </span>(англ.</ref>. Был система 3.0.0.216 һәм унан һуңғы версияларҙа ҡулланылмай. * P2P принцибы буйынса эшләй торған бөтә селтәрҙәр кеүек үк, Skype та вируслы эпидемияларға эләгеп тора. Skype’та һәйләшкәнде тотоп яҙып ала торған зарарлы программалар таралыу осраҡтары билдәле<ref>[http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html В Интернете опубликованы исходники трояна, перехватывающего звонки Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902073558/http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html |date=2009-09-02 }} // CyberSecurity.ru, 29.08.2009</ref>. * 2011 йылдың 24 майында Mozilla Firefox браузеры ярҙамында бизнес-аккаунтҡа ингәндә «manager.skype.com ғәмәлләшмәгән хәүефһеҙлек сертификаты файҙалана» тигән иҫкәртеү ҡалҡыр булды. * 2012 йылдың 14 ноябрендә Skype’тың тауышлы һәм һынлы элемтә сервисында, аккаунт теркәлгән почтаны ғына белгән хәлдә лә, ул аккаунтты ватырға мөмкинлек биргән хәүефле етешһеҙлек табылды<ref>[http://lenta.ru/news/2012/11/14/hack/ Технологии: В Skype обнаружили критическую уязвимость] // Lenta.ru, 2012-11-14</ref>. * 2013 йылдың 18 майында немец тикшеренеүселәре Skype’тың файҙаланыусылар араһында ебәрелеүсе етеҙ хәбәрҙәрҙе анализлауын фашланы<ref>[http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html Skype’s ominous link checking: Facts and speculation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072519/http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html |date=2013-10-22 }} // H Security, Jürgen Schmidt, 17 May 2013</ref>. * 2013 йылдың 11 июнендә Эдвард Сноуден Американың PRISM күҙәтеү системаһы тураһында белдерҙе. Был система Skype файҙаланыусыларҙы күҙәтеп, уларҙың программала нимә тураһында хәбәрләшеүен белеп тороу мөмкинлеген биргән<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Glyn Moody''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Ryan Gallagher''.&#x20;http://www.slate.com/blogs/future_tense/2013/06/13/nsa_surveillance_leaks_suggest_microsoft_may_have_misled_public_on_skype.html<nowiki/>&#x20; (англ.</span></ref>. == Пасха йомортҡалары == Хәбәр тексын йыйғанда бер юлы өс йәки унан күберәк йәнәш төймәгә баҫҡанда әңгәмәләшеүсе ғәҙәттә күренә торған яҙыу ҡәләмен түгел, ә клавиатура буйлап йөрөгән бесәйҙе күрә. Төймәләргә теләһә нисек баҫыуҙы дауам итһәң, ҡәләмде һындырыусы ҡулдар рәсеме килеп сыға. Skype'ҡа ҡуйылған йылмайликтарҙан тыш, унда бер нисә «йәшерен» йылмайлик бар (ниндәй версия тороуына ҡарап, уларҙың стандарт йылмайликтарҙа булыуы бар). Әгәр программаның көйләүҙәрендә хәбәрҙәр тәҙрәһендә шрифтты Comic Sans'ҡа үҙгәртһәң, тәҙрә аҫтындағы йылмайликтар төймәһендәге йылмайлик моңһоуға әйләнә (Windows өсөн 5.5-се версия). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор = Яковлева Е. С.|заглавие = Самоучитель Skype. Бесплатная связь через Интернет|место = СПб.|издательство = [[БХВ-Петербург]]|год = 2008|страницы = 304|isbn = 978-5-9775-0177-4}} == Һылтанмалар == ; Сайттар һәм ресурстар * [http://www.skype.com/intl/ru/ Рәсми сайт]{{Ҡалып:Ref-ru}} ; Мәҡәләләр * [http://asplinux.net/node/3500 Безопасность Skype в корпоративной среде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103507/http://asplinux.net/node/3500 |date=2016-03-04 }}{{Ҡалып:Ref-ru}} * [http://www.3dnews.ru/software/skype_for_everyone/ Skype для каждого — интересные возможности и дополнения]{{Ҡалып:Ref-ru}} ; Күҙәтеүҙәр * {{Ҡалып:Cite web|url = http://www.thg.ru/software/linux_communication_software/linux_communication_software-04.html|title = Обзор приложений для Linux. Часть III: коммуникационные программы|date = 16 ноября 2009|publisher = [[Tom's Hardware]] Guide Russia|accessdate = 8 января 2010|archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuPrml3|archivedate = 2011-08-25}} * {{Ҡалып:Cite web|author = Андрей Пировских.|date = 10 марта 2006|url = http://www.thg.ru/network/skype_gizmo/index.html|title = Skype против Gizmo: бесплатная интернет-телефония|publisher = [[Tom's Hardware|Tom's Hardware Guide Russia]]|accessdate = 2010-07-23|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuT56FA|archivedate = 2011-08-25}} [[Категория:Мәғлүмәт технологиялары]] [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] [[Категория:Элемтә]] 70dcmqypho7bdxs7la266fwowxpnfz2 0 97268 1297951 1280724 2026-05-24T11:19:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Microsoft Corporation''' ( ''ҡыҫҡ''. MS; <span>«Microsoft корпорацияһы»</span>&nbsp;<span>— </span>[[Инглиз теле|<span title="Язык: английский">ингл.</span>]]; «ма́йкрософт корпоре́йшн»<ref name="rb.ru"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.rb.ru/biz/companies/show/539197 Майкрософт Рус — Microsoft, ООО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813031643/http://www.rb.ru/biz/companies/show/539197/ |date=2011-08-13 }}.&#x20; </span></ref> тип уҡыла) — төрлө-төрлө хисаплау техникаһы ([[шәхси һанаҡ|шәхси һанаҡтар]], [[Уйын ҡушылмаһы|уйын ҡушылмалары]], кеҫә шәхси һанағы, [[кеҫә телефоны]] һ.б.) өсөн проприетар [[Программа менән тәьмин итеү|программа тәьминәте]] етештереүсе, әлеге осорға донъяла иң киң ҡулланыла торған [[Microsoft Windows|Windows]]  операцион системаһын  эшләгән трансмилли компания.  Компанияның бүлексәләре шулай уҡ  Xbox уйын консолдәре,  шәхси һанаҡтар өсөн кәрәк-яраҡ (клавиатура, төрткө һ.б.<ref>[http://www.microsoft.com/hardware/en-us һанаҡ сысҡандары, төймәтаҡталары, веб-камералар и һ. б.]</ref>) етештерә. [[2012 йыл]]дан Surface планшет һанағын сығара.  Microsoft продукцияһы донъяның 80-ләп илендә һатыла,  программалары 45-тән ашыу телгә тәржемә ителгән.<div>Штаб-фатиры Редмонд ҡалаһында, [[АҠШ]]-тың Вашингтон штаты, урынлашҡан. </div><div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> </div>[[2014 йыл]]дың 5 июненә корпорацияла 127104 кеше эшләй.<ref name="personal">[http://top.rbc.ru/economics/15/07/2014/936469.shtml 15.07.2014 :: top.rbc.ru :: Microsoft готовит самые масштабные сокращения в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914022331/http://top.rbc.ru/economics/15/07/2014/936469.shtml |date=2015-09-14 }}</ref> [[Рәсәй]]ҙә [[1992 йыл]]дың ноябренән  Microsoft вәкиллеге ([[2004 йыл]]дың июленән — «Майкрософт Рус» ЯСЙ<ref name="rb.ru"/>) бар. [[2002 йыл]]ғы ярашыу килешеүе һөҙөмтәһендә Microsoft суд күҙәтеүе аҫтында тора<ref>[http://compulenta.ru/242886/ Южная Корея наказала Microsoft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211015358/http://compulenta.ru/242886/ |date=2009-02-11 }} — Компьюлента, 9 декабря 2006</ref>. == Тарихы == {| class="toccolours" style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; font-size: 90%; line-height: 1.4em; width: 304px; margin-bottom: 10px;" ! colspan="2" | Microsoft Corporation. Логотиптар тарихы |- style="text-align:center" | '''Логотип''' | '''Йыл''' |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1982).svg|100x100px]] | Microsoft [[1982 йыл]]дың 26 авгусында USPTO-ға ошо логотипты теркәтергә ғариза бирә һәм уны [[1987 йыл]]ға тиклем файҙалана<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://tarr.uspto.gov/tarr?regser=serial&entry=73382109 Serial Number: 7338210].&#x20;</span></ref>. |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(1994).svg|100x100px]] |Скотт Бейкер төшөргән логотип  [[1987 йыл|1987]] йылдан  [[2006 йыл]]ғаса файҙаланыла, уға яҙылған лозунг -  «Бөгөн ҡайҙа барғығыҙ килә?»<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html The Rise and Rise of the Redmond Empire].&#x20; </span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Randi Schmelzer.''&#x20;</span></ref> |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(2006).svg|100x100px]] | Microsoft был логотипты  2006 — [[2011 йыл|2011 йыл]]дарҙа ҡуллана. Рәсәйҙә уның  слоганы - «Һеҙҙең һәләттәр. Беҙҙең илһам.» |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(2011)_horizontal.png|100x100px]] | «Артабан ни булһа ла булыр» тигән лозунг менән йөрөтөлә (2011—2012). |- | [[Файл:Microsoft_logo_(2012).svg|100x100px]] | «Цифрлы технологиялар донъяһы»н кәүҙәләндерә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx Microsoft Unveils a New Look].&#x20; </span></ref>. |} Компания тарихы 1975 йылда баш ала, ул саҡта [[Гарвард университеты|Гарвард]] студенттары  Билл Гейтс менән Пол Аллен, 1975 йылдың 1 ғинуарында «Popular Electronics&nbsp;<span>(''ингл.''</span><span>)</span>» журналында Altair 8800 тигән яңы шәхси һанаҡ тураһында мәҡәлә уҡығандан һуң уның өсөн Basic тел интерпретаторы яҙа. 1 февралдә был һанаҡты етештереүсе Micro Instrumentation and Telemetry Systems (MITS) компанияһы менән Basic'ты  Altair өсөн ҡулланыу тураһында лицензиялы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Үҙҙәренең компанияһын улар "Аллен һәм Гейтс" тип атарға итәләр ҙә, был исем юридик компанияға барыр ине, тигән фекергә киләләр. Пол Micro-Soft  (microprocessors һәм software ҡыҫҡартып алынған) тип атарға тәҡдим итә. Беренсе йылды өс кешенән торған яңы компания $16 005 әйләнеш менән тамамлай (сағыштырыу өсөн: 2000 йылда корпорацияның һатыуҙан килеме $25,3 млрд, ә килеме $7,3 млрд-тан ашыу тәшкил итә). 1980-се йылдар башында компанияны нигеҙләгән икәүҙең юлдары айырыла: Аллендың хәтирәләре буйынса, ул бөтә ғүмерен Microsoft'ҡа бағышларға теләмәй, Гейтс иһә эшкә сума<ref name="ved_04_2011"><span class="citation" contenteditable="false">''Роберт Гат, Ник Уингфилд.''&#x20;</span></ref>.  1983 йылда Аллен Microsoft'тан китә, акцияларының һәр береһен $10 менән һата<ref name="ved_04_2011"/>. Был килешеү һөҙөмтәһендә ул донъялағы иң бай кешеләр иҫәбенә инә: 2011 йылда ул Forbes журналы исемлегендә $13 млрд капитал менән 57-се урынды биләй<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.forbes.com/wealth/billionaires/list The World’s Billionaires 2011].&#x20; </span></ref>. === Ҡушылыуҙар һәм йотолоуҙар === 2011 йылға тиклемге осорҙоң иң эре килешеүе  — Microsoft'тың  интернет-реклама менән шөғөлләнеүсе aQuantive корпорацияһын  һатып алыуы.  2008 йылда Microsoft $48 млрд-ҡа Yahoo!'ны ҡулға төшөрөргә тырышып ҡарай, ләкин уның миноритар акционерҙары ҡаршы булыу сәбәпле ниәт бойомға ашмай<ref name="ved_05_2011"><span class="citation" contenteditable="false">''Анастасия Голицына, Александр Силонов.''&#x20;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/259971/85_mlrd_za_oblaka $8,5 млрд за облака].&#x20; Ведомости № 83(2849)&#x20;(11&nbsp;мая 2011).&#x20;<small>Проверено 11 мая 2011.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2011 йылда  корпорация интернет-телефонияға махсуслашҡан  Skype Limited компанияһын $8,5 млрд.-ҡа һатып ала.  2013 йылдың сентябрендә Microsoft финдарҙың Nokia'һының  кеҫә телефондары етештереүсе һәм хеҙмәтләндереүсе Devices & Services  бүлексәһен 5,44 млрд евроға алырға йыйыныуын белдерә. Килешеү  2014 йылдың 24 апрелендә ғәмәлләшә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://itar-tass.com/ekonomika/1147442 Nokia закрыла сделку по продаже своего мобильного бизнеса компании Microsoft].&#x20; [[ИТАР-ТАСС]]&#x20;(25&nbsp;апреля 2014).&#x20;<small>Проверено 26 марта 2014.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2014 йылдың сентябрендә Microsoft Minecraft уйынын эшләгән Mojang AB швед  компанияһын йота<ref name="mb3m"><span class="citation" contenteditable="false">''Owen''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2014/sept14/09-15news.aspx Minecraft to join Microsoft]&#x20;(en-us), ''Microsoft News''&nbsp;(15 сентября 2014).&#x20;<small>Проверено 22 сентября 2014.</small>&nbsp;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://kanobu.ru/news/microsoft-kupila-sozdatelej-minecraft-za-25-mlrd-374079 Microsoft купила создателей Minecraft за $2,5 млрд]&#x20;&nbsp;(рус.</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Илья Логунов''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Артемий Козлов''&nbsp;[http://www.igromania.ru/articles/236543/Microsoft_kupila_Minecraft_CHto_dalshe.htm Microsoft купила Minecraft. Что дальше?]&nbsp;(рус.).&nbsp;— Игромания, 2014.</span></ref>. == Милекселәре һәм етәкселеге == Microsoft акцияларының бүленеше: Билл Гейтс — 7,55 %, Стив Балмер — 4,66 %-ҡа эйә, корпорацияның башҡа менеджерҙарында — 1%-тан кәмерәк, ҡалған ҡиммәтле ҡағыҙҙар — <span class="plainlinks" contenteditable="false">NASDAQ: [http://www.nasdaq.com/symbol/MSFT '''MSFT''']</span> биржаһында ирекле әйләнештә. 2010 йылдың майына компанияның баҙарҙағы капиталлашыуы — $247,23 млрд<ref>''Ольга Проскурина, Игорь Цуканов''.</ref>. Компанияның директорҙар советының башҡарма булмаған рәйесе  — Джон Томпсон (''John W. Thompson''), баш идарасыһы (CEO) — Сатья Наделла (''Satya Nadella'')<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Nick Wingfield.''&#x20;</span></ref>. == Эшмәкәрлеге == === Продукция === Microsoft корпорацияһы киң спектрлы программа һәм аппарат тәьминәте етештереүсеһе булып тора, бөтә донъяла билдәлелекте уға тәү сиратта Windows ғаиләһенә ингән операцион системалар, шулай уҡ документтар менән эшләү өсөн Microsoft Office программалары килтерә^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;455&nbsp;дней'']}. Бөгөн корпорация ғәйәт күп төрлө продукттар етештерә: сервер программалары тупланмалары, уйындар, программалар  эшкәртмәләү саралары, Xbox уйын консолдәре.  Microsoft даими рәүештә башҡа программа тәьминәте эшләнмәселәрен йота^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;455&nbsp;дней'']}. Атап әйткәндә, Navision, [[:en:Microsoft Dynamics SL|<span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics SL» на английском языке">Solomon</span>]]<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics SL» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub>, [[:en:Microsoft Dynamics GP|<span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics GP» на английском языке">Great Plains</span>]]<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics GP» в русском разделе отсутствует" contenteditable="false">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em" contenteditable="false"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> компанияларын һатып алды, һөҙөмтәлә,  Microsoft эшмәкәрлегендә  Microsoft Dynamics (әүәлерәк Microsoft Business Solutions тип атала) тигән яңы ҙур йүнәлеш барлыҡҡа килде. Рәсәйҙә был йүнәлештең өс сиселеше йөрөй:  Axapta, Navision ERP-системалары һәм  Microsoft Dynamics CRM мөнәсәбәттәргә идара итеү системаһы.  Microsoft  Groove музыка сервисын булдырыуы тураһында белдерҙе. Ул әлеге Xbox Music сервисын алмаштыра һәм оҡшаш мөмкинлектәргә эйә: Windows Store'ҙан йырҙар һәм альбомдар йөкмәү, тректарҙы ағымлы тапшырыу, шул иҫәптән OneDrive'ҡа һәм радиоға тейәлгәндәрен (һайланған тректар, альбомдар йә башҡарыусылар нигеҙендә композицияларҙы автоматик һайлау юлы менән) йөкмәү.<ref>[https://www.iguides.ru/main/gadgets/microsoft/microsoft_anonsirovala_muzykalnyy_servis_groove/?utm_source=push&utm_medium=chrome Microsoft представила музыкальный сервис Groove]</ref> === Эшмәкәрлек күрһәткестәре ===  2010 йылда штатта 89 мең даими эшләүсе хеҙмәткәр була<ref name="rep-msft-2010">[http://sec.gov/Archives/edgar/vprr/10/9999999997-10-018843 Microsoft Annual Report to Security Holders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408115517/http://www.sec.gov/Archives/edgar/vprr/10/9999999997-10-018843 |date=2013-04-08 }}</ref>.  2006 финанс йылында һатыуҙан килеме — $44,3 млрд, саф килеме — $12,6 млрд<ref name="ved_05_08">''Тимофей Дзядко''.</ref>. 2010 финанс йылында һатыуҙан килеме — $62,5 млрд, операцион килеме — $24,1 млрд, саф килеме — 18,8 млрд<ref name="rep-msft-2010"/>. 2012 йылда һатыуҙан килеме — $74 млрд, саф килеме — яҡынса $17 млрд<ref name="реорганизация"><span class="citation" contenteditable="false">[http://9tv.co.il/news/2013/07/11/154156-print.html Miscrosoft объявляет о реорганизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016073658/http://9tv.co.il/news/2013/07/11/154156-print.html |date=2013-10-16 }}.&#x20;<small>Проверено 12 июля 2013.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2015 йылдың  4 финанс кварталы йомғаҡтары буйынса Microsoft һатыуҙан 22,2 млрд килем кереүе һәм 2,1 миллиард долларлыҡ зыян күрелеүе хаҡында белдерҙе.<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/best-companies/?iid=bc_lp_header Рейтинг 100 лучших работодателей США, Fortune, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712050104/https://money.cnn.com/magazines/fortune/best-companies/?iid=bc_lp_header |date=2020-07-12 }}</ref> == Бизнес-мәҙәниәт == Microsoft'тың бизнес-мәҙәниәте эшләнмәселәр тирәләй төҙөлгән. Йыл һайын йәш программа тәьминәте эшләнмәселәрен йәлеп итеүгә һәм компанияла тотоуға бик ҙур аҡсалар тотонола.  Иң яҡшыларҙы ылыҡтырыу өсөн Microsoft мәктәптәрҙең өлкән класс уҡыусылары менән эш алып бара. Тармаҡҡа күберәк ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәлеп итеү маҡсатында компания  DigiGirlz көндәре һәм өлкән кластарҙа уҡыусы ҡыҙҙар өсөн йәйге лагерҙар ойоштора. 2013 йылда  Microsoft АҠШ-тың иң яҡшы 100 эш биреүсеһе рейтингында 75-се урынды алды.  Компанияла кадрҙар алмашыныуы 8 % тәшкил итә. Бер вакансияға 1 млн 300 мең резюме тура килә. Microsoft'та тулыһынса түләүле оҙайлы отпуск биреү практикаһы ҡулланыла (саббатикал). 100 % медицина страховкаһы бирелә. Спортклуб картаһы түләнә. Алыҫтан тороп һәм ҡаҫҡартылған эш көнө буйынса эшләү мөмкинлеге бар<ref>[http://www.microsoft.com/About/CorporateCitizenship/CommunityInvestment/NGO/ru/softwareGrants.mspx NGO Connection]</ref>. === GLEAM === Компания гомосексуалдарҙы, бисексуалдарҙы һәм  трансгендерҙарҙы өҫтөн күрә, 15 йыл инде бындай кешеләрҙең махсус корпорация профсоюзы GLEAM (Gay, Lesbian, Bisexual and Transgender Employees at Microsoft) эшләй, уның  700-ҙән ашыу ағзаһы бар<ref>[http://blog.pcmag.ru/node/176 Microsoft и ЛГБТ: Get the Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140032/http://blog.pcmag.ru/node/176 |date=2013-06-07 }}</ref>. === Хәйриәлек === [[ АҠШ]]-та Microsoft бер нисә дәүләт сәйәси  институтын аҫрай, улар араһында — American Enterprise Institute, Cato Institute, Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәге һәм  «Мираҫ» фонды. Донъяның төрлө илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, Microsoft Software Donation программаһы эш итә, компанияның рәсми сайтынан күренеүенсә<ref>[http://www.3dnews.ru/editorial/usa_mic/print США против Майкрософт] 3DNews</ref>, ул хөкүмәттеке булмаған ойошмаларға (шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға йәки NGO-ға)  программа тәьминәтен түләүһеҙ биреү менән шөғөлләнә. Microsoft  2006 йылдан бирле [[Сиэтл]]дағы гей-парадтың платина бағыусыһы булып тора<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2007/12/13/opera/ Opera пожаловалась в Еврокомиссию на Microsoft].&#x20; Лента.ру&#x20;(13 декабря 2007).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. == Microsoft компанияһындағы бүлексәләр == === Платформа продукттары һәм хеҙмәттәре бүлексәһе === Был бүлексә төп тауарҙы —   Windows операцион  системалар ғаиләһен етештерә. Компания барлыҡҡа килгәндән алып Windows 1.0-ҙән Windows 3.ҡа тиклем MS-DOS өсөн график тышлыҡтар; MS-DOS менән ярашыусанлыҡты мираҫ иткән Windows 95, Windows 98, Windows ME операцион системалары өсөн график тышлыҡтар; шулай уҡ NT (эн-ти́ тип уҡыла) ғаиләһенә ингән  Windows NT 4, Windows 2000 (Windows NT 5.0), Windows XP (Windows NT 5.1), Windows Server 2003 (Windows NT 5.2), Windows Vista (Windows NT 6), Windows 7 (Windows NT 6.1), Windows 8 (Windows NT 6.2), Windows 8.1 (Windows NT 6.3) үҙаллы операцион системалары сығарҙы. Ошо уҡ бүлексәгә MSN интернет-сервисы,  MSNBC кабелле телевидение станцияһы һәм  Microsoft Slate интернет-кибете ҡарай. [[1997 йыл]]да  Microsoft  Hotmail'ды һатып ала, уның исеме Microsoft Hotmail тип үҙгәртелә. [[1999 йыл]]да  етеҙ хәбәрҙәр менән алмашыу өсөн MSN Messenger программаһы сығарыла, ул  AOL Instant Messenger популяр интернет-пейджерынан өҫтөнлөк алыу маҡсатын ҡуя.   Microsoft Visual Studio программа яҙыу һәм компиляторҙар өсөн утилиталар тупланмаһы булып тора. Был программалар тупланмаһы график интерфейс өсөн тәғәйенләнгән һәм  Microsoft'тың сит китапханаларын ҡуллана. Шулай уҡ  Microsoft  компанияһы Microsoft Servers (элек — Windows Server System) тигән атама аҫтында һатылыусы  сервер программаларын тәҡдим итә. Уның төп өлөшө булып (ағымдағы версия)  Windows Server 2012  — серверҙар өсөн операцион система тора. System Center Configuration Manager — алыҫтан тороп контролләү һ.б. кеүек төрлө сервер операциялары өсөн утилиталар йыйылмаһы  — был тупланманың тағы бер мөһим программаһы булып тора.  === Бизнес-бүлексә === Был бүлексәнең төп бурысы — төрлө компаниялар өсөн финанс һәм бизнес ҡушымталары эшләү. Ул компанияның Microsoft Office офис ҡушымталары рәтен сығара, уға түбәндәгеләр инә: Word (Текст процессоры), Access (Бирелмәләр базаһына идара итеү), Excel (Электрон таблицалар төҙөү), Outlook (Электрон почта һәм күмәкләп инеү рөхсәт ителгән хеҙмәттәр менән эшләү, мәҫәлән, Microsoft Exchange), PowerPoint (Презентациялар менән эшләү), Microsoft FrontPage (HTML мөхәррир). === Күңелле мәшғүллектәр ҡорамалдары бүлексәһе === Microsoft башҡа баҙарҙарға Windows брендын даими этәреү менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, КПК  өсөн Windows CE һәм Windows Mobile менән  Windows Phone ОС идараһындағы смартфондар ижад итеү.  Бүлексәнең башлығы — Робби Бах. == Үҙгәртеп ҡороу == [[2013 йыл|2013 йыл]]дың 11 июлендә Microsoft'тың генераль директоры Стив Балмер  IT-компанияны үҙгәртеп ҡороу тураһында белдерә. Корпорацияла яңы дүрт төркөм ойошторола. Беренсеһе — Терри Майерсон етәкселегендәге  операцион системалар төркөмө. Икенсеһе — ҡорамалдар һәм башҡа техник тәьминәт кәрәк-ярағы етештереү буйынса Джулия Ларсон-Грин етәкселегендәге төркөм. Өсөнсөһө — Ци Лю етәкселегендә ҡушымталар һәм хеҙмәттәр күрһәтеү (Microsoft Office) менән шөғөлләнеүсе төркөм.  Сатья Наделла етәкселегендәге дүртенсе төркөм  «болот» технологиялары өсөн яуап бирә. Бер нисә бәләкәй төркөм дә ойошторола: перспектив тикшеренеүҙәр, маркетинг, финанс, юридик һ.б. төркөмдәр. Кадрҙарҙа ла үҙгәрештәр бар. Үҙгәртеп ҡороуҙың маҡсаты — бөтә компания өсөн берҙәм стратегия булдырыу, глобаль веб-хеҙмәттәр һәм мобиль ҡулайламалар баҙарында биләнгән урынды нығытыу<ref name="реорганизация"/>. == Корпорацияның ҡоролошо == Компанияға  директорҙар советы идара итә, ул ун кешенән тора. Был ун кеше акционерҙарҙың йыл һайын үтә торған ултырышында һайлана. Төрлө мәсьәләләрҙе ҡарау менән түбәндәге 5 комитет шөғөлләнә: аудит (аудитҡа ҡағылышлы мәсьәләләр), компенсациялар (компания хеҙмәткәрҙәре өсөн компенсацияларҙы раҫлай), финанс (финанс мәсьәләләре), идара итеү һәм тәҡдим итеү (төрлө эске мәсьәләләр) һәм кризисҡа ҡаршы (кризистарҙы күҙаллау һәм булдырмау). == Монополияға ҡаршы санкциялар == Һуңғы йылдарҙа компания ЕС-тың монополияға ҡаршы комиссияһы һәм конкуренттарының дәғүәләре буйынса яуапҡа тарттарылғылаған<ref>''Михаил Оверченко, Виктория Сункина''. [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/02/28/142570 Штраф за «болтовню»] // Ведомости № 36 (2058), 28 февраля 2008</ref>. Һөҙөмтәлә компания Windows Media Player'ы булмаған Windows N  продуктын сығарҙы, ул  Windows дистрибутивына түләүһеҙ өҫтәмә булып тора.  2004 йылдың мартында  [[Европа комиссияһы]] компанияны Европала программа тәьминәте баҙарындағы өҫтөнлөклө урыны менән файҙаланыуҙа ғәйепләй һәм  €497 млн.-лыҡ штраф һала, Microsoft'тан сит эшләнмәселәргә, улар үҙ-ара яраша торған программалар сығара алһын өсөн, үҙ продукттары тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә.  Microsoft был ҡарарға буйһонмағас, 2006 йылдың июлендә уға 280,5 млн. евролыҡ тағы бер штраф һалына. Ошонан һуң ғына Еврокомиссияның талабы  үтәлә.  2007 йылдың 13 декабрендә Норвегияның Opera Software компанияһы, Opera  веб-браузеры эшләнмәсеһе, Microsoft өҫтөнән Еврокомиссияға ялыу биреүен белдерә. Opera Software үҙенең ялыуында Microsoft'тан, Windows  менән бергә конкуренттарының браузерҙарын да ҡуйып йәки Internet Explorer'ҙы төп ҡуйылыштан айырып, файҙаланыусыларға браузер һайлау мөмкинлеген биреүҙе үтенә. Бынан тыш, компания  Internet Explorer'ға асыҡ веб-стандарттарҙы  ҡуйып сығарыу талабын ҡуя<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2008/02/27/microsoft/ Еврокомиссия выписала Microsoft рекордный штраф].&#x20; Лента.ру&#x20;(27 февраля 2008).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2008 йылдың 27 февралендә  Европа чиновниктары тарафынан, АҠШ монополисы  конкуренттарынан «күмәк эшкә кәрәкле сервер системалары эшендә ҡатнашҡан документтарға инеү өсөн нигеҙһеҙ юғары хаҡ» һорай, тип табыла, ошо сәбәпле Microsoft тағы  899 млн. евроға  (ул мәлгә был Еврокомиссия тарафынан айырым компанияға һалынған иң ҙур суммалы штраф була) штраф язаһы ала<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Сергей и Марина Бондаренко.''&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2008/07/08/microsoft/ Microsoft попросила Евросоюз аннулировать миллиардный штраф].&#x20; Лента.ру&#x20;(8 июля 2008).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2009/01/17/microsoft/ ЕС вновь обвинил Microsoft в нарушении антимонопольного законодательства].&#x20; Лента.ру&#x20;(17 января 2009).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2008 йылдың июлендә Microsoft Евросоюздан 2004 йылғы монополияға ҡаршы бойороҡтоң шарттарын үтәмәгән өсөн һалынған $1,35 млрд.-лыҡ штрафты ғәмәлдән сығарыуҙы үтенә. Microsoft штрафты «самаһыҙ һәм нисбәтһеҙ» тип атай, Европа комиссияһы  штраф суммаһын сығарғанда күп һанлы хаталарға юл ҡуйғанлығын белдерә<ref>Чаплюк Андрей.</ref>. 2009 йылдың 16 ғинуарында Еврокомиссия  Microsoft корпорацияһына монополияға ҡаршы ҡануниәтте боҙоуҙа яңы ғәйепләүҙәр сығара. Еврокомиссия иҫәпләүенсә,  Windows операцион системаһына  Internet Explorer браузерын ҡушылма итеп беркетеп, Microsoft конкуренция тураһындағы законды боҙа. == Тәнҡит == Корпорация конкуренттарын (айырыуса Linux системаһын таратыуҙы) ентекле күҙәтә, төрлө баҫым яһау ысулдарын ҡулланып, үҙ монополияһын һаҡларға тырыша.   Microsoft  үҙ продукттарының күбеһен йәшертен эшләүҙә ғәйепләнә,  хатта судтарға барып еткән эштәр бар. Мәҫәлән,  Google  Microsoft'ты судҡа биргән саҡта үҙенең Google Desktop эшләнмәһен ғәмәлгә ашырыу өсөн Windows Vista эҙләү системаһы тураһында белешмәләр һәм башҡа бирелмәләрҙе алыу маҡсатын ҡуя.  Internet Explorer конкуренттарҙың уға оҡшаш продукттарына ҡарағанда һуңыраҡ барлыҡҡа килә (мәҫәлән, Netscape Navigator). Шуға ҡарамаҫтан, Microsoft, үҙенең Internet Explorer'ын ябыҡ технологияларға ҡушылма итеп, сит браузерҙарҙы әүҙем ҡыҫырыҡлау менән шөғөлләнә; йәнә  Internet Explorer  7.0 версияһына тиклем ғәмәлләштереүҙең документлаштырылмаған  үҙенсәлектәре менән сығарылды, шул арҡала версткалаусыларҙың эше ҡатмарлаша. Шунлыҡтан тик  Internet Explorer'ҙа ғына эшләгән сайттар барлыҡҡа килде, улар, бәлки, әле лә барҙыр<ref>[http://top.rbc.ru/economics/01/02/2008/138113.shtml Microsoft покупает Yahoo за $44,6 млрд :: Экономика :: Top.rbc.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202123913/http://top.rbc.ru/economics/01/02/2008/138113.shtml |date=2009-02-02 }}</ref>. W3C стандарттары буйынса ғына эшләнгән сайттар IE8 версияһында боҙоҡло булып асыла<ref>[http://news.ntv.ru/108667/ Телекомпания НТВ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204163426/http://news.ntv.ru/108667/ |date=2009-02-04 }}</ref>. Microsoft'ты Рәсәй Федерацияһында авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоусыларҙы эҙәрләгән өсөн, шулай уҡ Поносов эше буйынса ярашыу килешеүенә ҡул ҡуйырға баш тартҡан өсөн тәнҡитләйҙәр<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://cnews.ru/news/line/index.shtml?2008/04/22/298103 Документы Microsoft Office 2007 не соответствуют стандарту OOXML, принятому ISO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128095930/http://www.cnews.ru/news/line/index.shtml?2008%2F04%2F22%2F298103 |date=2012-01-28 }}.&#x20; </span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.groklaw.net/article.php?story=20080421091129596 Microsoft Office 2007 Fails OOXML Conformance Tests, Alex Brown Admits, Hopes For the Best] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910233747/http://www.groklaw.net/article.php?story=20080421091129596 |date=2008-09-10 }}.&#x20; </span></ref>.  Microsoft'тың Office Open XML-дә (OOXML)  үҙенең текст документтары форматын тағыуын да оҡшатмайҙар.  == Әҙәбиәт == * Пол Аллен, Миллиардер из Кремниевой долины. История соучредителя Microsoft, Москва: Альпина Бизнес Букс, 2012. [[:ru:Special:BookSources/9785916573619|ISBN 978-5-91657-361-9]] == Microsoft  мәҙәниәттә == * Компанияның үҫеш тарихы «Пираты Силиконовой долины» фильмында сағыла * Документаль сериал «Загрузка. Подлинная история Интернета&nbsp;<span>(</span>''[[:en:Download The True Story of the Internet|англ.]]''<span>)</span>»,  1 өлөш: «Битва браузеров» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * '''[http://microsoft.com microsoft.com]'''<span contenteditable="false"> — официальный сайт Microsoft</span> * [//ru.wikisource.org/wiki/Лентапедия/Microsoft Microsoft]&nbsp;<span contenteditable="false">— статья в </span>Лентапедии<span contenteditable="false">. 2012 год.</span> {{Һайланған мәҡәлә|иҡтисад}} [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Транснациональ корпорациялар]] ab1a2z08eh03t4m0sny5yqmos76680o 0 98551 1297924 1294535 2026-05-24T03:14:57Z Башҡорт хоккейы 12777 1297924 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Logo of WHL.jpg|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2015 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Ил: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|7}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|«Ағиҙел» (6 еңеү)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.whl.khl.ru/}}} |текст15 = }} '''Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ)''' ({{lang-ru|Женская хоккейная лига}}, {{lang-en|Women's Hockey League}}) — Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында [[хоккей]] лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы ғәмәлдәге чемпион исемен йөрөтә, Өфө командаһы бөтәһе алты тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. == Тарихы == 2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм [[Третьяк Владислав Александрович|Владислав Третьяктың]] эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9596 ФХР и КХЛ договорились о сотрудничестве при создании Женской хоккейной лиги]</ref>. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9374 Создана Женская хоккейная лига]</ref>. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла. Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2018501-jashin-sozdanie-zhkhl-poka-priostanovleno-o-srokakh-govorit-slozhno.html Яшин: создание ЖХЛ пока приостановлено, о сроках говорить сложно]</ref>. КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2124493-fkhr-peredala-prava-na-provedenie-zhenskogo-chempionata-kkhl.html ФХР передала права на проведение женского чемпионата КХЛ]</ref>. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68073/ Утвержден логотип Женской хоккейной лиги]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша. 2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре<ref>[http://www.whl.khl.ru/news/68378/ Курское "Динамо" решило сняться с чемпионата ЖХЛ. Официальный сайт Женской хоккейной лиги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908051352/http://whl.khl.ru/news/68378 |date=2016-09-08 }}</ref>. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй. 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине<ref>[http://www.hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ ГЕОРГИЙ КОБЫЛЯНСКИЙ: КХЛ ПОСТАРАЕТСЯ СДЕЛАТЬ КУБОК ПРЕЗИДЕНТА РК БОЛЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125801/http://hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ |date=2017-10-13 }}</ref>. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. 2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 «Динамо-Нева» - участник Чемпионата ЖХЛ сезона 2020/2021]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай<ref>[https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl Состав участников шестого сезона ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162020/https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl |date=2021-01-28 }}</ref>. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара. 2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl «Белые Медведицы» һәм «Ледяные Крылья» Лигаға ҡушылалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102160000/https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl |date=2021-11-02 }}</ref>. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була. Әммә миҙгел барышында «Ледяные Крылья» килеп сыҡҡан финанс ауырлыҡтары өсөн чемпионаттан сығырға мәжбүр булалар<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1038352/ «Ледяные Крылья» снялись с Париматч чемпионата ЖХЛ]</ref>. 2022/23 йылдар миҙгеле алдында «СКИФ» хоккей клубы урынына Түбәнге Новгородтан «Торпедо» командаһы Лига составына керә, ә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» клубы исемен «КРС Шэньчжэнь» тигәнгә алмаштыра<ref>[https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html В ЧЕМПИОНАТЕ ЖХЛ 2022-2023 СЫГРАЮТ 9 КОМАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415091632/https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html |date=2025-04-15 }}</ref>. 2023 йылдың йәйендә ҠҠХЛ составынан «КРС Шэньчжэнь» хоккей клубы сыға һәм Ҡытайҙа ҡыҙҙар чемпионатында уйнарға күсә, шуға 2023/24 йылдар миҙгелендә Рәсәйҙән 8 команда ҡатнаша. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып ҠҠХЛ чемпионатын уҙғарыу хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1047825/ Организацией чемпионата России среди женских команд будет заниматься ФХР]</ref>. 2024/2025 йылдар миҙгеле тамамланғас, бронза миҙалын еңеүсе «Торпедо» Лига составынан сығыуы тураһында иғлан итә, ә Мәскәү өлкәһенән булған «Торнадо» хоккей клубы Воскресенск ҡалаһына күсә, ә «7.62» командаһы бөтөрөлә. Чемпионатта 2025 йылдан алып «Сахалин» хоккей клубы ҡатнаша<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20045/1048453/ Южно-Сахалинск – новая точка на карте]</ref>. == Командалар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg= 142|lon_min=44|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55|lat_min=19|lat_sec=24|lon_deg=38|lon_min=40|lon_sec=50|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} }} : ''Бындағы мәғлүмәт 2025/2026 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән'' {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Баш тренер ! style="background:white; text-align:center; width:15%" |Капитан |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] |{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |- |[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] |{{Флаг|Челябинская область}} [[Силәбе]] |[[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]] <small>(7 500)</small> |align=center |1997 |align=center |2021 |{{Рәсәй флагы}} [[Белоусов Аркадий Леонидович|Аркадий Белоусов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Лазарева Марина Владимировна|Марина Лазарева]] |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум-Арена (Красноярск)|Платинум-Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК БА]] <small>(1 700)</small> |align=center |2020 |align=center |2020 |{{Рәсәй флагы}} [[Мамонтов Юрий Александрович|Юрий Мамонтов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] |{{Флаг|Сахалинская область}} [[Южно-Сахалинск]] |[[Кристалл (спорт һарайы, Южно-Сахалинск)|«Кристалл» СҺ]] <small>(1 460)</small> |align=center |2024 |align=center |2025 |{{Рәсәй флагы}} [[Обухов Александр Евгеньевич|Александр Обухов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[А. Козицын исемендәге боҙло һарай|А. Козицын ис. БҺ]] <small>(1 100)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ларшина Евгения Владимировна|Евгения Ларшина]] |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Воскресенск]] |[[Подмосковье (боҙ һарайы)|«Подмосковье» БҺ]] <small>(4 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Сырцов Александр Александрович|Александр Сырцов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] |} == Миҙгел форматы == Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә. 2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] махсус проектарына урын ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69652/ Представители клубов ЖХЛ обсудили формат нового сезона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611064546/http://whl.khl.ru/news/69652 |date=2017-06-11 }}</ref>. 2023/2024 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта өсөшәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 42 осрашыу уҙғара. Плей-оффҡа бөтә һигеҙ команда сыға. Ошо миҙгелдән алып сирекфиналда һәм ярымфиналда сериялар өсөшәр еңеүгә тиклем дауат итә, ә финал серияһы дүрт еңеүгә тиклем барасаҡ. 2024/25 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта ике иң көслө команда тура ярымфиналға сыға. Өсөнсө—алтынсы урын яулаған командалар үҙ-ара уйындарҙа тағы ике ярымфиналсыны билдәләй. Тәүге тапҡыр ҠҠХЛ тарихында ярымфиналдарҙа еңелгән командалар араһында бронза миҙалдары өсөн осрашыуҙар уҙғарыла. Сирекфиналда төшөп ҡалған һәм плей-оффҡа элекмәгән командалар араһында 5-8-се урындар өсөн мини-турнир ойошторола. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып даими чемпионатта һәр еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай. == Миҙалсылар теҙмәһе == {|class="wikitable" !Миҙгел|| [[Файл:Gold medal icon.svg]] Алтын || [[Файл:Silver medal icon.svg]] Көмөш || [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Бронза |- |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays| КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} ||{{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]|| {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] ||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2026/2027 йылдар миҙгелендә|2026/27]] || || || |} == Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре == 2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 14 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] ! [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2021]] ! [[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2022]] ! [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2023]] ! [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2024]] ! [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2025]] ! [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2026]] |- align="center" |align="left"| [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 |- align="center" |align="left"| [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#ffffbf" | 3 |- align="center" |align="left"| [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#80b8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 |- align="center" |align="left"| [[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 6 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 |- align="center" |align="left"| [[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 5 |- align="center" |align="left"| [[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 6 |- align="center" |align="left"| [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 7 |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[МСМО 7.62]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[КРС Шэньчжэнь]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Горный (хоккей клубы)|Горный]]* | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Ледяные Крылья (хоккей клубы)|Ледяные Крылья]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Төҫ !! Аңлатмаһы |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || ҠҠХЛ чемпионы |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Финалсы |- bgcolor="#b0ffb0" | Йәшел || Ярымфиналсылар |- bgcolor="#80b8ff" | Зәңгәр || Сирекфиналсылар |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Миҙгелдә ҡатнаша |- bgcolor="#d0d0d0" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} :''Иҫкәрмәләр: тәүге ике миҙгелдә плей-офф булмай. Шуға күрә күрһәтелгән һандар йомғаҡ урындары ла була<br> <small>* Элекке исеме «Арктик-Университет»</small> == Бөтә йондоҙҙар уйыны == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68351/ Очередной сезон Чемпионата женской хоккейной лиги стартует 3 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904112500/http://whl.khl.ru/news/68351/ |date=2016-09-04 }}</ref>. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша. * 19 ғинуар 2017, [[Өфө]], [[Өфө-Арена]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 0:4. * 10 ғинуар 2018, [[Астана]], [[Барыҫ-Арена]], '''Көнсығыш''' — Көнбайыш 3:2. * 13 ғинуар 2019, [[Түбәнге Кама]], [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 2:4. * 11 ғинуар 2020, [[Мәскәү]], [[ВТБ Арена]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 1:4. * 4 декабрь 2022, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:4 * 2 декабрь 2023, [[Тула]], [[Боҙ һарайы (Тула)|Боҙ Һарайы]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 4:5 * 16 февраль 2025, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:5 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпонаты|Рәсәй чемпионаты]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы <br /> Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />—''' |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] dryq12aci9e71hy2vowywktpnwellga 0 108937 1297948 1282219 2026-05-24T10:18:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297948 wikitext text/x-wiki {{Йыл өсөн навигация|2017}} {{Быуат өсөн навигация|21}} {{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|2017 |КК=28 ғинуар}} {{Йыл башы|2017}} == Ваҡиғалар == === Ғинуар === [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|мини|[[Дональд Трамп]]тың инаугурацияһы]] * [[1 ғинуар]] ** БМО-ның 9-сы генераль секретары [[Антониу Гутерреш]] үҙ вазифаһын үтәй башлай<ref>{{cite web |url=http://lb.ua/world/2017/01/01/355002_noviy_gensek_oon_vstupil_dolzhnost.html |title=Новый генсек ООН вступил в должность |date=2017-01-01 |publisher=LB.ua |accessdate=2017-01-01}}</ref>. ** [[Рәсәй Федерацияһы]]нда яңы енәйәт язаһы — ''мәжбүри хеҙмәт'' ғәмәлгә инә<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2017/01/01/v-rossii-nachal-dejstvovat-novyj-vid-nakazaniia-prinuditelnye-raboty.html|title=В России начал действовать новый вид наказания|date=2017-01-01 |publisher=Rg.ru|accessdate=2017-01-01}}</ref>. ** [[Ҡырғыҙстан]] әйләнешкә яңы банкноталарҙы индерә<ref>{{cite web |url=http://mir24.tv/news/economy/15545316|title=Защита «Mask»: в Кыргызстане появились новые деньги|date=2017-01-01 |publisher=Мир 24|accessdate=2017-01-01}}</ref>. ** [[Истанбул]]дағы «Reina» төнгө клубына һөжүм итеү һөҙөмтәһендә 39 кеше һәләк була, 69 кеше йәрәхәтләнә<ref>{{cite web |url=10459829.shtml |title=Новогодний теракт |date=2017-01-01 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-01-02}}</ref>. * [[4 ғинуар]] — [[Румыния]]ның яңы премьер-министры ''Сорин Гриндяну'' була<ref>[http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html Павел Филип поздравил с назначением нового премьер-министра Румынии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108185933/http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html |date=2017-01-08 }}</ref>. * [[7 ғинуар]] — [[Гана]]ның президенты ''Нана Акуфо-Аддо'' үҙ вазифаһын үтәй башлай<ref>{{cite web |url=http://kommersant.ru/doc/3186664 |title=Избранный президент Ганы вступил в должность |date=2017-01-07 |publisher=Коммерсант.ru |accessdate=2017-01-07}}</ref>. * [[10 ғинуар]] — [[Ҡабул]]да [[Афғанстан]] парламенты биналары янындағы икеләтә теракт һөҙөмтәһендә яҡынса 50 кеше һәләк була, яҡынса 45 кеше йәрәхәтләнә<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kabul-afghanistan-suicide-bombing-parliament-offices-car-bomb-a7519351.html|title=Up to 50 people feared dead in twin blasts in Kabul|author=|date=|work=Independent|accessdate=11 января 2017|lang=en}}</ref>. * [[11 ғинуар|11]]—[[29 ғинуар]] — [[Франция]]ла ир-егеттәр араһында [[гандбол]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.scoreboard.com/ru/handball/world/world-championship/ Чемпионат мира.]</ref>. * [[16 ғинуар]] — [[Ҡырғыҙстан]]дың баш ҡалаһы [[Бишкәк]]тә Boeing-747 йөк самолеты Дача-Суу ҡасабаһына ҡолай. 37 кеше һәләк була<ref>{{cite web |url=http://kabar.kg/society/full/116430 |title=На данный момент родственникам погибших в результате авиакатастрофы выдано 31 тело - правительство |date=2017-01-17 |publisher=KABAR |accessdate=2017-01-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118054915/http://kabar.kg/society/full/116430 |date=2017-01-18 }}</ref>. * [[18 ғинуар]] — [[Италия]]ның Лацио, Абруцци һәм Марке ҡалаларында бер нисә сәғәт эсендә магнитудаһы 5,7 баллға барып еткән 4 көслө ер тетрәүҙәре була. Абруцци өлкәһендә «Ригопьяно» отеленә ҡар ишелмәһе төшкәндән һуң өйөм аҫтында 29 кеше һәләк була<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/3972797 |title=Rai: число погибших при сходе лавины в Италии возросло до 29 |date=2017-01-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-01-26}}</ref>. * [[20 ғинуар]] — [[Дональд Трамп]] [[Америка Ҡушма Штаттары]] президенты вазифаһын үтәй башлай<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-38694575 |title=Дональд Трамп официально стал президентом США |date=2017-01-20 |publisher=BBC |accessdate=2017-01-20}}</ref>. * [[21 ғинуар]] — ''Адам Бэрроу'' [[Гамбия]] президенты вазифаһын үтәй башлай<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-38701614 Яхья Джамме отказался от претензий на пост президента Гамбии].</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html |title=Gambia's Yahya Jammeh confirms he will step down |date=2017-01-21 |publisher=Aljazeera |accessdate=2017-01-21 |lang=en}}</ref>. * [[22 ғинуар]] — ''Румен Радев'' [[Болгария]] президенты вазифаһын үтәй башлай<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3961421|title=Румен Радев вступил в должность президента Болгарии|date=2017-01-22|publisher=ИА Regnum|accessdate=2017-01-22}}</ref>. * [[24 ғинуар]]—[[5 февраль]] — [[Швеция]]ла туп менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.rusbandy.ru/season/254/schedule/ Чемпионат мира 2017 год (группа Б).]</ref> * [[29 ғинуар]] — [[8 февраль]] — [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһында ҡышҡы Универсиада уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |title=Всемирная зимняя Универсиада в Алматы объявлена открытой |date=2017-01-29 |publisher=Деловой Казахстан |accessdate=2017-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131110237/http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |date=2017-01-31 }}</ref>. === Февраль === * [[7 февраль]] — Көслө ямғырҙарҙан һуң [[АҠШ]]-тың [[Калифорния]] штатында илдәге иң бейек булған Оровиль плотинаһы емерелә башлай. Калифорнияла халыҡ эвакуацияһы иғлан ителә. Ҡурҡыныс аҫтында — яҡынса 200 мең кеше<ref>{{cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2854632# |title=Калифорния под угрозой: размыв плотины в Оровилле поднимет восьмиметровую волну |date=2017-02-13 |publisher=Вести.ru |accessdate=2017-02-14}}</ref>. * [[8 февраль]] — [[Сомали]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Мөхәммәт Абдуллаһи Мөхәммәт'' президент итеп һайлана<ref>{{cite web |url=http://gordonua.com/news/worldnews/vybory-prezidenta-somali-proshli-v-aviacionnom-angare-stolichnogo-aeroporta-173079.html |title=Выборы президента Сомали прошли в авиационном ангаре столичного аэропорта |date=2017-02-09 |publisher=Гордон |accessdate=2017-02-09}}</ref>. * [[12 февраль]] ** [[Төркмәнстан]]да президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Ғурбануғлы Бермөхәмәдов'' өсөнсө тапҡыр президент итеп һайлана<ref>[https://lenta.ru/news/2017/02/12/berdy_izbranniy/ В Туркмении начались выборы президента.]</ref><ref>{{cite web |url=http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |title=На заседании ЦИК подведены окончательные итоги выборов: Президентом Туркменистана избран Гурбангулы Бердымухамедов |date=2017-02-14 |publisher=ЦИК Туркменистана |accessdate=2017-02-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217082202/http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |date=2017-02-17 }}</ref>. ** [[Германия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Франк-Вальтер Штайнмайер'' президент итеп һайлана<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4016664 Франк-Вальтер Штайнмайер избран 12-м президентом Германии]</ref>. * [[19 февраль|19]]—[[26 февраль]] — [[Япония]]ның [[Саппоро]] ҡалаһында [[Азия уйындары|VIII Ҡышҡы Азия уйындары]] уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://vesti.kz/asiada/232465/ |title=Делегация Казахстана приняла участие в церемонии открытия зимних Азиатских игр в Саппоро |date=2017-02-19 |publisher=Vesti.kz |accessdate=2017-02-19}}</ref>. === Март === [[Файл:Выставка АГРО в Уфе 3.jpg|мини|[[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе]] * [[11 март]] — [[Көньяҡ Корея]]ның Коституция суды президент ''Пак Кын Хе'' импичментын раҫлай<ref>[https://ria.ru/world/20170310/1489681014.html Конституционный суд Южной Кореи утвердил импичмент президента страны].</ref><ref>[http://www.reuters.com/article/us-southkorea-politics-idUSKBN16H066 South Korean court throws president out of office, 2 dead in protest].{{Ref-en}}</ref>. * [[12 март]] — [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2017/03/12/golosovanie-na-parlamentskih-vyborah-nachalos-v-abhazii.html |title=Голосование на парламентских выборах началось в Абхазии |date=2017-03-12 |publisher=Российская газета |accessdate=2017-03-12}}</ref>. * [[13 март]] — [[Венгрия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Янош Адер'' икенсе тапҡыр президент итеп һайлана<ref>{{cite web |url=http://izvestia.ru/news/670526 |title=Яноша Адера переизбрали президентом Венгрии |date=2017-03-13 |publisher=Известия |accessdate=2017-03-13}}</ref>. * [[14 март|14]]—[[17 март]] — [[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе була<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/971060-v-bashkirii-otkrylas-mezhdunarodnaya-vystavka-agrokompleks-2017/|title=В Башкирии открылась международная выставка «АгроКомплекс-2017»|date=2017-03-14 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}</ref>. * [[15 март]] — [[Нидерланд]]та парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/world/15mar2017/amster.html |title=В Нидерландах начались парламентские выборы, итоги которых будут подводить вручную во избежание российского вмешательства |date=2017-03-15 |publisher=NEWSru.com |accessdate=2017-03-15}}</ref>. * [[18 март]] — [[Стәрлетамаҡ]]тың [[Стәрлетамаҡ-Арена]] базаһында үҫмерҙәр араһында [[көрәш]] буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/973396-v-bashkirii-prokhodit-pervenstvo-rossii-po-borbe-koresh/|title=В Башкирии проходит Первенство России по борьбе корэш |date=2017-03-18 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}</ref>. * [[26 март]] ** [[Болгария]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/24/n_9602519.shtml |title=Президент Болгарии назначил дату досрочных выборов |date=2017-01-24 |work=Газета.ру |accessdate=2017-02-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4127112|title=В новый болгарский парламент могут попасть представители пяти партий|last=Ленкин|first=Игорь.|date=2017-03-27|publisher=[[ТАСС]]|description=Международная панорама|accessdate=2017-03-27}}</ref>. ** [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа<ref>{{Cite web |url=http://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20170326/1020700363/vtoroj-tur-vyborov-v-parlament-abxazii-po-yavke-prevzoshel-pervyj.html |title=Второй тур выборов в Парламент Абхазии по явке превзошёл первый |date=2017-03-26 |publisher=Sputnik Апсны |accessdate=2017-03-26}}</ref>. ** [[Рәсәй]]ҙең тиҫтәләгән ҡалаларында властың юғары эшелондарындағы коррупцияға ҡаршы протест акциялары була<ref>{{Cite web |url=https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |title=«Власть не должна делать вид, что ничего не происходит» |date=2017-03-29 |publisher=ZNAK |accessdate=2017-03-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330183404/https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |date=2017-03-30 }}</ref>. * [[29 март]] — [[2 апрель]] — [[Финляндия]]ла конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>{{YLE-N|7299565|Чемпионат мира по фигурному катанию в 2017 году пройдёт в Финляндии|14|6|2014|16|6|2014}}</ref>. === Апрель === * [[2 апрель]] ** [[Әрмәнстан]]да парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/01_a_10606163.shtml |title=Выборы запутали армян |date=2017-04-02 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-02}}</ref>. Күпселек тауыштарҙы Республика партияһы һәм «Царукян» блогы йыя<ref>[https://lenta.ru/articles/2017/04/03/armenia_vybory/ Избирательная революция].</ref>. ** [[Сербия]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>[http://www.interfax.ru/world/556414 В Сербии стартовали президентские выборы].</ref>. Ғәмәлдәге президент ''Александр Вучич'' еңеү яулай. ** [[Эквадор]]ҙа президент һайлауҙарының 2-се туры уҙа<ref>[http://www.mk.ru/politics/2017/04/03/golosovanie-na-prezidentskikh-vyborakh-v-ekvadore-zavershilos.html Голосование на президентских выборах в Эквадоре завершилось.]</ref>. Президент итеп ''Ленин Морено'' һайлана<ref>{{Cite web |url=http://www.chel.kp.ru/daily/26661.5/3682778/ |title=И Ленин опять впереди!!! |date=2017-04-03 |publisher=Комсомольская правда |accessdate=2017-04-04}}</ref>. * [[3 апрель]] — [[Санкт-Петербург]] метрополитенендә теракт була. Һөҙөмтәлә 14 кеше һәләк була<ref>{{Cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/4151387 |title=Число жертв теракта в метро Петербурга достигло 14 человек |date=2017-04-04 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2017-04-04}}</ref>, 51 кеше йәрәхәтләнә<ref>{{Cite web |url=http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |title=Списки людей, пострадавших в результате ЧС в Петербургском метрополитене и остающихся в лечебных учреждениях города |date=2017-04-04 |publisher=МЧС России |accessdate=2017-04-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404154208/http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |date=2017-04-04 }}</ref>. * [[16 апрель]] — [[Төркиә]]лә парламент идара итеү формаһынан президент республикаһына күсеү тураһында конституцион референдум уҙғарыла<ref>[http://www.rbc.ru/politics/16/04/2017/58f3a13b9a7947479f037d9d Больше 50 % участников референдума в Турции поддержали реформу Эрдогана.]</ref>. * [[23 апрель]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 1-се туры уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://election-presidentielle.linternaute.com/ |title=Election présidentielle 2017 : les dates dévoilées [candidats, sondages, résultat] |date=2016-05-04 |publisher=Linternaute.com |accessdate=2016-05-04 |lang=fr}}</ref>.2-се турға Эммануэль Макрон (Алға! партияһы) һәм Марин Ле Пен (Милли Фронт) сыға<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/23_a_10641095.shtml |title=Франция выбрала популистов |date=2017-04-24 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-24}}</ref>. * [[29 апрель]] — [[Куба]]ла АН-26 пасажир самолеты ҡолай. 39 пассажир һәм экипаж ағзалары һәләк була<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2269805.html На Кубе разбился пассажирский самолет АН-26.]</ref>. === Май === * [[4 май]] — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]нда еңел Robinson [[вертолет]]ы һәләкәткә осрай, өс кеше һәләк була<ref>{{cite web |автор=Нәбиева Ғ.|url=http://www.bashinform.ru/bash/995427/|title=Башҡортостанда вертолет һәләкәткә осраған|date=2017-05-05 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-05}}</ref>. * [[5 май|5]]—[[21 май]] — [[Германия]]ла һәм [[Франция]]ла шайба менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-1531996-chempionat-mira-v-2017-godu-projdjot-v-kelne-i-parizhe.html Чемпионат мира в 2017 году пройдёт в Кельне и Париже].</ref><ref>[http://www.sueddeutsche.de/sport/eishockey-wm-in-koeln-und-paris-1.1675063 WM 2017 in Köln und Paris.]{{Ref-de}}</ref>. * [[7 май]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 2-се туры уҙғарыла<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/world/20170507/1493840139.html |title=Эксперт: явка на выборах во Франции может сильно вырасти к концу дня |date=2017-05-07 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-07}}</ref>. ''Эммануэль Макрон'' еңеү яулай<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170508/1493867694.html |title=МВД опубликовало окончательные результаты президентских выборов по Франции |date=2017-05-08 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-08}}</ref>. * [[9 май]] — [[Көньяҡ Корея]]ла президент һайлауҙары уҙа. Президент итеп ''Мун Чжэ Ин'' һайлана<ref>{{Cite web |url=http://korrespondent.net/world/3849020-mun-chzhe-yn-stal-novym-prezydentom-yuzhnoi-korey |title=Мун Чжэ Ин стал новым президентом Южной Кореи |date=2017-05-10 |publisher=Корреспондент.net |accessdate=2017-05-10}}</ref>. * [[9 май|9]]—[[13 май]] — [[Украина]]ның баш ҡалаһы [[Киев]]та «Евровидение» йыр конкурсы уҙа<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/09/kiev/ |title=«Евровидение-2017» пройдёт в Киеве |date=2016.09.09 |publisher=LENTA.RU |accessdate=2016-09-10}}</ref>. [[Португалия]] йырсыһы ''Сальвадор Собрал'' еңеү яулай<ref>[https://meduza.io/feature/2017/05/14/kak-proshel-final-evrovideniya-v-kieve-reportazh-meduzy Как прошёл финал «Евровидения» в Киеве. Репортаж «Медузы»].</ref> * [[19 май]] — [[Иран]]да президент һайлауҙары уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3488846 |title=Президентские выборы в Иране пройдут 19 мая 2017 года |date=2016-07-27 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2016-07-27}}</ref>. Ғәмәлдәге президент ''Хәсән Рухани'' еңеү яулай<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/20_a_10682645.shtml |title=Иран выбрал открытость |date=2017-05-20 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-05-21}}</ref>. * [[19 май|19]]—[[21 май]] — Художестволы гимнастика буйынса Европа чемпионаты үтә ([[Будапешт]], [[Венгрия]])<ref>{{Cite web |url=https://gimnastika.pro/press/news/what_awaits_us_in_season_2017_an_overview_of_the_c.html |title=Что нас ждёт в сезоне 2017? Обзор соревнований |date=2017-01-27 |publisher=Гимнастика.PRO |accessdate=2017-04-02}}</ref>. * [[21 май]] — [[Ливан]]да парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=https://www.lorientlejour.com/article/1034606/legislatives-machnouk-affirme-etre-tenu-de-convoquer-les-colleges-electoraux-au-plus-tard-le-21-fevrier.html |title=Election présidentielle 2017 : Juppé en tête au premier tour selon un sondage |date=2017-02-11 |publisher=Lorient e jour |accessdate=2017-03-06 |lang=fr}}</ref>. * [[22 май]] — [[Манчестер]]ҙың ([[Бөйөк Британия]]) «Манчестер Арена» стадионында терракт була. 23 кеше һәләк була, 120 кеше йәрәхәтләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |title=Смертник из Манчестера провел три недели в Ливии незадолго до теракта |date=2017-05-24 |publisher=RTVI |accessdate=2017-05-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170529010030/http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |date=2017-05-29 }}</ref>. * [[23 май|23]]—[[27 май]] — [[Өфө]]лә лә боулдеринг буйынса Рәсәй чемпионаты, тиҙлектә һәм ауырлыҡта бөтә Рәсәй ярыштары уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998163/|title=Баш ҡалабыҙ ҡаяға үрмәләү буйынса Бөтә Рәсәй ярыштарын ҡабул итә|date=2017-05-15|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}</ref> * [[23 май]]—[[2 июнь]] — [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале үткәрелә<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001574/?sphrase_id=130472|title=Баш ҡалала Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале асыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}</ref>. * [[26 май|26]]—[[27 май]] — [[Италия]]ның [[Сицилия]] утрауында G7 саммиты уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3316795 |title=Ренци: следующий саммит G7 состоится 26—27 мая 2017 года на Сицилии |date=2016-05-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2016-05-26}}</ref>. * [[28 май]] — [[Шри-Ланка]]ла һыу баҫыу һәм ишелмәләр. 177 кеше һәләк була, 109 кеше хәбәрһеҙ юғала<ref>[http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html Назарбаев выразил соболезнование президенту Шри-Ланки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530021812/http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html |date=2017-05-30 }}</ref>. * [[29 май]] — [[Мәскәү]] ҡалаһында һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндә көслө ҡойон ваҡытында 16 кеше һәләк була, 100-ҙән ашыу кеше йәрәхәтләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-40090332 |title=Число жертв урагана в московском регионе выросло до 16 |date=2017-05-30 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-05-30}}</ref>. === Июнь === * [[3 июнь]] — [[Лесото]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{Cite web |url=http://www.africanews.com/2017/03/13/lesotho-to-hold-general-election-on-june-3/ |title=Lesotho to hold general election on June 3 |date=2017-03-13 |publisher=Africanews |accessdate=2017-04-04 |lang=en}}</ref>. * [[7 июнь]] — [[Тәһран]]да ([[Иран]]) парламент бинаһында һәм Хомейни мавзолейында икеләтә теракт була. 12 кеше һәләк була, 42 кеше йәрәхәтләнә<ref>{{Cite web |url=http://rus.postimees.ee/4139151/iran-vozlozhil-otvetstvennost-za-dvoynoy-terakt-v-tegerane-na-saudovskuyu-araviyu |title=Иран возложил ответственность за двойной теракт в Тегеране на Саудовскую Аравию |date=2017-06-07 |publisher=Postimees |accessdate=2017-06-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=28075#.WThARtSLSVM |title=В ООН решительно осудили теракты в Иране |date=2017-06-07 |publisher=Центр новостей ООН |accessdate=2017-06-07}}</ref>. * [[8 июнь]] — [[Бөйөк Британия]]ла ваҡытынан алда парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170418/1492510395.html |title=Зачем Тереза Мэй объявила о досрочных выборах в парламент |date=2017-04-18 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-04-18}}</ref>. * [[10 июнь]] — [[10 сентябрь]] — [[Ҡаҙағстан]]дың баш ҡалаһы [[Астана]]ла Expo 2017 халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмә уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |title=Экспо 2017: Энергия будущего |date=2016-11-05 |publisher= |accessdate=2017-01-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617061422/http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |date=2017-06-17 }}</ref>. * [[11 июнь]] — [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (1-се тур) уҙа<ref name=Figaro/>. * [[12 июнь|12]]—[[16 июнь]] — [[Өфө]] амфитеатрында «Евразия йөрәге» — «Heart of Eurasia» халыҡ-ара сәнғәт фестивале үткәрелә<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998351/|title=«Евразия йөрәге» Өфө халҡына ике Симфоник һәм бер Этнотөн бүләк итәсәк|date=2017-05-16|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}</ref>. * [[17 июнь]] — [[2 июль]] — Рәсәйҙә FIFA конфедерациялар кубогы уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |title=Почему Краснодар остался без ЧМ-2018? |date=2012-10-12 |publisher=Sovsport.ru |accessdate=2016-07-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725041329/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |date=2016-07-25 }}</ref>. * [[18 июнь]] ** [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа<ref name=Figaro>{{cite web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/05/04/97001-20160504FILWWW00139-les-elections-presidentielles-auront-lieu-le-23-avril-et-le-7-mai-2017.php |title=L'élection présidentielle aura lieu le 23 avril et le 7 mai 2017 |date=2016-05-04 |publisher=Le Figaro |accessdate=2017-03-13 |lang=fr}}</ref>. ** [[Албания]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>[http://president.al/?p=37840 Presidenti Nishani dekreton caktimin e datës së zgjedhjeve për Kuvendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305054351/http://president.al/?p=37840 |date=2017-03-05 }} President of Albania.{{Ref-sq}}</ref>. * [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа<ref>{{cite web |url=https://www.pnp.ru/in-world/2017/01/25/prezidentskie-vybory-v-mongolii-proydut-v-konce-iyunya.html |title=Президентские выборы в Монголии пройдут в конце июня |date=2017-01-25 |publisher=Парламентская газета|accessdate=2017-05-10}}</ref>. === Июль === * [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2298048.html В Монголии начался второй тур президентских выборов.]</ref>. Демократик паритияһынан кандидат ''Халтмаагийн Баттулга'' еңеү яулай<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/world/20170708/1498112969.html|title=На выборах президента Монголии победил оппозиционный кандидат Баттулга|author=|date=8 июля 2017|website=[[РИА Новости]]|accessdate=8 июля 2017}}</ref>. * [[7 июль|7]]—[[8 июль]] — [[Германия]]ның [[Гамбург]] ҡалаһында G20 саммиты уҙғарыла<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/world/20160610/1445502694.html |title=Саммит G20 пройдет 7—8 июля 2017 года в Гамбурге |date=2016-06-10 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-02-13}}</ref>. * [[14 июль|14]]—[[30 июль]] — [[Венгрия]]ның баш ҡалаһы [[Будапешт]]та спорттың һыу төрҙәре буйынса 17-се донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.fina-budapest2017.com/en/home |title=Официальный сайт чемпионата |date= |publisher= |accessdate=2017-01-03 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701152406/http://www.fina-budapest2017.com/en/home |date=2017-07-01 }}</ref>. * [[16 июль]] — [[Венесуэла]]ла оппозиция тарафынан уҙғарылған халыҡ референдумы уҙғарыла<ref>[https://iz.ru/619898/2017-07-16/v-venesuele-nachalsia-organizovannyi-oppozitciei-narodnyi-referendum В Венесуэле начался организованный оппозицией народный референдум].</ref>. * [[17 июль]] — [[Һиндостан]]да президент һайлауҙары уҙа. ''Рам Натх Ковинд'' еңеү яулай<ref>[https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind Новым президентом Индии стал выходец из неприкасаемых Рам Натх Ковинд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728142514/https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind |date=2017-07-28 }}</ref>. * [[23 июль|23]]—[[29 июль]] — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның [[Шэньчжэнь]] ҡалаһында XIX Халыҡ-ара ботаника конгрессы уҙғарыла<ref>[http://www.ibc2017.cn/Dates.htm XIX Международный ботанический конгресс: основные даты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328041704/http://www.ibc2017.cn/Dates.htm |date=2012-03-28 }}{{ref-en}} {{V|1|8|2011}}</ref>. === Август === * [[4 август]] — [[Руанда]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |title=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |date=2015-12-09 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}</ref>. * [[5 август|5]]—[[13 август]] — [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы [[Лондон]]да еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |title=Event Calendar - IAAF World Championships |date= |publisher= |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211427/http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |date=2016-11-17 }}</ref>. * [[8 август]] — [[Кения]]ла дөйөм һайлауҙар уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.nation.co.ke/news/politics/IEBC-announces-2017-election-date/-/1064/2991496/-/ecxyajz/-/index.html |title=IEBC announces 2017 election date |date=2015-12-10 |publisher=DAYLI NATION |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}</ref>. * [[19 август|19]]—[[30 август]] — [[Ҡытай Республикаһы|Тайвандең]] баш ҡалаһы [[Тайбэй]]ҙа йәйге Универсиада уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |title=The 29th Universiade |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211158/http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |date=2016-11-17 }}</ref>. * [[21 август]] — [[ҡояш]]тың тулы тотолоуы, уның тулы фазаһын [[АҠШ]] территорияһында күҙәтергә мөмкин буласаҡ<ref>[http://www.secl.ru/eclipse_catalog/2017_8_21.html Полное солнечное затмение 21 августа 2017 года].</ref>. === Сентябрь === * [[7 сентябрь|7]]—[[14 сентябрь]] — [[Өфө]]лә VI «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале үтә<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001800/|title=Баш ҡалала «Туғанлыҡ» фестивале барышында «Мәҙәниәттәр диалогы һәм төрки телле театр» конференцияһы уҙғарыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}</ref>. * [[11 сентябрь]] — [[Норвегия]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/valgdagen-blir-11.-september-2017/id2485486/ |title=Valgdagen blir 11. september 2017 |date=2016-04-22 |publisher=Regjeringen.no |accessdate=2017-01-09 |lang=no}}</ref>. Хакимлыҡ итеүсе үҙәк-уң коалицияһы 169 урынлы парламентта 88 мандат ала. Эрна Сульберг премьер-министр булып ҡала<ref>{{Cite web |url=https://www.nrk.no/valg/2017/resultat/ |title=Hvem har flertall? |date=2017-10-06 |publisher= |accessdate=2017-12-09 |lang=no}}</ref>. * [[13 сентябрь]] ** [[Сингапур]]ҙа президент һайлауҙары уҙа. Ил президенты итеп тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ Халима Якоб һайлана<ref>[https://www.panorama.am/ru/news/2017/09/13/Сингапур-президент-женщина/1833909 Впервые в истории Сингапура президентом стала женщина].</ref>. ** [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] 2024 йылғы [[йәйге олимпия уйындары]]н үткәреү хоҡуғын [[Париж]]ға ([[Франция]]), ә 2028 йылғы уйындарҙы — [[Лос-Анджелес]]ҡа ([[АҠШ]]) тапшырҙы<ref>{{Cite web |url=http://tass.ru/sport/4560076 |title=Париж и Лос-Анджелес проведут Олимпиады 2024 и 2028 годов |date=2017-09-13 |publisher= [[ТАСС]]|accessdate=2017-09-13}}</ref>. * [[17 сентябрь|17]]—[[27 сентябрь]] — [[Төркмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ашҡабад]]та ябыҡ биналарҙа V [[Азия уйындары]] уҙғарыла<ref>{{cite web |url=http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |title=V Азиатские игры в закрытых помещениях и по боевым искусствам впервые пройдут в «Жемчужине Средней Азии» в городе Ашхабад в 2017 году |date= |publisher=Официальный сайт |accessdate=2017-01-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020209/http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |date=2017-02-02 }}</ref>. * [[19 сентябрь]] — [[Мексика]]ла 7,1 магнитудалы ер тетрәүе була. 370 кеше һәләк була һәм 6000 ашыу кеше йәрәхәтләнә<ref>{{Cite news|url=https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/|title=Reporta Ssa 51 lesionados graves – Independiente de Hidalgo|date=28 September 2017|work=Independiente de Hidalgo|access-date=28 September 2017|language=es-MX}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929000341/https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/ |date=29 September 2017 }}</ref>. * [[23 сентябрь]] — [[Яңы Зеландия]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/88953234/live-prime-minister-bill-english-unveils-date-for-2017-general-election |title=Live: Prime Minister Bill English unveils date for 2017 general election |work=Stuff.co.nz |date=1 February 2017|lang=en}}</ref>. * [[24 сентябрь]] — [[Германия]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/DE/2017/01/170124-Bundestagswahl-Anordnung.html?nn=1892032 |title=Bundespräsident Gauck fertigt Anordnung über Bundestagswahl aus |date=2017-01-24 |publisher=Bundespräsident |accessdate=2017-01-29 |lang=de}}</ref>. * [[25 сентябрь]] — [[Ираҡ Курдистаны]]ның хакимиәте бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум уҙғара<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4321321 |title=Руководство Иракского Курдистана планирует провести референдум о независимости 25 сентября|date=2017-06-07 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-06-10}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kurds-idUSKBN18Y284?feedType=RSS&feedName=worldNews&utm_source=Twitter&utm_medium=Social&utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 |title=Iraqi Kurds plan independence referendum on Sept. 25|date=2017-06-07 |publisher=REUTERS |accessdate=2017-06-10|lang=en}}</ref>. === Октябрь === * [[10 октябрь]] — [[Либерия]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite news |title=Официальный сайт Национальной избирательной комиссии Либерии|url=http://www.necliberia.org/ |accessdate=2017-02-10 |lang=en}}</ref>. Президент итеп элекке футболсы ''Джордж Веа'' һайлана<ref>[https://sportarena.com/otherside/venger-i-maldini-prezhdevremenno-pozdravili-vea-s/# Венгер и Мальдини преждевременно поздравили Веа с победой на выборах.]</ref>. * [[14 октябрь]] — [[Сомали]]ның баш ҡалаһы [[Могадишо]]ла теракт сериялары була, 350-нән ашыу кеше һәләк була<ref>{{Cite news|title=Теракт у Сомалі: загинули понад 300 людей|url=https://hromadske.ua/posts/terakt-u-somali-zahynuly-ponad-300-liudei|accessdate=2017-10-16}}</ref>. * [[14 октябрь|14]]—[[22 октябрь]] — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Сочи]] ҡалаһында XIX Бөтә донъя йәштәр һәм суденттар фестивале уҙғарыла<ref>[http://smi.kuban.info/socium/6564-xix-vsemirnyy-festival-molodezhi-i-studentov-proydet-v-sochi.html XIX Всемирный фестиваль молодёжи и студентов пройдёт в Сочи].</ref>. * [[15 октябрь]] ** [[Ҡырғыҙстан]]да президент һайлауҙары уҙа. Социал-демократик партияһынан кандидат ''Сооронбай Жээнбеков'' президент итеп һайлана. ** [[Австрия]]ла мөҙҙәттән алда парламент һайлауҙары уҙа<ref>[https://iz.ru/658798/2017-10-15/kantcler-avstrii-progolosoval-na-dosrochnykh-parlamentskikh-vyborakh Канцлер Австрии проголосовал на досрочных парламентских выборах.]</ref>. * [[20 октябрь|20]]—[[21 октябрь]] — [[Чехия]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/world/20171020/1507237476.html|title=В Чехии начинаются парламентские выборы|date=2017-10-20|publisher=РИА Новости|accessdate=2017-10-20}}</ref>. * [[22 октябрь]] ** [[Словения]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/2906637/|title=В Словении начались президентские выборы|date=2017-10-22|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2017-10-22}}</ref>. ** [[Япония]]ла мөҙҙәттән алда дөйөм парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3447082|title=В Японии проходят досрочные парламентские выборы|date=2017-10-22|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2017-10-22}}</ref>. Либерал-демократик партия һәм «Комэйто» партияһы коалицияһы еңеү яулай<ref>[https://iz.ru/661833/2017-10-22/praviashchaia-koalitciia-v-iaponii-poluchaet-dve-treti-mest-v-nizhnei-palate Правящая коалиция получает две трети мест на выборах в Японии.]</ref>. * [[27 октябрь]] ** [[Каталония]] властары [[Испания]]нан айырылыуын белдерҙе. ** [[Ҡаҙағстан]] президенты [[ҡаҙаҡ теле]]н кириллицанан латин графикаһына күсереү тураһында указға ҡул ҡуйҙы<ref>{{Cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33613600#pos=1;-144|title=Указ Президента Республики Казахстан от 26 октября 2017 года № 569 «О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику»|publisher=Информационная система ПАРАГРАФ|accessdate=2017-11-19}}</ref>. * [[27 октябрь|27]]—[[29 октябрь]] — [[Япония]]ның Китакюсю ҡалаһында VII Сёга халыҡ-ара форумы уҙғарыла<ref>[http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 北九州でアマ将棋国際大会　来年１０月、九州で初の開催] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104022328/http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 |date=2017-01-04 }}.{{ref-ja}}</ref>. === Ноябрь === * [[7 ноябрь]] — [[Октябрь инҡилабы|1917 йылғы Октябрь инҡилабының]] 100-йыллығы көнөндә Киләсәктәге коммунистарға адресланған хат асыласаҡ<ref>[http://penzagid.ru/attractions/areas-embankments/10-embankment-of-the-river-penza.html Набережная реки Пензы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. * [[8 ноябрь|8]]—[[9 ноябрь]] — [[Силәбе]]лә XIV Рәсәй — Ҡаҙағстан төбәк-ара иҡтисади форумы үтә<ref>[http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 Борис Дубровский собрал расширенный оргкомитет по подготовке к проведению в Челябинске саммитов ШОС и БРИКС-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210015834/http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 |date=2017-12-10 }}.</ref>. * [[8 ноябрь|8]] — [[10 ноябрь]] — [[Вьетнам]]да [[АТЭС]] саммиты үтә<ref>[https://ria.ru/world/20171110/1508581123.html Путин и Трамп обменялись рукопожатиями на саммите АТЭС]</ref>. * [[13 ноябрь]] — [[Словения]]ла президент итеп йәнә Борут Пахор һайлана<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2344336.html В Словении объявлены итоги президентских выборов]</ref> * [[15 ноябрь]] — [[Хабаровск крайы]]нда L-410 пасажир самолеты һәләкәткә осрай<ref>{{Cite news|title=Эксперт назвал возможные причины авиакатастрофы в Хабаровском крае|url=https://ria.ru/radio_brief/20171115/1508852821.html|work=РИА Новости|date=20171115T1204+0300Z|accessdate=2017-11-19}}</ref>. * [[19 ноябрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа<ref>[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре.]</ref>. * [[21 ноябрь]] — [[Зимбабве]] президенты [[Роберт Мугабе]] отставкаға китә. * [[24 ноябрь]] — Эммерсон Мнангагва [[Зимбабве]] президенты вазифаһын үтәй башлай<ref>[https://www.bfm.ru/news/370933 Новый президент Зимбабве вступил в должность].</ref>. === Декабрь === * [[17 декабрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа<ref>[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре].</ref>. == Тыуғандар == == Вафат булғандар == ''[[:Категория:2017 йылда вафат булғандар]]'' * [[11 ғинуар]] — [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]], башҡорт шағиры һәм журналисы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). * [[25 ғинуар]] — [[Ҡадиров Рафаэль Рәзим улы]], рәсәй хоккей арбитры. * [[25 ғинуар]] — [[Әхмәдов Рим Билал улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, журналист, сценарий авторы, үләндәр менән дауалаусы. * [[18 март]] — [[Ғимаев Сергей Наил улы]], совет хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. * [[16 апрель]] — [[Баннов Геннадий Ефимович]], рус яҙыусыһы. * [[26 апрель]] — [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы]], ғалим дәүләт эшмәкәре, философия фәндәре кандидаты. * [[2 май]] — [[Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы]], башҡорт шағиры, сатирик һәм юморист, тәржемәсе. * [[4 май]] — [[Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы]], башҡорт шағиры, йырҙар авторы. * [[24 май]] — [[Гарустович Геннадий Николаевич]], тарихсы-археолог, тарих фәндәре кандидаты. * [[6 июнь]] — [[Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы]], халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. * [[15 июнь]] — [[Ибраһим Әбүләйеш]], мысыр химигы, эшҡыуары һәм менеджеры. * [[16 июнь]] — [[Гельмут Коль]], Германияның федераль канцлеры (1982—1998), Европа һәм Германияның берләшеү процессында һәм һалҡын һуғыш тамамланыуында ҙур роль уйнай. * [[28 июнь]] — [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]], башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. * [[14 июль]] — [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]], рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. * [[27 июль]] — [[Хәниә Фәрхи]], йырсы, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы. * [[9 август]] — [[Мулдашев Альберт Әкрəм улы]], ботаник, биология фәндәре кандидаты. * [[10 сентябрь]] — [[Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959), Башҡорт АССР-ының атҡаҙан нефсеһе (1976) * [[29 октябрь]] — [[Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш]], төркиәтсе, башҡорт тел белгесе. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Commons|2017}} {{Дерево статей|2017 йыл|1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} {{Календарь на год‎|2017}} [[Категория:2017 йыл]] 152c839cr0kb5oxlgbvj8s1uvgbevs2 0 120065 1297898 1285990 2026-05-23T17:23:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297898 wikitext text/x-wiki '''Ҡаҙаҡ ырыуы''' ({{Lang-kk|ру}}) — ырыу тип исемләнгән билдәле бер төркөмгә ҡарауҙы белдересе термин. Уларҙа бөтәһенә лә уртаҡ хәрби оран — ''ұран була''. ''Аҡһаҡалдар тарафынан идара ителә''. Шулай уҡ һәр ырыуҙың үҙенә тәғәйен тамғаһы булған. 20-нән ашыу ҡәбилә, 200-ләп ырыу һәм меңләп ара бар. Ҡаҙаҡ йолаһы буйынса, һәр ҡаҙаҡ үҙенең 7 ырыуына тиклемге ата-бабаһын, йәғни, ырыу генеалогияһын һәм үҙ затының шәжәрәһен белергә тейеш. == Һаны == Ауыл хужалығындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1896—1911<ref>[http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazvan-samyiy-mnogochislennyiy-kazahskiy-rod-261836/ Назван самый многочисленный казахский род.]</ref><ref>[http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный — это Аргын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328144311/https://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html |date=2020-03-28 }}</ref><ref>[http://kzkyzy.com/one/samyj-mnogochislennyj-kazaxskij-rod.html Самый многочисленный казахский род | Школа келинок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827105745/http://kzkyzy.com/one/samyj-mnogochislennyj-kazaxskij-rod.html |date=2017-08-27 }}</ref><ref>[http://www.gorodpavlodar.kz/News_32073_4.html Назван самый многочисленный казахский род]</ref><ref>http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:g0PmyX0bERwJ:www.calameo.com/books/002392375ab38c07494ae+&cd=10&hl=ru&ct=clnk</ref> (Асет Тимерғәлиевтың «Олоҫтар, өйәҙҙәр… Ҡаҙаҡтар: 1897—1915 йылдарҙа түбән ерҙәрҙә йәшәгән ҡаҙаҡтарҙың административ-территориаль бүленешенең һыҙма картаһы: этнологик-картографик тикшеренеүҙәр» китабы буйынса<ref>https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&redir_esc=y</ref>): {{col-begin}}{{col-4}} '''Оло жуз:''' * Жалайыр — 101 000 (107 000) * Һары-уйсун — 10 000 (16 000) * Шапырашты — 70 000 (53 000) * Ысты — 50 000 (45 000) * Ошаҡты 70 000 (19 000) * Албан — 81 000 (106 000) * Суан — 40 000 (35 000) * Дулат — 334 000 (373 000) * Сиргели — 70 000 (57 000) * Шанышҡылы — 190 000 (60 000) * Ҡанлы — неизвестно (67 000) * Шаҡшам — неизвестно (4 000) '''Урта жуз:''' * Арғын — 509 000 (753 000) * Кәрәй — 90 000 (221 000) * Ҡонырат — 128 000 (147 000) * Ҡыпсаҡ — 169 000 (192 000) * Найман — 395 000 (557 000) * Уаҡ — билдәһеҙ (75 000) {{col-4}} '''Кесе жуз:''' * '''Алимулы''' — 340 000 (), в том числе: * Шекты — 80 000 (140 000) * Шөмекей — 100 000 (67 000) * Төртҡара — 60 000 (68 000) * Кете — 60 000 (95 000) * Ҡаракесек — 25 000 (24 000) * Ҡараһаҡал — 15 000 (10 000) * '''Жетыру''' — 300 000 (), шулай уҡ: * Табын — 80 000 (155 000) * Жағалбайлы — 70 000 (78 000) * Керейт — 35 000 (12 000) * Тама — 70 000 (93 000) * Телеу — 20 000 (10 000) * Кердери — 20 000 (32 000) * Рамаҙан — 5 000 (11 000) {{col-4}} * '''Байулы''' — 550 000 (), шулай уҡ: * Адай — 90 000 (140 000) * Байбаҡты — 40 000 (88 000) * Берш — 70 000 (97 000) * Таз — 30 000 (37 000) * Шеркеш — 40 000 (45 000) * Масҡар — 20 000 (18 000) * Тана — 25 000 (35 000) * Ҡыҙылҡорт — 40 000 (15 000) * Алтын — 25 000 (17 000) * Жаппас — 70 000 (43 000) * Ысыҡ — 20 000 (40 000) * Есентимер — 20 000 (18 000) * Алаша — 60 000 (85 000) {{col-4}} '''Жуздарға инмәгәндәре:''' * Төре һәм төленгиттар — (53 000) * Нуғай-ҡаҙаҡтар — (18 000) * Ҡырғыҙ (ырыу) — (12 000) * Ҡожа — (26 000) * Ҡарағалпаҡ (ырыу) — (5 500) * Сунаҡ — (4 500) * Башҡалар — (31 000) {{col-end}} == Оло ырыу == {| class="wide" style="margin-bottom: 10px;" !Ырыуҙар берләшмәһе ! colspan="7" |Уйсун |- ! class="bright" |Ырыу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26|accessdate=2013-02-21}}</ref> !Албан<ref>[http://atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/alban Старший жуз / Албан /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124500/http://atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/alban |date=2016-03-04 }}</ref> !дулат<ref name="autogenerated2">http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141812/http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg |date=2016-03-04 }}</ref> !ошакты !Суаны !шапырашты !ысты !сары уйсын |- ! class="bright" |Ырыуҙар | # ''Һары'' ## ''шоган '' ## ''Досалы '' ## ''Кажбанбет '' ## ''жарты '' ## ''алжан '' ## ''курман '' ## ''айт '' ## ''бозым '' ## ''кыстык '' # ''Шыбыл'' ## ''коныр-борик '' ## ''кызыл-борик '' | # ''ботпай '' # ''жаныс '' # ''сикым '' # ''шымыр '' | # ''аталык '' # ''байлы '' # ''коныр '' # ''тасжурек '' | # ''байтюгей '' # ''токарстан '' # ''багыс '' # ''сартай '' # ''нартай '' | # ''екей '' # ''еміл '' # ''асыл '' # ''шыбыл '' # ''айкым '' | # ''ойык '' # ''тилик '' | # ''Калша '' # ''Жакып '' |} {| class="wide" style="margin-bottom: 10px;" ! class="bright" |Племя<ref name="autogenerated1" /> ! [[Ҡаңлы|Канлы]] !Жалайыр<ref name="autogenerated2" /><ref>[http://atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/zhalayyr Старший жуз / Жалайыр /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160524112211/http://www.atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/zhalayyr |date=2016-05-24 }}</ref> !Сиргели<ref>[http://atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/sirgeli Старший жуз / Сиргели /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100116/http://atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/sirgeli |date=2016-03-04 }}</ref> !Шанышкылы<ref>atababa.kz/ru/generation/eldeer_juz/shanyshkyly</ref> !Шакшам<ref name="autogenerated2" /> |- ! class="bright" |Ырыуҙар | # ''Ҡара-Ҡанлы '' # ''Ҡыҙыл-Ҡанлы '' # ''Һары-Канлы '' | # ''ҡкбиюм '' # ''Андас '' # ''Арыктыным '' # ''Байчигир '' # ''балгалы '' # ''кальпе '' # ''Ҡайшылы '' # ''Ҡарашапал '' # ''Ҡушук '' # ''Мырзҙа '' # ''Оракты '' # ''Сиырши '' # ''Сыпатай '' | # ''Байулы '' ## ''Айтбозым '' ## ''жанабай '' ## ''Елибай '' ## ''Батыр '' ## ''Карабатыр '' ## ''Шалдар '' ## ''Байжигит '' ## ''Жайдак '' # ''Уштанбалы ''(Торттанбалы) ## ''Тутанбалы '' ## ''Кайшылы '' ## ''Конирдек '' | # ''Курбака '' ## ''Балыҡ '' ## ''Санырау '' ## ''Мамыт '' # ''Дархан'' # ''Кырыксадак '' # ''Бектау '' ## ''Кырпык '' ## ''Арапшы '' ## ''Сырдам '' # ''Жойсын '' # ''Багыс '' | # ''Айтым '' # ''[[Һары (мәғәнәләр)|Сары]] '' # ''Абыша '' # ''Кара '' # ''Имам '' # ''Жанибек '' |} == Урта ырыу жузы == {| class="wide" !class="bright"|Племя<ref name=autogenerated1 /> !''Аргыны'' !''Найманы'' !''Кипчаки'' !''Коныраты'' !''Кереи'' !''Уак'' |- !class="bright"|Ырыуҙар# !class="bright"|Племя<ref name=autogenerated1 /> | # ''Мейрам'' ## ''Бегендик'' ## ''[[Ҡыуандыҡ (ҡаҙаҡ ырыуы)|Ҡыуандыҡ]]'' ## ''[[Һөйөндөк]]'' ## ''Шегендик'' ## ''[[Ҡаракөсөк (арғындар)|Ҡаракөсөк]]'' # ''Момын'' ## ''Атыгай'' ## ''Басентиын'' ## ''Ҡарауыл'' ## ''Ҡанжығалы'' # ''Юғары-шекты'' # ''Түбәнге-шекты'' # ''Тараҡты'' (йыйын) | # ''[[Саржомарт]]'' ## ''[[Бура (ҡаҙаҡ ырыуы)|Бура]]'' ## ''[[Ҡаратай (ҡаҙаҡ ырыуы)|Ҡаратай]]'' ## ''[[Күкжарлы]]'' # ''[[Толегетай]]'' (Толетай) ## ''[[Матай (ҡаҙаҡ ырыуы)|Матай]]'' ## ''[[Каракерей]]'' ## ''[[Садыр (ҡаҙаҡ ырыуы)|Садыр]]'' ## ''[[Тортуыл(Дотуыл)]]'' # ''[[Терстамгалы]]'' ## ''[[Баганалы (ҡаҙаҡ ырыуы)|Баганалы]]'' ## ''[[Балталы (ҡаҙаҡ ырыуы)|Балталы]]'' | # ''[[Кулан Кыпшак]]'' # ''[[Сары Кыпшак]]'' # ''[[Китай Кыпшак]]'' # ''[[Кара Кыпшак]]'' ## ''[[Карабалык (ҡаҙаҡ ырыуы)|Карабалык]]'' ## ''[[Колденен (ҡаҙаҡ ырыуы)|Колденен]]'' ## ''[[Бултын]]'' ## ''[[Узун (ҡаҙаҡ ырыуы)|Узун]]'' ## ''[[Торы (ҡаҙаҡ ырыуы)|Торы]]'' | [[Котенши]]: # ''[[Сангыл]] '' # ''[[Божбан]] '' # ''[[Жетимдер]] '' # ''[[Мангытай]] '' # ''[[Аманбай]] '' # ''[[Жаманбай]] '' [[Коктинулы]]: # ''[[Байлар (ҡаҙаҡ ырыуы)|Байлар]] '' # ''[[Жандар]] '' # ''[[Оразкелди]] '' # ''[[Карасирак]] '' # ''[[Токболат]] '' # ''[[Кулшыгаш]] '' # ''[[Алги]] '' | # ''[[Абак-керей|абақ]]''<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---abak-kerey-57326/|title=Шежіре - Абақ Керей|lang=kk|date=2014-11-12}}</ref>: ## ''[[Жантекей]]'' ## ''[[Жадик]]'' ## ''[[Шимойын]]'' ## ''[[Шубарайгыр]]'' ## ''[[Меркит]]'' ## ''[[Шеруши]]'' ## ''[[Сарбас]]'' ## ''[[Молкы]]'' ## ''[[Ители]]'' ## ''[[Ҡараҡаш(ҡаҙаҡ ырыуы)|Ҡараҡаш]]'' (сидалы) ## ''[[Көнсадак]]'' ## ''[[Жастабан]]'' ## ''[[Итимген]]'' # ''[[Ашамайлы]]''<ref>{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222111617/http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1 |date=2015-12-22 }}</ref>: ## ''[[Балта (ҡаҙаҡ ырыуы)|Балта]]'' ## ''[[Кошебе]]'' ## ''[[Тарышы]]'' ## ''[[Сибан (ҡаҙаҡ ырыуы)|Сибан]]'' | # ''[[Ер Қосай]]'' # ''[[Байназар]]'' # ''[[Бетке]]'' # Беренсе ҡатынынан: ## ''[[Сарман (ҡаҙаҡ ырыуы)|Сарман]]'' ## ''[[Шога]]'' # Ергенекти: ## ''[[Баржакы]]'' ## ''[[Янһарыары]]'' ## ''[[Шайкоз]]'' ## ''[[Бидалы]]'' |} == Кесе ырыу жузы == {| class="wide" style="margin-bottom: 58px;" !ҡәбиләләре берләшмәһе ! colspan="2" |'''Алшын''' ! rowspan="2" |''Жетыр'' |- ! class="bright" |Ырыу !''Алимула'' !''Байула'' |- ! class="bright" |Ырыу | # ''Шект'' # ''Каракеська (Алимула)'' # ''Ҡараһаҡал (ҡаҙаҡ ырыуы)'' # ''Кет'' # ''Тортҡара'' # ''Шомәкәй'' | # ''Жаппас'' # ''Адай'' # ''Алаш'' # ''Алтын (ҡаҙаҡ ырыуы)'' # ''Байбаҡты'' # ''Берш'' # ''Есентеңимер'' # ''Шеркеш'' # ''Ҡыҙыл-ҡорт'' # ''Маскара'' # ''Таҙ (ҡәбиләләр)'' # ''Тана (ҡаҙаҡ ырыуы)'' # ''[[Ысык]]'' | # ''Ул (ҡаҙаҡ ырыу)'' # ''Табын'' # ''Кердери'' # ''Джунгарияға (ҡаҙаҡ ырыу)'' # ''Тлеу'' # ''Рама (ҡаҙаҡ ырыу)'' # ''Жагалбайл'' |} == Жуздарға инмәгән ырыуҙар == === Аҡһөйәк === * Тор * Хужа * Сунак === Башҡалары === * Толенгит * Нуғай-ҡаҙаҡтар (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә) * Ҡыят (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә) * Ҡырғыҙ (ырыу) * Ҡарағалпаҡ (ырыу) == Тамғалар һәм орандар == Ҡаҙаҡ тамғалары менән башҡорт тамғалары өлөшләтә тап килә — был ҡәрҙәш ҡыпсаҡ халыҡтарының ҡатмарлы этногенезы менән бәйле. Ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙең бер нисә халыҡ этногенезында ҡатнашыуы ихтимал; мәҫәлән, табын ырыуҙары ҡаҙаҡтар составына ла, башҡорттар составына ла ҡушылған. Шул сәбәпле, был халыҡтарҙың тамғалары йә оҡшаш булырға, йә өлөшләтә тап килергә мөмкин. {| class="wide" style="margin-bottom: 10px;" ! Ырыу ! Тамға (ырыу билдәһе) ! Уран (ырыу ораны) |- !Оло Йөҙ ! [[Файл:Kazakh_Tamga_46.svg|30x30пкс]] ! |- | Ҡанлы | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]] косеу, [[Файл:Kazakh_Tamga_05.svg|30x30пкс]] сылбыр | Байтерәк |- | Жалайыр | [[Файл:Kazakh_Tamga_03.svg|30x30пкс]] тараҡ | Баҡтыяр, Ҡабылан |- | Дыулат | [[Файл:Kazakh_Tamga_02.svg|30x30пкс]] дүнүңгеңәләк, [[Файл:Kazakh_Tamga_74.svg|30x30пкс]] абаҡ | Баҡтыяр |- | Сыйҡым | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_63.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_64.svg|30x30пкс]] | Сыйҡым, Рысбәк |- | Жаныс | [[Файл:Kazakh_Tamga_65.svg|30x30пкс]] | Жаныс, Түлә (Төле) |- | Ботбай | [[Файл:Kazakh_Tamga_64.svg|30x30пкс]] | Ботбай, Самен |- | Шымыр | [[Файл:Kazakh_Tamga_01.svg|30x30пкс]] | Шымыр, Ҡуйгилде |- | Албан | [[Файл:Kazakh_Tamga_01.svg|30x30пкс]] | Райымбәк |- | Суаны | [[Файл:Kazakh_Tamga_09.svg|30x30пкс]] |- | Һары-Өйсөн (Сары-Үйсін) | [[Файл:Kazakh_Tamga_08.svg|30x30пкс]] |- | Шапырашты | [[Файл:Kazakh_Tamga_13.svg|30x30пкс]] ай, [[Файл:Kazakh_Tamga_14.svg|30x30пкс]] тумар, [[Файл:Kazakh_Tamga_42.svg|30x30пкс]] | Ҡарасай |- | Ошаҡты | [[Файл:Kazakh_Tamga_07.svg|30x30пкс]] тумар | Баҡтыяр |- | Ысты | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]] косеу, [[Файл:Kazakh_Tamga_05.svg|30x30пкс]] сылбыр | Жауатар |- | Ойыҡ | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]] косеу, [[Файл:Kazakh_Tamga_17.svg|30x30пкс]] коз |- | Тилик | [[Файл:Kazakh_Tamga_66.svg|30x30пкс]] косеу |- | Сиргели | [[Файл:Kazakh_Tamga_10.svg|30x30пкс]] сирге, [[Файл:Kazakh_Tamga_11.svg|30x30пкс]] курай, [[Файл:Kazakh_Tamga_12.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_75.svg|30x30пкс]] | Туғаназ |- | Шанышҡылы | [[Файл:Kazakh_Tamga_15.svg|30x30пкс]] ҡул-тамға, [[Файл:Kazakh_Tamga_16.svg|30x30пкс]] | Айырылмас |- ! Урта Йөҙ ! [[Файл:Kazakh_Tamga_18.svg|30x30пкс]] буҫаға |- | Арғын | [[Файл:Kazakh_Tamga_17.svg|30x30пкс]] коз | Аҡ-Юл, Ҡара Хужа |- | Тараҡты | [[Файл:Kazakh_Tamga_03.svg|30x30пкс]] тараҡ, [[Файл:Kazakh_Tamga_24.svg|30x30пкс]] | Жауҡашар |- | Юғары шекты | [[Файл:Kazakh_Tamga_76.svg|30x30пкс]] юғары-сикте |- | Томень шекты | [[Файл:Kazakh_Tamga_77.svg|30x30пкс]] түбәнге-сикте |- | Найман | [[Файл:Kazakh_Tamga_22.svg|30x30пкс]] сүмес, [[Файл:Kazakh_Tamga_23.svg|30x30пкс]] | Ҡаптағай |- | Балталы | [[Файл:Kazakh_Tamga_71.svg|30x30пкс]] балта |- | Бағаналы | [[Файл:Kazakh_Tamga_30.svg|30x30пкс]] бағана, [[Файл:Kazakh_Tamga_20.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_73.svg|30x30пкс]] |- | Бура | [[Файл:Kazakh_Tamga_81.svg|30x30пкс]] |- | Ҡаракәрәй | [[Файл:Kazakh_Tamga_78.svg|30x30пкс]] | Ҡабанбай |- | Матай | [[Файл:Kazakh_Tamga_79.svg|30x30пкс]] | Бүребай |- | Садыр | [[Файл:Kazakh_Tamga_02.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_35.svg|30x30пкс]] | Алдыяр |- | Ҡыпсаҡ | [[Файл:Kazakh_Tamga_19.svg|30x30пкс]] ҡуҫ әлиф | Айбас |- | Ҡоңғырат | [[Файл:Kazakh_Tamga_18.svg|30x30пкс]] буҫаға | Алатау |- | Саңғыл | [[Файл:Kazakh_Tamga_18.svg|30x30пкс]] буҫаға | Мулҡамал |- | Ыуаҡ | [[Файл:Kazakh_Tamga_25.svg|30x30пкс]] Абырай, [[Файл:Kazakh_Tamga_20.svg|30x30пкс]] Ажибек, [[Файл:Kazakh_Tamga_26.svg|30x30пкс]] Шуға | Жаубасар, Бармак |- | Ергенекты Ыуаҡ | [[Файл:Kazakh_Tamga_75.svg|30x30пкс]] ергенек, [[Файл:Kazakh_Tamga_80.svg|30x30пкс]] ай | Алға |- | Кәрәй | Ҡара Ҡужа |- | Ашамайлы | [[Файл:Kazakh_Tamga_20.svg|30x30пкс]] ашамай |- | Абак | [[Файл:Kazakh_Tamga_21.svg|30x30пкс]] абаҡ |- ! Кесе Йөҙ |- | Бай-улы |- | Адай | [[Файл:Kazakh_Tamga_27.svg|30x30пкс]] садаҡ, [[Файл:Kazakh_Tamga_28.svg|30x30пкс]] уҡ | Бекет |- | Бериш | [[Файл:Kazakh_Tamga_36.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_37.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_06.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_38.svg|30x30пкс]] | Ағатай |- | Алтын | [[Файл:Kazakh_Tamga_32.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_33.svg|30x30пкс]] | Байоурат |- | Жаппас | [[Файл:Kazakh_Tamga_41.svg|30x30пкс]] дөйә муйын, [[Файл:Kazakh_Tamga_42.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_20.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_43.svg|30x30пкс]] | Байморат |- | Есентемир | [[Файл:Kazakh_Tamga_44.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_45.svg|30x30пкс]] | Алдонгар |- | Таз | [[Файл:Kazakh_Tamga_55.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_56.svg|30x30пкс]] | Баҡай |- | Байбаҡты | [[Файл:Kazakh_Tamga_72.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_02.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_34.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_35.svg|30x30пкс]] | Дауҡара |- | Тана | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]] әлиф, косеу | Тана |- | Масҡар | Ҡаратай |- | Алтыбас (Алаша) | [[Файл:Kazakh_Tamga_29.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_30.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_31.svg|30x30пкс]] | Байбараҡ |- | Ҡыҙылҡорт | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_49.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_19.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_50.svg|30x30пкс]] | Жиембай |- | Ысыҡ | [[Файл:Kazakh_Tamga_44.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_45.svg|30x30пкс]] | Байтирәк |- | *Әлим-улы* |- | Ҡараһаҡал | [[Файл:Kazakh_Tamga_47.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_40.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_48.svg|30x30пкс]] | Алдажар |- | Ҡаракиҫәк | [[Файл:Kazakh_Tamga_18.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_46.svg|30x30пкс]] | Аҡбан |- | Дүртҡара | Аиртау |- | Шекты | [[Файл:Kazakh_Tamga_61.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_62.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_13.svg|30x30пкс]] | Баҡтыбай, Жанҡужа |- | Шемекей (Шомень) | Доит |- | Ете-Рыу |- | Табын | [[Файл:Kazakh_Tamga_54.svg|30x30пкс]] сүмес, [[Файл:Kazakh_Tamga_57.svg|30x30пкс]] [[Файл:Kazakh_Tamga_58.svg|30x30пкс]] тараҡ, [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]] косеу | Тостаған |- | Тама | [[Файл:Kazakh_Tamga_19.svg|30x30пкс]] ҡус әлиф, [[Файл:Kazakh_Tamga_59.svg|30x30пкс]] тараҡ, [[Файл:Kazakh_Tamga_05.svg|30x30пкс]] сылбыр | Ҡарабура |- | Жағалбайлы | [[Файл:Kazakh_Tamga_39.svg|30x30пкс]] балта, [[Файл:Kazakh_Tamga_40.svg|30x30пкс]] шеккиш | Манатау |- | Телеу | [[Файл:Kazakh_Tamga_60.svg|30x30пкс]] сылбыр, [[Файл:Kazakh_Tamga_20.svg|30x30пкс]] | Толпар, Арғымаҡ |- | Кердери | [[Файл:Kazakh_Tamga_53.svg|30x30пкс]] тостаган | Ҡужәхмәт |- | Керейит | [[Файл:Kazakh_Tamga_51.svg|30x30пкс]] сылбыр, [[Файл:Kazakh_Tamga_52.svg|30x30пкс]] ҡус әлиф | Аҡһаҡал, Унтум |- | Рамаҙан | [[Файл:Kazakh_Tamga_54.svg|30x30пкс]] шомиш | Дулат, Ҡайгулым |- ! Йөҙдарға инмәгәндәре |- | Түрә (Төре) | [[Файл:Kazakh_Tamga_57.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_70.svg|30x30пкс]] | Арҡар, Абылай, Санхай |- | Ҡужа | Алла | [[Файл:Kazakh_Tamga_04.svg|30x30пкс]], [[Файл:Kazakh_Tamga_69.svg|30x30пкс]] |- | Түләңгит (Төлеңгит) | [[Файл:Kazakh_Tamga_03.svg|30x30пкс]] Тараҡ |- | Нуғай-Ҡаҙаҡ | Балға | Аждаһа (Айдаһар) |} {{rodovid|937577}} == Шулай уҡ ҡарарға == * [[Башкирские племена]] * [[Киргизские племена]] * [[Туркменские племена]] * [[Сеок]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }} * [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }} * [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }} * http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141812/http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg |date=2016-03-04 }} * http://elbilge.ucoz.com/_ld/0/43_Qazaq.jpg {{Казахские племена}} [[Категория:Этнология]] [[Категория:Ҡаҙаҡ ырыуҙары]] [[Категория:Ҡаҙаҡтар]] [[Категория:Этнология]] no38hi9f1bw2jzsfqafidpys4p69rn0 0 133042 1297929 1252321 2026-05-24T04:50:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297929 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әлмөхәмәтов}} '''Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы''' ([[1861 йыл]] — [[1923 йыл]]) — [[сәсән]]-импровизатор, [[ҡурай]]сы, [[башҡорт фольклоры]]н йыйыусы. == Биографияһы == Хәмит Хужиәхмәт улы Әлмөхәмәтов (Хәмит-сәсән) [[1861 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Верхнеурал өйәҙе [[2-се Этҡол|2-се Этҡол  ауылында]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]) хәлле ғаиләлә тыуған. Хәмит бала сағында үҙаллы рус телен үҙләштерә, ҡурай уйнарға, бейергә һәм йырларға өйрәнә. Йәш сағында музыкаль аккомпанемент аҫтында ҡобайырҙар башҡарғаны өсөн сәсән тип атала. [[Муллаҡай мәҙрәсәһе]]ндә уҡый. Сауҙала эшләй (сауҙа кибете тота), ям хеҙмәтен алып бара. 39 йәшендә мировой судья булып һайланған, [[1913 йыл]]да икенсе тапҡыр мировой судья булып һайлана. Урыҫ, ҡаҙаҡ, башҡорт телдәрен яҡшы белә Оҙон көйҙәрҙе ҡурайҙа башҡарыусы, башҡорт фольклоры (ҡобайыр, иртәктәр) белгесе. Ҡобайырҙар ижад итә, үҙе яҙғандарҙы һәм башҡаларҙыҡын башҡара<ref>[http://www.vatandash.ru/?article=2223 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot]</ref>. Ғәбит-сәсәндән һәм Әлмөхәмәтовтан [[1910 йыл]]да [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]] «[[Урал батыр]]», «Ҡарас һәм Ҡараһаҡал» эпостарының өлөштәрен,  «[[Урал]]» йырын яҙып ала. Иҫтәлекле был ваҡиға хөрмәтенә 2006 йылда стела ҡуйылған. Өс улы: Килдейәр, Рамаҙан һәм Аллаяр, ейәндәре була. [[1923 йыл]]да вафат булған. == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=АЛЬМУХАМЕТОВ Хамит Хужиахметович|url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/login/2-statya/9022-almukhametov-khamit-khuzhiakhmetovich|author=А. М. Сулейманов|publisher=[[ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]]|date=2013|accessdate=2017-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425120640/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/login/2-statya/9022-almukhametov-khamit-khuzhiakhmetovich |date=2017-04-25 }} * [http://libmap.bashnl.ru/node/715 Альмухаметов Хамит Хужмухаметович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bv02.ru/?new=2483 Башкирский эпос «Урал-батыр» пережил века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133616/http://www.bv02.ru/?new=2483 |date=2016-03-04 }} == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=vZatr8j26h4&feature=youtu.be «Орнамент» Родина сэсэна. Хамит Альмухаметов д. Второе Иткулово Баймакского р-на РБ. 2013г.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:1861 йылда тыуғандар]] [[Категория:1923 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Муллаҡай мәҙрәсәһе шәкерттәре]] qsq6vci9k2vjflyi1wi2x77fwd6lt5y 0 135420 1297925 1277020 2026-05-24T03:54:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297925 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Azeri_7.jpg|мини|300x300пкс|Әзербайжан музыканттары. Һулдан уңға: тар, дәф, кәмәнчә]] '''Әзербайжан музыкаһы''' ({{lang-az|Azərbaycan musiqisi}}) — [[Әзербайжандар|әзербайжан халҡының]] музыкаль [[мәҙәниәт]]е ҡаҙаныштары — үҙенсәлекле традицияларҙың күп быуаттар буйы барған тарихи формалашыу һәм үҫеү процесы. Был традициялар [[XX быуат]] башына тиклем, бер яҡтан, халыҡ ижады тамырҙарына бәйләнгән ауыҙ-тел мәҙәниәте юҫығында үҫә, икенсе яҡтан, профессиональ сәнғәт һыҙаттарын ала бара, был айырыуса муғам һәм ашуғтар ижадында асыҡ күренә. == Халыҡ музыкаһы == Халыҡ музыкаһының ҙур өлөшөн ғаилә-көнкүреш йырҙары — туй һәм матәм-ерләү (''йуг, агы, мәрсиә'') йырҙары — тәшкил итә. Әзербайжан халыҡ музыкаһының жанрҙары күп төрлө — йыр, бейеү, ашуғ ижады, муғам. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре — баҫалҡы, һығылмалы, лирик (''Вагзалы, [[Оҙондара]]''), ир-ат бейеүҙәре — йылдам, уларҙа таһыллылыҡ һәм көс-ғәйрәт сағыла (''Газахы, Ғайтағы, Хан чабаны''). Халыҡ бейеүҙәренең күпселеге — яңғыҙ бейеү, парлы һәм күмәк башҡарыла торғандары ла бар (халай, яллы, йорду-йорду, жәнги). [[Файл:Azerbaijan_music1.jpg|справа|мини|267x267пкс|Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары. Тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы экспонат, [[Шәки]] ҡалаһы]] Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары ла күп төрлө. Айырыуса киң таралған тынлы ҡоралдар — түтәк, балабан, зурна; ҡыллы-сиртеү ҡоралдары — тар, саз (төрҙәре: дшүрә-саз, бөйүк-саз, голтух-саз), уд, канон; ҡыллы-һыҙғыслы ҡоралдар — кәмәнчә; һуҡма ҡоралдар — дәф (шөңгөр), нағара, ғоша-нағара. Әзербайжан тарын (11 ҡыллы) [[XIX быуат]]та йәшәгән әзербайжан конструктор музыканты Садыхжан сығарған, уға ''«Тар атаһы»'' тигән ҡушамат та бирелгән<ref name="Мугамат">[ftp://lib.herzen.spb.ru/text/chelebiev_11_72_75_85.pdf <4D6963726F736F667420576F7264202D20CAF3EBFCF2F3F0EEEBEEE3E8FF2E646F63>]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1932 йыл]]дың [[1 май]]ында композитор Үзәйер Ғаджибәков С. Рөстәмов исемендәге беренсе ноталы әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары оркестрын төҙөй<ref>{{cite news|title=Оркестр азербайджанских народных инструментов|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=679&lang=RU}}</ref>, ә [[2000 йыл]]дың ғинуарында Әзербайжан дәүләт филармонияһы эргәһендә Әзербайжан дәүләт халыҡ ҡоралдары оркестры ойошторола<ref>{{cite news|title=Азербайджанский Государственным Оркестр Народных Инструментов|publisher=Министерство Культуры и Туризма Азербайджанской Республики|url=http://www.mct.gov.az/?/ru/cgroups/view/54/}}</ref>. 2012 йылдың 5 декабрендә әзербайжан тар сәнғәте ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә<ref>[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/four_new_items_inscribed_on_unescos_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage_of_humanity/ Four new items inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity] {{ref-en}}(англ.)</ref>. Әзербайжан профессиональ музыкаһында ''муғам'' мөһим жанр һанала. === Муғам === [[Файл:Bulbuljan_ansambl.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ханәндә Бүлбүлджан (һулдан икенсе) ансамбле. XIX быуат аҙағы]] Муғам — шымартылған форма сиктәренә индерелгән монодиялы циклик композиция, төп үҙенсәлеге тотороҡло (ҡануни) һәм ирекле (импровизациялы) башланғыстарҙың органик синтезынан хасил. Муғамдарға күп тауышлылыҡ элементтары хас. Әзербайжанда муғам ғәҙәттә сазсылар триоһы (тарсы, кәмәнчәсе, шөңгөрсө) оҙатыуында башҡарыла, ҡайһы берҙә муғам йырлаусы үҙе шөңгөр ҡаға. Муғам речитатив рәүешендәге импровизациянан тора. Муғам йырлау материалды һәм форманы белеү йәһәтенән дә, виртуозлыҡ һәм техника йәһәтенән дә әҙерлек талап итә. Муғамдың телмәр өлөшө ғәҙәттә Яҡын һәм Урта Көнсығыштың билдәле шағирҙарының лирик ғәзәлдәренә нигеҙләнә. [[2008 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] әзербайжан муғамын «кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫы шедеврҙары» иҫәбенә индерә<ref>[http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2440&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Мугам на портале ЮНЕСКО {{ref-en}}(англ.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024042201/http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID%3D2440%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|date=2008-10-24}}</ref>. === Ашуғ музыкаһы === [[Файл:Novruz_Baku03.jpg|мини|250x250пкс|Ашуғтар Баҡыла [[Науруз]] байрамында]] Ауыҙ-тел традицияһы профессиональ сәнғәтенә ашуғтарҙың музыкаль-шиғри ижады ла («ашҡ» — мөхәббәт тигәндән) инә. Әзербайжанда озандар (йәки шуара, дәдә, яншағ) ашуғтарҙың элгәрҙәре булған<ref>{{cite news|title=АШУГ|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320051958/http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html |date=2017-03-20 }}</ref>. «Ашуғ» атамаһы Кавказ аръяғында XVI—XVII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән<ref>{{cite news|title=АШУ́Г|publisher=Краткая литературная энциклопедия|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3831.htm}}</ref>. Ашуғ йырҙы үҙе сазда уйнап башҡара. Айырыуса таралған жанрҙары: ''[[дастан]]'' (героик-эпик хикәйәт), ''дәйишмә'' (ярыш), ''устаднамә'' (нәсихәт йырҙары), ''ғәзәлләмә'' (маҡтау йырҙары), ''шикәстә'', ''мисри'' (лирик йырҙар). Ашуғтарҙың вокаль-инструменталь сәнғәте классик көйҙәргә (80-дән ашыу) ниеҙләнә, уларҙың һәр береһе бик күп импровизацион варианттарға эйә. [[1928 йыл]]да Баҡыла ашуғтарҙың беренсе республика съезы була<ref>{{книга|автор=|заглавие=История музыки народов СССР|издательство=Советский композитор|место=М.|том=1|год=1970|страницы=337|isbn=}}</ref>. 2009 йылда [[Әзербайжан ашуғтары сәнғәте|әзербайжан ашуғ сәнғәте искусство]] ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелә<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/06859-EN.pdf Журнал ЮНЕСКО стр. 18]</ref>. == Классик музыка == XIX быуат аҙағынан Әзербайжанға [[Европа]], айырыуса рус музыкаль мәҙәниәте йылдам үтеп инә. [[Баҡы]]ла симфоник оркестр, хосуси опера труппаһы, Рус музыкаль йәмғиәтенең филиалы ойошторола. ХХ быуат башында [[скрипка]], [[фортепиано]] өсөн әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Лютеран сиркәүенә орган ҡуйылғас, уны үҙләштереү башлана. Орган өсөн тәүге әҫәрҙәр йыйынтығын Хәйәм Мирзазадә яҙа<ref>[http://www.trend.az/life/interview/2254713.html «Белые и черные»: композитор Хайам Мирзазаде рассказал о написании музыки для органа]</ref>. === Опера сәнғәте === [[Файл:Leyli_and_Majnun_opera_1908.jpg|мини|300x300пкс|«Ләйлә менән Мәжнүн» операһынан күренеш]] Әзербайжан опера сәнғәтенә композитор Үзәйер Ғаджибәков нигеҙ һала, ул [[1907 йыл]]да [[Фүзули]]ҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса шул уҡ исемдә опера яҙа. Ул муғам-опера жанрына нигеҙ һала. Был жанр үҙендә нота менән яҙылған музыканы (хорҙар, бейеүҙәр) композитор биргән текст нигеҙендәге яңғыҙ йырлы импровизация — муғам менән ҡатнаштыра<ref name="Гаджибеков">{{cite news|title=Гаджибеков|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://www.musenc.ru/html/g/gadjibekov.html}}</ref>. Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» опереттаһы Әзербайжан опера сәнғәтенең сираттағы ҙур ҡаҙанышы була. Р. М. Глиэр Әзербайжан театры өсөн «Шаһсенем» операһын (1927 й. пост.; 2-се ред. 1934 й. пост.) яҙа, был әҫәр әзербайжан музыкаһын ҡатмарлы профессиональ бурыстарҙы хәл итеүгә әҙерләй<ref name="АзербМуз" />. Классик музыкаль-сәхнә формаларындағы тәүге әзербайжан операһы "Нәргиз"де композитор М. Магомаев яҙа (1935)<ref name="МЭС" />, был әҫәр Әзербайжанда 1920-се йылдарҙа булған революцион ваҡиғаларҙы сағылдыра<ref name="АзербМуз">{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА|publisher=belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/azerb.html|author=Э. А. Абасова}}</ref>. Композитор Фикрәт Әмиров Джафар Джаббарлы драмаһы буйынса шул уҡ исемдәге «Севиль» операһын (1953) ижад итә, был әҫәр беренсе милли лирик-психологик опера була<ref name="Амиров" />. === Симфоник музыка === А.Зәйналланың «Фрагменттар» сюитаһы (1931) әзербайжан симфоник музыкаһының беренсе өлгөһө тип ҡарала. [[Файл:Afrasiyab_Badalbeyli_orcestr.jpg|слева|мини|300x300пкс|Әзербайжан опера һәм балет театрының симфоник оркестрына Афрасияб Бадалбейли дирижерлыҡ итә, 1930-сы йылдар]] Симфония жанры Әзербайжанда 1920-30-сы йылдарҙа тыуа (М. Магомаев, А. Зәйналлы) һәм 40-сы йылдар уртаһынан 60-сы йылдарға тиклемге осорҙа сәскә ата. Республиканың композиторлыҡ мәктәбе башында [[Ҡара Ҡараев]] тора, уның ижады милли һыҙаттарҙы заманса музыканың стиль үҙенсәлектәре менән яраштыра, әзербайжан музыкаһын донъя музыка сәнғәте майҙанына алып сыға. Ҡараевтың ике киҫәкле 1-се симфонияһы (1943) драматик һәм лирик образдарҙың киҫкен контрастары менән айырылып тора. Фашизмды еңеү айҡанлы яҙылған биш киҫәкле 2-се симфонияһында (1946) әзербайжан музыкаһы традициялары классицизм традициялары менән үрелгән (4-се киҫәктәге тасуири пассакалия муғам тибындағы тематизмға нигеҙләнгән)<ref name="Караев">{{cite news|title=КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ|publisher=Belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/karaev.html|author=А. Бретаницкая}}</ref>. Ҡара Ҡараев «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән симфоник поэманы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһын һәм ошо уҡ исемле операны ижад итә, был әҫәре ижадының сағыу үре тип һанала<ref>Karl H. Wörner, Igor Boelza, Richard F. Goldman, Israel Citkowitz and Henry Cowell. Current Chronicle. The Musical Quarterly. Jul. 1954. Vol. 40, No. 3. Pp. 391—418.</ref>. Фикрәт Әмировҡа жанрлы-лирик симфонизм, романтик патетика (халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән фортепиано өсөн концерт, авторҙашы А. Бабаев, 1946; «Низами» ҡыллы симфонияһы, 1947; «Әзербайжан» сюитаһы, 1950) хас. === Джаз === [[Файл:Amina_Figarova.jpg|мини|200x200пкс|Әминә Фигарова рояль артында ]] Әзербайжан джазы 1930-сы йылдарҙа тыуа. Шул осорҙа композитор [[Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы|Тәүфиҡ Күлиев]] дирижёр Ниязи менән берлектә Баҡыла тәүге джаз оркестрын ойоштора<ref>{{cite news|title=Восточные удовольствия в Монтрё|publisher=Наша Газета|url=http://www.nashagazeta.ch/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%91|author=Ольга Юркина|date=10.07.2009}}</ref>. Әммә әзербайжан джазына нигеҙ һалыусы тип Вәғиф Мостафазаде иҫәпләнә, ул джаз-муғам тигән яңы музыка жанрын сығара, джаз элементтарын әзербайжан халыҡ музыкаһы менән ҡуша. 1957 йылда йырсы [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы|Рәшид Бейбутов]] Әзербайжан филармонияһында джаз стилистикаһын әзербайжан халыҡ музыа ҡоралдары менән берләштергән концерт ансамблен ойоштора<ref>{{cite news|title=Бейбутов Рашид Маджид оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11123}}</ref>. == Популяр музыка == Йырсылар Шәфҡәт Мамедова менән Бүл-Бүл хәҙерге заман милли вокаль оҫталыҡ мәктәбенә нигеҙ һала<ref>{{cite news|title=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|publisher=[[БСЭ]]|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm}}</ref>. === Әзербайжан поп-музыкаһы === Әзербайжан 2008 йылғы Евровидениела сығыш яһағандан һуң, илдең поп-музыкаһы яңы кимәлгә күтәрелә. 2009 йылда Әзербайжан был конкурста өсөнсө, киләһе йылына бишенсе урынды ала. Эл менән Никки 2011 йылғы Евровидениела «Running Scared» тигән йыр менән беренсе урынды яулай<ref>{{Cite news|title=Победителем Евровидения стал Азербайджан|author=|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-13387886|work=NewsBBC|date=15 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|title=Азербайджан стал победителем Евровидения|author=|website=telegraph.co.uk|date=15 May 2011|publisher=}}</ref>. === Мәйхана === Мәйхана — халыҡ музыкаль-прэтик ижад йүнәлеше — һығылмалы шиғри-ритмик музыкаль жанр. === Симфо-рок-муғам === Композитор Эльдар Мансуров «Баһрамнамә» тигән музыкаль проектты ҡуя, унда яңы музыкаль синтез — симфо-рок-муғам — ғәмәлләшә<ref>{{cite news|title="Бахрамнамэ" Эльдара Мансурова|author=Л.АББАС|publisher=echo-az.com|url=http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|date=3 Декабря 2005}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ Эльдар Мансуров Әзербайжанда — «Ете гүзәл» рок-операһын яҙған тәүге композитор<ref>{{cite news|title=Эльдар Мансуров: «Я благодарен судьбе и чувствую себя счастливым человеком»|author=И.Рагимова|publisher=AZE.az|url=http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|date=29 февраля 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530095102/http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html |date=2012-05-30 }}</ref>. == Йырҙар == === Әзербайжан халыҡ йыры === Халыҡ йырының жанрҙары төрлө (йола, көнкүреш, лирик, тарихи, хеҙмәт, шаян һ.б.). Ул 6/8, 3/4, 2/4 такт үлсәмдәренә буйһонған бай метроритмика менән айырылып тора. Синкопалар киң ҡулланыла; вокаль көйҙәрҙе үҫтереүҙең типик алымы — таяныс тондарҙы уратып көйләү ҡулланыла; шулай уҡ яңғыҙ башҡарыу өҫтөнлөк ала, һирәгерәк хор (унисонлы) башҡарыуы осрай. Йырҙарҙың мелодикаһына һәр ваҡыт тиерлек түбәнәйеүсән хәрәкәт, төп көйҙөң вариантлы үҫтерелеүе хас. [[1927 йыл]]да композитор һәм дирижер М. Магомаев редакцияһында Үзәйер Ғаджибәков яҙған һәм эшкәрткән тәүге «Әзербайжан төрки халыҡ йырҙары» йыйынтығы сыға<ref name="Портал">{{Cite news|title=ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ|url=http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|publisher=Азербайджанский Музыкальный Портал}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=2011-03-22 }}</ref>. Был йыйынтыҡ Әзербайжанда музыкаль фольклористикаға башланғыс һала<ref>{{Cite news|title=«Азербайджанские тюркские народные песни»|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=54&lang=RU|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова}}</ref>. === Йырҙар һәм романстар === Тәүге әзербайжан масса йырҙары Ғаджибәков һәм Магомаев тарафынан 1920—1930-сы йылдарҙа яҙыла, ә 1950-се йылдарҙан был жанр башҡа авторҙарҙың ижадында ла ныҡлы урын ала. Фортепиано өсөн үҙенең «Балалар сюитаһы» менән композитор Асаф Зәйналла әзербайжан балалар музыкаһына нигеҙ һала<ref name="Зейналлы">''Джейла ИБРАГИМОВА''.&#x20;[http://kaspiy.az/articles.php?item_id=20090912092844380&sec_id=36 Жизнь, отданная музыке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Xəzər-Kaspiy».<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div></ref>. Ул шулай уҡ тәүге милли романстар авторы була, ә Үзәйер Ғаджибәков, көнсығыш шиғриәт формаларына таянып, романс-ғәзәл тигән яңы жанр сығара. Тәүфиҡ Күлиевтың йыр ижадында халыҡ музыкаһының һәм совет лирик йырының лад-интонация үҙенсәлектәре ҡушыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Озан]] * [[Саз (музыка ҡоралы)]] == Һылтанмалар == * [http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=2011-03-22 }} * [http://100oper.nm.ru/119.html Краткое содержание (синопсис) оперы Гаджибекова «Кёр-оглы» на сайте «100 опер»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016190138/http://100oper.nm.ru/119.html |date=2007-10-16 }} [[Категория:Әзербайжан музыкаһы| ]] [[Категория:Халыҡ музыкаһы]] 2uqqk1g7sv6fhyq3elj4ytcg8onpv7j 0 157142 1297882 1127870 2026-05-23T12:23:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297882 wikitext text/x-wiki '''Ғәлиев Ғәли Талха улы''' — (1950), ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013—2016 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты директоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылынан<ref>{{БЭ2013|}}/index.php/5922 Ғәлиев Ғәли Талха улы</ref>. == Биографияһы == Ғәли Талха улы Ғәлиев 1950 йылдың 1 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылында тыуған. Социология фәндәре докторы. 1972 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған. == Хеҙмәт юлы == 1974 йылдан алып Салауат ҡалаһының ВЛКСМ һәм КПСС ҡала комитеттарында бүлек мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфө нефть институтының Салауат филиалында уҡыта. 1987—1991 йылдарҙа Екатеринбург ҡалаһындағы Урал социология-сәйәси институты уҡытыусыһы; 1993 йылдан башлап БР профсоюз кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтының, бер үк ваҡытта 1998—2008 йылдарҙа Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социологик технологиялар институтында (филиал) хеҙмәт итә, 2013 йылдан алып Өфө дәүләт ефть университетының иҡтисад һәм сервис институты У‑ның өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институтының бүлек начальнигы һәм директоры. Фәнни тикшеренеүҙәре этник- ара мөнәсәбәттәр өлкәһендәге соцологик технологияларға, милләт-ара конфликттарҙы күҙаллау һәм бөтөрөү проблемаларына арналған. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref>{{БЭ2013|}}/index.php/10591 Галиев Гали Талхиевич</ref>. Ғәли Талха улы Ғәлиев Евразия социологтары ассоциацияһы президенты итеп һайланған<ref>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/213702740 Гали Галиев избран президентом Евразийской ассоциации социологов…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200101160652/https://news.myseldon.com/ru/news/index/213702740 |date=2020-01-01 }}</ref> == Ғаиләһе == == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * 1997 — Социология фәндәре докторы * 1998 — профессор * 1999 — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре * 2001 — БР‑ҙың мәғариф отличнигы * 2005 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Әҙәбиәт == * Межэтнические отношения как объект социальной технологии. Уфа, 2001 (авторҙ.); Технологии управления социальным аудитом. Уфа, 2009 (авторҙ.); Социальные технологии. Ресурсы. Аудит: в 2 т. Уфа, 2011 (авторҙаш). == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|}}/index.php/5922 Ғәлиев Ғәли Талха улы * {{БЭ2013|}}/index.php/10591 Галиев Гали Талхиевич * [https://news.myseldon.com/ru/news/index/213702740 Гали Галиев избран президентом Евразийской ассоциации социологов…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200101160652/https://news.myseldon.com/ru/news/index/213702740 |date=2020-01-01 }} * www.anrb.ru/blog/Item/823/18 БР Фәндәр Академияһы Рихард Зорге урамы, 17-се йорт. Тел.: (347) 223-07-10. * ies.rusoil.net/page/dopolnitelnoe-obrazovanie ДОПОЛНИТЕЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ (Курсы повышения квалификации) Начальник отдела Галиев Г. Т. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория: Башҡорт АССР-ының маҡтаулы исемдәренә лайыҡ булыусылар]] [[Категория: Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория: Атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория: Социология фәндәре докторҙары]] if0h3ppllzag5xa867u5lry3menrlxt 0 158097 1297889 1198369 2026-05-23T12:50:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297889 wikitext text/x-wiki {{Легкоатлет|имя=Надежда Ғәлләмова|тренеры=|медали={{турнир|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности|кросс буйынса донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1989|Ставангер 1989]]|шәхси зачёт}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1989|Ставангер 1989]]|команда зачёты}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1990|Экс-ле-Бен 1990]]|команда зачёты}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1991|Антверпен 1991]]|команда зачёты}}|10000м=32:03,07 (1990)|5000м=15:24,65 (1989)|3000м=8:49,71 (1986)|1500м=4:09,3 (1986)|800м=2:22,1 (1985)|вес=|рост=|года карьеры=|портрет=|место смерти=|дата смерти=|место рождения=|дата рождения=|клуб=|гражданство=|полное имя=|подпись=|обновление=}} '''Ғәлләмова Надежда Викторовна''' ({{ВД-Преамбула}}), ҡыҙ фамилияһы '''Степанова''' — СССР һәм Рәсәй [[Еңел атлетика|еңел атлеты]], оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса специалист. 1988—1996 йылдарҙа СССР, Рәсәй һәм БДБ йыйылма командалары өсөн еңел атлетика буйынса сығыш яһай, команда зачеттарында кросс буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, экидэн буйынса донъя чемпионы, халыҡ-ара әһәмиәтендәге башҡа бик күп старттар призеры һәм еңеүсеһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Хәҙер — еңел атлетика буйынса тренер. == Биографияһы == Степанова Надежда 1959 йылдың 22 июлендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Көйәҙебаш]] ауылында тыуған. Еңел атлетика менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтендә шөғөлләнә, тренерҙар З. Я. Кунакузин һәм М. З. Ғәлләмов етәкселеге аҫтында әҙерлек үтә. 1985 йылда Мәскәүҙә Знаменскийҙар мемориалында сығыш яһап, беренсе тапҡыр үҙе хаҡында халыҡ-ара аренала белдерә — 3000 метрға йүгереүҙә алтынсы һәм 10 000 метрға йүгереүҙә дүртенсе була. 1986 йылда кросс буйынса СССР кубогы эйәһе була. Өлкәндәр араһында халыҡ-ара кимәлдә тәүге етди уңыштарға 1989 йыл миҙгелендә өлгәшә, төп милли совет йыйылма команда составына инә һәм Ставангерҙа кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда финишта тик француз Сержан Аннеттан ғына ҡалышып, шәхси зачетта көмөш миҙалға лайыҡ була. Шулай уҡ ватандаштары Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Регина Чистякова менән бергә команда зачетында еңеү яулай. Рио-де-Жанейрола шоссела йүгереү буйынса буйынса ҡатын-ҡыҙҙар донъя чемпионатында туғыҙынсы булып килә, шуның менән бергә Екатерина Храменкова һәм Ирина Ягодина менән команда беренселегендә бронза призер була. Горький ҡалаһында СССР чемпионатында шоссела 15 км-ға йүгереүҙә еңеүсе була һәм 5000 метрға йүгереүҙә бронза яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса был мәшһүр ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған. 1990 йылда Ғәлләмова фамилияһы аҫтында [[:ru:Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1990|Экс-ле-Бен]] ҡалаһында үткән кросс буйынса донъя чемпионатында шәхси зачетта көслө унау эсендә, ә команда зачетында Елена Романова, Ольга Назаркина һәм Регина Чистякова менән бергә тағы еңеүсе була. Дублин ҡалаһында шоссела йүгереү буйынса донъя чемпионатында шәхси беренселектә финишҡа етенсе булып килә һәм команда беренселегендә көмөш миҙалға лайыҡ була (Егорова Валентина һәм [[Матвеева Людмила Михайловна|Людмила Матвеева]] менән берлектә). Бынан тыш, Киевта СССР чемпионатында 10 000 метрға йүгереүҙә көмөш призер була, Сплитта Европа чемпионатында 10 000 метрға йүгерә, 32:03:07 һөҙөмтәһе менән алтынсы булып финишка килә. 1991 йылда Антверпенда кросс донъя чемпионатында шәхси зачетта 13-сө урынды биләй, Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Марина Родченкова менән бергә команда зачетында бронза яулай. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Ғәлләмова Надежда халыҡ-ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы исеменән сығыш яһай. Шулай, 1994 йылда Рәсәй командаһы составында Будапешта кросс буйынса донъя чемпионатында шәхси зачетта 23-сө урынды һәм команда зачетында дүртенсе урынды биләй. Бынан тыш, Тиба ҡалаһында халыҡ-ара кросс-кантриҙа еңә һәм Литохоронда экидэн буйынса донъя чемпионатында еңеү яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса «Башҡортостандың күренекле спортсыһы» исеменә лайыҡ була. 1996 йылда Санкт-Петербургта Рәсәй чемпионатында 6 км-ға кросста бронза призер була, Стелленбоста кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта 71-се урынды һәм команда зачетында 14-се урынды биләй<ref>''В. В. Балахничёв''. Лёгкая атлетика. Энциклопедия. Москва. 2012 год. Том 1: А-Н. С. 184</ref>. 2000—2002 йылдарҙа Италияла төрлө шоссела йүгереүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша<ref>[https://more.arrs.run/runner/3365 Nadezhda Galyamova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118225653/https://more.arrs.run/runner/3365 |date=2022-01-18 }}. ARRS</ref>. 2003 йылдан алып Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, [[Стәрлетамаҡ-Арена]]ла еңел атлеттар әҙерләү менән шөғөлләнә. Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлаған (2007)<ref>[http://arenastr.tmweb.ru/sport-school/section/athletics/the-coaching-staff/ Тренерский состав. Галлямова Надежда Викторовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215090349/http://arenastr.tmweb.ru/sport-school/section/athletics/the-coaching-staff/ |date=2020-02-15 }}. Дворец спорта «Стерлитамак-Арена»</ref><ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Gallyamova_Nadezhda_Viktorovna/t/17457 Галлямова Надежда Викторовна]. Энциклопедия Башкортостана</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры]] [[Категория:Ауырғазы районында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1959 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ry2by4dmvj0szlph3yfevwn9ljxj64c 0 160422 1297894 949608 2026-05-23T16:12:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297894 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kobylisy,_nomtabuloj.jpg|мини|230x230пкс|Прага янындағы Кобылицала 1942 йылдың май-июнендә нацистар атып үлтергән 500 чех иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ]] == 1939—1941 йылдар == Оккупацияһындағы илдәр ҡаршылыҡ [[Өсөнсө рейх|Нацистик Германияһы]] оккупацияһына ҡаршылыҡ илдә Чехословакияла оккупацияла башланған мәлдән барлыҡҡа килә. Тәүге оккупация йылдарында (1939—1941) ҡаршылыҡ башлыса произдводстволағы саботажға, шулай уҡ тыныс протест демонстрацияларына, бигерәк тә йәштәр һәм студенттар ҡатнашлығында, ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, 1939 йылдың 28 октябрендә Прага уҡытыусылары һәм студенттары, Чехословакияның йыллығын билдәләү өсөн, демонстрацияға сыға. Оккупанттар ғәскәрҙәре демонстрация ҡыуып атрата, шул ваҡытта медицина факультеты студент Ян Оплетат һәләк була, уның ерләү церемонияһы протест акцияһына әүерелә. 17 ноябрҙә немецтар студент ятаҡтарын уратып алала, яҡынса ҡулға алына һәм концлагерҙарға ебәрелә, улар араһынан 9 кеше үлтерелә. Ошо ваҡиғалар иҫтәлегенә Халыҡ-ара студенттар көнө билдәләнә<ref>«[http://www.radio.cz/en/section/panorama/the-17th-of-november-remembering-jan-opletal-martyr-of-an-occupied-nation The 17th of November: Remembering Jan Opletal, martyr of an occupied nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905161421/http://www.radio.cz/en/section/panorama/the-17th-of-november-remembering-jan-opletal-martyr-of-an-occupied-nation |date=2019-09-05 }}». Radio Prague.</ref>. == Ҡаршылыҡ төркөмдәренең берләшеүе == Чех Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә Лондонда урынлашҡан эмиграциялағы чех хөкүмәте етәкселек итә (хөкүмәт башлығы — Эвард Бенеш). Йәшерен ойошмалар менән бәйләнеш тотоуҙы ә һәм уларҙың эшмәкәрлеген берләштереүҙе хәрби разведка етәксеһе Франтишек Моравец тормошҡа ашыра. Оккупацияланған Чехословакия территорияһында өс төп Ҡаршылыҡ төркөмө барлыҡҡа килә: Үҙәк тыуған яҡта ҡаршылыҡ менән етәкселек итеү ({{Lang-cs|Ústřední vedení odboje domácího}}, ÚVOD), «Беҙ тоғро ҡалабыҙ» комитеты ({{Lang-cs|Petiční výbor Verni zůstaneme}}, PVVZ) һәм «Халыҡ оборонаһы» ({{Lang-cs|Obrana národa}}, ON), шулай уҡ СССР менән бәйле Чехословакия коммунистар партияһының йәшерен төркөмдәре. Ҡаршылыҡ ойошмаларына башлыса элекке чехословак армияһы офицерҙары инә. 1941 йылда ÚVOD «Азатлыҡ өсөн: Яңы чехословак Республикаһына» исеме аҫтындағы Pvvz сәйәси программаһын хуплай. Был программа элекке президент Томаш Масариктың демократик идеалдарына тоғробулыуын күрһәтә һәм социалистик йүнлешле республика төҙөүә саҡыра. ÚVOD Бенештың сәйәси курсын өлөшләтә хуплай. Атап әйткәндә, т1941 йылдың йәйендә ул бенештың һуғыш тамамланған һуң судет немецтарын өлөшләтә илдән сығарыу тәҡдимен кире ҡаға, киреһенсә, уларҙы тулыһынса сығарырға кәрәклеген талап итә, һөҙөмтәлә Бенеш ÚVOD позицияһы ризалаша. Ҡайһы бер баһалар буйынса, 1941 йылдың мартында Бенеш нацистик Германияның СССР-ға ябырылыуы тураһында мәғлүмәтле булған, һәм. уның хәтирәләренә ярашлы, бының хаҡта американдарға, инглиздарға һәм Советтар Союзы вәкилдәренә хәбәр итә. 1941 йылдың июнендә Германияның Советтар Советына һөжүм итеүе совет-чехословак мөнәсәбәттәре үҫешеүендә боролошло пункт була, шул иҫәптән Лондондағы хөкүмәттән һәм мәскәүҙән ярҙам алған чехословак Ҡаршылығы өсөн. 1941 йылдың 24 июнендәге үҙенең радио аша сығышында Бенеш, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр элекке кимәлгә (Мюнхен килешеүенә тиклемге) ҡайттылар, тип белдерә. Компартия ÚVOD составына инмәй, үҙаллылығын һаҡлап оҡала, Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң уның еткселеге бөтә фашистарға ҡаршы төркөмдәрҙе берләшергә саҡыра. 1941 йылдан Чехословакия территорияһына авиация ярҙамында агентураны даими рәүәштә төшөрөү башлана, агентура, разведка, саботаж һәм диверсиялар үткәреү өсөн, Бөйөк Британияла әҙерләнә. Тәүге десант операцияһы «Бенджамин» операцияһы була. 1941 йылдың 16 апрелендә әлеге операция уңышһыҙлыҡҡа тарый. Артабанғы операциялар — «Процент», «Сильвер А», «Сильвер В», «Антропоид», «Цинк», «Тин» һәм башҡалар. 1944 йылда Словак милли ихтилалы әһәмиәтле роль уйнай, ул ике ай дауаында бара — август-октябрҙә. Еңелеүгә дусар булыуға ҡарамаҫтан, баш күтәреселәр әсирлеккә ике министрҙы ала — Ф. Чатлош һәм Й. Туранец, шулай уҡ вермахҡа байтаҡ зыян килтереүгә өлгәшә — 10 350 хәрби хеҙмәткәр үлтерелә, 100 орудие һәм миномет, 2 бронепоезд, 30 броневик һәм бронемашина, 1000-дән ашыу автомашина тартып алына<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.162</ref>. Ихтилалға [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Совет армияһы]] командованиеһы һәм совет партизандары ҙур ярҙам күрһәтә<ref name="autogenerated1">История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.159-160</ref>: дөйөм алғанда 1944 йылдың сентябрь-октябрендә СССР баш күтәреүселәргә самолеттарҙа 796 мең ҡоарл, боеприпастар һәм башҡа хәрби мөлкәт ебәрә, бынан тыш 2-се Чехословак айырым парашют-десант бригадаһын тулыһынса тәьмин итә<ref>И. И. Поп. Чехословакия — Советский Союз, 1941—1947 гг. М., «Наука», 1990. стр.123</ref>; * 1944 йылдың 17 сентябрендә баш күтәреүселәр Словакиятерриторияһын азат итә һәм унда 1-се айырым чехословак истребителдәр авиаполкы (20 Ла-5 истребителе) ебәрелә<ref name="autogenerated1">История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.159-160</ref>; * 6-9 октябрҙә «Өс имән» аэродромына 2-се чехословак айырым һауа-десант бригадаһы төшөрөлә һәм башҡалар. Чехословак Ҡыршылығының һуңғы акты — 1945 йылғы Прага ихтилалы, уны «Бартоша» исемле Прага йәшерен комендатураһы ойоштора, уға Рус азатлыҡ армияһының 1-се пехота дивизияһы ярҙам итә<ref>[http://www.radio.cz/ru/rubrika/progulki/prazhskoe-vosstanie-poslednie-zhertvy-velikoj-vojny Пражское восстание: последние жертвы великой войны]</ref>. == Гейдрихты юҡ итеү == [[Файл:Czech_resistance_memorial.jpg|справа|мини|Прагала Печек һарайында чех Ҡаршылығыиҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ]] Чехословак аршылығының иң билдәле эше — 1942 йылдың 27 майында Богемия һәм Моравия рейхспротекторы Рейнхард Гейдрикты юҡ итеү, был аҡтты Бөйөк британияла әҙерлек үткән чехословак диверсанттары Ян Кубиш һәм Йозеф Габчик башҡаралар. Яуап итеп, Гиммлер каратель саралар үткәреү тураһында бойороҡ бирә<ref>''Burian, Michal et al.'' Assassination. Operation Arthropoid, 1941—1942. P. 65.</ref>, атап әйткәндә, Лидице ауыл ын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә<ref>''Burian, Michal et al.'' Assassination. Operation Arthropoid, 1941—1942. P. 71.</ref>. 9 июндә кисен немецтар ауылды уратып ала. 16 йәштән өлкән барлыҡ ир-аттар (172 кеше) фермаларҙың береһендә бикләп ҡуйыла һәм иртәнсәк атып үлтерелә. 195 ҡатын-ҡыҙ Равенсбрюк концентрацион лагерына оҙатыла, балалар Лицманштадт ({{Lang-de|Umwandererzentralstelle Litzmannstadt}}) ҡалаһындағы Күскенселәр эштәре буйынса үҙәк бюроға килетерә һәм артабан немец ғаиләләргә бүленә, күбеһенең эҙҙәре юғалған<ref>{{Китап|автор=[[Ширер, Уильям|Ширер, У.]]|часть=Смерть Гейдриха и уничтожение Лидице|заглавие=Взлёт и падение Третьего рейха|оригинал=The Rise and Fall of the Third Reich|издание=|место={{М}}|издательство=Захаров|год=2009|том=2|страницы=490—491|страниц=704|isbn=978-5-8159-0922-9}}</ref>, ауыл тулыһынса тиерлек яндырыла. 1942 йылдың октябрь айында протектораттарҙағы немец судтары тарафынан үлем язаһына 1331 кеше үлем язаһына хөкөм ителә, шул иҫәптән 201 ҡатын-ҡыҙ<ref name="shirer489">{{Китап|автор=[[Ширер, Уильям|Ширер, У.]]|часть=Смерть Гейдриха и уничтожение Лидице|заглавие=Взлёт и падение Третьего рейха|оригинал=The Rise and Fall of the Third Reich|издание=|место={{М}}|издательство=Захаров|год=2009|том=2|страницы=489|страниц=704|isbn=978-5-8159-0922-9}}</ref>. Ҡулға алынғандар араһында иректә ҡалған аҙаҡҡы UVOD ағзалары ла була. 2009 йылдың 27 майында Прагала «Антропоид» оперцияһы ҡатнашыусыларына һәйкәл асыла<ref>{{Cite web|url=http://www.radio.cz/ru/statja/116684|title=Памятник операции "Антропоид": лучше поздно, чем никогда|last=Чеканова|first=А.|date=27 мая 2009|publisher=[[Radio Praha]]|accessdate=2010-06-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/612E0yzhk?url=http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/pamyatnik-operacii-antropoid-luchshe-pozdno-chem-nikogda|archivedate=2011-08-18}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Прага ихтилалы (1945) * Словак милли ихтилалы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Урыҫ телендә === * Ян Чиерны. Словацкое национальное восстание и международные отношения. Братислава, 1974 * В. И. Клоков. Партизаны Словацких гор (о Словацком национальном восстании). Киев, Политиздат Украины, 1986. — 271 стр., илл. * Так зарождалось братство: воспоминания участников Словацкого национального восстания / сост. В. А. Квитинский, А. П. Святогоров. Киев, Политиздат Украины, 1990. — 412 стр., илл. === Инглиз телендә === * Beneš, Eduard. ''Memoirs of Dr. Eduard Benes: From Munich to New War and New Victory.'' Trans. By Godfrey Lias. Connecticut: Greenwood Press, 1954. * Crampton, R.J. ''Eastern Europe in the Twentieth Century—and After.'' London and New York: Routledge, 1997. ISBN 0-415-16423-0 * Vojtěch Mastný, ''The Czechs Under Nazi Rule: The Failure of National Resistance, 1939—1942''. New York: Columbia University Press, 1971. ISBN 0-231-03303-6 * W.V. Wallace, «The Czechs Under Nazi Rule: The Failure of National Resistance, 1939—1942.» ''The English Historical Review'', Vol. 88, No. 348., July 1973. === Чех телендә === * Luža, Radomír. V objetí Hitlerově<span> </span>: z českého Kapitoly odboje. Překlad Vrba Tomáš. 1.. vyd. Praha<span> </span>: Torst, 2006. 536 ' s. ISBN 80-7215-286-6. * Kol. 1938—1941 odboje počátků Z. Praha<span> </span>: vojsko Naše, 1969. 517 ' s. * KŘEN, Jan. V emigraci. 1939—1940 Západní zahraniční odboj. Praha<span> </span>: vojsko Naše, 1969. 612 ' s. [[Категория:Чехословакиялағы Ҡаршылыҡ хәрәкәте]] m82jp8tt6ch25jv0qkqnlyxpcyzka0i 0 160842 1297893 1284691 2026-05-23T15:22:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297893 wikitext text/x-wiki '''Ҡараи́мдар''' (ҡараим ҡырым диалекты: бер. ''къарай'', күп. ''къарайлар''; тракай диалекты: бер. ''karaj'', күп. ''karajlar''; {{Lang-hbo|קָרָאִים}} — «караим», туранан-тура: ''уҡый белеүселәр'') — Көнсығыш Европала ҡараимизмдың [[Төрки телдәр|төрки телле]] эйәреүселәренән килеп сыҡҡан ҙур булмаған этник төркөм. Ҡараим теле [[төрки телдәр]]енең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай. Лексик составы гебраизмдарҙың күп булыуы менән айырылып тора. Төньяҡ (тракай), көньяҡ (галич) һәм ҡырым диалекттары бар. Ҡараим теленең Ҡырым диалекты Литва һәм Көнбайыш Украиналағы ҡараим теле диалектынан һиҙелерлек рәүештә айырыла. Әлеге ваҡытта тракай диалектынан башҡалары ғәмәлдә юғалған<ref>Today, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // [http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221011823/http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf |date=2013-12-21 }}</ref>. == Этимологияһы == «Ҡараим» һүҙе IX быуатта ҡулланылышҡа инә, башта дини төркөмдө билдәләү өсөн ҡулланыла<ref>Этимология слова «караим» связана с [[иврит]]ским глаголом кара́ ({{Lang-he|קרא}}) (читать), связанным со Священным Писанием Микра ({{Lang-he|מקרא}}). Образованная от него форма существительного карай (буквально «чтец») во множественном числе имеет форму караим («чтецы»).</ref>. Рәсәй империяһында дин тотоу милләткә бәйләмәйенсә күрһәтелә. СССР-ҙа дин урынына кешенең милләте күрһәтелә. Шуға ярашлы, совет тюркологияһында «ҡараим» термины ҡараим этносы атамаһы булараҡ теркәлә<ref name="musaev">Мусаев К. М. Грамматика караимского языка. Фонетика и морфология. — М.: Наука, 1964 — С. 6</ref>. Хәҙерге заман урыҫ телендә был һүҙ, дингә бәйләмәйенсә, этник сығышты ғына, һирәк кенә, милләткә бәйләмәйенсә, ниндәй конфессияға ҡарауын күрһәтә. Ҡараим этносы вәкилдәре өсөн түбәндәге терминдар ҡулланыла: * '''ҡараим-төрки''', '''Ҡырым ҡараимдары''', '''ҡараи''', '''ҡарайлар''', '''Ҡырым ҡарайлары''' — ҡараимдарҙы йәһүдтәргә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу маҡсатында, бигерәк тә «Украинаның ҡырым ҡараимдарының Бөтә халыҡ съезы» һәм ҡырым ҡараимдарының «Ҡырымкарайлар» ассоциацияһы" кеүек атамаларында ҡараимдарҙың сығышы буйынса төрки теорияһы яҡлылар тарафынан ҡулланыла; * '''ҡараиттар''' — «Ҡараим халыҡ энциклопедияһында», шулай уҡ XIX быуаттың Рәсәй көнсығышты өйрәнеүселәре тарафынан ҡулланыла; * '''Ҡырым ҡараимдары''', '''Көнсығыш Европа ҡараимдары''' — иудаизм буйынса белгестәр тарафынан ҡулланыла һәм дөйөм алғанда ҡараим этносын аңлата; * '''Ҡырым (литва, луцко-галич) ҡараимдары''' — бер юлы милләтте һәм йәшәгән территорияны күрһәтә (мәҫәлән, ҡырым тататарҙарына ҡағылышлы); * '''көнбайыш ҡараимдары''' — Көнбайыш Украинала ([[Луцк]], Галич), шулай уҡ [[Литва]] һәм [[Польша]]ла йәшәгән ҡараимдарҙы берләштерә; мәҫәлән, К. Мусаев грамматикаһында ҡулланыла. == Ҡараимдарҙың Ҡырымға килеп төпләнеүе == Йәнле һөйләү теле, ауыҙ-тел фольклоры буйынса, йолалары һәм тормош-көнкүрештәре йәһәтенән улар тирәһендә йәшәгән төрки халыҡтарна оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан<ref>Цитата: «… Живя в продолжение многих веков под владычеством татар, караимы переняли от них не только язык, но и одежду, образ жизни, некоторые суеверия и многие бытовые обычаи. Шестьдесят-семьдесят лет тому назад они, по своему внешнему виду, почти не отличались от татар, только их тип, значительно уклоняющийся от монгольского типа, обличал их иное происхождение. Домашняя обстановка, домашняя утварь, кухня — всё было у них на татарский лад..Даже и кенаса, по свей меблировке, имели вид мечетей.» Опубликовано в: [[Казас, Илья Ильич|Казас И. И.]] [http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/12.---------------------------------------------------.---.------------i.html Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72]</ref>, ҡараимдар [[Йәһүдилек|иудаизмға]] туғандаш булған ҡараизм динен тота, эш ҡағыҙҙарында, ғилми хеҙмәттәрҙә, литургия һәм эпитафияларҙа боронғо йәһүд телен файҙаланалар.. Ошоға бәйле ҡараимдарҙың килеп сығышын ике төрлө аңлатырға: семиттарҙан һәм хазарҙарҙан килеп сыҡҡандар тип фаразларға була. Әммә был фараздарҙың икеһе лә фәнни йәһәттәр бәхәстәр тыуҙыра. Ғалимдарҙың бер өлөшө ҡараимдар менән йәһүдтәр араһындағы айырманы атай<ref name="Frid">К. Фрид, И.Ландау, Т. Коен и А.Гольдшмидт. ''О некоторых генетических и полиморфных особенностях караимской общины.''//''הרפואה''. Журнал медицинских профсоюзов в Израиле. Том LXXV No 12 Декабрь, 15, 1968, с. 507—509. Генетическая лаборатория Еврейского Университета. Университетская клиника «Адасса», Иерусалим</ref>, икенселәре ҡырым ҡараимдары менән литва ҡараимдары араһындағы айырмалыҡтарға күрһәтә<ref name="Там же">[http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=4732 Там же Цитата: ''Литовские караимы переселились в Тракай в XIV в., и за 600 лет и крымские, и тракайские караимы при всей обособленности своего быта и эндогамии могли не испытать влияния местного населения. Во всяком случае, в соотношении '']''[[Кешенең ҡан төркөмө|групп крови АВО]] обе группы различаются. А о генетическом контакте с местным населением по отношению к южной крымской группе, как мы убедимся дальше, можно говорить с известной определенностью.'' {{Wayback|url=http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=4732|date=20140419013425}}.</ref>, шул уҡ ваҡытта европа һәм урта диңгеҙ ҡараимдары араһындағы оҡшашлыҡ та иҫбат ителә. === Семит (йәһүд) теорияһы === Был теорияға ярашлы, ҡараимдар йәһүдтәрҙең этнолингвистик төркөмөнән килеп сыҡҡан<ref>Цитата: «Лишь крымские и литовско-польские караимы превратились в особую этнолингвистическую группу.» Опубликовано в: [https://eleven.co.il/article/11972 Караимы] // Электронная еврейская энциклопедия</ref> . Был теория XIX быуат аҙағына тиклем йәшәй<ref name="Duvan">Цитата: '<nowiki/>'''Происходя из потомства Авраама, народа Израиля, мы, Караимы, исповедуем Закон Моисеев''''. Название же «караим» происходит от корня глагола «каро» (קָראׁ) — «читать», слово же «карай» (קָרָאִי) — прилагательное «читающий», «караим» (קָרָאִים) — множественное число «читающие», то есть придерживающиеся Св. Писания. Называемся также «бене Микра» (בְּנֵי מִקְרָא), то есть «сыны Св. Писания». Придерживаясь точного смысла Св. Писания, мы никаких толкований, которым нет подтверждения в самом Св. Писании, не принимаем. Таким образом '''мы сохраняем Моисеев Закон в том виде, как он был до появления Талмуда в народе Израиля'''. Эпитет же «караим» (קָרָאִים) стали мы придавать себе со времени появления Талмуда,'''для отличия от талмудистов''' Опубликовано в: [[Дуван Я.]] [http://www.karaimskijkatichizis.estranky.cz/clanky/2.------------------------------------------------.html Катехизис, основы Караимского закона. Руководство по обучению Закону-Божию Караимского юношества]. — СПб., 1890. </ref><ref>[http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/44.----------------------------------------------------------------------------------------------------------------.html Происхождение караимов в книгах и текстах караимских учёных]</ref>. Әлеге ваҡытта ҡараим юлбашсылары было теорияны тәнҡит утына тота<ref>См., напр., А. А. Бабаджан, «Публикации о крымских караимах или История одного „верблюда“», в газете «Къырым» № 22(1190), 19-е марта 2008</ref>.<ref name="Kachanov">«Мы, караимы, не имеем общей точки зрения о своём происхождении, об этногенезе нашего маленького, но великого народа…Мало того, идёт страшный раскол среди нас по поводу взглядов о происхождении. Одни говорят: — „Мы тюрки, Караи“, другие — „Мы евреи“. Практически наблюдается глухая стена, одни не хотят слышать других. Доходит до прямых оскорблений..» // [http://www.karaims.com/page.php?cod=ru&page=37&node=0 Сайт московского караимского общества]</ref><ref name="slavael">[http://karaimbook.com Сайт феодосийского караима Вячеслава Ельяшевича]</ref>. === Хазар (төрки) теорияһы === Был теорияға ярашлы, ҡараимдар — [[хазарҙар]]ҙың — [[X быуат|VII — X быуаттарҙа]] йәшәгән күсмә төрки халыҡтарының вариҫтары, улар иудаизмды ҡабул иткән һәм Ҡырымда ла төпләнгән. == Генетикаһы == 2005—2013 йылдарҙа Көнсығыш Европа илдәрендә, башлыса Ҡырымда йшәгән 28 ҡараимдың генетик сигнатураһы тикшерелә. Ошо тикшеренеүҙәр нигеҙендә Кевин Алан Брук, яһалған һығымтаны килә , көнсығыш европа һәм яҡын Көнсығыш Европа ҡараимдарҙың килеп сығышы ашкеназ, сефард һәм көнсығыш йәһүдтәргә яҡын, тигән һығымтаға килә<ref name="Brook">Kevin Alan Brook, "The Genetics of Crimean Karaites, " ''Karadeniz Araştırmaları'' № 42 (Summer 2014): pp. 69-84, [http://www.karam.org.tr/DergiPdfDetay.aspx?ID=859 pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328095142/http://www.karam.org.tr/DergiPdfDetay.aspx?ID=859 |date=2020-03-28 }}</ref><ref>Kevin Alan Brook, Leon Kull, and Adam J. Levin, "The Genetic Signatures of East European Karaites, " August 28, 2013,</ref>. Ҡараимдарға «мажор» Y-хромосома гаплотөркөмөнөң булмауы хас. G2a, J1, J2 гаплотөркөмдәре булған ҡараимдар генофондтың яртынан күбеһен тәшкил итә. Артабан R1b, E1b1b һәм L1b1 гаплотөркөмдәре килә. === Эмансипация === ==== Рәсәй империяһы ==== Екатерина II осоронда уҡ, Рәсәй империяһында йәһүд динен тотоусыларға ҡарата ҡулланылған сикләүҙәр ҡараимдарға ҡағылмай, тигән күрһәтмә бирелә.Ҡараимдар, йәһүдтәрҙән айырмалы рәүештә, ҡаҙнаға һалымды аҙыраҡ түләй, уларға ер һатып алырға рөхсәт ителә. Шуға ла ҡараимдар араһында эре ер биләүселәр һәм сәнәғәтселәр барлыҡҡа килә. ==== Австро-Венгр империяһы ==== Польша бүлгесләнеп, Галиция [[Австрия]] составына ингәндән һуң ([[1772 йыл|1772]]) Галич ҡараимдары христиандар менән тиң хоҡуҡлылыҡ алыуға өлгәшә. ==== Нацист Германияһы ==== Гитлер власҡа килгәс, Германияла йәһүдтәргә ҡаршы ҡануниәт ҡабул ителә. Берлиндың ҡараим ойошмаһы [[1934 йыл]]да [[Өсөнсө рейх]]тың эске эштәр министрлығына, Рәсәйҙә бирелгән юридик статустарына ярашлы ҡараимдарҙы йәһүдтәр тип танымаҫҡа, тигән үтенес менән мөрәжәғәт итә. Министрлыҡ уларҙың үтенесек өлөшләтә ҡәнәғәтләндерә. Улар йәһүд дини ойошмаһына ҡарамай,әммә «раса буйынса биологик ҡылыҡһырлама» һорау тыуҙыра, тигән һығымта яһала<ref>[http://www.karaite-korner.org/holocaust.htm Nehemia Gordon. Karaites in the Holocaust? A Case of Mistaken Identity]</ref>. Икенсе донъя һуғышы йылдарында бер нисә йәһүд ғалимы — М. Балабан ([[1877 йыл|1877]]—[[1942 йыл|1942]]), З. Калманович ([[1881 йыл|1881]]—[[1944 йыл|1944]]) һәм И. Шипер (1884—1943) — немец оккупацион властарына, ҡараимдар йәһүд расаһына ҡарамай, тигән һығымтаға килеүҙәрен белдерә шуның менән ҡараимдарҙы күпләп юҡ итеүгә юл ҡуйылмай<ref name="eleven">[https://eleven.co.il/article/11972 Статья «Караимы» в «Электронной еврейской энциклопедии»]</ref><ref>[http://www.mjcc.ru/news/1333/index.html Караимы: кто они? // Сайт МЕОЦ]</ref>. Ә бына [[Рига]]<ref name="Gurwitz">[http://www.erlangen.de/Portaldata/1/Resources/080_stadtverwaltung/wladimir/pdf/Die_Schuld_am_Holocaust,_Percy_Gurwitz.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217224444/http://www.erlangen.de/Portaldata/1/Resources/080_stadtverwaltung/wladimir/pdf/Die_Schuld_am_Holocaust,_Percy_Gurwitz.pdf |date=2013-12-17 }} Percy Gurwitz Die Schuld am Holocaust</ref>, [[Краснодар]]<ref>[http://www.karaims.com/page.php?cod=ru&page=225&node=215&p=288 Официальный сайт Московского Караимского Общества]</ref>, [[Одесса]] һәм [[Херсон]]да, министрлыҡтың ошо бойороғо үҙ көсөнә инеп өлгәрмәгәнлектән, йәһүдтәр менән бергә ҡараимдар ҙа күпләп язалана<ref name="Akhiezer">[http://www.lechaim.ru/ARHIV/180/ahiezer.htm Потерянные колена, фарисеи и потомки хазар, Голда Ахиезер, Лехаим (180), Апрель 2007]</ref>. == Тарихы == === Ҡырым ханлығы === [[Ҡырым ханлығы]]ның баш ҡалаһы Солхатта (хәҙер Иҫке Ҡырым) һәм Кафала (хәҙер [[Феодосия]]) ҡараим ойошмаһы XIII быуатта уҡ була<ref>Цитата: «Самое первое свидетельство о существовании в Крыму караимской общины, которое датируется 1278 г. В этом году в Солхате побывал византийский караим Аарон бен Иосиф а-Рофе (ок. 1250—1320 гг.). В своей книге „Сэфер а-мивхар“ („Книга избранных трудов“) ученый сообщает, что в 1278 г. между караимской и раббанитской общиной Солхата состоялся календарный спор. Не менее древней является караимская община Каффы (современная Феодосия): данные косвенных источников позволяют исследователям считать 1292 г. годом основания караимской синагоги в Каффе». Источник: [http://library.eajc.org/page66/news13445 Татьяна Щеголева. Караимы Крыма: история и современное состояние общины // ЖУРНАЛ «ЕВРЕИ ЕВРАЗИИ» № 1 (8) Январь — Март 2005 Тевет — Адар II 5765] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327083753/http://library.eajc.org/page66/news13445 |date=2014-03-27 }}</ref>. Ҡырымда Чуфут-Кала ҡараимдарҙың төп үҙәге була<ref name="smirnov">Цитата: «Караимы, как остаток некогда господствующего в Крыму целого народа хазар, вытесненного оттуда другой, хотя и родственной тюркской народностью, основались в своём старинном укреплении…Чуфут Кале». Опубликовано в: [http://www.nlr.ru/ar/staff/smir.htm Смирнов В. Д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108031027/http://www.nlr.ru/ar/staff/smir.htm |date=2009-01-08 }} ''Татарско-ханские ярлыки из коллекции Таврической Ученой Архивной комиссии''// Известия Таврической Ученой Архивной комиссии, 1918, № 4, С.1—19.</ref>; XIX быуатта уҡ уның халҡы, нигеҙҙә, ҡараимдарҙан тора. == Хәҙерге заманда ҡараим общинаһы == === Украина ҡараимдары === Ҡараимдар, [[Ҡырымшаҡтар|ҡырымчаҡтар]] һәм [[ҡырым татарҙары]] менән бер рәттән, де-факто [[Ҡырым]]дың автохтон халҡы тип танылған 2014 йылғы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә (Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы) [[Ҡырым Республикаһы|Ҡырымда]] йәшәгән ҡараим халҡы, [[Рәсәй Федерацияһы]] юрисдикцияһы аҫтына алына. Ҡараимдарҙың Ҡырым милли-мәҙәни йәмғиәте идараһы ағзаһы Б. С. Бебеш биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 2003 йылда Симферополь ҡалаһында 320; Евпатория ҡалаһында — 260; Феодосияла — 100; Баҡсаһарайҙа — 57 ҡараим йәшәгән<ref name="autogenerated2">В. С. Глаголев [http://ec-dejavu.ru/k/Karaites.html Философско-религиозные аспекты в изучении караимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007231934/http://ec-dejavu.ru/k/Karaites.html |date=2008-10-07 }} // Религия и культура: Россия. Восток. Запад: Сб. ст. / Под ред. Е. А. Торчинова. — СПб.: Изд-во СПб. ун-та, 2003, с. 231—250.</ref>. ==== Демография ==== Ҡараимдарҙың Ҡырым милли-мәҙәни йәмғиәте идараһы ағзаһы Б. С. Бебеш биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 2003 йылда Харьковта 30 ҡараим; Одессала — 100; Николаевта — 40; Днепропетровск ҡалаһыында — 20; Галичта — 10 ҡараим йәшәгән<ref name="autogenerated2"/>. ==== Дине ==== * Киевская кенасса === Рәсәйҙәге ҡараимдар === ==== Демография ==== 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙа]] 449 ҡараим йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһында 354 ҡараим йәшәгән, шул иҫәптән [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндә 138, [[Санкт-Петербург]]та 53 ҡараим йәшәгән. 2010 йылғы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһында 205 ҡараим, шул иҫәптән Мәкәүҙә 89, Санкт-Петербургта 22 һәм Мәскәү өлкәһендә 18 ҡараим йәшәгән. Тик өс кеше генә ҡараим телендә һөйләшә алыуҙарын белдергән. ==== Билдәле шәхестәре ==== Күренекле шәхестәре араһында билдәле разведчик, тарихсы һәм дипломат Иосиф Ромуальдович Григулевич, композитор Самуил Моисеевич Майкапар, йәмәғәт эшмәкәре Соломон Самойлович Крым, актёр Сергей Тонгур, [[волейбол]]ист, олимпия уйындары чемпионы, атҡаҙанған спорт мастеры Марина Кумыш, урта быуаттар әҙәбиәте тәржемәсеһе Ананий Самойлович Бобович бар. * Симферопольская кенасса * Феодосийская кенасса * Евпаторийская кенасса == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://tavrida.museum.crimea.ua/index.php/catalogues/125-catalogue/489-karaim-magazine?showall=1&limitstart= КАРАИМСКИЕ ЖУРНАЛЫ: Библиографический указатель статей и иллюстраций]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские татары. Крымчаки — Москва, 2003. — 459 стр. ISBN 5-02-008853-6 * {{Китап|автор=Глаголев В. С.|заглавие=Религия Караимов|ссылка=https://mgimo.ru/upload/iblock/bf9/religiya-karaimov.pdf|ответственный=|место=М.|издательство=Издательство [[МГИМО]]-университет|год=2018|том=|страниц=158|страницы=|isbn=|ref=Глаголев}} == Һылтанмалар == * [http://karai.crimea.ua/ Сайт Всеукраинской Ассоциации крымских караимов «Крымкарайлар»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.karaimi.org/ Караимы Польши]{{ref-pl}},{{ref-en}} * [http://www.karaim.eu/ Караимы Литвы]{{ref-lt}},{{ref-en}} * [http://karaites.narod.ru/ Караимы Украины]{{ref-ru}} * [http://turkology.tk/library/n4 Статьи о караимах на сайте «Тюркологические публикации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614145305/http://turkology.tk/library/n4 |date=2020-06-14 }}{{ref-ru}} * {{ЭЕЭ|1405|Подраздел «Караимы»}} * [http://www.ccssu.crimea.ua/crimea/etno/ethnos/karaimy/index.htm О караимах на сервере Таврического национального университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606033357/http://ccssu.crimea.ua/crimea/etno/ethnos/karaimy/index.htm |date=2012-06-06 }}{{ref-ru}} * Научно-популярный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=a50LOrKC1CU Неизвестные караимы] * [http://karaimbook.com/ Энциклопедия крымских караимов] {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Ҡырым халыҡтары]] [[Категория:Польша халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ki043nwu0ns31q5rnqhxwgszojjasy5 0 160916 1297892 1296231 2026-05-23T15:21:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297892 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡараи́м теле''' — [[Ҡараимдар|ҡараимдарҙың]] теле, был тел төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ҡыпсаҡ-половец төркөмсәһенә инә. == Диалекттары == Ҡараим телендә өс диалект бар: траҡай (Литва ҡараимдары диалекты), галич (Көнбайын Украина ҡараимдары диалекты) һәм ҡырым. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]] фекеренсә, өс диалект та ғәмәлдә үҙаллы телдәр булып тора:<ref>[http://www.philology.ru/linguistics4/tenishev-95.htm Э. Р. Тенишев. К ИЗУЧЕНИЮ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ КРЫМА // Известия АН СССР. Серия литературы и языка. — Т. 54. — № 1. — М., 1995. — С. 41-48]</ref>{{Цитата|ҡараим теленең һәр варианты — социаль йәһәттән үҙаллы тел. Шуға күрә түбәндәге терминдарҙы ҡулланыу зарур: «Ҡырым ҡараимдары теле», «Литва ҡараимдары теле», «Украина ҡараимдары теле». Бында «салар теле» и «төркмән теле», «тофалар теле» и «тува теле», «долган теле» и «яҡут телек» төшөнсәләре араһындағы нисбәт. Был парҙарҙы ьарлыҡҡа килтергән тел берәмектәренең үҙаллы былыуы шик тыуҙырмай. Шунлыҡтан ҡараим теленең бөтә варианттары ла өйрәнеүҙе талап итә.}} Ҡырым диалекты — ''къарай тили'', тракай диалекты — ''karaj tili''. Телдең ҡараимса аталышы: ''Лашон Кедар'' ({{Lang-hbo|לשון קדר}} — «күсмәндәр теле»<ref name="leshon">{{Мәҡәлә|автор=Ельяшевич В. А.|заглавие=От «татарского» языка к крымскому диалекту караимского языка: к проблеме идентификации разговорного языка крымских караимов|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ot-tatarskogo-yazyka-k-krymskomu-dialektu-karaimskogo-yazyka-k-probleme-identifikatsii-razgovornogo-yazyka-krymskih-karaimov|издание=Вопросы крымскотатарской филологии, истории и культуры|место=Симферополь|издательство=[[Крымский инженерно-педагогический университет]]|год=2019|выпуск=7|страницы=216—230}}</ref>), ''Лешон Татар'' ({{Lang-hbo|לשון טטר}} — «татарҙар теле»), ''татар һөйләше'', ''төрөк-татар теле''. ХХ быуат башында Ҡырымда милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған урыҫ теле ҡараим телен ҡулланылыштан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара<ref>Цитата: «…В настоящее время татарский язык у крымских караимов вытесняется языком русским, так что молодое поколение, в особенности во внекрымских городах, его почти не понимает, а в самом Крыму он употребляется в домашнем быту только в бедных, мало культурных семьях.». [[Казас, Илья Ильич|Казас И. И.]] [http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/12.---------------------------------------------------.---.------------i.html Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72]</ref>. Әлеге ваҡытта ҡараим теленең бөтә диалекттары, траҡай диалектынан тыш, бөтөнләй юғалған<ref>Today, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // [http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221011823/http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf |date=2013-12-21 }}</ref>. Ҡараим теленең лексик составы гебраизмдарҙың бик күп булыуы менән айырылып тора. === Траҡай һәм галич диалекттары араһындағы айырма === '''Фонетикала''' — тап килеүҙәр ''ö/э, ÿ/и, ‘ä/е, ш/с, ж/з, ч/ц, дж/дз, эй/ай, нъл/лл, й/н(<нъ)'', ауслауте ''х/к(<къ)'': ''öп‑/эп''‑ «үбеү», ''кельгяньляр/кельгенлер'' «улар килде», ''баш/бас'' «баш», ''тережя/терезе'' «тәҙрә», ''ач/ац'' «ас», ''джан/дзан'' «күңел», ''бармах/бармак'' «бармаҡ», ''булэй/булай'' «шулай», ''энъли/элли'' «илле», ''майа/манъа'' «миңә»; тап килеү ''и, е'' алдынан ''т’/к'': ''тис/кис'' «зуб», ''келди/келги'' «ул килде»; '''морфологияла''' — хәбәрлек һәм эйәлек аффикстары төрлө формала килә: ''‑мын, ‑мин / ‑мен, ‑м; ‑сын, ‑син / ‑сен, ‑с; ‑й / ‑н; ‑йыз, ‑йиз, ‑йуз, ‑йÿз / ‑ныз, ‑низ, ‑нуз, ‑нÿз;'' ике диалектта ла сифат ҡылым ҡулланыла ''‑адогъон'': ''барадогъон'' « шунда бара торған»; '''синтаксиста''' славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр күҙәтелә; '''лексикала''' — үҙгәрртелеп йәһүд һүҙҙәре, славянизмдар, бер ни тиклем ғәрәп-фарсы һүҙҙәре ҡулланыла. == Яҙмаһы == [[XX быуат|XX быуатҡа]] тиклем ҡараимдар ғәҙәттә яҙмала йәһүд алфавитын ҡуллана. Күп кенә ҡараим ғаләләрендә өле булһа йәһүд яҙмаһы менән ҡулдан яҙылған төрлө йөкмәткеле йыйынтыҡтар һаҡлана, улар ''меджума'' тип атала. XX быуат барышында ҡараим общинлары латин алфавитының төрлө модификацияларын ([[Яңалиф|Яналиф]], литва һәм поляк алфавиты) һәм [[кириллица]]ны файҙалана. [[Файл:Zemerler.png|справа|мини|«Karaj Awazy» журналы бите, поляк алфавиты, луцк диалекты, 1931 йыл.]] ''Ҡырым ҡараимдарының латин алфавиты ([[1920-се йылдар|1920]]-1930-сы йылдар)''<ref>{{Китап|автор=J. Şamaş|заглавие=Qrьmda qaraim вalalarь ycyn ana tilinde alefвet ve oquv kitaвь|ответственный=|ссылка=|место=Aqmeçed|издательство=Qrьm devlet neşrijatь|год=1929|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}</ref> {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |N n |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ꞑ ꞑ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |K k |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ƶ ƶ |} Хәҙерге ваҡытта литва ҡараимдары латин алфавитының литвай вариантын , ә Ҡырым ҡараимдары кириллица ҡуллана. ''Ҡырым ҡараимдарының кирилица алфавиты'' {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Нъ нъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӱ ӱ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я | | |} * '''Я''', '''Ю''' хәрефтәре бик һирәк ҡулланыла, '''ЙУ''', '''ЙА''' диграфтары (дифтонгтары) менән алмаштырыла. * '''Ь''' хәрефе '''Л'''-де йомшартыу өсөн ҡулланыла. * '''Щ''' урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә осрай. * '''Ӱ''' '''Ӧ''' хәрефтәре [ү] һәм [ө] кеүек әйтелә. == Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу == 2003 йылдан алып Траҡай (Литва) ҡалаһында Кельн университеты һәм Уппсала университеты ярҙамында ҡараим теленең траҡай диалектын өйрәнеү буйынса йәйге мәктәп эшләй<ref>[http://www.karaims.ru/page.php?cod=ru&page=378&node=130 Школа Караимского Языка]</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Григулевич Н. И.}}, {{nobr|Петров-Дубинский О. В.}}|заглавие=Летняя школа караимского языка|издание=[[Этнографическое обозрение]]|место=М.|издательство=[[РАН]]|год=2011|номер=3|страницы=163—169|issn=0869-5415}}</ref>. Ева Чато Йохансон, Дэвид Натан һәм Карина Фиркавичюта UNESCO ярҙамы менән<ref>[http://unesdoc.unesco.org/Ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=152014&set=5012660F_2_450&gp=Use&mode=e&lin=1&ll=4 Spoken Karaim (CD-ROM); 2003]</ref> телде өйрәнеү буйынса мультимедиа әсбабын — Spoken Karaim<ref>Csató. Éva Á. and David Nathan 2004. Multimedia and the documentation of endangered languages. In Peter K. Austin (ed.) Language documentation and description, Vol. 1, 73-84. London: School of Oriental and African Studies.</ref> булдыра. Проекттың нигеҙен ҡараим телен белеүселәр ҡатнашлығында яҙҙырылған юғары сифатлы цифрлы аудиояҙмалар һәм видеоклиптар тәшкил итә. Ошо яҙмалар нигеҙендә транскрипция, һүҙлек, грамматика һәм һүҙҙәрҙең үҙ-ара ярашыуы бирелә<ref>Csató. Éva Á. and David Nathan [with Karina Firkavičiutė] 2004. Spoken Karaim (version So1) [Interactive multimedia CD-ROM]</ref>. [[2006 йыл]]да ҡараим теле Украинала өйрәнелгән 16 төбәк теленең береһе тип таныла, сөнки 72 кеше ҡараим телен үҙенең туған теле тип таный. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]ның [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]] әҙәбиәте кафедраһында ҡырым-татар һәм ҡараимтелдәрен сағыштырып тикшереү үткәрелә<ref>{{Cite web|url=http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|title=Крымское агентство новостей|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|archivedate=2014-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html |date=2014-09-30 }}</ref>. Әлеге ваҡытта университетта ҡараим телен уҡытыу тураһындағы мәсьәлә тикшерелә. Ҡырым ҡараимдарының «Крымкарайлар» ассоциацияһы 3 йәкшәмбе мәктәбен ойошторған, уларҙа 25 уҡыусы ҡараим телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. 2011 йылда Евпаторияла ҡараим телен өйрәнеү буйынса факультатив эшләй<ref>[http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 Друга періодична доповідь України про виконання Європейської хартії регіональних мов або мов меншин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219184247/http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 |date=2013-12-19 }}</ref>. Мелитополдә Софья Гелиевна Ялпачик балаларға ҡараим теленең ҡырым диалектын уҡыта. 2011 йылда [[Ягеллон университеты]]нда ([[Краков]], Польша) күренекле ҡараим яҙыусыһы һәм драматургы Сергиуш Рудковскийҙың туғаны Михал Немет<ref>{{Мәҡәлә|автор=Németh, Michał|заглавие=A different look at the Lutsk Karaim sound system (from the second half of the 19th century on)|ссылка=http://www2.filg.uj.edu.pl/ifo/kjasis/~nemeth.michal/store/pub/nemeth_m-a_different_look_at_the_lutsk_karaim_sound_system.pdf|язык=en|издание=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis|тип=|год=2011|том=128|номер=|страницы=69–101|issn=|doi=10.2478/v10148-011-0016-2}}</ref> [http://jagiellonian.academia.edu/Micha%C5%82N%C3%A9meth луцко-галич диалектында ҡараим әҙәбиәте буйынса] дисмсертация яҡлай. Познандә Адама Мицкевич исемендәге университетта өлкән ғилми хеҙмәткәр Хенрик Янковски ҡараим телен өйрәнеүгә етәкселек итә. Һуғышҡа тиклем ҡараим теленең луц диалектында сығып килгән Karaj Awazy журналында күренекле мәғрифәтсе һәм филолог Александр Мардковичтың донъя күргән әҙәби әҫәрҙәре ҡайтанан халыҡҡа ҡайтарыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} * == Әҙәбиәт == * ''Прик О. Я.'' Очерк грамматики караимского языка (крымский диалект) — Махачкала: Дагучпедгиз, 1976. —12 печ. листов. * ''Ялпачик Г. С.'' [http://turkology.tk/books/i22-0 21 урок караимского языка (крымский диалект)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315023403/http://turkology.tk/books/i22-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2004 * ''Kocaoglu T.'' [http://turkology.tk/books/i530-0 Karay: The Trakai dialect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306185046/http://turkology.tk/books/i530-0 |date=2016-03-06 }} — Берлин, 2006. — 244 с. * ''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]], Зайончковский А., Шапшал С. М. '' [http://turkology.tk/books/i441-0 Караимско-русско-польский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031058/http://turkology.tk/books/i441-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1974. — 688 с. * ''Мусаев К. М.'' [http://turkology.tk/books/i38-0 Краткий грамматический очерк караимского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031050/http://turkology.tk/books/i38-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1977. — 100 с. * ''Леви Б. З.'' [http://turkology.tk/books/i21-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315020020/http://turkology.tk/books/i21-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2005. — 148 с. * ''Фирковичюс М.'' [http://turkology.tk/books/i39-0 Я учу караимский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314205956/http://turkology.tk/books/i39-0 |date=2016-03-14 }} — Вильнюс, 1996. — 133 с. * ''Москович В. А., Тукан Б. П.'' «hаЛашон hаКараим» = ''Обзор караимского языка'' (на [[иврит]]е). — Пеамим, 1980. * ''Хафуз М. Э.'' [http://turkology.tk/books/i750-0 Русско-караимский словарь: Крымский диалект] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311022504/http://turkology.tk/books/i750-0 |date=2016-03-11 }} / М. Э. Хафуз; Отв. ред. Д.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Васильев; РАН. Об-во востоковедов. — М.: Изд-во ин-та востоковедения, 1995. — 216 с. ISBN 5-201-00819-3. * ''Лавринович М. М.'' [http://turkology.tk/books/i766-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202622/http://turkology.tk/books/i766-0 |date=2016-03-07 }} — Тракай, 2007. — 347 с. * ''Юхневич С. И.'' [http://turkology.tk/books/i767-0 Podreczny slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309033807/http://turkology.tk/books/i767-0 |date=2016-03-09 }} — Вроцлав, 2008. — 272 с. * Kowalski, Tadeusz. 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Krakow: Polish Academy of Sciences * Московская общественная организация «Культурно-просветительское общество караимов». [http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html Караимская народная энциклопедия. — Т.3. Язык и фольклор караимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122071333/http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html |date=2019-01-22 }} — Москва, 1997. — 370 с. * ''Юзефович Г.'' [http://turkology.tk/books/i753-0 Slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314203258/http://turkology.tk/books/i753-0 |date=2016-03-14 }} — Троки-Вильнюс-Вроцлав-Гданськ-Нешвил, 2008. — 654 с. * Филоненко В. И. Атлар созы — караимские пословицы и поговорки// Известия Таврического общества истории, археологии и этнографии. — Симферополь, 1927.- № 1 == Һылтанмалар == * [http://www.dnathan.com/language/karaim/dic/karaim-russian/index.html Русско-караимский и караимско-русский онлайн словарь (Тракайский диалект)] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kdr/ Караимский язык на ethnologue.com] * [http://www.torapotatarski.estranky.cz/ Перевод Торы на татарский (караимский) язык] [[Категория:Йәһүд телдәре]] [[Категория:Израиль телдәре]] [[Категория:Польша телдәре]] [[Категория:Украина телдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] jci4tjy43lmn4gm5hvu7ba5ti3jf9nb 0 168206 1297922 1186185 2026-05-24T02:27:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297922 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һуҡырҙар йәмғиәте йорто''' — [[Псков]] ҡалаһында [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы кирбес бина. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта Псков дәүләт университеты тарих факультетының уҡыу корпусы сифатында ҡулланыла == Тарихы == Псковта, Леон Поземский урамдында, ике ҡатлы ҡоролма урынлашҡан. Ер участкаһы XIX быуаттың уртаһында башҡа күрше участкаларҙан үҙенең ҙур майҙаны менән айырылып тора. 1856 йылға бында ҡоролмаларҙың барлығы тураһында беренсе мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә, башлыса былар хужалыҡ ҡаралтылары була. 1870 йылдар башында участка сауҙагәр А.М.Гуляевтың вариҫтарына ҡарай. 1874 йылға ужалыҡ ҡаралтылары юҡҡа сыға, ә был урында ике ҡатлы йорт барлыҡҡа килә. Йорт ихатаһында ике флигель һәм кибет урынлаша. Бинаның үҙендә икмәкхана һәм ашхана була. 1881 йылда ҡоролмаларҙың хужаһы А.М.Гуляевтың ҡыҙы һәм Валка сауҙагәре ҡатыны Злакоманова Ольга Александровна була. 1892 йылда бында таштан ике ҡатлы флигель төҙөлә, фасадында шундай яҙыу була: "1892 й. КИЗ". Бөтә ҡоролмаларҙан нәҡ ошо бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған<ref>{{Cite web|url=http://pleskov60.ru/leona-pozemskogo-6.html|title=Дом общества слепых, улица Леона Поземского, д. 6. Псков|accessdate=2020-12-03}}</ref>. Архив мәғлүмәттәре 1909 йылдарҙа ошо бинала бакалея кибете, оҫтахана һәм икмәк һатыу кибете, емеш-еләк кибете, ике сәйхана, һыра кибете, бөҙрәхана, ит кибете, буяу оҫтаханаһы урынлашыуын хәбәр итә. Совет осоронда, 1950 йылға тиклем, бында Һуҡырҙар йәмғиәтенең быйма баҫыу цехы урынлаша 1953 йылда һүтеп алынған ҡоролмалар урынында ярым подвал менән Һуҡырҙар йәмғиәтенең ике ҡатлы йорто төҙөлә. Уның адресы Леон Поземский урамы, 4, ә һуңғараҡ ул "6" литераһы менән алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=http://pskoviana.ru/marshruty/40-ekskursii/2475-progulka-po-pskovu-iz-tsentra-na-zapskove|title=Прогулка по Пскову из центра на Запсковье|accessdate=2020-12-03}}</ref>. Бина хужалыҡ ысулы менән Һуҡырҙар йәмғиәте ағзалары тарафынан 1949 йылғы проект буйынса төҙөлә. Авторҙары-архитектор К. Дидрихс. Бина һуҡырҙарға йәшәү һәм уларҙы хеҙмәтләндереү өсөе төҙөлгән, шулай уҡ план-схемаһында өс машина урынына гараж проектлана<ref>{{Cite web|url=http://www.opskove.ru/object/104384890?lc=ru|title=Памятники истории и культуры Псковской области|accessdate=2020-12-03}}</ref>. == Архитектураһы == Һуҡырҙар йәмғиәте бинаһы составына ярым подвалда ҡаҙанлыҡ, кер йыуыу бүлмәһе, китапхана, ярҙамсы биналар, ашхана келәте, йыуыныу бүлмәһе, газдан һаҡланыу урыны инә; беренсе ҡатта хакимиәт, дөйөм ятаҡтағы бүлмәһенә ятаҡтың 5 фатиры, ғаиләлеләрҙең фатирҙары, медпункт һәм дөйөм ҡулланылышлы санузел, ашхана, балалар бүлмәһе, гардероб менән вестибюль; икенсе ҡатында 8 бүлмәле ятаҡ, ғаиләлеләр фатирҙары, уҡыу залы, сәхнә менән тамаша залы, түңәрәк дәрестәре бүлмәһе, санузел урынлаша. Йортта төп өс инеү урыны була, береһе урам яҡтан һәи ике инеү урыны ихата яғынан баҫҡыс майҙансығына сарҙаҡҡа һәм подвал биналарына сығыу менән. Шулай уҡ айырым инеү урыны ихата яғынан- ашхана янында әҙерләү һәм подвал бүлмәләренә - аҙыҡ-түлек һәм күмер келәтенә була. Бина үҙе урынлашҡан урам боролошон ҡабатлай. Ярым подвал менән ике ҡатлы йырттоң дүрт ҡырлы ҡыйығы бар. Ҡоролманың бөтә төҙөлөшөндә неоклассицизм күҙәтелә. Төп фасадтың симетрик-үҙәк композицияһы уны айырып тора. Үҙегендә ҙур булмаған ризалит урынлаша<ref>{{Cite web|url=http://pleskov60.ru/leona-pozemskogo-6.html|title=Дом общества слепых, улица Леона Поземского, д. 6. Псков|accessdate=2020-12-03}}</ref>. Үҙәк өлөшө төп инеү урыны һәм аркалы өс тәҙрәнән ғибәрәт. Был инеү урыны стилләштерелгән антамбелемент менән портик рәүешендә һәм парлы пилястралар менән биҙәлгән. Икенсе ҡат кимәле тура мөйөшлө тәҙрәләр өҫтөндә сандриктар менән билдәләнгән. Фасад яҡтары яңғыҙ пилястралар менән нығытылған. Стилләштерелгән кәрниз бина композицияһын тамамлай. Ҡапҡастар һәм ҡат-ара тартымдар арҡыры фасадтарҙы биҙәй. Бинаның ихата яғында, тәҙрә һәм ишек ситләүҙәре юҡ. Коридор системаһы бөтә ҡаттарҙың планы нигеҙендә ята. Терәк һәм капиталь стеналар бөтә ҡаттар өсөн дөйөм. Тик икенсе ҡатта арҡыры капиталь стеналарҙың өлөштәре юҡ. Терәү бағаналар һәм тотҡалар менән баҫҡыстарҙың ағас яндауырҙары ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра<ref>{{Cite web|url=http://www.opskove.ru/object/104384890?lc=ru|title=Памятники истории и культуры Псковской области|accessdate=2020-12-03}}</ref>. == Хәҙерге торошо == [[1960 йыл]]<nowiki/>дан йорттоң биналарында башҡа ҡайһы бер дәүләт учреждениелары урынлаша. Хәҙерге ваҡытта был бина Псков дәүләт университетының тарихи факультеты ихтыяждары өсөн ҡулланыла. Бында буласаҡ юғары квалификациялы белгестәр-тарихсылар белем һәм тәжрибә алыуҙы дауам итә == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://pleskov60.ru/leona-pozemskogo-6.html Псковский дом общества слепых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712091438/http://www.pleskov60.ru/leona-pozemskogo-6.html |date=2020-07-12 }} * [http://www.opskove.ru/object/104384890?lc=ru Памятник истории. Дом общества слепых. Псков] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Псков архитектураһы]] bkbexuceaz2kh9veqqqpm6vvo5y831x 0 171990 1297914 1067573 2026-05-23T18:48:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297914 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡоро Әтә''' ({{lang-ru|Сухая Атя}}) — [[Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)|Уҡ]] йылғаһы ҡушылдығы [[Әтә]] йылғаһы ярындағы мәмерйә. == Тасуирламаһы == Ҡоро Әтә мәмерйәһе Силәбе өлкәһенең [[Әшә (ҡала)|Әшә ҡалаһынан]] 25 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡоро Әтә ҡасабаһы ситендә урынлашҡан. Был урын Әтә йылғаһы менән Айыу инеше ҡушылған ерҙән өҫтәрәк. Силәбе өлкәһенең иң оҙон ер аҫты ҡыуышлығы булып тора. Мәмерйәнең бушлыҡтары күләме — 100 000 м³, мәмерйә иҙәненең майҙаны 12 000 м² метр тәшкил итә. Силәбе өлкәһенең [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]. Ҡоро Әтә — ул ер аҫты күлдәре, сифондары,[[сталактит]]тар, [[сталагмит]]тар, балсыҡ таҡырҙары булған карст мәмерйәһе. Мәмерйәгә инеү [[Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)|Уҡ]] йылғаһының һул ҡушылдығы Әтә йылғаһының уң яры буйында, йылға өҫтөнән 4 метр бейеклектә урынлашҡан, киңлеге — 25 метр һәм бейеклеге 1,5 метр. Мәмерйәнең ҡыуышлыҡтарның һәм галереяларының күбеһе киң залдар, яҫы түшәмле һәм ауыш ҡабырғалы үткәүелдәр рәүешле. Мәмерйәлә ярғанаттарҙың иң ҙур колониялары, шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгәндәре теркәлгән. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] мәмерйәгә исем биргән йылға атамаһы [[атай]] һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай. Йылғаның күпмелер өлөшө ер аҫтынан үтә икән, шуға күрә Ҡоро тип атала, тигән мәғлүмәт бирә<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref name="old.toposural.ru">[http://old.toposural.ru/html/am.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023908/http://old.toposural.ru/html/am.htm |date=2020-06-20 }}</ref><ref name="old.toposural.ru"/><ref>''Гидроним Атя (Сухая Атя), река, левый приток Ук, бассейн Сима. От башкирского личного мужского имени Ата, Атай. В основе — термин кровного родства ата — отец, в значении большой, главный, покровитель, почитаемый, что связано в старину с культом родителей. Сухая — потому, что часть пути река бежит под землей, оставляя на поверхности сухое русло'' - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=111&t=suhaya-atya Пещера Сухая Атя (Сухоатинская пещера)] * [http://old.toposural.ru/html/am.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023908/http://old.toposural.ru/html/am.htm |date=2020-06-20 }} == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Геологик тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] qgd8d62o5wj5vgnq1cci2gh8hsxf0z5 0 182199 1297920 1296526 2026-05-23T23:19:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297920 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Верхняя Санарка |оригинальное название = |lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 10 |lon_deg = 60|lon_min = 33|lon_sec =19 |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = Пласт районы |район в таблице = Пласт районы{{!}}Пластовский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Борисов ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Борисов ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Борисовское |глава = |дата основания = |первые поселенцы = |первое упоминание = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 283 | население = {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} | год переписи = {{ Население | Верхняя Санарка | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = христиандар, мосолмандар |этнохороним = |почтовый индекс = 457025 |телефонный код = 35142 |сайт = |цифровой идентификатор = 75248803003 }} '''Үрге Санарка''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Силәбе өлкәһе]], [[Пласт районы|Пластовской районы]] Борисовский ауыл биләмәһе территорияһында Пласт ҡалаһынан 26 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ауыл. [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе]] составына ингән. == Географияһы == Санарка йылғаһы буйында {{Табличка-ru|Р|360}} [[Силәбе|Силәбе]] — [[Магнитогорск]] трассаһында урынлашҡан ауыл. == Топонимияһы == Силәбе топонимисы Шувалов:{{начало цитаты}} '''Санарка''' йылғасыҡ, Уй йылғаһының һул ҡушылдығы, Тобол бассейнына ҡарай; '''Үрге Санарка,''' ауыл, Пласт ҡалаһы территорияһы; '''Түбәнге Санарка,''' ауыл; '''Каменная Санарка,''' ҡасаба, Троицкий районы. Хәҙерге башҡорт теле яғынан аңлатыу мөмкин булманы. Моғайын, атама башҡорт һәм урыҫ телдәрендә бер аҙ үҙгәртелеп, Сунар, Сакнар, Сак-Санар тигән боронғо фин-уғыр топонимдарына бәйлелер<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Санарка, Верхняя Санарка, Нижняя Санарка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} {{конец цитаты}}. == Халҡы == {{ Население | Верхняя Санарка }} === Билдәле кешеләре === {{См. также категорию|Үрге Санаркала тыуғандар}} == Иҫтәлекле урындар == * Ауылдан көньяҡҡараҡ «Санар ҡарағай урманы» урынлашҡан, унда реликт ҡарағайҙар һәм лишайниктар (ташта, ағас ҡайырында үҫкән түбән төҙөлөшлө ябай үҫемлек) ғына түгел, ә һирәк осрай торған (уникальный) сәскәләр, үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа үҫә. Уларҙың күбеһе Өлкәнең генә түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында шулай уҡ алтын да, ярым аҫыл таштар ҙа бар, улар ысын минералогик раритет булып тора: ҡыҙыл яҡут (рубин), асыҡ йәшел төҫтәге минерал (малахит), зәңгәр яҡут (сапфир), циркон һәм алһыу һары яҡут (топаз). * ''«Скоропослушница» Алла Анаһы иконаһы сиркәүе. 2002 йылдан алып 2005 йылға тиклемге осорҙа төҙөлгән. Ул өҫкө һәм аҫҡы биналарҙы үҙ эсенә ала, 300 кешегә иҫәпләнгән, ә тәренең бейеклеге 37 метрҙан ашыу тәшкил итә. Ләкин иң мөһиме — был махсус нығытмалар (крепление) ярҙамында бер ҡаҙаҡһыҙ (сөйһөҙ) төҙөлгән ағас ҡоролма. Ғибәҙәтхана төҙөүселәре махсус рәүештә Кижиға барған һәм, уларҙың тәжрибәһен заманса технологиялар менән тура килтереү өсөн, боронғо төҙөүселәрҙең сәнғәтен өйрәнгән. Ҡорам эстән өҫтәмә рәүештә уның каркасын тартҡан металл конструкциялар менән нығытылған, ә төҙөлөш бүрәнәләренә био һәм уттан һаҡлаусы махсус состав һеңдерелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәнге Санарка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110910095333/http://www.sanarka.ru/hram.htm О Храме в Честь Иконы Божьей Матери Скоропослушницы] * [http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti Церковь в честь иконы Божией Матери «Скоропослушница» — уникальный храм в Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824191813/http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti |date=2012-08-24 }} * [http://old.toposural.ru/html/s.htm Н. И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021023501/http://old.toposural.ru/html/s.htm |date=2021-10-21 }} {{Населённые пункты Пластовского района}} [[Категория:Пласт районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] dbhlp8ajxmcjtvbtsp40nklmfo8txzc 0 182581 1297896 1283892 2026-05-23T17:13:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297896 wikitext text/x-wiki '''[[Ҡаҙағстан]]да''' '''[[транспорт]]''' мөһим роль уйнай. Ил биләмәһе ғәйәт ҙур (2,7 млн км² ), халыҡ тығыҙлығы түбән, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҙәктәре тарҡау, шулай уҡ донъя баҙарҙарынан алыҫлыҡ Ҡаҙағстан өсөн үҫеш алған транспорт системаһына эйә булыуҙы талап итә. == Тимер юл транспорты == [[Ҡаҙағстан]]да тимер юл транспортының әһәмиәте ҙур. [[Ҡаҙағстан тимер юлдары]] бөтә йөк әйләнешенең 68 процентын һәм ил пассажирҙар ағымының 57 проценттан ашыуын тәьмин итә. Республикала тимер юлдарҙың оҙонлоғо 15 мең километрҙан ашыу. 16 тоташыу пункты (11-е [[Рәсәй]], 2-һе [[Үзбәкстан]], 1-еһе [[Ҡырғыҙстан]], 2-һе [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] менән) тимер юл системаһын күрше дәүләттәр менән тоташтыра. [[Ҡаҙағстан]] менән Рәсәйҙең тимер юл системалары бер-береһенә бик ныҡ бәйле. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Alfarabi3.jpg|мини|200x200пкс]] [[Файл:E8558-Almaty-Sayran-Bus-Terminal.jpg|мини|[[Алматы]]ла Сайран автобус терминалы ]] 2020 йылдың декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан биләмәһендә 3 898 131 еңел автомобиль теркәлгән<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT400240 Экспресс-информация stat.gov. О количестве легковых автомобилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215010323/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT400240 |date=2021-02-15 }}</ref> 2019 йылда Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 95 629 км ашыу автомобиль юлдары селтәре булған <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT099963 Протяженность автомобильных дорог (stat.gov)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408023234/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT099963 |date=2022-04-08 }}</ref>, уларҙың күбеһе ремонт һәм реконструкциялауға мохтаж. [[Ҡаҙағстан]]<nowiki/>дың берҙән-бер тиҙ йөрөшлө автомагистрале - [[Астана]] һәм [[Щучинск]] араһындағы 217 км оҙонлоҡтағы A-1 участкаһы. Республика аша дөйөм оҙонлоғо 23 мең саҡрым тәшкил иткән 5 халыҡ-ара автомобиль маршруты үтә<ref>[http://kv.ucoz.kz/news/zapadnaja_evroppa_i_zapadnyj_kitaj_vstrechajutsja_na_zemle_syra/2011-01-01-6616 ЗАПАДНАЯ ЕВРОПА И ЗАПАДНЫЙ КИТАЙ ВСТРЕЧАЮТСЯ НА ЗЕМЛЕ СЫРА]</ref><ref>[http://kazpravda.kz/c/1279227092 Всенародная стройка набирает обороты. Завершился пресс-тур по объектам международного транзитного коридора] {{webarchive|url=https://archive.is/20120709175912/http://kazpravda.kz/c/1279227092|date=2012-07-09}}</ref><ref>[http://www.europe-china.kz/ Официальный сайт автомагистрали «Западная Европа-Западный Китай»]</ref> == Һауа транспорты == [[Файл:E8646-Almaty-Airport.jpg|мини|Алматы Халыҡ-Ара аэропортында]] Географик йәһәттән ҙур майҙанлы булыу арҡаһында һауа транспорты бик әһәмиәтле һәм йыш ҡына альтернативаһыҙ. Астанала 22 ҙур [[Ҡаҙағстан һауа юлдары|аэропорт]] бар, уларҙың 14-е халыҡ-ара осоштарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡаҙағстандың иң эре авиакомпанияһв - «Air Astana». Ҡаҙағстанда аэропорт йыйымдары һәм авиабилетҡа хаҡтар әлегә ярайһы уҡ юғары (Рәсәй, айырыуса Көнбайыш Европа менән сағыштырғанда), был илдә авиатранспорт үҫешен тотҡарлай<ref>[http://netslov.ucoz.kz/publ/polet_shmelja_ili_osobennosti_nacionalnoj_aviaperevozki/1-1-0-96 Полет шмеля или особенности национальной авиаперевозки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529182437/http://netslov.ucoz.kz/publ/polet_shmelja_ili_osobennosti_nacionalnoj_aviaperevozki/1-1-0-96 |date=2014-05-29 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.today.kz/ru/news/kazakhstan/2011-01-12/airportalmatyisexpensive|title=Казахстанские аэропорты являются самыми дорогостоящими в мире|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517010109/http://www.today.kz/ru/news/kazakhstan/2011-01-12/airportalmatyisexpensive|archivedate=2011-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010109/http://www.today.kz/ru/news/kazakhstan/2011-01-12/airportalmatyisexpensive |date=2011-05-17 }}</ref> {| class="wikitable" |+Йөк һәм пассажирҙар ташыу: !2012 |- |Миллион пассажир ташылған |7,5<ref>[http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=374547 Количество пассажиров в аэропортах Казахстана увеличилось до 7,5 млн человек 2012г]{{Недоступная ссылка|date=июня 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref> |} == Һыу транспорты == Суднолар йөрөгән һыу юлдарының оҙонлоғо 3982 километр тәшкил итә. Бының өсөн яраҡлы булған һыу юлдары [[Иртыш]], [[Һырдаръя]], [[Урал|Яйыҡ]] һәм Кигач, [[Или]] һәм [[Ишем (йылға)|Ишем]] (Петропавловка һыуһаҡлағысынан), Бухтарма, Усть-Каменогорский, Шульбинский һыуһаҡлағыстары, [[Балхаш]] һәм Зәйсән күлдәренән ғибәрәт. [[Каспий диңгеҙе]] аша Ҡаҙағстан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Иран]], [[Әзербайжан]], [[Төркмәнстан]] менән бәйле; Рәсәй йылғалары һәм каналдары селтәре аша, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] диңгеҙҙәре менән, артабан [[Көнбайыш Европа]] илдәренә сыға. [[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]] порты халыҡ-ара маршруттарҙағы берҙән-бер туңмаған диңгеҙ порты һәм стратегик пункт булып тора. == Торба үткәргес транспорты == Ҡаҙағстанда 2016 йылдың 1 ғинуарына магистраль торба үткәргестәренең оҙонлоғо 23 271 км тәшкил итә. Шул иҫәптән газ торбалары - 15255,5 км һәм нефть үткәргестәр - 8015,1 км<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT099968 Основные показатели за 2003-2016 годы. Трубопроводный транспорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423154632/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT099968 |date=2023-04-23 }}</ref> [[Файл:Казахстан_и_СредАзия_газопроводы.png|мини|300x300пкс|Ҡаҙағстанда газ торбаларын]] === Нефть үткәргестәр === === Газ торбалары === Ҡаҙағстан территорияһы буйынса үткән төп газ үткәргестәр:<ref>[http://library.psu.kz/fulltext/bibl/b794.pdf Газопроводы Казахстана]</ref> {| class="sortable standard" !Газ торбалары !Йылда сафҡа индерелгән !Оҙонлоғо, км |- |Бохара—Урал |1963,1964 |639 (578) |- |Карталы-Мәғдән-Ҡостанай |1965 |154 |- |Урта Азия — Үҙәк |1967, 1986 |823 (5 линия) |- |Бохара газ үтеү районы-Ташкент-Бишкәк-Алматы |1971,1999 |813 (2 линия) |- |Ырымбур-Новопсковск |1975 |382 |- |Союз (газ үткәргес) |1975 |382 |- |Окарем-Бейнеү |1975 |461(473) |- |Макат - Төньяҡ Кавказ |1987 |371 |- |Жанажол-Октябрьск-Аҡтүбә |1988 |270 |- |Газли-Шымкент |1988 |314 |- | Ҡаҙағстан — Ҡытай газ үткәргесе |2009,2010,2015 |1293 (3 линия) |- |Бейнеү-Бозой-Шымкент |2011-2013 |1475 (2 линия) |- |Каспий буйы газ үткәргесе |2012-2013 |1285 |- |Сарыарка (Ҡыҙылорда - Жезказган - Караганда - [[Астана]] ) |2018 проекты |1081<ref>[https://www.zakon.kz/4915514-v-minenergo-soobshchili-ob-izmeneniyah.html В Минэнерго сообщили об изменениях в строительстве газопровода в Астану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527202534/https://www.zakon.kz/4915514-v-minenergo-soobshchili-ob-izmeneniyah.html |date=2018-05-27 }}</ref> |} == Әҙәбиәт == {{Из КНЭ|2|12|Газопровод магистральный}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == === Карта === * [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/kazakhst.pdf UN Map] * [https://web.archive.org/web/20070927183534/http://wwwnotes.reliefweb.int/w/fullMaps_Sa.nsf/luFullMap/D27D9AFFF5B6812A85256A23006DE977/$File/kazak.pdf?OpenElement map reliefweb] * [http://www.kaztransgas.kz/index.php/ru/o-kompanii/magistralnye-i-tranzitnye-gazoprovody-srednej-azii-i-kazakhstana Ҡаҙағстан һәм Үҙәк азия һәм магистраль газ транзиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028032408/https://kaztransgas.kz/index.php/ru/o-kompanii/magistralnye-i-tranzitnye-gazoprovody-srednej-azii-i-kazakhstana |date=2020-10-28 }} [[Категория:Ҡаҙағстан]] [[Категория:Транспорт]] 0hapa4454u8gws9scoj9pyc5dp6holn 0 187490 1297890 1203633 2026-05-23T13:28:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297890 wikitext text/x-wiki '''Ғөрөф''' ({{Lang-ar|عرف}} — 'үрф; {{lang-ru|Урф}}) — [[ислам]] йәмғиәтендә киң таралған фекерҙәрҙе сағылдырған ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе ([[Фиҡһ]]). Ғөрөфтө [[Ҡөрьән]] һәм [[Сөннәт|Сөннәттә]] туранан-тура иҫбатлауҙар булмаған осраҡта ғына ислам хоҡуғында ҡулланырға мөмкин{{sfn|Али-заде|2007}}.. == Ҡулланылышы == Ханафи мәҙһәбе күҙлегенән ҡарағанда, ''Ғөрөф'' халыҡтың нығынған традицияларға (йолаларға) ярашлы һәм аҡыллы теүәл кешеләр ғәйепләрлек булмағанса ғәмәл ҡылыуы. Ғөрөфтө ҡулланыу өсөн дәлил сифатында мосолман хоҡуҡ белгестәре [[Әл-Бәҡара сүрәһе|Әл-Бәҡара сүрәһенең]] 233-сө аятын һәм [[Ән-Ниса сүрәһе|Ән-Ниса сүрәһенең]] 6-сы аятын килтерә. [[Әбү Хәнифә]] менән [[Мөхәммәт әш-Шәйбани]] фекеренсә, әгәр ғөрөф Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килһә, ул законһыҙға әйләнә. Әбү Йософ иҫәпләүенсә, Ҡөрьәндәге һәм Сөннәттәге ниндәйҙер ҡарар ғөрөфкә нигеҙләнгән икән, ғөрөфтөң үҙгәреүе менән хоҡуҡи ҡарар ҙа үҙгәрә<ref>[http://www.info-islam.ru/publ/religija/voprosy_fikkha/obychai_s_tochki_zrenija_khanafitskogo_fikkha/12-1-0-29206 Обычаи с точки зрения ханафитского фикха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215838/http://www.info-islam.ru/publ/religija/voprosy_fikkha/obychai_s_tochki_zrenija_khanafitskogo_fikkha/12-1-0-29206 |date=2014-09-10 }}</ref> === Ғөрөф төрҙәре === * ''ғөрөф-сәхих'' — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килмәгән йола. Ғөрөфтөң был төрө мосолман дин белгестәренә дәлил сифатында ҡулланырға мөмкинлек бирә. * ''ғөрөф-фасид'' — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килгән йола. Ғөрөфтөң был төрөн дәлил сифатында ҡабул итеү тыйыла{{Sfn|Али-заде|2007}}. * ''ғөрөф-ғәм'' — бер илдә йәшәүсе барлыҡ кешеләрҙең йолалары. * ''ғөрөф-хас'' — халыҡтың айырым төркөмдәре араһында таралған йола. * ''ғөрөф-ҡәүли'' — билдәле бер төркөм кешеләрҙең һүҙҙе йәки фразаны уларҙың лексик мәғәнәһенән айырмалы мәғәнәлә ҡулланыу йолаһы. * ''ғөрөф-ғәмәли'' — эштәрҙе, ғәмәлдәрҙе билдәле бер тәртиптә башҡарыу<ref name="Инфо-Ислам">{{cite web|url=http://www.info-islam.ru/publ/religija/voprosy_fikkha/obychai_s_tochki_zrenija_khanafitskogo_fikkha/12-1-0-29206|title=Обычаи с точки зрения ханафитского фикха|last=Шарафиев|first=Тимур|date=2014-04-10|publisher=«Инфо-Ислам»|accessdate=2014-09-10|archive-date=2014-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910215838/http://www.info-islam.ru/publ/religija/voprosy_fikkha/obychai_s_tochki_zrenija_khanafitskogo_fikkha/12-1-0-29206|deadlink=no}}</ref>. == Башҡорт телендә == Башҡорт телендә "ғөрөф" һүҙе тарихи шарттарҙа барлыҡҡа килгән, халыҡ тарафынан ҡабул ителеп быуындан-быуынға күсә килә дөйөм ҡағиҙәгә (йолаға) әйләнгән тәртип, аң, ҡараш, зауыҡ һ.б. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәт йолаһы мәғәнәһендә лә нығынып, ғөрөф-ғәҙәт (''адат'') тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит; 250-се бит</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ИЭС2007|Орф|636}} * {{Энис/2||ʿUrf}} {{islam-stub}} {{Шәриғәт}} [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Шәриғәт]] epln6vu6l65r7hc16enzaugqepop1bw 0 188020 1297897 1297854 2026-05-23T17:17:05Z Belokatai patriot 42452 1297897 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Балаҡатай заказнигы |Национальное название = ru/Белокатайский заказник |Категория МСОП = |Изображение = |Подпись = |Расположение = [[Башҡортостан]] |Страна = Рәсәй |Ближайший город = |Координаты = |CoordScale = |nocat = |Площадь = |Средняя высота = |Дата основания = |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = |Позиционная карта = Рәсәй |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан }} '''Балаҡатай заказнигы''' — [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Балаҡатай районындағы]] махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе<ref name="Балаҡатай заказнигы">{{БЭ2013|81973}}</ref>. == Тасуирламаһы == Заказник Башҡорт асср-ы Министрҙар Советының 1963 йылдың 20 июнендәге 378-се Ҡарарына ярашлы ойошторола. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 25 авгусындағы 189-сы ҡарары менән заказник «Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре Буйынса Дирекцияһы»дәүләт бюджет учреждениеһына беркетелгән.<ref name="Балаҡатай заказнигы" />. Заказник урман фонды участкаларында һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙә булдырылған. Заказниктың майҙаны 8213 гектар тәшкил итә{{sfn| Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2008 Йылдың 28 ғинуарындағы 13-сө Ҡарары}}<ref name="Балаҡатай заказнигы" />. == Флора һәм фауна == Заказникта имеҙеүселәрҙең 60-ҡа яҡын төрө һәм ҡоштарҙың 150-нән ашыу төрө осрай. Бында типик себер төрҙәре (колонка, бурундук, ҡыҙыл-һоро полевка), шулай уҡ европа фаунаһы төрҙәре (урман хоры, һыуһар, европа норкаһы) осрай. Заказник территорияһында мышы, ҡабан, ҡабан, һеләүһен, америка норкаһы, ҡондоҙ, һыуһар, бурһыҡ, ҡуян, ҡарағай йыртҡысы айырыуса һаҡланырға тейеш. Йылғаларҙа елкән, суртан, йырш, елкән, алабуға йәшәй. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән хариус, убыр, европа норкаһы, эсемлек, һоро торна, һоро ҡурасаҡ{{sfn| Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2008 йылдың 28 ғинуарындағы 13 Ҡарары. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|81973}} * Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.). * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7 * {{ООПТ|Белокатайский}} [[Категория:Балаҡатай районы географияһы]] [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] bvla2kcqf9h87c49mbq6wz894sqb6d8 0 189236 1297913 1229645 2026-05-23T18:46:16Z Вәхит 24644 /* Фин аллалары пантеоны */ 1297913 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Фотоколонка+|Gallen Kallela The Forging of the Sampo.jpg|Gallen-Kallela The defence of the Sampo.png|текст1=Аксели Галлен-Каллела. «Калевала» сюжеты буйынса картина:тимерсе Сеппо Илмаринен саамдарҙың алыҫ ҡырыҫ Похъёла иленең хужабикәһе Лоухи Ҡарсыҡҡа, уның ҡыҙының ҡулын һорап, тылсымлы тирмән, сампо, сүкеп эшләп бирә|текст2=Аксели Галлен-Каллела. «Калевала» сюжеты буйынса картина: Вяйнямёйнен сампоны Лоухи Ҡарсыҡтан ҡурсалай}} '''Карел-фин мифологияһы''' — [[Карелдар|карел]] һәм финдар, яҡын туған [[фин-уғыр халыҡтары]] мифологияһы. Уртаҡ [[Фин-уғыр мифологияһы|фин-уғыр мифологияһының]] бер өлөшө. Финдарҙың традицион ышаныуҙарына туранан тура бәйле. Мәжүси дин һәм финдарҙың боронғо мифологияһы һыҙаттары оҙайлы ваҡыт дауамында төрлө риүәйәттәр, имләүҙәрҙә һәм төньяҡтағы билдәле сихырсылар, бигерәк тә фин Лапландияһы бағымсылары ҡулланған тылсымлы медицина алымдарында һаҡланған. Был ҡалдыҡтарҙан тыш, фин эпик шиғриәтендә (ҡара: «Калевала» карел-фин шиғри эпосы) бындай мөһим роль уйнаған финдарҙың боронғо дине һәм башланғыс мифтарын фәнни тергеҙеү өсөн материал булып урта быуат яҙыусыларының, XVI һәм XVII быуаттарҙағы тәүге протестант вәғәзселәренең — халыҡ тормошон күҙәтеүселәренең ҡайһы бер хәбәрҙәре хеҙмәт итә ала. == Тикшереү тарихы == [[Файл:Mikael Agricola by Albert Edelfelt.jpg|left|upright=0.7|thumb|Агрикола Микаэль]] [[Файл:Matthias Castrén.jpg|thumb|left|upright=0.7|Кастрен Матиас Александр]] Фин аллаларының тәүге исемлеген фин яҙма әҙәби теленә нигеҙ һалыусы епископ Микаэль Агрикола (яҡынса 1510—1557) бирә. Гавр диссертацияһы фин мифологияһын системалы тасуирлауҙың тәүге тәжрибәһе тип иҫәпләнә. Арктополитана «De origine ас religione Femiorum»; 1782 йылда Э. Ленквистың «Specimen âcad. de superstitione vet. Fennorum» хеҙмәте, 1789 йылда — Кристфрид Ганандерҙың «Mythologia Fennica» хеҙмәте донъя күрә. Фин мифологияһын өйрәнеү өсөн Матиас Александр Кастрендың (1813—1852) Санкт-Петербургта (1854) нәшер ителгән «Vorlesungen über finnische Mythologie» лекциялары ҙур әһәмиәткә эйә булды. Был хеҙмәте, уның финдар тылсымсылығы тураһындағы башҡа мәҡәләләре («Ueber d. Zauberkunst der Finnen») кеүек үк, мәжүсилек ваҡытындағы дини тәғлимәттең һәм магияһын дөйөм күҙәтеү (ҡара: «Kleinere Schriften», стр. 9, 225 сл.), башҡа фин халыҡтарының инаныуҙарын сағыштырм өйрәнеү һәм фин эпосы килеп сығышын тәнҡитләү-генетик өйрәнеүгә бәйле мәсьәләләрен сағыштырып тикшеренеү юлын күрһәтә. 1883 йылда Финляндия әҙәби йәмғиәте Юлий Крондың «Финдарҙың мәжүси дине тураһында» («О языческой религии финнов») хеҙмәтен — боронғо культ тураһында, изге урындарға, Аллаһ һүрәттәренә, шамандарға, боронғо ҡанбабаларға (жрец), финдарҙағы һәм уларға туғандаш халыҡтарҙағы ҡорбан ғөрөф-ғәҙәтенә арналған лекциялар баҫтыра. Улар изге урындарға, Аллаһы Тәғәлә һүрәттәренә, шамандарға, финдарҙағы һәм туғандаш халыҡтарҙағы ҡорбан йолаларына бағышланған. 1890 йылда Николай Харузиндың «Русские лопари» (М., т. 66 «Изв. Имп. общ. люб. естествознания, антроп. и этногр.») фундаменталь хеҙмәте сыға ; 4-се киң бүлектә лопарҙарҙың боронғо дине XIX быуат урыҫ лопарҙары араһында боронғо дини инаныуҙар эҙҙәре тураһында бәйән ителә. 1900 йылда доктор Бертольд Кольбах (Kohlbach) «Der Mythus und Kult der alten Ungarn» («Archiv für Religionswissenschaften», т. III, 322 сл.) хеҙмәтен баҫып сығара. Шулай уҡ В. М. Майновтың мордва мифологияһы тураһындағы мәҡәләләрен дә билдәләп үтергә мөмкин («Les restes de la mythologie Mordvine», «Journ. de la Soc. finno-ougrienne», V, 1889). Вотяктар дине тураһында Смирнов, Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе вотяктары тураһындағы тикшеренеүҙәр. Финдарҙа, фин-уғыр һәм алтай төркөмөнөң бөтә халыҡтарындағы кеүек үк, бик боронғо заманда шаманлыҡ, йәки тылсымсылыҡ дине була. Бынан тыш, уларҙа тәбиғәткә, ырыу көнкүрешен ҡурсалаусыларға, ата-бабалар рухына, билдәле ендәргә һәм геройҙарға табыныу. Ағас болвандар һәм изге таштар (сейдтар) рәүешендә алла һынын һүрәтләй башлау осраҡтары бар. == Фин аллалары пантеоны == Фин илаһтарына, Матиас Александр Кастренға ярашлы, 1) Юмала, 2) Укко, 3) күк яҡтыртҡыстары — [[Ҡояш]] (''Päivyt''), [[Ай]] (''Kuu''), [[Етегән йондоҙ]] (''Otava'') һәм [[йондоҙҙар]] (''Tähti''). Христианлыҡ ҡабул ителгәс, Тыуҙырыусы Алла Юмала тип аталған. Уның менән шайтандарға һәм сихырсыларға ҡаршы торған күк илаһы Укко (остаз) тиңләштерелә. Ошо беренсе категориялағы аллалар артынан ҡайһы бер һыу, ер һәм ер аҫты илаһтары килә. Боронғо финдарҙа ҡояшҡа һәм утҡа табыныу тура килгән, ә ут (''Panu'') ҡояш нурының улы тип иҫәпләнгән<ref>[http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=48 Kahdeksasviidettä runo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327091359/http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=48 |date=2019-03-27 }}, 302</ref>. Һыу Финляндияла күп ерҙәрҙә [[Пюхаярв]] йәки изге күл, Пюхяйоки йәки изге йылға, pyhä vesi йәки изге һыу тип хөрмәтләнгән. Рун яҙмаларында диңгеҙ хакимы һәм «һыу хужаһы» (''veen isäntä'')<ref>{{Cite web |url=http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=42 |title=Kahdesviidettä runo |access-date=2018-06-05 |archive-date=2018-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831035417/http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=42 |deadlink=no }}</ref> Ахти йәки Ахто (''Ahto'') тип хөрмәт ителгән. Был диңгеҙ аллаһын финдар үлән һаҡаллы (''ruohoparta'')<ref>{{Cite web |url=http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=41 |title=Yhdesviidettä runo |access-date=2018-06-05 |archive-date=2018-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201222826/http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=41 |deadlink=no }}</ref> һәм диңгеҙ күбектәренән етештерелгән хитон кейгән оло йәштәге ҡартҡа (''ukko'') оҡшаған. Ул һыу эйәһе, диңгеҙ тулҡындары короле һәм ҡоштар хакимы. Үҙенең байлығын ул бай Сампоныъ диңгеҙгә сумыуынан ала. Уның ҡатыны — Веламмо (''Vellamo''). Яуыз ендәр исемлегендә — Хийси, Wesi һәм Ику-Турсо (Meri—Tursas)]]. == Карел аллалары пантеоны == Микаэль Агриколаның "Псалтыр"ында (1551) карел аллалары араһында телгә алыналар: юғары илаһтар остаз ''Укко'' һәм дауыл илаһы ''Ильмаринен'', һауа торошон һәм уңышты ҡурсалаусы ''Укко'' һәм уның ҡатыны ''Рауни'', һунарсыларҙы ҡурсалаусы Хийси, балыҡсыларҙы ҡурсалаусы ''Веден-эма'', йорт хайуандарын һаҡлаусы ''Кекри'' һәм башҡалар<ref>[[Мифы народов мира]]: Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская Энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 564.</ref>. == Әхирәт донъяһы == Манала әхирәт донъяһы Туон илаһына (йәки Манаға) буйһона. Бында ҡояш ерҙәге кеүек яҡтырта, һыуға ҡытлыҡ юҡ, урман, баҫыу, болондар бар, айыуҙар, бүреләр, йыландар, балыҡтар йөрөй — әммә илдең дөйөм характеры ҡара һәм хәүефле. Үлем нәҫеле: Туонен-укко — атаһы, Туонен-акка — уның ҡатыны, ырғаҡ һымаҡ бармаҡлы ҡарт ҡатын, Калма — ҡәберҙәр һәм мәйеттәр өҫтөнән батшалыҡ иткән алла (Kalma үлек кәүҙәһенең еҫен аңлата); Туонен пойка — ҡаты, аяуһыҙ һәм ҡан эскес улы, Туонен-тюттерет — тәпәш буйлы, ҡара йөҙлө ҡыҙҙары. Шуларҙың береһе, Ловиатар, ел менән бергә енәйәт ҡылыусы кешелек затының туғыҙ ыҙаһын барлыҡҡа килтерә, икенсеһе Кипу-тютта — сирҙәр ҡыҙы. Был донъяның шиғри һүрәтләнешен Вейнемейнендың әхирәткә барыуын тасуирлаған билдәле рун яҙмаһы һынландыра. Бары тик иң зирәк һәм ҡеүәтле шамандар ғына Туонелуға барып алған. Йәйҙең яҡты байрамына ҡаршы торғаны йылдың иң ҡараңғы төнөндә билдәләнгән Христос Раштыуаһы байрамы тора. Финляндияла, ошо төндә шәм ҡабыҙмаҫтай бер фәҡир бәләкәй өй (хижина) юҡ. Өй иҙәненә һалам түшәйҙәр, турғайҙарға һәм йорт малдарына мул аҙыҡ һалына. Лопарҙар тамуҡ хакимы Ротты хөрмәт иткән һәм Раштыуа байрамы алдынан ошо илаһты байрам иткән. Тамуҡ (Ротаймо) лопарҙарҙың күҙаллауы буйынса, аҫта, тәрәндә урынлашҡан; унда төрлө сихырсылар барып йөрөгән. Тамуҡҡа ҡайһы берҙә күлдәр, ҡайһы берҙә ер ярыҡтары аша инеү мөмкин. Унда үлгәндәрҙе терелтеүгә һәләтле кеше ашаусы ҡарсыҡтар йәшәй. Йән кешеләрҙең һул ҡабырғаһына яҡыныраҡ, йөрәктән алыҫ түгел, үҙағасы көньяҡҡа яҡыныраҡ булған ҡарағай кеүек, йәшәй. Кеше үлеп киткәс, йән өс көн буйы Аллаһ янында була. Һуңынан ул, ергә әйләнеп ҡайтып, элекке урындары буйлап сәйәхәт итә. Яҡты һәм ҡарағусҡыл илаһтар артынан Ерҙә һәм һыуҙа, урмандарҙа һәм тауҙарҙа йәшәгән икенсе дәрәжәле рухтарҙың бер нисә илаһы килә. == Түбән мифология == Урман һәм баҫыуҙар — ҡурсалаусы рухтарҙың тотош төшө менән йәнләнә: Лиеккиё — шүрәле, Виронканнас — һоло баҫыуы рухы һ. б. Финдарға тәбиғәттәге һәр предметҡа халтиа (haltia)- ҡурсалаусы даһи хас булған. Топелиус һүҙҙәренсә, боронғо телдәге фин хәлтиаһы әле һаман йорт эйәһе күренешендә һаҡлаған. Тауҙар, күлдәр, йылғалар, тау сығанаҡтары һәм хатта йорттарҙың да үҙҙәрен яҡлаусы рухтары бар. Калевала «хужабикә» (''emäntä'') тип аталған эйәләр хаҡында бәйән итә: урман хужабикәһе (мәҫәлән, Меликки)<ref>{{Cite web |url=http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=14 |title=Neljästoista runo |access-date=2018-06-02 |archive-date=2018-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210202659/http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=14 |deadlink=no }}</ref> йәки һаҙлыҡ хужабикәһе. Лоухи ҡарсыҡ шундай уҡ статусҡа эйә. Халыҡ араһында улар менән ябай кешеләрҙең дә осрашыуы тигән инаныу булған. "Калевала"ның 19-сы руны Илмариненға суртанды тоторға ҡамасаулаған һыу эйәһе (''vetehinen'') хаҡында хәтергә ала<ref>{{Cite web |url=http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=19 |title=Yhdeksästoista runo |access-date=2018-06-02 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091442/http://www.rusfin.org/Kalevala.aspx?runo=19 |deadlink=no }}</ref>. Алтмыш йыл элек тә һыу сығанаҡтары рухына ҡорбан рәүешендә ваҡ тәңкә килтергәндәр. Мышар ағасы (''pihlaja'') изге: әгәр уны утта яндырһаң, ул кейәүҙәргә һәм кәләштәргә киләсәген әйтеп бирә тигән ышаныу йәшәй. Тәлмәрйендәрҙе, ҡарлуғастарҙы үлтерергә ярамай, сөнки тәлмәрйен элек кеше булған, ә ҡарлуғас йылдан-йыл диңгеҙ төбөндә йоҡлай. Кешенең төшкән тештәре үрмәксегә ҡорбан ителергә тейеш. Йыландар асыҡ йыйылыштарҙа бер-береһе менән кәңәшләшә. Кастрен уларҙың дүрт категорияһын килтерә: а) даһиҙар һәм тәбиғәт ендәре; б) үлгәндәрҙең рухы һәм йәне; в) тере кешеләрҙең рухы һәм г) рәт ауырыуҙары иблистәре. Тонтту (Tonttu) — өй эйәһенә — иртә һайын бутҡа ашатҡандар. Пара үҙенең хакимына эремсек, май һәм башҡа аҙыҡ-түлек килтергән. Маахистар (Maahinen) тупһа аҫтында, ағастарҙа, таштарҙа һәм ер аҫтында йәшәгәндәр. Уларға ҡорбанлыҡҡа яңы бешерелгән икмәктең беренсе киҫәген, һыраның тәүге йотомон, хужабикәләр, һөт хужалығында уңышҡа өлгәшеү өсөн, һөт биргәндәр. Ғөмүмән, финдарҙа рухтар иҫ киткес күп. Уларҙың күпселеге урмандарҙа, тауҙарҙа, Лапландия күлдәрендә йәшәй. Һыуҙа Тшадзеравган — һыу мәрхүме йәшәй; ошо ике төрлө рухтар музыка ярата һәм йыш көйҙәр уйнай, ләкин әле булһа уларҙы бер кем дә күргәне юҡ. Көнбайыш финдарҙың һыу илаһтары ла музыкаға ғашиҡ. Смиеринатта — бур рухы, ул үҙенең хужаһына башҡаларҙан урланған мөлкәтте алып килә. == Культ == Утҡа һәм ҡояшҡа табыныу Иван Купала (Иван көнө) алдынан йә Троица көнөнә ҡарата төндә тоҡандырылған «кокко» усаҡтарында һаҡланған. Был усаҡтар ''helavalkea'', йәғни яҙ байрамы уты тип атала. Кокко ғәҙәттә тау баштарында йәки ҡайҙалыр һыу өҫтөндә яндырыла. Кокко усағын яндырыу халыҡтың иң яратҡан байрамы һанала. Элек был Бальдер хөрмәтенә, ҡояштың офоҡ өҫтөндәге иң бейек торған мәлендә эшләнгән. Кастрен финдарҙың тораташтары (идол) һәм изге урындары тураһында бик аҙ мәғлүмәттәр килтерә. Төньяҡ Двина ярҙарында боронғо биармлыларҙың уртаһында Юмала бото һалынған ғибәҙәт ҡылыу урыны булған тигән мәғлүмәтте еткергән скандинав «сага»һы бар. Урта быуаттағы вәғәзселәрҙең хәбәрҙәрендә изге ағастар хаҡында ғына әйтелә; папа Григорий IX буллаһынан тавасттар, мәжүси диндән баш тартҡандары өсөн үс алып, мәсихселәрҙе (христиан) изге ағастар тирәләй үлгәнсегә ҡәҙәр ҡыуғандары билдәле. Лопарҙарҙа боттарға табыныу күп төрлө булған. Күк күкрәү һәм йәшен илаһын һүрәтләү өсөн ағас ҡулланғандар, шуға күрә был ботҡа ағас Алла (муора юбмел) тип исем ҡушҡандар: ҡайын алғандар, олононан кәүҙә, тамырҙарынан баш яһағандар, уң ҡулына сүкеш һалғандар, башына тимер сөй йәки саҡматаш киҫәге ҡаҡҡандар. Былай һынландырыу идеяһы Скандинавиянан индерелеүе бик тә ихтимал. Эддала, Тор, Гругнир менән алышҡанда сүкеш ташлап, Гругнир ташын ватҡан, һәм таш ике өлөшкә бүленгән дә, береһе Торҙың башына эләккән, тигән риүәйәт бар. Икенсе илаһ, Сторьюнкаре, икенсе төрлө, таш илаһ (Киед-юбмел) тип аталған. Бер яҙмаларҙа ул ҡош, икенселәре буйынса кеше йәки ниндәй ҙә булһа хайуан ҡиәфәтенә эйә булған. Сейд тип аталған таштар ата-бабалары иҫтәлегенә ҡуйылған. Лопарҙар мәйеттәрен ҡурғандарҙа ла, долемендарҙа ла ерләмәгәнлектән, улар төрлө ергә сәселгән булған. Сейдтар янында мәрхүмдәргә ҡорбан килтерелгән. Әгәр сейдтың ниндәй ҙә булһа ғәйебе бар тип һаналһһа, уны туҡмағандар йәки, уға ауыртыныу килтерер өсөн, бер киҫәген балта менән киҫкәндәр. Сейд торған урын изге һаналған. Уны ҡойма менән уратып алғандар, һәм, ҡорбан салыу маҡсатынан тыш, бер кем дә уның сигенә аяҡ баҫмаған. Унда ҡатын-ҡыҙ инергә тейеш булмаған. Таш сейдтарҙан тыш, Лапландияла: а) тамырҙары башты һүрәтләгән ағастарҙан б) ергә ҡаҙап ҡуйылған ҡаҙыҡтарҙан торған ағас сейдтар ҙа булған. Лопарҙарҙа ғибәҙәт ҡылыу урындары (капища) күптәнән түгелгә тиклем һаҡланып ҡалған; уларҙың урындары Харузин тарафынан билдәләнгән. Имләүҙәргә (''luvut'') ышаныу әле лә тере. Улар ярҙамында ауырыуҙарҙан дауаланалар, һөйөүҙә, һәйбәт уңыш алыуҙа, малсылыҡта, балыҡ тотоуҙа һәм һунарҙа уңышҡа өлгәшәләр. Төрлө ышаныуҙар араһында яраҡлы халыҡ саралары, мәҫәлән, хәҙерге көндә лә ҡабул ителгән массаж да бар. Төньяҡҡа яҡыныраҡ ерҙә төрлө сихырсылар йәшәй, улар ҙур абруй ҡаҙанған. Фин телендә сихырсыларҙы билдәләү өсөн төрлө һүҙҙәр бар: ''velho'', ''tietäjä'' һәм ''loitsija''. Швецияла бөтә финдарҙы ла бағымсылыҡта (ведовство) ғәйепләйҙәр, Нюландияла тавастландтарға ышанмаусылыҡ күрһәтәләр, Тавастландияла Эстерботния халҡынан ҡурҡалар, ә Эстерботнияла лопарҙарҙы иң уҫал тылсымсылар тип иҫәпләйҙәр. Әгәр ҡайҙалыр өйөрмә өйөрөлһә, был өйөрмәгә ҡорос әйбер ташларға һәм шундуҡ был ҡойондо барлыҡҡа килтергән лопарь ҡатынын күреп ҡалып була. Туғандаш халыҡтарҙың инаныуҙары тураһында ғилми хеҙмәттәр етмәгәнлектән һәм тейешле эҙләнеүҙәр яһалмағанлыҡтан, фин-уғыр ҡәбиләләренә ҡараған халыҡтарҙың мифтарын төгәл генә айырып булмай. Кастрендың тикшеренеүҙәре әлегә финдарҙа тәбиғәткә табыныуҙың төп һыҙаттарын, ырыу көнкүрешенең һәм ата-бабаларҙы хөрмәтләү йолаһының ҡайһы бер яҡтарын ғына асыҡлай. Мифологияла һәм демонологияла скандинавтарҙың йоғонтоһо билдәләнә, ләкин шаманлыҡ һәм боронғо финдарҙың ҡорбан йолалары туғандаш халыҡтарҙың — ливтарҙың, эстондарҙың, саам, удмурт, мариҙарҙың һәм башҡаларҙың фольклорын артабан сағыштырып өйрәнеүҙә генә асыҡланыуы мөмкин. Финдарҙа Вяйнемёйнен, Лоухи, Лемминкяйнен, Илмаринен һ. б. геройҙар иҫәбенә инә. == Сәнғәттә == === Кинематографта === * Ҡараңғы донъя — рәсәй фэнтезийлы фильмы. == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Пикер|[[Вольтер, Эдуард Александрович|Вольтер&nbsp;Э.&nbsp;А.]]|том=XXIIIa|страницы=585|ref=ЭСБЕ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Калев|том=XIV|страницы=12|ref=ЭСБЕ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пеко|том=XXIII|страницы=103|ref=ЭСБЕ}} * {{книга |автор=Иванова, Л. И.|название=Персонажи карельской мифологической прозы. Исследования и тексты быличек, бывальщин, поверий и верований карелов. |год=2012|ссылка=|издательство=Русский Фонд Содействия Образованию и Науке|место=Москва |isbn=978-5-91244-070-0}} * {{книга |автор=Иванова, Л. И.|название=Карельская баня. Обряды, верования, народная медицина и духи-хозяева|год=2016|ссылка=|издательство=Русский Фонд Содействия Образованию и Науке|место=Москва |isbn=978-5-91244-150-9}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Саам мифологияһы * [[Эстон мифологияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * В. Я. Петрухин, Е. А. Хелимский. Финно-угорская мифология. Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2. М., 1994. С. 563—568. * {{ВТ-ЭСБЕ|Финская мифология|Э. Вольтер}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Карел-фин мифологияһы|*]] [[Категория:Карелдар]] [[Категория:Фин-уғыр мифологияһы]] [[Категория:Диндең тәүге формалары]] lu8n9w5xfj6gh4zt5bhvq52rit9x6j2 0 191105 1297895 1287613 2026-05-23T17:00:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297895 wikitext text/x-wiki {{Экономика страны |ИмяРодительный = Казахстана |изображение = |ширина = 270 |подпись = |Валюта = [[File:Tenge symbol.svg|7px]] [[Ҡаҙағстан тәңкәһе]] (KZT, ₸) |ЭТП =239.8, донъяла 54-се урын |Инфляция = 20,3 % (2022) <ref>[https://www.nationalbank.kz/ru/news/press-relizy/14791#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC%202022%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5,%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%2020%2D21%25. О сохранении базовой ставки на уровне 16,75% | Пресс-релизы | Национальный Банк Казахстана<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |ярлылыҡ = 5,1 % (2022) <ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/stat/press/news/details/425546?lang=ru#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BE%D0%B1%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D1%85,%D1%87%D0%B5%D0%BC%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B5%D0%BC%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B5%202021%D0%B3. О дифференциации доходов населения в Республике Казахстан во II квартале 2022 года<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Джини = 0,291 түбән (2020) <ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/stat/press/news/details/195306?lang=ru О дифференциации доходов населения в Республике Казахстан в 2020 году<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |ИЧР = 0,811 (56-е место, 2021) <ref>http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22overviewrupdf.pdf</ref> |Работоспособное население ={{рост}} 9 421 600 чел. (2022)<ref name="автоссылка2">[https://new.stat.gov.kz/ru/industries/labor-and-income/stat-empt-unempl/ Занятость и безработица - Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <br> Уровень занятости: 95,2% (2022)<ref name="автоссылка2" /> |Занятость = Ауыл хужалығы: 7,8% <br> Промышленность: 89,4% <br> Услуги: 61,8% (2021) |Безработица = 4,8% (4 квартал, 2022) <br> |Отрасли = нефть, газ, уран,төҫлө һәм ҡара металл табыу; шулай уҡ күмер, тимер мәғдәне, марганец, хромиттар, ҡурғаш, цинк, баҡыр, титан; локомотивтар, пассажир һәм йөк вагондары, көс агрегаттары, автомобилдәр, тракторҙар, төҙөлөш материалдары, аҙыҡ-түлек етештереү. |Рейтинг [[Doing Business]] = 78-се (2021) |ПартнерыЭкспорт = {{флаг|Италия}} Италия 6,9%,<br>{{флаг|Китай}} Китай 7,9%,<br>{{флаг|Нидерланды}} Нидерланды 5,2%,<br>{{флаг|Россия}} Россия 18%,<br>{{флаг|Швейцария}} Швейцария 3,5 % <br>{{флаг|Франция}} Франция 6,0% (2105) |импорт = {{рост}} $49,7 млрд. (2022) |Статьи импорта = еңел автомобилдәр, телефон аппараттары, дарыуҙар, нефть продукттары, осоу аппараттары. <ref name="автоссылка4" /> |ПартнерыИмпорт = {{флаг|Россия}} Россия 8,5%,<br>{{флаг|Китай}} Китай 7,4%,<br>{{флаг|Германия}} Германия 7% <br>{{флаг|США}} США 5,1% (2022) |тышҡы бурыс = {{спад}} $160,9 млрд. (2022)<ref>[https://nationalbank.kz/ru/news/vneshniy-dolg#:~:text=%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BC%20%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD,%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB. Эске бурыс | Ҡаҙағстандың Милли банкы<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Килем = 15 664,98 млрд. тенге (2022)<ref name="автоссылка5">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2100000077 О республиканском бюджете на 2022 – 2024 годы - ИПС "Әділет"<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Сығым = 18 062,67 млрд. тенге (2022)<ref name="автоссылка5" /> |Кредит рейтингы = {{plainlist| * [[Standard & Poor's]]:<ref>{{cite web |title= Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor's |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |accessdate=26 May 2011}}</ref> * BBB+ (Domestic) * BBB (Foreign) * BBB+ (T&C Assessment) * Outlook: Стабильно<ref name=guardian>{{cite news |title=How Fitch, Moody's and S&P rate each country's credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |accessdate=31 May 2011}}</ref> *(2011) * [[Moody's]]:<ref name=guardian/> * Baa2 * Outlook: Тотороҡло *(2021) * [[Fitch Group|Fitch]]:<ref name=guardian/> * BBB- * Outlook: Ыңғай *(2021)}} |Финанс резервтары = $88.50 млрд (1 января 2023) |примечания = |Ставка Центробанка=16,75%}} [[Ҡаҙағстан]] иҡтисады — [[Урта Азия]]ның иң ҙур [[иҡтисад]]ы, совет осоронан һуңғы арауыҡ илдәре араһында беренсе урында тора. 2015 йылдың 1 ғинуарынан '''[[Ҡаҙағстан]]''' республикаһы Евразия иҡтисади союзы ағзаһы булып тора. == Дөйөм ҡылыҡһырлама == [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] иҫәпләүенсә, Ҡаҙағстан иҡтисады һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә оҙайлы тотороҡло үҫеш осоро кисерә, йән башына эске тулайым продукт тотороҡло арта. Был ил граждандарының социаль-иҡтисади йәшәү шарттарын яҡшыртыуға булышлыҡ итә, ярлылыҡ кимәлен кәметә һәм баҙар әүҙемлеген арттыра. Файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергетика ресурстарын күләмле экспортлау ил үҫешенең төп этәргесе булып тора. Уның арҡаһында 2014 йылда нефткә хаҡтар төшкәнгә тиклем Ҡаҙағстан иҡтисады тышҡы сауҙала ыңғай балансҡа эйә була<ref name="OECD2">{{книга|автор=OECD|часть=Introduction|заглавие=OECD Territorial Reviews: Kazakhstan|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=30|isbn=978-92-64-26943-9}}</ref>. Илдең нефть, газ һәм тәбиғи ресурстарына тышҡы ихтыяждың булыуына бәйлелеге яҡын һәм оҙайлы мөҙҙәттә уның фәнни, техник һәм инновацион потенциалын үҫтереү өсөн потенциаль хәүеф һәм ҡаршылыҡ булараҡ ҡарала. Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу кимәле түбән булыу сәбәпле, Ҡаҙағстанда байтаҡ эшсе көстәрҙең байтаҡ өлөшө әле лә [[ауыл хужалығы]] менән шөғөлләнә. Иҡтисадты диверсификациялауға өлгәшеү юлдарының береһе — милли тармаҡты өҫтәмә ҡиммәте юғары булған тауарҙар етештереүгә күсереү. Ил хөкүмәте күҙаллауынса көткәнсә, был хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырырға һәм иҡтисади үҫеш осорон оҙайтырға мөмкинлек бирәсәк<ref name="OECD">{{Китап|автор=OECD|часть=Introduction|заглавие=OECD Territorial Reviews: Kazakhstan|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=30|isbn=978-92-64-26943-9}}</ref>. == Статистика == Түбәндәге таблицала 1992—2018 йылдарҙағы төп иҡтисади күрһәткестәр күрһәтелгән. Инфляция 5 проценттан кәмерәк йәшел уҡ менән билдәләнгән<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDP_RPCH%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH%2CLUR%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=27&pr.y=19|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|language=en|access-date=2018-09-15}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл ![[ЭТП]] буйынса илдәр исемлеге<br><br><small>(млрд. долларҙа. АҠШ)</small> !Йән башына ЭТП<br><br><small>(АҠШ доллары)</small> !ЭТП үҫеше <br><br> !Инфляция кимәле<br><br><small>(процентарҙа)</small> !Эшһеҙлек<br><br><small>(процентарҙа)</small> !Дәүләт бурысы <br><br><small>(ЭТП-нан процентарҙа)</small> |- |1992 |122.7 |7,196 |н/д |н/д |н/д |н/д |- |1993 |{{Төшә}}114.0 |{{Төшә}}6,748 |{{Төшә}}−9.2 % |1,662.3 % |н/д |н/д |- |1994 |{{Төшә}}101.8 |{{Төшә}}6,444 |{{Төшә}}−12.6 % |1,402.0 % |10.1 % |н/д |- |1995 |{{Төшә}}95.4 |{{Төшә}}6,087 |{{Төшә}}−8.2 % |176.3 % |11.0 % |н/д |- |1996 |{{Increase}}97.7 |{{Increase}}6,308 |{{Increase}}0.5 % |39.1 % |13.0 % |н/д |- |1997 |{{Increase}}101.0 |{{Increase}}6,651 |{{Increase}}1.7 % |17.4 % |{{Steady}}13.0 % |н/д |- |1998 |{{Төшә}}100.2 |{{Increase}}6,698 |{{Төшә}}−1.9 % |7.3 % |13.1 % |н/д |- |1999 |{{Increase}}104.4 |{{Increase}}7,009 |{{Increase}}2.7 % |8.4 % |13.5 % |н/д |- |2000 |{{Increase}}117.3 |{{Increase}}7,890 |{{Increase}}9.8 % |13.3 % |12.8 % |н/д |- |2001 |{{Increase}}136.2 |{{Increase}}9,168 |{{Increase}}13.5 % |8.4 % |{{Ыңғай төшә}}10.4 % |н/д |- |2002 |{{Increase}}151.8 |{{Increase}}10,211 |{{Increase}}9.8 % |5.9 % |{{Ыңғай төшә}}9.3 % |17.6 % |- |2003 |{{Increase}}169.2 |{{Increase}}11,318 |{{Increase}}9.3 % |6.5 % |{{Ыңғай төшә}}8.8 % |{{Ыңғай төшә}}15.0 % |- |2004 |{{Increase}}190.6 |{{Increase}}12,642 |{{Increase}}9.6 % |6.9 % |{{Ыңғай төшә}}8.4 % |{{Ыңғай төшә}}11.4 % |- |2005 |{{Increase}}215.8 |{{Increase}}14,178 |{{Increase}}9.7 % |7.5 % |{{Ыңғай төшә}}8.1 % |{{Ыңғай төшә}}8.1 % |- |2006 |{{Increase}}246.2 |{{Increase}}15,991 |{{Increase}}10.7 % |8.6 % |{{Ыңғай төшә}}7.8 % |{{Ыңғай төшә}}6.7 % |- |2007 |{{Increase}}275.3 |{{Increase}}17,677 |{{Increase}}8.9 % |10.8 % |{{Ыңғай төшә}}7.3 % |{{Ыңғай төшә}}5.9 % |- |2008 |{{Increase}}289.9 |{{Increase}}18,140 |{{Increase}}3.3 % |17.1 % |{{Ыңғай төшә}}6.6 % |6.8 % |- |2009 |{{Increase}}295.6 |{{Increase}}18,245 |{{Increase}}1.2 % |7.3 % |{{Steady}}6.6 % |10.2 % |- |2010 |{{Increase}}321.1 |{{Increase}}19,530 |{{Increase}}7.3 % |7.1 % |{{Ыңғай төшә}}5.8 % |10.7 % |- |2011 |{{Increase}}352.3 |{{Increase}}21,129 |{{Increase}}7.5 % |8.3 % |{{Ыңғай төшә}}5.4 % |{{Ыңғай төшә}}10.1 % |- |2012 |{{Increase}}376.7 |{{Increase}}22,278 |{{Increase}}5.0 % |5.1 % |{{Ыңғай төшә}}5.3 % |12.1 % |- |2013 |{{Increase}}405.8 |{{Increase}}23,644 |{{Increase}}6.0 % |5.8 % |{{Ыңғай төшә}}5.2 % |12.6 % |- |2014 |{{Increase}}430.8 |{{Increase}}24,734 |{{Increase}}4.3 % |6.7 % |{{Ыңғай төшә}}5.0 % |14.5 % |- |2015 |{{Increase}}440.7 |{{Increase}}24,940 |{{Increase}}1.2 % |6.7 % |{{Steady}}5.0 % |21.9 % |- |2016 |{{Increase}}451.2 |{{Increase}}25,167 |{{Increase}}1.1 % |14.6 % |{{Steady}}5.0 % |20,5 % |- |2017 |{{Increase}}477.6 |{{Increase}}26,252 |{{Increase}}4.1 % |7.4 % |{{Steady}}5.0 % |21.2 % |- |2018 |{{Increase}}509,6 |{{Increase}}27,867 |{{Increase}}4.1 % |7.4 % |{{Steady}}5.0 % | |- |2019 |{{Increase}}532,5 |{{Increase}}29,121 |{{Increase}}4,5 % |7.5 % |{{Steady}}5.0 % | |- |2020 |{{Төшә}}501,2 |{{Төшә}}26,400 |{{Төшә}}-2,6 % |10 % |{{Steady}}5.0 % | |- |2021 |{{Increase}}543,7 |{{Increase}}28,600 |{{Increase}}4 % |13 % |{{Steady}}4,9 % | |- |2022 |{{Increase}}596,6 |{{Increase}}30,800 |{{Increase}}3 % |17.7 % |{{Steady}}4,9 % |{{Ыңғай төшә}}20,7 % |} === Эске тулайым продукт === Бөтә элекке совет республикалары кеүек үк, Ҡаҙағстан да 1990-сы йылдар башында иҡтисади тетрәнеүҙәр кисерә, әммә 2000-се йылдар башына иҡтисади йәнләнеү башлана, [[Эске тулайым продукт|тулайым эске продукт]]<nowiki/>тың йыллыҡ үҫеше 7 процентҡа етә. Ҡаҙағстанда йән башына [[ЭТП]] кимәле [[Үҙәк Азия]]<nowiki/>лағы күршеләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ юғары була, ул 2010 йылда бер кешегә 12 800 [[АҠШ доллары]]<nowiki/>на етә. Был Ҡаҙағстанға дөйөм донъя рейтингында 90-сы урынды биләргә мөмкинлек бирә<ref name="Kassymova">{{Китап|автор=D. Kassymova, Z. Kundakbayeva, U. Markus|часть=Economy|заглавие=Historical Dictionary of Kazakhstan|место=Lanham, Toronto, Plymouth|издательство=The Scarecrow Press, Inc|год=2012|pages=89|серия=Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East|isbn=978-0-8108-7983-6}}</ref>. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа илдең тулайым эске продукты динамикаһы<ref>[http://www.ereport.ru/stat.php?razdel=country&count=kazakhstan&table=ggecia Экономика Казахстана: Темпы роста ВВП]</ref>: Ҡаҙағстандың тышҡы бурысы структураһында финанс инструменттары төрҙәре буйынса резидент булмағандарҙан йәлеп ителгән кредиттар һәм кредиттар (78,6 %) һәм резидент булмағандарҙың ҡарамағында булған бурыстарҙағы ҡиммәтле ҡағыҙҙар (13 %) өҫтөнлөк итә<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=kz|url=https://www.nationalbank.kz/kz/news/vneshniy-dolg|title=Сыртқы борыш {{!}} Қазақстан Ұлттық Банкі|author=Интернет Решения (IR.KZ)|website=www.nationalbank.kz|access-date=2021-06-18}}</ref>. 2022 йылда Ҡаҙағстандың тышҡы бурысы 166 миллиард доллардан ашып китә. Бурыстың иң ҙур артыуы Милли [[Банк]]<nowiki/>ҡа тура килә. 2022 йылдың 1 ғинуарына илдең дәүләт бурысы 22 триллион теңге, йәғни тулайым эске продктҡа ҡарата 27,4 процентҡа етә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/05/04/vneshnij-dolg-kazahstana-166-mlrd-dollarov/|title=Внешний долг Казахстана - 166 миллиардов долларов|subtitle=2022-05-04|access-date=2022-08-26|archiveurl=no}}</ref>. === Тышҡы бурыс === 2021 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстан Республикаһының тышҡы бурысы 3 процентҡа йәки 4,8 миллиард долларға арта һәм 163,4 миллиард долларға етә. 2020 йыл дауамында тышҡы бурыс өлөшләтә түләүҙәр балансы операциялары ($4,9 млрд) иҫәбенә [[валюта курсы]], сығымдар һәм башҡа үҙгәрештәр ($0,1 млрд) иҫәбенә ҡаплана. Ҡаҙағстандың тышҡы бурыс структураһында түләү ваҡыты буйынса 93,9 % оҙайлы тышҡы бурысҡа (1 йылдан ашыу) тап килә. Был иһә, бер яҡтан, ликвидлыҡ хәүефен кәметә, ә икенсе яҡтан, дөйөм баҙар талаптарындағы үҙгәрештәрҙең бурысты ҡаплауға һәм хеҙмәтләндереүгә йоғонтоһон арттыра. === Инфляция === {| class="sortable wikitable" !Йыл !Эске тулайым продукт, млрд USD !Эске тулайым продукттың үҫеш темптары, % !Нефть хаҡы, USD<ref>[http://www.statista.com/statistics/262860/uk-brent-crude-oil-price-changes-since-1976/ Average annual UK Brent crude oil price from 1976 to 2016 (in U.S. dollars per barrel)]</ref> |- |1993 |23,4 | -9,2 |17,1 |- |1994 |21,3 | -12,6 |16 |- |1995 |20,4 | -8,3 |17,2 |- |1996 |21 |0,5 |20,8 |- |1997 |22,2 |1,6 |19,1 |- |1998 |22,1 | -1,9 |12,8 |- |1999 |16,9 |2,7 |17,9 |- |2000 |18,3 |9,8 |28,4 |- |2001 |22,2 |13,5 |24,45 |- |2002 |24,6 |9,8 |25,01 |- |2003 |30,8 |9,3 |28,83 |- |2004 |43,2 |9,6 |38,1 |- |2005 |57,1 |9,7 |54,38 |- |2006 |81 |10,7 |65,14 |- |2007 |104,9 |8,9 |72,52 |- |2008 |133,4 |3,2 |96,99 |- |2009 |115,3 |1,2 |61,51 |- |2010 |148,05 |7,3 |79,47 |- |2011 |200,38 |7,5 |111,27 |- |2012 |215,9 |5,5 |111,63 |- |2013 |243,78 |6 |108,56 |- |2014 |227,44 | -6,7 |99,03 |- |2015 |184,36 | -18,9 |52,35 |- |2016 |153,44 | -12,1 |43,12 |- |2017 |172,11 |12,6 |70,0 |- |2018 |171,54 |7,1 |71 |- |2019 |181 |6,5 |66,12 |- |2020 |163,23 | -11,2 |41,86 |- |2021 |182,1 |12,1 |67,13 |- |2022 |206,23 |14,3 |81 |- |} {| class="standard" border="1" !йыл |Йыл аҙағына инфляция, %<br><br><br><br>(Ҡаҙағстан статистакаһы мәғлүмәттәре буйынса)<ref>[http://www.stat.kz/digital/ceni_tarifi/DocLib/2011/2010_%D0%AD-09-01-%D0%93_ru.doc Access Denied] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111218152455/http://stat.kz/digital/ceni_tarifi/DocLib/2011/2010_%D0%AD-09-01-%D0%93_ru.doc |date=2011-12-18 }}<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Проверяемость|<span style="" title="утверждение не найдено в указанном источнике">нет в источнике</span>]]''&#x5D;</sup></ref> |Йыл аҙағына инфляция, %<br><br><br><br>(башҡа сығанаҡтар буйынса) |- |1991 |147,1 % |191 %<ref name="voz">[http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/95121/E67903R.pdf База данных программы «Здоровье для всех» Европейского регионального бюро ВОЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524125458/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/95121/E67903R.pdf |date=2011-05-24 }}</ref> |- |1992 |2960,8 % |1615 %<ref name="voz" /> (3061 %) |- |1993 |2165,0 % |1758 %<ref name="voz" /> (2265 %) |- |1994 |1158,3 % |1977 %<ref name="voz" /> |- |1995 |60,3 % |276 %<ref name="voz" /> (160,3 %) |- |1996 |28,7 % |22 %<ref name="voz" /> |- |1997 |11,2 % |12 %<ref name="voz" /> |- |1998 |1,9 % | |- |1999 |17,8 % | |- |2000 |9,8 % | |- |2001 |6,4 % | |- |2002 |6,6 % | |- |2003 |6,8 % |6,4 %.<ref>[http://ru.government.kz/site/news/2004/01/news011 Финансовая система Казахстана — лучшая среди стран СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227083502/http://ru.government.kz/site/news/2004/01/news011 |date=2011-12-27 }} // ukimet.kz</ref> |- |2004 |6,7 % | |- |2005 |7,5 % | |- |2006 |8,4 % |8,6 % |- |2007 |18,8 % |18,7 % |- |2008 |9,5 % | |- |2009 |6,2 % | |- |2010 |7,8 % | |- |2011 |7,4 % |7,4 %<ref>[http://russian.news.cn/economic/2012-01/11/c_131353426.htm Инфляция в Казахстане по итогам 2011 года составила 7,4 проц_Russian.news.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108123659/http://russian.news.cn/economic/2012-01/11/c_131353426.htm |date=2014-01-08 }}</ref> |- |2012 |6,0 % | |- |2013 | ? % | |- |2014 |7,4 % | |- |2015 |? % | |- |2016 |? % | |- |2017 | |7,3 %<ref>{{Cite news|title=Экономика Казахстана. Итоги 2017 года|url=https://informburo.kz/stati/ekonomika-kazahstana-itogi-2017-goda.html|date=2017-12-27|accessdate=2017-12-27}}</ref> |- |2018 | | |- |2019 | | |- |2020 | |9 %<ref>{{Cite news|title=Инфляция в Казахстане в текущем году может составить 9% – Fitch|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/last/inflyaciya-v-kazahstane-v-tekushem-godu-mozhet-sostavit-9-fitch|work=|date=}}</ref><ref>{{Cite news|title=Экономика Казахстана: когда начнется рост?|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/news/ekonomika-kazahstana-kogda-nachnetsya-rost|work=|date=}}</ref> |} == Сәнәғәт == Тимер мәғдәне запасы буйынса Ҡаҙағстан донъяла һигеҙенсе урынды биләй. Уның донъя резервтарындағы өлөшө — 6 %. Тикшерелгән 8,7 миллиард тонна тимер мәғдәне запасының 73,3 проценты еңел сығарыла. Илдә сығарылған тимер мәғдәненең 70 проценттан ашыуы экспортҡа оҙатыла. [[Тимер]] [[мәғдән]]<nowiki/>е сығарыу динамикаһы түбәндәгесә: 1990 йылда 23,8 млн тонна, 1999 йылда 9,6 млн тонна, 2012 йылда 23,0 млн тонна<ref name="autogenerated7">http://www.inafran.ru/sites/default/files/page_file/aliev_disser.pdf С. 27</ref>. Шул уҡ ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[ҡорос]] иретеү йылына 6,8 млн тоннанан 3,8 млн тоннаға тиклем, ә суйын етештереү йылына 5,2 млн тоннанан 2,7 млн тоннаға тиклем кәмей<ref name="autogenerated3">http://www.inafran.ru/sites/default/files/page_file/aliev_disser.pdf С. 28</ref>. === Тау сәнәғәте === Ҡаҙағстан [[Уран (элемент)|уран]] етештереү буйынса донъяла беренсе урында тора<ref>[http://www.bbc.com/russian/features-42315870 Урановая игра Казахстана: между Россией, Китаем и Западом] // bbc.com, 18 дек 2017</ref>. === Ҡара металлургия === [[Файл:Mittal_Steel_in_Temirtau.JPG|мини|«АрселорМиттал Темиртау» металлургия компанияһының халыҡ-ара конференц-үҙәге.]] [[Ҡара металлургия]] ил сәнәғәте продукцияһы күләменең 12,5 % — тан ашыуын етештерә. 2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы күләме айына 60000 [[Ҡаҙағстан тәңкәһе|тәңкә]] ([[АҠШ доллары|$]]136,06)<ref>[https://pro1c.kz/news/zakonodatelstvo/stavki-mrp-i-mzp-na-2022-god-/ Ставки МРП и МЗП на 2022 год]</ref><ref>[https://vlast.kz/novosti/46448-minimalnaa-zarplata-v-kazahstane-s-1-anvara-2022-goda-vyrastet-do-60-tys-tenge.html Минимальная зарплата в Казахстане с 1 января 2022 года вырастет до 60 тыс. тенге — Аналитический интернет-журнал Vласть]</ref><ref>[https://tass.ru/ekonomika/12268539 Президент Казахстана поручил увеличить минимальную зарплату с 2022 года — Экономика и бизнес — ТАСС]</ref><ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-utverdil-minimalnuyu-zarplatu-i-mrp-na-2022-god-455544/ Токаев утвердил минимальную зарплату и МРП на 2022 год: 02 декабря 2021, 17:28 — новости на Tengrinews.kz]</ref>, ә 2023 йылдың 1 ғинуарынан — [[Ҡаҙағстан тәңкәһе|тәңкә]] 70000 тәшкил итә ([[АҠШ доллары|$]]151,48)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/press/news/details/421039?lang=ru#:~:text=%D0%B3.%2C%20%D1%81%201%20%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F%202023,%D0%BD%D0%B0%20%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%B5%20%D0%9C%D0%97%D0%9F. Размер МЗП будет увеличен в Казахстане с 2023 года]</ref><ref>[https://kapital.kz/economic/110892/kakiye-minimal-nyye-raschetnyye-pokazateli-utverzhdeny-na-2023-god.html Какие минимальные расчетные показатели утверждены на 2023 год — новости Kapital.kz]</ref><ref>[https://www.zakon.kz/6380642-minimalnaya-zarplata-i-pensiya-vyrosli-s-1-yanvarya-2023-goda.html Минимальная зарплата и пенсия выросли с 1 января 2023 года ᐈ zakon.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230619130034/https://www.zakon.kz/6380642-minimalnaya-zarplata-i-pensiya-vyrosli-s-1-yanvarya-2023-goda.html |date=2023-06-19 }}</ref><ref>[https://baigenews.kz/minimalnuyu-zarplatu-v-kazahstane-uvelichat-do-70-tysyach-tenge_143973/ Минимальную зарплату в Казахстане увеличат до 70 тысяч тенге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112173204/https://baigenews.kz/minimalnuyu-zarplatu-v-kazahstane-uvelichat-do-70-tysyach-tenge_143973/ |date=2023-01-12 }}</ref>. == Хеҙмәт баҙары == == Халыҡтың килеме == 2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы айына 60000 [[Ҡаҙағстан тәңкәһе|тәңкә]] ($136,06<ref>[https://pro1c.kz/news/zakonodatelstvo/stavki-mrp-i-mzp-na-2022-god-/ Ставки МРП и МЗП на 2022 год<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://vlast.kz/novosti/46448-minimalnaa-zarplata-v-kazahstane-s-1-anvara-2022-goda-vyrastet-do-60-tys-tenge.html Минимальная зарплата в Казахстане с 1 января 2022 года вырастет до 60 тыс. тенге — Аналитический интернет-журнал Vласть<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://tass.ru/ekonomika/12268539 Президент Казахстана поручил увеличить минимальную зарплату с 2022 года — Экономика и бизнес — ТАСС<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-utverdil-minimalnuyu-zarplatu-i-mrp-na-2022-god-455544/ Токаев утвердил минимальную зарплату и МРП на 2022 год: 02 декабря 2021, 17:28 — новости на Tengrinews.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, ә 2023 йылдың 1 ғинуарына айына 70 000 тәңкә ($151,48) тәшкил итә<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/press/news/details/421039?lang=ru#:~:text=%D0%B3.%2C%20%D1%81%201%20%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F%202023,%D0%BD%D0%B0%20%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%B5%20%D0%9C%D0%97%D0%9F. Размер МЗП будет увеличен в Казахстане с 2023 года<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://kapital.kz/economic/110892/kakiye-minimal-nyye-raschetnyye-pokazateli-utverzhdeny-na-2023-god.html Какие минимальные расчетные показатели утверждены на 2023 год — новости Kapital.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.zakon.kz/6380642-minimalnaya-zarplata-i-pensiya-vyrosli-s-1-yanvarya-2023-goda.html Минимальная зарплата и пенсия выросли с 1 января 2023 года ᐈ zakon.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230619130034/https://www.zakon.kz/6380642-minimalnaya-zarplata-i-pensiya-vyrosli-s-1-yanvarya-2023-goda.html |date=2023-06-19 }}</ref><ref>[https://baigenews.kz/minimalnuyu-zarplatu-v-kazahstane-uvelichat-do-70-tysyach-tenge_143973/ Минимальную зарплату в Казахстане увеличат до 70 тысяч тенге<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112173204/https://baigenews.kz/minimalnuyu-zarplatu-v-kazahstane-uvelichat-do-70-tysyach-tenge_143973/ |date=2023-01-12 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] i08y8ep2vhd2dl9tpoy4v0z1vr2ti70 0 191460 1297919 1291075 2026-05-23T21:00:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297919 wikitext text/x-wiki '''[[Ҡырғыҙстан]]да белем алыу''' мотлаҡ һанала, ете йәштән ун биш йәшкә тиклем туғыҙ йыл уҡырға тейештәр<ref>[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ About this Collection]</ref>. Был система буйынса дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәптән һәм биш йыллыҡ урта мәктәптән һуң ике йыллыҡ өлкән дөйөм мәктәп, махсус урта йәки һөнәри мәктәптә уҡырға була<ref name="соб2">{{cite web|url=http://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/|title=Система образования|publisher=Министерство Образования и науки Кыргызской республики|access-date=2019-04-01|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ |date=2021-01-22 }}</ref>. Мәғариф һәм фән министрлығы Ҡырғыҙстан мәғарифы өсөн яуаплы<ref name="IBE"/>. Бюджеттың кәмеүе уҡытыусыларҙың эш хаҡын һәм ҡорамалдарҙы һатып алыуға килтерә, уҡыусы ҡыҙҙар һаны кәмей. 2008 йылда мәғарифҡа 3,7 процент [[Эске тулайым продукт|тулайым эске продукт]] тотонола<ref name="UNICEF">{{cite web | url=http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf | title=Education in Kyrgyzstan | publisher=UNICEF | date=2008 | accessdate=16 June 2014 | archive-date=2009-03-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090314174353/http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf | deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314174353/http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf |date=2009-03-14 }}</ref>. 2001 йылда тейешле йәш төркөмөнөң 89 проценты мотлаҡ программаға индерелә, әммә был күрһәткес 2000 йылдар башында кәмей<ref name=cp /><ref name="UNICEF" />. Ҡырғыҙстанда [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталылыҡ]] кимәле 2004 йылда 98,7 процент тәшкил итә<ref name="cp">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kyrgyzstan.pdf Kyrgyzstan country profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050226190608/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kyrgyzstan.pdf |date=2005-02-26 }}. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (January 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref>. == Структураһы һәм ойошторолоуы == === Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү === «Мәғариф тураһында»ғы һәм «Мәктәпкәсә белем биреү тураһында»ғы законға ярашлы, мәктәпкәсә белем биреү өҙлөкһөҙ белем биреүҙең башланғыс стадияһы булып тора һәм «шәхесте физик, интеллектуаль һәм әхлаҡи үҫтереү нигеҙҙәрен» һалыуға йүнәлтелгән. 3 йәштән 6/7 йәшкә тиклемге балаларға мәктәпкәсә белем биреү мотлаҡ түгел<ref name="IBE"/>. Уға инеү сикләнгән (2005 йылда саф ҡабул итеү коэффициенты 10 %)<ref name="UNICEF" /> 2004 йылда Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 98,7 процент тәшкил итә<ref name=cp />. Дөйөм белем биреү ойошмаларында һәм тейешле белем биреү эшмәкәрлегенә лицензияһы булған ойошмаларҙа 5-7 йәшлек балаларҙы мәктәпкәсә әҙерләү буйынса программалар тормошҡа ашырыла. 2015/2016 уҡыу йылынан Ҡырғыҙ Республикаһында 480 сәғәтлек (йыллыҡ) мәктәпкәсә белем биреү ғәмәлгә ашырыла.<ref name="соб">{{cite web | url=http://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ | title=Система образования | publisher=Министерство Образования и науки Кыргызской республики | access-date=2019-04-01 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ | deadlink=no }}</ref> Башланғыс мәктәптә ғәҙәттә 6 йәки 7 йәштә башлайҙар. Уҡыу дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ булып тора. 2007 йылдан мәктәп формаһы мотлаҡ<ref name="UNICEF" />. Уҡытыу сифаты «насар» тип иҫәпләнә<ref name="UNICEF" />. PISA-ның 2006 йылдағы анализы буйынса<ref name="UNICEF" /><ref name="соб"/>. Ҡырғыҙстан уҡыу, математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса һуңғы урынды биләй. === Урта белем === Урта белем дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ<ref name="IBE">{{Cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf|title=World Data on Education: Kyrgyzstan|publisher=UNESCO-IBE|date=August 2011|accessdate=16 June 2014|archive-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012220727/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf|deadlink=no}}</ref>. Һуңынан уҡыусыларҙың бөтә яҡлап (комплекслы) һәм һөнәри белем алыу араһында һайлау мөмкинлегенә эйә. 9-сы кластан һуң сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын йә 10-сы класта, йә иһә башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү ойошмаларында дауам итә ала. Бындай программаларҙы тамамлаусылар, һөнәр үҙләштереү менән бер рәттән, тулы урта дөйөм белем ала<ref name="соб"/>. Ҡырғыҙстанда 110 башланғыс һөнәри белем биреү һәм 131 урта һөнәри белем биреү ойошмаһы эшләй, уларҙа 100 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла<ref name="соб"/>. Комплекслы белем биреү ике йыллыҡ уҡыу программаһынан тора, уны тамамлаған осраҡта тамамлау тураһында таныҡлыҡ (аттестат) бирелә<ref name="EACEA">{{Cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Kyrgyzstan.pdf|title=Higher Education in Kyrgyzstan|publisher=European Commission|date=2012|accessdate=16 June 2014|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20141201002307/http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Kyrgyzstan.pdf|archivedate=2014-12-01|deadlink=yes}}</ref>. Юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингәндә урта дөйөм белем тураһында таныҡлыҡтың булыуы мотлаҡ шарт булып тора. Бюджет һәм контракт формаһындағы юғары белем биреүҙең төрлө йүнәлештәренә һәм һөнәрҙәренә ҡабул итеү Дөйөм республика тестары һөҙөмтәләре буйынса ғына тормошҡа ашырыла<ref name="соб"/>. Тест ике өлөштән — юғары уҡыу йортонда абитуриенттың уҡыу мөмкинлеген билдәләгән төп тестан һәм мәктәп программаһы материалдарына нигеҙләнгән һәм абитуриенттарҙың белем кимәлен билдәләгән предмет тестарынан тора. Әлеге ваҡытта сығарылыш уҡыусылары [[химия]], [[биология]], сит телдәр, [[математика]], [[тарих]] һәм [[физика]] фәндәренән тест һайлай ала<ref name="соб"/>. Тест йылына бер тапҡыр, май айында үткәрелә (ауырыу йәки ярыштарҙа булған башҡа сығарылыш уҡыусылары өсөн өҫтәмә тест июндә үткәрелә). Юғары уҡыу йортона инеү өсөн 2015 йылда төп һынауҙа 110 мәрәй һәм предмет һынауында 60 мәрәй йыйырға кәрәк була). Тест сертификаттары урта дөйөм белем тураһында аттестат алған ваҡытта бирелә<ref name="соб"/>. === Юғары белем === Юғары белем үҙ эсенә университеттарҙы, академияларҙы, махсуслаштырылған юғары уҡыу йорттарын һәм институттарҙы ала<ref name="IBE"/>. Ҡырғыҙ республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң юғары уҡыу йорттарының һаны арта — 1991 йылда 12-нән 2015 йылда 50-гә тиклем. Студенттар һаны 1991 йылдан алып 4 тапҡырға арта һәм 2014/2015 уҡыу йылында 223,2 мең кеше тәшкил итә<ref name="соб"/>. Әле эшләгәндәрҙең 33-ө — дәүләт, 21-е — дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттары<ref name="EACEA"/>. 2012 йылдан Ҡырғыҙ республикаһы юғары белем биреүҙең ике кимәлле системаһына күсә, был [[бакалавр]] (240 кредит), магистр (120 кредит) һәм белгес дәрәжәһен (5 йыл уҡыу, ижад менән бәйле бер нисә медицина, инженер һөнәре һәм һөнәр) алырға мөмкинлек бирә<ref name="соб"/>. Ҡырғыҙстандың юғары уҡыу йорттары: * Борис Ельцин исемендәге Ҡырғыҙ-Рәсәй славян университеты (дәүләт-ара килешеүҙәр сиктәрендә булдырылған) * Ҡырғыҙ-төрөк университеты * академиялар * институттар * Үҙәк Азиялағы Америка университеты (ойоштороусыһы — сит ил гражданы) * Ататөрк Алатоо университеты (нигеҙ һалыусы — сит ил гражданины) һ. б. Республикала шулай уҡ Рәсәй юғары уҡыу йорттарының 7 филиалы эшләй<ref name="соб"/>. == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=|заглавие=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия|ответственный=глав. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=etIKAQAAIAAJ&dq=Киргизская+советская+энциклопедия+Б.+Султанов&focus=searchwithinvolume&q=Султанов+Б.|место=Фрунзе|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1982|страницы=135, 168|страниц=488|isbn=|ref=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия}} Раздел «Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Киргизии». # {{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области|ответственный=гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы=60, 101, 143, 209, 308, 331, 350, 379, 388, 389, 414|страниц=445|isbn=|ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2 {{L6e|ru}}. # {{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия "Кыргызская История" ("Кыргыз тарыхы" кыскача энциклопедия)|ответственный=гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://cslnaskr.jet.kg/collections/uploads/history_short_1.pdf|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2003|страницы=43, 207|страниц=285|isbn=|ref=Энциклопедия "Кыргызская История"}} {{Wayback|url=http://cslnaskr.jet.kg/collections/uploads/history_short_1.pdf|date=20180619111944}} {{L6e|ky}}<ref>[http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf Энциклопедия «Кыргызская История», 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806184309/http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf |date=2017-08-06 }}</ref> # {{Китап|автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси"|год=2000—2006|страницы=219, буква "Ў"|страниц=|isbn=|ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}} {{Wayback|url=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|date=20180712190834}} {{L6e|uz}} # {{Китап|автор=|заглавие=[[:ky:«Кыргыздын гиннесс китеби»|Книга Гиннеса Кыргызстана]]|ответственный=[[:ky:Кадыров Ысмайыл|Ы. Кадыров]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-kөchүrүlsүn|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2008|страницы=78|страниц=216|isbn=978-9967-14-059-2|ref=Книга Гиннеса Кыргызстана}} {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, Том 1|ответственный=Институт истории партии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=yzsHAAAAMAAJ&q=Султанов+балтыходжи&dq=Султанов+балтыходжи&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwje5oSapN_ZAhWFfiwKHfMRC4QQ6AEIKjAB|место=Фрунзе|издательство=Киргизское гос. изд-во|год=1962|страницы=24|страниц=|isbn=|ref=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, Том 1}} {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие=История Киргизии, Том 2|ответственный=Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=ZAYsAAAAMAAJ&dq=С.+касымбеков&focus=searchwithinvolume&q=Б.+султанов|место=Фрунзе|издательство=Киргизское гос. изд-во|год=1963|страницы=174|страниц=|isbn=|ref=История Киргизии, Том 2}} {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие=Южная Киргизия в годы гражданской войны: 1918-1920|ответственный=Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=WT8fAAAAMAAJ&dq=зайнабетдинов&focus=searchwithinvolume&q=султанов|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1981|страницы=50|страниц=141|isbn=|ref=Южная Киргизия в годы гражданской войны: 1918-1920}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=Великий Октябрь в Киргизии|ответственный=Зима А.Г.|ссылка=https://books.google.kg/books?id=aD4fAAAAMAAJ&q=Султанов+балтыходжа&dq=Султанов+балтыходжа&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj8pK_dot_ZAhWJXSwKHXrAA5QQ6AEIJTAA|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1987|страницы=97|страниц=248|isbn=|ref=Великий Октябрь в Киргизии}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=Журнал "Литературный Киргизстан", Выпуски 7-12"|ответственный=Союз писателей Киргизии, ЦК ЛКСМ Киргизии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=fN8HAQAAMAAJ&q=Султанов+балтыходжи&dq=Султанов+балтыходжи&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwje5oSapN_ZAhWFfiwKHfMRC4QQ6AEILjAC|место=Фрунзе|издательство="Советтик Кыргызстан"|год=1988|страницы=83|страниц=|isbn=|ref=Журнал "Литературный Киргизстан"}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие="Видные сыновья Оша"|ответственный=[[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.today/20180308090131/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q29s1c0a4|место=Ош|издательство=Ошская областная типография|год=2000|страницы=|страниц=176|isbn=|ref="Видные сыновья Оша"}} {{L6e|uz}} и {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие="Вопросы истории Кыргызстана" (Статья "История милиции Кыргызской Республики"|ответственный=Д.П. Стрельников Институт истории и культурного наследия [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Кыргызской Республики]]|ссылка=https://archive.today/20180309133907/https://elibrary.ru/item.asp?id=29769766|место=Ош|издательство=Институт истории и культурного наследия [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Кыргызской Республики]]|год=2015|страницы=59—69|страниц=|isbn=1694-5700|ref="Вопросы истории Кыргызстана"}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=За власть Советов: сборник воспоминаний|ответственный=гл. ред. Семенков В.Н. Институт истории партии Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=CV43AAAAMAAJ&dq=зайнабетдинов&focus=searchwithinvolume&q=зайнабетдинов|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1966|страницы=204|страниц=289|isbn=|ref=За власть Советов: сборник воспоминаний}}а {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=Киргизы и Кокандское ханство|ответственный=Плоских В.М. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=G0ppAAAAMAAJ&dq=зайнабитдинов&focus=searchwithinvolume&q=зайнабитдинов|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1977|страницы=66, 166, 350|страниц=365|isbn=|ref=Киргизы и Кокандское ханство}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=Становление и организационно-политическое укрепление комсомольских организаций в Киргизии: 1918-1925 гг|ответственный=Макаров Е.Л. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?redir_esc=y&hl=ru&id=W3wzAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=зайнабетдинов|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1981|страницы=41, 56|страниц=135|isbn=|ref=Становление и организационно-политическое укрепление комсомольских организаций в Киргизии: 1918-1925 гг.}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие=Старинный Ош: очерк истории|ответственный=Галицкий В.Я., Плоских В.М. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=auoxAAAAIAAJ&q=зайнабитдинов&dq=зайнабитдинов&hl=ru&sa|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1987|страницы=49, 50|страниц=173|isbn=|ref=Старинный Ош: очерк истории}} {{L6e|ru}} # {{Китап|автор=|заглавие="Кыргыз педагогикасы" (энциклопедиялык окуу куралы)|ответственный=Под рук. Бекбоева И. и др.) Центр Государственного языка и энциклопедии|ссылка=https://new.bizdin.kg/media/books/enclpdia-pedagogy.pdf|место=Бишкек|издательство="Центр Государственного языка и энциклопедии"|год=2004|страницы=|страниц=173|isbn=|ref="Кыргыз педагогикасы" (энциклопедиялык окуу куралы)}} УДК 37.0. ББК 74.00я2. К97. {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие=В единстве и согласии: к 10-летию Ассамблеи народа Кыргызстана|ответственный=гл. ред. А.И. Фукалов, составители: А.С. Сергеева, А.Т. Чолова|ссылка=https://books.google.kg/books?id=xseJAAAAMAAJ&q=зайнабидинов&dq=зайнабидинов&hl=ru&sa|место=Бишкек|издательство=Учкун|год=2004|страницы=23|страниц=167|isbn=9789967413733|ref=В единстве и согласии: к 10-летию Ассамблеи народа Кыргызстана}} {{L6e|ru}}. # {{Китап|автор=|заглавие=[[:ky:"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы|"Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.today/20180308091729/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q2896m8|место=Ош|издательство="Ризван"|год=2017|страницы=18—22, 27—29|страниц=336|isbn=978-9967-18-344-5|ref="Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). {{L6e|uz}}, {{L6e|ru}} и {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие="Обращаясь к истории" (узб. "Мозийға қайтиб")|ответственный=Дадажонов Одилжон)|ссылка=https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/pfbid025nNihddoY4Pzje6RaHwiNdD5pTXkUBPt78ScpgzJNaoxbuvS8SW6kfBkqMhJD6Fql|место=Ош|издательство="Ризван"|год=2021|страницы=334—335|страниц=173|isbn=978-9967-9258-6-1|ref="Обращаясь к истории" (узб. "Мозийға қайтиб")}} УДК 821,51. ББК 84.УЗ7-4. Д14. {{L6e|uz}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf World Data on Education: Kyrgyzstan, UNESCO-IBE(2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012220727/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf |date=2015-10-12 }} Overview of the Kyrgyz Education system * [http://www.unevoc.unesco.org/go.php?q=World+TVET+Database&ct=KGZ Vocational Education in Kyrgyzstan, UNESCO-UNEVOC(2013)]- Overview of the kyrgyz Vocational Education system. * [https://24.kg/obschestvo/73205_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ В городе Ош создана русско-туземная школа] * [https://archive.ph/20201223130809/https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2697204117183915&id=100006830594469 Мингбоши Султон Тоирбоев] * [http://dipkurier.narod.ru/dip78/pamjat.htm Памяти «Первой ласточки»] * [http://reporter.akipress.org/news:25558/ Читательница жалуется, что на братской могиле мемориального комплекса Вечный огонь в Оше устраиваются увеселительные мероприятия] * [http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn «Книга Гиннеса Кыргызстана» стр.78] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014203441/http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn |date=2018-10-14 }} * [http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf Энциклопедия «Кыргызская История», 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806184309/http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf |date=2017-08-06 }} * [https://archive.today/20160828102640/http://kyrgyzinfo.ru/files/topic.php?id=1002 Балтиходжа Султанов на кыргызском языке] * [https://archive.today/20160828102640/http://kyrgyzinfo.ru/files/topic.php?id=1002 Султанов Балтакожо] * [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany Гримасы и капризы Обезьяны] * [http://tyup.net/page/sultanov-baltakozho Султанов Балтакожо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129092400/https://tyup.net/page/sultanov-baltakozho |date=2021-01-29 }} * [http://incredibleosh.kg/?p=710 Ошские улицы. Кто такие Касымбековы] * [http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403135212/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 |date=2019-04-03 }} * [https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf Национальная энциклопедия Узбекистана] * [https://archive.ph/20180302155749/http://www.foto.kg/galereya/2303-pervyy-okruzhnoy-sezd-rabotnikov-profsoyuzov.html Журахон Зайнобиддинов] * [https://archive.today/20180311133238/http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/3659-istoriya-rossiyskogo-obrazovaniya-v-oshe.html История российского образования в Оше] * [http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/2832-istoriya-obrazovaniya-kyrgyzstana.html От истоков образования…] [[Категория:Ҡырғыҙстанда юғары белем]] [[Категория:Ҡырғыҙстанда мәғариф]] ce4v7n1axg6vpd14hpj0ue7nwp0fyie 0 197993 1297949 1295239 2026-05-24T10:53:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297949 wikitext text/x-wiki {{Тәржемә сифаты}} {{УК}} '''Av.by''' - [[Беларусь|белорус]] классификаторы, еңел автомобиль, йөк [[Автомобиль|машиналар]], автобустар һәм башҡа [[транспорт]] һатыу тураһында иғлан итеүҙәргә махсуслашҡан. Alexa һәм Similarweb компаниялары мәғлүмәттәре буйынса av.by Белоруссияның иң күп кеше йөрөгән 20 сайтында. Ресурстың нигеҙҙәштәре Андрей Анатольевич һәм Наталья Вячаславовна Зайцавы. == Тарих == Автомалиновка.com [[Сайт]] [[2001 йыл|2001]] йылдың 1 апрелендә эшләй башлай.<ref>[https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa «Хотели помогать людям продавать машины». Как появился av.by и почему он вырос до крупнейшего авторесурса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213091232/https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |date=2025-02-13 }}</ref> Тап шул ваҡытта минск авторы майҙансығында һары-күк киоск барлыҡҡа килә, унда автомобилдәр һатыу тураһында тәүге иғлан ҡабул ителә. === 2004 йыл === 2004 йылдың 10 декабрендә avtomalinovka.com функцияларының бер өлөшө буйынса ҙур модернизация кисерә: * Автомобилдәр базаһы буйынса ойошторолған эҙләү; * Анонсҡа яҙылыу индерелгән - хәҙер бер генә почта йәшнигенә бер нисә автомобиль өсөн яҙылырға йәки үҙ автомобиле хаҡына күҙәтергә мөмкин; * Яңы автомобилдәр һатыу рубрыкаһы барлыҡҡа килде. 2017 йылдың 12 апрелендә av.by сайтының нигеҙ һалыусылары Андрей һәм Наталья Зайцавы, һәм ТАО ТУТ БАЙ МЕДИА автоклассификаттарҙы бер брендҡа ҡушыу тураһында, шулай уҡ берләштерелгән компанияның (ТАА Автоклассификат ) Zubr Capital Fund I фонды портфеленә инеүе тураһында иғлан итте<ref>[https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke Аv.by. «Зубр Капитал» объявил о своей новой сделке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512211255/https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |date=2023-05-12 }}</ref>. 2017 йылдың йәй аҙағында Автомолиновка йәнә av.by булып китә, йыл ярым эсендә икенсе ребрендинг һөҙөмтәһендә. 3 март 2005 йыл Рекламалы белдерәләр . Был бүлектә сайтта ҡатнашыусылар запас өлөштәре һәм шиндар һатып алыу-һатыу тураһында иғланҙар, йөк ташыу хеҙмәттәр һәм башҡалар тураһында иғланҙар баҫтыра алған.д. === 2006 йыл === 2006 йылдың 6 апрелендә av.by сайты Интернет-премияһы TIBO-2006 күргәҙмәһе сиктәрендә ⁇ Электрон китапханалар, каталогтар һәм электрон китапханалар ⁇ категорияһында беренсе урынды биләй. === 2015 йыл === 2015 йылдың июнендә Android-киҫәле өсөн av.by мобиль программаһы версияһы сығарыла. 23 октябрҙә av.by-ла тулы ҡеүәтле мототехника бүлеге барлыҡҡа килде. Был ваҡиға проекттың үҫешендә бик мөһим этап булып тора, сөнки тап Мототехника бүлегенән башлап сайт йөк машиналарының, автобустарҙың, махсус техникаларҙың структуралы каталогтарын ала.д. * Һәр маркалы мотоцикл, скутер, квадрат һәм ҡарсығалар моделдәр базаһы булдырылған; * двигател тибы , баш тапшырыу һәм ҡушымта тибы ⁇ киңәйтелгән эҙләү өсөн яңы параметрҙар өҫтәлде; * Хәҙерге ваҡытта өҫтәмә варианттар һәр моторҙар эшләү техникаһы өсөн үҙенсәлекле; * Уйын сәғәттәрҙәге йүгереүҙе күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. === 2016 йыл === 2016 йылдың яҙында проект командаһы уны ҡайтанан башлауҙы башлап ебәрә. Был сайтта 10 йылдан ашыу ҙур үҙгәрештәр булмауы арҡаһында булды. Ресурс 2004 йылда уҡ эшләнгән платформала эшләне. Ребрендинг менән башланды, иҫке av.by логотибы Автомалиновка булып киткән. Һуңынан проекттың эске архитектураһын ваҡыт талаптарына ярашлы яйлап яңырталар. 2016 йылдың 1 авгусында проект етәкселеге башҡа илдәрҙән автомобиль һатыу тураһында иғлан ҡабул итеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Атап әйткәндә, "Легкомобильдәр" бүлегендә әлеге ваҡыттан алып машина Беларусь Республикаһында булһа ғына иғланҙар баҫтырып сығара ала. === 2017 йыл === Иң мөһиме - сайт яңы, хәҙер киң билдәле av.by доменын алды. Октябрҙә av.by мобиль программаһы iOS өсөн барлыҡҡа килде. === 2018 йыл === 26 ғинуарҙа av.by бренды Бренд йылына арналған профессиональ конкурс версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 1 июньдән ТАА Автоклассифайд Белорус юғары технологиялар паркы резиденты булып тора 11 октябрҙә ЛАМА-ның өсөнсө реклама фестаһында av.by проекты өсөн AIDA PIONEER branding & creative агентлығы тарафынан булдырылған Nodding Dog реклама компанияһы Категория вертикалында 1 урын һәм Индустрия вертикалендә Реклама компаниялары номинацияһында 3 урын яулай. === 2019 йыл === 26 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ ⁇ again again профессиональ конкурс ⁇ Бренд йылына ⁇ версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[http://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ Конкурс БРЕНД ГОДА 2018: в Минске наградили лучших!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518222033/https://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |date=2024-05-18 }}</ref> 14 марттан 26 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә ⁇[https://mascot.by/ ⁇ МОСКТ 2018 ⁇]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} . Конкурс программаһында Белоруссияның рәсми дилерҙарынан 156 модель ҡатнаша, ә еңеүселәрҙе һәр номинацияла эксперттар һәм ҡулланыусылар һайлай. === 2020 йыл === 30 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ өсөнсө тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса ⁇ Автомобиль һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 18 февралдән 11 мартҡа тиклем av.by порталы ⁇ Маскот-2019 ⁇ автомобиль премияһын онлайн үткәрә. Премияға 182 автомобиль моделе, 27 бренд, 39 дилер үҙәге ҡатнашты. Йыл автомобиле тип эксперттар Skoda Kodiaq, ә ҡулланыусылар - BMW 8-series тип иҫәпләй.<ref>[https://realt.by/news/article/27424/ От крутых до бюджетных: белорусы назвали лучшие автомобили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510082603/https://realt.by/news/article/27424/ |date=2023-05-10 }}</ref> Апрелдә av.by ⁇ Финанс ⁇ сервисын башлай. Хәҙер иһә ҡулланыусылар машина һатып алыу өсөн лизинг программаһын һайлай ала. 28 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ бренды дүртенсе тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ Объявлены победители конкурса «Бренд года 2020»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201091734/https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/|date=1 лютага 2021}}</ref> 24 февралдән 30 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 160-ҙан ашыу автомобиль моделе ҡатнашты. Быйыл премияла яңы номинациялар барлыҡҡа килде: "Йылдың купе-кроссоверы" һәм "Йылҙың электр автомобиле". Белгестәр фекеренсә, йыл автомобиле булып Geely Coolray, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Mercedes-Benz AMG GT 4-Door Coupe тора. 19 октябрҙә сайтта төп бит һәм ⁇ Новости ⁇ бүлеге үҙгәрҙе. === 2022 йыл === 29 ғинуарҙан 29 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 161 автомобиль моделе ҡатнашты. Эксперттар фекеренсә, йыл автомобиле булып Škoda Octavia, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Audi Q8 тора. Август айында яңы бүлек ⁇ Автоавтовары ⁇: аккумуляторҙар, инструменттар йыйылмалары, автомобиль химияһы, балалар автокреслолары һәм башҡалар эшләй башлай.<ref>https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{Зноскі}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://av.by/ av.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240523025338/https://av.by/ |date=2024-05-23 }} - сайттың төп бите * Android программаһы - av.by программаһы Android өсөн * [https://itunes.apple.com/app/id1020154366 iOS программаһы] - av.by программаһы iOS өсөн * Huawei программаһы - av.by программаһы Huawei өсөн * Telegram-каналы - Telegram-канале * YouTube-канал - YouTube-канала av.by [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] t0ihoasxn46pa79daunlikjy194cgws 102 199994 1297899 1297837 2026-05-23T17:44:15Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297899 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |78 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 6lcc82oxvgm24xy00a61js65tc4c9z7 1297911 1297899 2026-05-23T18:37:48Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297911 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |78 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |46 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ftz0fjv7l7bxchiazulukn12lxw5i7b 1297916 1297911 2026-05-23T19:02:33Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297916 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |79 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |46 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 60o8ifjsn2f1vj381hk5e9asbhp4jaq 1297917 1297916 2026-05-23T19:03:36Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297917 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |79 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |46 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] pmbcq006sbpz5qgd9lh4iromgstt2sy 1297935 1297917 2026-05-24T05:35:11Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297935 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |79 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 1bkkncz1mghiqaqph58po62uclfh7hh 1297941 1297935 2026-05-24T08:17:07Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297941 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |80 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |47 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 83fgw94zdmbajylbxxi2dmh3zuf2pol 0 200860 1297937 1296899 2026-05-24T06:13:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297937 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әхмәт Шамлу''' ({{lang-fa|احمد شاملو}} — [[12 декабрь]] [[1925 йыл]], [[Тәһран]] — [[24 июль]] [[2000 йыл]], Ҡарадж) — [[Фарсы теле|фарсы]] шағиры, [[Әҙип|яҙыусыһы]], әҙәби тәнҡитсеһе һәм тәржемәсеһе. Шамлу — күренекле Иран шағиры, [[Нобель премияһы]]на дәғүә итеүсе. Ул классик һәм хәҙерге шиғриәт йыйынтыҡтары авторы. Уның стиле — аҡ шиғыр (рифмаһыҙ шиғриәт). Тыуған төйәгендә ул хәҙерге әҙәбиәт шедеврҙарының күбеһен фарсы теленә тәржемә итеүсе булараҡ билдәле. == Ижады == Әхмәт Шамлу — хәҙерге [[фарсы әҙәбиәте]]нең иң күренекле шағирҙарының береһе. Ул ике псевдоним ҡабул иткән: А.Собх һәм А.Бамдад. «Онотолған моңдар» тигән тәүге йыйынтығын 22 йәшендә баҫтырып сығара; ул тәү сиратта хәҙерге иран шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Нима Юшидж стилендәге шиғырҙарҙан һәм аҡ шиғырҙан айырмалы рәүештә үлсәме булмаған ирекле шиғыр тип аталған шиғырҙарҙан тора<ref name=":0">https://sanaei.livejournal.com/229264.html</ref>. Был йыйынтыҡта бик традицион өлгөләрҙән алып «Нима шиғырҙары» тип аталғандарына тиклем төрлө шиғырҙар тупланған, ә ҡайһы бер шиғырҙарҙың моңо ла, ритмы ла юҡ. Шиғырҙарҙың тап һуңғы төрө һуңынан «аҡ шиғыр» булараҡ билдәле була. Был йыйынтыҡ шағир өсөн айырыуса әһәмиәтле булмай, шуға күрә ошондай исем һайлаған да инде. Әммә әҙәбиәт тарихы өсөн уның «аҡ шиғырҙар» өлгөләрендә әһәмиәте ҙур. Ун йылдан һуң, 1957 йылда, Әхмәт Шәмлуға киң дан килтергән «Саф һауа» йыйынтығы донъя күрә. Тап ошо китап Иран уҡыусыларын тәүге тапҡыр аҡ шиғыр менән таныштыра<ref name=":0" />. Шамлуның ижади шәхесенә хәҙерге көнбайыш һәм совет поэзияһы ҙур йоғонто яһай. Уның яратҡан шағирҙары булып испан шағиры [[Федерико Гарсиа Лорка]] һәм үҙенең идеялары менән илһамландырған рус шағиры [[Маяковский Владимир Владимирович|Владимир Маяковский]] тора. Шамлу классиканы бик яҡшы белгән, шул уҡ ваҡытта Ним Юшидждың новаторлыҡ эҙләнеүҙәре менән мауыҡҡан һәм үҙенең шиғри индивидуаллеген сағылдырыу өсөн яңы юлдар табырға тырышҡан. Шамлу поэтиканы тамырынан үҙгәртергә тырыша. Иранолог Кляшторина фекеренсә, «ул силлабик шиғырға мөрәжәғәт итә, ул, саджды — рифма рәүешендәге прозаны үҙ эсенә алған, үлсәмһеҙ шиғыр ҡуллана башлай; Ним Юшидждан шиғырҙың яңы яҙмаһын ала — шиғри юлдар буйынса түгел, ә фразаның интонацион яңғырашы, тауышы буйынса. Уның шиғыр динамикаһы тап баҫым көсө менән тәьмин ителгән. Әхмәт Шамлу шиғырға урам телен һәм ғәҙәти булмаған шиғри лексиканы индерә һәм уны юғары төшөнсәләр менән ҡаршы ҡуйып, көтөлмәгән контрастҡа өлгәшә. Уның шиғри телмәренең логикаһы, шиғырҙың яңғырашы тураһында әйтеп тораһы ла түгел, үҙенсәлекле ине»<ref>Творчество Ахмада Шамлу. Дата обращения: 7 марта 2022. Архивировано 4 ноября 2018 года.</ref>. Шамлуның «аҡ шиғыры» йәки «ирекле шиғыры» классик рифма һәм аруз метрҙарынан ситкә китә. Уның шиғырында шиғыр төҙөлөшөн һәм гармонияһын һаҡлау өсөн мөһим булған эске ҡанундар бар, улар ғына шиғырҙы шиғриәт яһай. Шамлу ҡануни ритмға һәм рифмаға алмаш эҙләй һәм уны музыкаллектә таба. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. 1950 йылдарҙа Шамлуның шиғри үҫеше башлана. Шул ваҡытта уның «23» һәм «Поэма-ода» ({{lang-fa|قطعه ی نامه}}), «Яңы һулыш» ({{lang-fa|هوای تازه}}) шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Түбәндәге йыйынтыҡтары: «Көҙгө баҡса» ({{lang-fa|باغ آیینه}}), «Көҙгөлә Аида» ({{lang-fa|آیدا در آیینه}}), «Мәлдәр һәм мәңгелек» ({{lang-fa|لحظه ها و همیشه}}), «Аида, ағас, кинжал һәм хәтер» ({{lang-fa|آیدا و درخت و حنجر و خاطره}}), «Һауанан һәм көҙгөләрҙән» ({{lang-fa|(از هوا و آیینه ها}}), «Ямғыр аҫтында Феникс» ({{lang-fa|ققنوس در باران}}), «Ер тураһында ҡайғырыу» ({{lang-fa|مرسیه ی خاک}}) 60-сы йылдарға ҡарай. 70-80-се йылдарҙа «Томанда сәскә атҡан» ({{lang-fa|شکفتن در مه}}), «Ибраһим ут өҫтөндә» ({{lang-fa|ابراهیم در آتش}}), «Хоршидзад — үлемде яулаусы» ({{lang-fa|ابراهیم در آتش}}) йыйынтыҡтары донъя күрә. Ижади ҡаҙаныштары өсөн Шамлу Иран әҙәби йәмәғәтселеге тарафынан [[1972 йыл]]да ойошторолған Форух Фәррохзад премияһына (Иран шағирәһе) тәҡдим ителә. == Китаптары == * Сад зеркал * Айда в зеркале * Айда, деревья, воспоминания и кинжал * Свежий воздух * Плач Земли * Книга просторечья (Kucheh) === Тәржемәләр === * Бехранги, Самад — Әхмәт Шамлуның шиғырҙарын әзербайжан теленә тәржемә итеүсе. * Юлтан Садыҡова — Шамлуның шиғриәтен рус теленә тәржемә итеүсе. == Библиография == * Әхмәт Шамлу, Айда Саркисян, нәшриәт: Негах, Тегеран, 2002. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.shamlu.com/ 2005]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050121103707/http://www.shamlu.com/ |date=2005-01-21 }} * [http://www.shamlou.org 2012]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103012345/http://www.shamlou.org/ |date=2012-11-03 }} * [http://shamlu.com/faMajor.htm Wayback]да{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208041304/http://shamlu.com/faMajor.htm |date=2006-12-08 }} * [https://web.archive.org/web/20061215065734/http://www.bonyadeshamlou.com/ 20061215065734.] * [http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/ Әхмәт Шамлуның урыҫ теленә тәржемә ителгән шиғриәте.]аша{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806142453/http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/ |date=2017-08-06 }} . [[Категория:Иран шағирҙары]] [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:23 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]] klhnb5gw8vqc3xlyknpv1w3ymasxqqn 0 200872 1297902 1297018 2026-05-23T17:48:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297902 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡеүәт''' — скаляр физик дәүмәл, [[энергия]]ны бер физик системанан икенсеһенә уны (энергияны) ҡулланыу процесында тапшырыуҙың мизгелле тиҙлеген билдәләй һәм дөйөм осраҡта тапшырылған энергияның тапшырыу ваҡытына нисбәте аша билдәләнә. [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы|СИ]] системаһында ҡеүәт берәмеге — ватт, 1 секунд ваҡыт эсендә тапшырылған 1 джоуль энергияһына тиң<ref>{{Из|ФЭ|http://www.femto.com.ua/articles/part_1/2363.html |заглавие= Мощность}}</ref><ref>{{arf|Физика |Физика |a=|p=100|lang=ru|com2= Глава 6 «Работа и энергия», § 3 «Мощность»}}</ref>. == Миҫалдарҙа төшөнсәнең мәғәнәһе == {{S|100 Вт}} ҡөҙрәтле лампочка яҡтылыҡ бирер өсөн секунд һайын {{S|100 Дж}} энергия ҡуллана, йәғни 1 сәғәт эсендә {{S|0,1 кВт·cәғ}} ({{S|360 000 Дж}}). Вал ҡеүәте {{S|1 кВт}} булған электр двигателе әйләнеш аша секундына 1 кДж механик энергия тапшыра ала, был яҡынса {{S|100 кг}} йөктө 1 секундта 1 метр бейеклеккә күтәреү өсөн етә. Шул уҡ ваҡытта был двигателдең ҡулланылған электр ҡеүәте {{S|1 кВт,}}-тан юғарыраҡ буласаҡ, сөнки электр двигателенең файҙалы эш коэффициенты һәр ваҡыт {{S|100 %}}-тан түбән, һәм ҡулланылған бөтә электр ҡеүәтен валда эшкә әйләндереп булмай. 100 кВт ҡеүәтле (136 ат көсө) эске яныулы автомобиль двигателе секунд һайын автомобиль тәгәрмәстәренә 100 кДж энергия тапшыра ала, был заманса еңел автомобилгә сәғәтенә 200 км-ға тиклем тиҙлекте арттырырға мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта двигатель тибы ла (бензин йәки дизель), уның эш күләме лә, тышҡы тиҙлек характеристикаһы үҙенсәлектәре лә мөһим түгел. Ҡеүәте {{S|6 ГВт}} булған Красноярск ГЭС-ы секунд һайын {{S|6000 МДж.}} энергия етештерә ала тигәнде аңлата. Был, өҫтәге миҫалдағы кеүек, максималь ҡеүәттә эшләгән 60 мең автомобиль двигателе етештергән энергияға тиң, электр энергияһын тапшырыу һәм үҙгәртеү юғалтыуҙарын иҫәпкә алмағанда, 60 миллион 100 ваттлы электр лампаларын тоҡандырырға мөмкинлек бирә. == Ҡулланылған тамғалауҙар == Ғәмәлдәге {{S|ИСО 80000}} халыҡ-ара стандарттары механика формулалары өсөн дә, электродинамика формулалары өсөн дә ҡеүәттең {{math|''P''}} символы (баш хәреф) менән билдәләнеүен талап итә<ref name="ISO 80000-4:2019">{{Cite web |url=http://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:80000:-4:ed-2:v1:en |title=ISO 80000-4:2019 «Quantities and units — Part 4: Mechanics» Item 4.27 |access-date=2021-04-02 |archive-date=2021-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210401163240/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:80000:-4:ed-2:v1:en |url-status=live }}</ref><ref>{{arf|Физика |Физика |a=|p=100|lang=ru|com2= Глава 6 «Работа и энергия», параграф 3 «Мощность»}}</ref>. Тамғаланышының [[:ru:Этимология|этимологияһы]] латин телендәге '''p'''otestas йәки инглиз телендәге '''p'''ower һүҙенән килеп сыҡҡан. Рус телендәге физика әҙәбиәтендә [[механика]] һәм гидродинамика формулаларында ҡеүәт <math>N,</math>символы менән тамғаланырға мөмкин, әммә был тамғалауҙың этимологияһы аныҡ ҡына асыҡланмаған. == Төп формулалар == <math>\Delta t</math> ваҡыт арауығында уртаса ҡеүәт <math>A</math> эшенең (йәки <math>\Delta E</math> энергия үҙгәрешенең) <math>\Delta t</math> ваҡытына сағыштырмаһы тип билдәләнә: : <math>P = \frac{A}{\Delta t} = \frac{\Delta E}{\Delta t},</math> : бында <math>P</math> — ҡеүәт, : <math>A</math> — эш, : <math>E</math> — энергия, : <math>t</math> — ваҡыт. Кинәт ҡеүәт энергияның ваҡыт буйынса сығарылмаһы тип билдәләнә: : <math>P = \frac{dE}{dt}.</math> Бирелгән арауыҡтағы ваҡыт буйынса кинәт ҡеүәттең интегралы был ваҡыт эсендә тапшырылған тулы энергияға, йәки, шул уҡ, башҡарылған эшкә тигеҙ: : <math>\int^{t_1}_{t_0}P(t)dt = \Delta E = A.</math> == Үлсәү берәмектәре == [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы|Халыҡ-ара берәмектәр системаһында (СИ)]] ҡеүәт үлсәү берәмеге — [[Ватт|ватт (Вт)]], [[секунд]]ына бер джоульгә (Дж/с) тигеҙ<ref>{{arf|ГОСТ 8.417-2002 |ГОСТ 8.417-2002 |a=|p=5|lang=ru|com2= П.5.2 «Производные единицы СИ», таблица 3 « Производные единицы СИ, имеющие специальные наименования и обозначения»}}</ref>. Теоретик физикала һәм астрофизикала, ҡеүәт өсөн берәмек сифатында йыш ҡына СГС системаһы берәмеге секундына эрг (эрг/с) ҡулланыла. Автомобиль, локомотив һәм судноларҙың [[Эске яныулы двигатель|эске яныу двигателдәре]] ҡеүәтен үлсәүҙең киң таралған берәмеге булып ат көсө тора. Әммә үҙенең тәҡдимдәрендә Халыҡ-ара хоҡуҡи метрология ойошмаһы (МОЗМ) ат көсөн «хәҙерге ваҡытта ҡулланылған урындарҙа мөмкин тиклем тиҙерәк әйләнештән сығарылырға тейешле һәм ҡулланылмаған урындарҙа индерелергә тейеш булмаған» үлсәү берәмектәренә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.fundmetrology.ru/depository/04_IntDoc_all/MD2.pdf |title=Международный документ МОЗМ D2. Узаконенные (официально допущенные к применению) единицы измерений. Приложение В |access-date=2013-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014173821/http://www.fundmetrology.ru/depository/04_IntDoc_all/MD2.pdf |archive-date=2013-10-14 |url-status=dead }}</ref>. {| class="wide" cellpadding="1" |+Ҡеүәт берәмектәре араһындағы бәйләнештәр. ! Берәмектәр ! [[Ватт|Вт]] ! кВт ! МВт ! кгф м/с ! эрг/с ! ат көсө ! ат көсө (ингл.) |- align="center" | width="20%" | 1 ватт | 1 | 10 ^−3. | 10 ^−6. | 0,102 | 10 ⁷ | 1,36 {{E|−3}} | 1,34 {{E|−3}} |- align="center" | 1 киловатт | 10 ³ | 1 | 10 ^−3. | 102 | 10 ¹⁰ | 1,36 | 1,34 |- align="center" | 1 мегаватт | 10 ⁶ | 10 ³ | 1 | 102 {{E|3}} | 10 ¹³ | 1,36 {{E|3}} | 1,34 {{E|3}} |- align="center" | 1 килограмм-көс-метр секундына | 9.81 | 9,81 {{E|−3}} | 9,81 {{E|−6}} | 1 | 9,81 {{E|7}} | 1,33 {{E|−2}} | 1,31 {{E|−2}} |- align="center" | 1 эрг секундына | 10 ^−7. | 10 ⁻¹⁰ | ^10—13 | 1,02 {{E|−8}} | 1 | 1,36 {{E|−10}} | 1,34 {{E|−10}} |- align="center" | 1 ат көсө (метрик) | 735,5 | 735,5 {{E|−3}} | 735,5 {{E|−6}} | 75 | 7.355 {{E|9}} | 1 | 0,9863 |- align="center" | 1 ат көсө (ингл.) | 745,7 | 745,7 {{E|−3}} | 745,7 {{E|−6}} | 76,04 | 7 457 {{E|9}} | 1014 | 1 |} == Механикала ҡеүәт == Хәрәкәт иткән есемгә көс тәьҫир итһә, был көс эш башҡара. Был осраҡта ҡеүәт [[көс]] [[Вектор (геометрия)|векторы]] һәм есемдең хәрәкәт итеү [[Тиҙлек|тиҙлеге]] векторының [[Скаляр ҡабатландыҡ|скаляр ҡабатландығына]] тигеҙ: : {{EF|:|<math>N = \mathbf F \cdot \mathbf v = F \cdot v \cdot \cos\alpha, </math>|}} : бында <math>\mathbf{F}</math> — көс векторы; : <math>\mathbf{v}</math> — тиҙлек векторы; : <math>\alpha</math> — тиҙлек һәм көс векторҙары араһындағы мөйөш; : <math>F</math> — көс векторының модуле; : <math>v</math> — тиҙлек векторының модуле. Әйләнеү хәрәкәте ваҡытында ҡеүәттең айырым осрағы: : {{EF|:|<math>N = \mathbf M \cdot \boldsymbol \omega = \frac {2\pi \cdot M \cdot n} {60},</math>|}} : бында <math>\mathbf{M}</math> — көс моменты векторы (Н м); : <math>\boldsymbol{\omega}</math> — мөйөшсә тиҙлек векторы (рад/с); : <math>n</math> — әйләнеш йышлығы (минутына әйләнештәр һаны, әйләнеш/мин). == Электр ҡеүәте == {{main|Электрическая мощность}} Электр ҡеүәте — электр энергияһының тапшырыу йәки үҙгәртеү тиҙлеген характерлаусы физик дәүмәл. Электр сылбыры участкаһының кинәт (мгновенный) электр ҡеүәте <math>P(t)</math>: : <math>P(t) = I(t) \cdot U(t),</math> : бында <math>I(t)</math> — сылбыр участкаһы аша кинәт (мгновенный) ток; : <math>U(t)</math> — был участкалағы кинәт (мгновенный) көсөргәнеш. Синусоидаль үҙгәреүсән ток селтәрҙәрен характеристикалау өсөн, дөйөм физик билдәләмәгә тап килгән кинәт ҡеүәттән тыш, түбәндәге төшөнсәләр ҙә индерелә: * актив ҡеүәт, бирелгән периодтағы кинәт ҡеүәттең уртаса ҡиммәтенә тиң, ** кинәт әүҙем ҡеүәт: :: <math>p(t)={1 \over 2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \cos\varphi - {1 \over 2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \cos\varphi\cos(2\omega t),</math> :: бында <math>U_m,~I_m</math> — ярашлы рәүештә синусоидаль көсөргәнештең һәм синусоидаль токтың амплитуда ҡиммәттәре; :: <math>\varphi</math> — көсөргәнештең башланғыс мөйөшө <math>\psi_u</math> һәм ток көсөнөң башланғыс мөйөшө <math>\psi_i</math> араһындағы айырма— <math>(\varphi=\psi_u-\psi_i){;}</math> :: <math>\omega</math> — селтәр көсөргәнешенең мөйөшлө йышлығы; :: <math>t</math> — ваҡыт. * реактив ҡеүәт, был сығанаҡтан ҡулланыусыға һәм кире таралыуһыҙ әйләнештәге энергияға тура килә, ** кинәт реактив ҡеүәт: :: <math>\varphi>0{:}</math> ::: <math>q(t)=\frac{1}{2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \sin\varphi \cdot \cos\Bigl(2\omega t+\frac{\pi}{2}\Bigr),</math> :: <math>\varphi<0{:}</math> ::: <math>q(t)=\frac{1}{2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \sin\varphi \cdot \cos\Bigl(2\omega t-\frac{\pi}{2}\Bigr).</math> * тулы ҡеүәт, фазалар күсеүен иҫәпкә алмайынса, ғәмәлдәге ток һәм көсөргәнеш ҡиммәттәре ҡабатландығы булараҡ иҫәпләнә. ** кинәт тулы ҡеүәт: :: <math>s(t)={1 \over 2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \cos\varphi - {1 \over 2} \cdot U_m \cdot I_m \cdot \cos\Bigl( 2\omega t- \varphi \Bigr).</math> === Электр ҡеүәтен һәм нурланыш ҡеүәтен үлсәү өсөн приборҙар === [[Файл:Wattmeter.jpg|мини|Аналоглы уҡлы ваттметр]] * Ваттметрҙар (шул иҫәптән варметрҙар) — электр тогы ҡеүәтен йәки электромагнит нурланышының ҡеүәтен билдәләү өсөн тәғәйенләнгән үлсәү ҡоролмалары. Тәғәйенләнеше һәм йышлыҡ диапазоны буйынса ваттметрҙарҙы өс төркөмгә бүлергә мөмкин: түбән йышлыҡлы (һәм даими ток), радиойышлыҡлы һәм оптик. Радио диапазонлы ваттметрҙар үҙҙәренең тәғәйенләнеше буйынса ике төргә бүленә: үткәреүсе ҡеүәт, тапшырыу линияһында өҙөклөктә тоташтырылған, һәм йотолған ҡеүәт, линияның аҙағына килешелгән йөкләнеш сифатында тоташтырылған. Үлсәү мәғлүмәттәрен функциональ үҙгәртеп ҡороу ысулына һәм уны күрһәтеүгә ҡарап, ваттметрҙар аналог (күрһәтеүсе һәм үҙ-үҙен яҙыусы) һәм цифрлы тип бүленәләр. == Гидравлик ҡеүәт == Гидравлик машинаның йәки гидравлик цилиндрҙың ҡеүәте <math>N_H</math> машиналағы баҫым үҙгәреүенең (инеү һәм сығыу баҫымдарының айырмаһы) шыйыҡса сығымына ҡабатландығына тигеҙ: : <math>N_H = Q_H \cdot P_H,</math> бында <math>Q_H</math> — шыйыҡса сығымы, <sup id="mwAYQ">м3</sup> /с ; : <math>P_H</math> — баҫым үҙгәреүе, Па. Мәҫәлән, Су-24, Ту-134 һәм Ту-154 самолеттарында ҡуйылған НП-89Д насосының баҫым {{S|210 [[Килограмм-сила|кгс]]/см²}} {{S|(21 МПа)}} булғанда етештереүсәнлеге {{S|55 л/мин}} {{S|(0,055/60 ≈ 0,000917 м³/с)}}<ref>{{Cite web |url=http://znamia.ru/produkciya1/gidravlicheskie_nasosy/np_89d/ |title=НП-89Д. Описание. Технические характеристики. Агрегаты производства ОАО ММЗ Знамя |access-date=2018-04-15 |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415195644/http://znamia.ru/produkciya1/gidravlicheskie_nasosy/np_89d/ |url-status=live }}</ref>, бынан, уның гидравлик ҡеүәте яҡынса 19,25 кВт тәшкил итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Файл:Мощность.webm|мини|Видеодәрес: Ҡеүәт]] * Удель ҡеүәт * Әүҙем ҡеүәт * Реактив ҡеүәт * Яҡтыртыусанлыҡ * [[Энергия]] * Механик эш * Шартлатҡыс ҡоролманың ҡеүәте. * Тауыш ҡеүәте * Ҡеүәт көсәйткес == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Anc|ГОСТ 8.417-2002}}{{книга|автор= |заглавие= ГОСТ 8.417-2002. «Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин»|оригинал= |ссылка= https://files.stroyinf.ru/Index2/1/4294845/4294845105.htm|викитека= |ответственный= |издание= |место= Москва|издательство= Стандартинформ|год= 2002|страницы= |страниц= 39|isbn= }}{{Anc-end}} * {{Anc|Физика}}{{книга|автор= Орир Дж.|заглавие= Физика, полный курс |оригинал= Physics by Jay Orear, Cornell University |ссылка= https://www.chitai-gorod.ru/catalog/book/337948 |викитека= |ответственный= пер. с англ. и научная редактура Ю. Г. Рудого и А. В. Беркова|издание= 2-е изд.|место= Москва|издательство= Издательство «КДУ»|год= 2010|страницы= 100—101|страниц= 752|isbn= 978-5-98227-366-6 }}{{Anc-end}} == Һылтанмалар == * [http://electricalschool.info/spravochnik/electroteh/576-jelektricheskaja-rabota-i-moshhnost.html Электрическая работа и мощность] * [http://www.chipinfo.ru/literature/radio/199906/p58_59.html Влияние формы электрического тока на его действие. Журнал «Радио», номер 6, 1999 г.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611083943/http://www.chipinfo.ru/literature/radio/199906/p58_59.html |date=2008-06-11 }} * [http://www.maxplant.ru/article/pump_efficiency.php Гидравлическая мощность и КПД центробежных насосов.] [[Категория:Алфавит буйынса физик дәүмәлдәр]] 0oc4maq6n3kwi6yjbau3xlr36p3zerl 0 201089 1297901 1297740 2026-05-23T17:46:58Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297901 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны. Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә<ref name=":0" />. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> 1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була. [[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> == СССР-ға барыуы == 1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була<ref>Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.</ref> шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана<ref>Дагестанская правда. 23 июля 1946 </ref> [[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]] == Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге == === 1953 йылғы түңкәрелеш === [[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра<ref>Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай. Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай<ref name=":1">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref> Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}. === Сәйәси эшмәкәрлеге === Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай<ref name=":2">''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.</ref>. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''<ref>Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref>''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.</ref> [[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй. [[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»<ref name=":3">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}. [[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref><ref name=":4">''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref><ref>Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.</ref> {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}<ref>«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә<ref name=":5">''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.</ref>. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша<ref>''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.</ref>. === Характеры һәм финанстары === Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> . Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}. [[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй<ref name=":1" />. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән<ref name=":1" />. Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай<ref name=":1" /> . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref name=":1" /> . Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}. Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}. === Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр === Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} . Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған<ref name=":3" />. Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә<ref name=":3" />. [[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә<ref>«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).</ref>{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}. === Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар === * Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944 * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970<ref name=":4" /> * Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975 * Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй. * Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе * Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре * Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref> == Никахтар һәм балалары == Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була. Был никахтан парҙың бер улы тыуа: * Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә. Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була: * Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә<ref>Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.</ref>. * [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған. Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була<ref name=":1" />, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала<ref>''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.</ref>. [[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''<ref name=":1" />''.'' == Эҙәрлекләү һәм үлеме == Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса<ref name=":5" /><ref>''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref>, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)<ref name=":5" /> — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була<ref name=":2" />. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә. Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта<ref name=":2" />. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша. Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була == Китаптары == Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә. * [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]); * [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]); * [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә). 1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған. Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}. Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй. Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref>. == Наградалары == * АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}} * {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}} * {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon & Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}} * {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}} * {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}} * {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}} * {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Монакола вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]] togilqyggg6gzxoirxdmunfp63fm8s2 1297938 1297901 2026-05-24T07:04:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297938 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны. Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә<ref name=":0" />. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> 1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була. [[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> == СССР-ға барыуы == 1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була<ref>Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.</ref> шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана<ref>Дагестанская правда. 23 июля 1946 </ref> [[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]] == Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге == === 1953 йылғы түңкәрелеш === [[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра<ref>Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай. Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай<ref name=":1">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref> Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}. === Сәйәси эшмәкәрлеге === Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай<ref name=":2">''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.</ref>. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''<ref>Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref>''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.</ref> [[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй. [[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»<ref name=":3">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}. [[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref><ref name=":4">''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref><ref>Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.</ref> {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}<ref>«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә<ref name=":5">''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.</ref>. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша<ref>''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.</ref>. === Характеры һәм финанстары === Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> . Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}. [[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй<ref name=":1" />. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән<ref name=":1" />. Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай<ref name=":1" /> . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref name=":1" /> . Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}. Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}. === Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр === Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} . Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған<ref name=":3" />. Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә<ref name=":3" />. [[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә<ref>«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).</ref>{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}. === Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар === * Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944 * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970<ref name=":4" /> * Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975 * Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй. * Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе * Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре * Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref> == Никахтар һәм балалары == Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була. Был никахтан парҙың бер улы тыуа: * Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә. Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була: * Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә<ref>Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.</ref>. * [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған. Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була<ref name=":1" />, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала<ref>''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.</ref>. [[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''<ref name=":1" />''.'' == Эҙәрлекләү һәм үлеме == Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса<ref name=":5" /><ref>''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref>, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)<ref name=":5" /> — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була<ref name=":2" />. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә. Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта<ref name=":2" />. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша. Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була == Китаптары == Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә. * [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]); * [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]); * [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә). 1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған. Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}. Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй. Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref>. == Наградалары == * АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}} * {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}} * {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon & Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}} * {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}} * {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}} * {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}} * {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409134100/http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm |date=2019-04-09 }} (англ.) [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Монакола вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]] h8rsgme96gwnl20ksv590z9f8x75iz1 0 201117 1297883 1297838 2026-05-23T12:33:59Z Вәхит 24644 1297883 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Озеро Пюхаярв летом 2013 года |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чудское озеро/Нарва (река)/Балтийское море |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (волость) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — Эстонияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге күл, Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул Тартуҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә урынлашҡан. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала. fsmsjalic54ypaj8ia1vh85r1ok5eiq 1297884 1297883 2026-05-23T12:39:22Z Вәхит 24644 1297884 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Пюхаярв күле 2013 йылдың йәйендә |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чуд күле/Нарва (йылға)/Балтик диңгеҙе |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (улыҫ) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — [[Эстония]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге [[күл]], Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул [[Тарту]]ҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />.. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала<ref name="eestigiid" />. == Атамаһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="карта">{{карта|O-35-XV}}</ref> <ref name="карсер">{{ГИС|Эстония}}</ref> <ref name="Курорты83">{{Курорты83|280|Пю́хаярве}}</ref> <ref name="БСЭ2">{{БСЭ2|Пю́хаярве|том=35|страницы=395}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96020684|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="EELIS">{{EELIS|1087362265|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="eestigiid">{{eestigiid.ee|886|озеро|Pühajärv (Otepää Pühajärv)|2019-03-30}}</ref> <ref name="ударение">{{ИПТ|Эстония|15|Приложение 1. Краткие сведения об эстонском языке}}</ref> <ref name="register.keskkonnainfo.ee">{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2105300|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="значение">{{ИПТ|Эстония|17, 24|Приложение 2. Список терминов и других слов, формирующих эстонскую топонимию}}</ref> }} newlm1tb7pk66i6xsynbuf5qj2j3sor 1297885 1297884 2026-05-23T12:39:58Z Вәхит 24644 added [[Category:Эстония күлдәре]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297885 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Пюхаярв күле 2013 йылдың йәйендә |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чуд күле/Нарва (йылға)/Балтик диңгеҙе |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (улыҫ) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — [[Эстония]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге [[күл]], Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул [[Тарту]]ҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />.. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала<ref name="eestigiid" />. == Атамаһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="карта">{{карта|O-35-XV}}</ref> <ref name="карсер">{{ГИС|Эстония}}</ref> <ref name="Курорты83">{{Курорты83|280|Пю́хаярве}}</ref> <ref name="БСЭ2">{{БСЭ2|Пю́хаярве|том=35|страницы=395}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96020684|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="EELIS">{{EELIS|1087362265|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="eestigiid">{{eestigiid.ee|886|озеро|Pühajärv (Otepää Pühajärv)|2019-03-30}}</ref> <ref name="ударение">{{ИПТ|Эстония|15|Приложение 1. Краткие сведения об эстонском языке}}</ref> <ref name="register.keskkonnainfo.ee">{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2105300|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="значение">{{ИПТ|Эстония|17, 24|Приложение 2. Список терминов и других слов, формирующих эстонскую топонимию}}</ref> }} [[Категория:Эстония күлдәре]] cxnplkbfuz9eg4qq2egeuxgtjgp2p5h 1297904 1297885 2026-05-23T18:23:33Z Вәхит 24644 /* Атамаһы */ 1297904 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Пюхаярв күле 2013 йылдың йәйендә |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чуд күле/Нарва (йылға)/Балтик диңгеҙе |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (улыҫ) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — [[Эстония]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге [[күл]], Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул [[Тарту]]ҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />.. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала<ref name="eestigiid" />. == Атамаһы == ''Pühajärv'' (Пюхаярв) атамаһы ике өлөштән тора: {{lang-et|püha}} (пюха) изге, изге; байрам һәм {{lang-et|järv}} (ярв) — «күл», йәғни һүҙмә-һүҙ уны [[эстон теле]]нән «изге күл» йәки «изге күл» тип тәржемә итергә мөмкин<ref name="значение" />. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == Күл Отепя тәбиғәт паркы территорияһында<ref name="EELIS" />, Отепя ҡалҡыулығының убалы рельефы араһында[5] [[диңгеҙ кимәле]]нән 115 метр бейеклектә урынлашҡан<ref name="карта" />. Оҙонса формала<ref name="карта" />, оҙонлоғо — 3,54 км һәм киңлеге — 1,65 км. Күлдең дөйөм майҙаны — 300,9 гектар: акватория 293,3 гектар тәшкил итә, дүрт утрауының майҙаны — 7,6 гектар. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 16,332 км<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /><ref name="EELIS" />. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 4,3 м, иң ҙур тәрәнлеге — 15,8 м<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> — күлдең көнбайыш яр буйындағы үҙәк өлөшөнә тура килә<ref name="eestigiid" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="карта">{{карта|O-35-XV}}</ref> <ref name="карсер">{{ГИС|Эстония}}</ref> <ref name="Курорты83">{{Курорты83|280|Пю́хаярве}}</ref> <ref name="БСЭ2">{{БСЭ2|Пю́хаярве|том=35|страницы=395}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96020684|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="EELIS">{{EELIS|1087362265|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="eestigiid">{{eestigiid.ee|886|озеро|Pühajärv (Otepää Pühajärv)|2019-03-30}}</ref> <ref name="ударение">{{ИПТ|Эстония|15|Приложение 1. Краткие сведения об эстонском языке}}</ref> <ref name="register.keskkonnainfo.ee">{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2105300|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="значение">{{ИПТ|Эстония|17, 24|Приложение 2. Список терминов и других слов, формирующих эстонскую топонимию}}</ref> }} [[Категория:Эстония күлдәре]] kbqo7hxl68vhz9gunj54rs7c10ams27 1297910 1297904 2026-05-23T18:36:03Z Вәхит 24644 /* Физик-географик ҡылыҡһырлама */ 1297910 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Пюхаярв күле 2013 йылдың йәйендә |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чуд күле/Нарва (йылға)/Балтик диңгеҙе |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (улыҫ) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — [[Эстония]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге [[күл]], Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул [[Тарту]]ҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />.. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала<ref name="eestigiid" />. == Атамаһы == ''Pühajärv'' (Пюхаярв) атамаһы ике өлөштән тора: {{lang-et|püha}} (пюха) изге, изге; байрам һәм {{lang-et|järv}} (ярв) — «күл», йәғни һүҙмә-һүҙ уны [[эстон теле]]нән «изге күл» йәки «изге күл» тип тәржемә итергә мөмкин<ref name="значение" />. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == Күл Отепя тәбиғәт паркы территорияһында<ref name="EELIS" />, Отепя ҡалҡыулығының убалы рельефы араһында[5] [[диңгеҙ кимәле]]нән 115 метр бейеклектә урынлашҡан<ref name="карта" />. Оҙонса формала<ref name="карта" />, оҙонлоғо — 3,54 км һәм киңлеге — 1,65 км. Күлдең дөйөм майҙаны — 300,9 гектар: акватория 293,3 гектар тәшкил итә, дүрт утрауының майҙаны — 7,6 гектар. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 16,332 км<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /><ref name="EELIS" />. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 4,3 м, иң ҙур тәрәнлеге — 15,8 м<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> — күлдең көнбайыш яр буйындағы үҙәк өлөшөнә тура килә<ref name="eestigiid" />. Ҡатнаш һәм ылыҫлы [[урман]]дар<ref name="Курорты83" />, шулай уҡ бик күп ваҡ күлдәр менән уратып алынған, уларҙың бер өлөшө Пюхаярвҡа ҡоя. Күлдең һыу йыйыу бассейны майҙаны 44 км² тәшкил итә. Көньяҡтан Пюхаярвтан уны Выртсярв күле бассейны менән тоташтырыусы Вяйке-Эмайыги йылғаһы ағып сыға<ref name="карсер" /><ref name="register.keskkonnainfo.ee" /><ref name="EELIS" />. Күл тирәһендәге [[климат]] диңгеҙ ярҙарынан байтаҡ алыҫ булыуы арҡаһында континенталь. [[Йәй]] — уртаса йылы һәм дымлы, ҡояшлы көндәр күп; июлдә уртаса температура 16 °C. Ҡыш — йылы, уртаса йомшаҡ, бик дымлы, йыш ҡына томанлы; февраль уртаса температураһы — −6 °C, ҡар ҡатламы яҡынса 110 көн һаҡлана. Көҙ — йылы, дымлы, оҙайлы. Яҙ — һалҡын, сағыштырмаса ҡоро. Бер йылда 700 миллиметр самаһы яуым-төшөм яуа. Бер йылда ҡояшлы ваҡыттың дөйөм дауамлылығы яҡынса 1700 сәғәт тәшкил итә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="карта">{{карта|O-35-XV}}</ref> <ref name="карсер">{{ГИС|Эстония}}</ref> <ref name="Курорты83">{{Курорты83|280|Пю́хаярве}}</ref> <ref name="БСЭ2">{{БСЭ2|Пю́хаярве|том=35|страницы=395}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96020684|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="EELIS">{{EELIS|1087362265|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="eestigiid">{{eestigiid.ee|886|озеро|Pühajärv (Otepää Pühajärv)|2019-03-30}}</ref> <ref name="ударение">{{ИПТ|Эстония|15|Приложение 1. Краткие сведения об эстонском языке}}</ref> <ref name="register.keskkonnainfo.ee">{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2105300|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="значение">{{ИПТ|Эстония|17, 24|Приложение 2. Список терминов и других слов, формирующих эстонскую топонимию}}</ref> }} [[Категория:Эстония күлдәре]] 1evb9ziuuysrd8pnl09ub8bcgma48vk 1297912 1297910 2026-05-23T18:42:59Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1297912 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Пюхаярв |Национальное название = et/Pühajärv |Изображение = Pühajärv 2013.jpg |Подпись изображения = Пюхаярв күле 2013 йылдың йәйендә |Координаты = 58.0281/26.4583 |CoordScale = 50000 |Высота над уровнем моря = 115<ref name="карта" /> |Длина = 3,54<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Ширина = 1,65<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Площадь = 3,09<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Объём = |Длина береговой линии = 16,332<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Наибольшая глубина = 8,5<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Средняя глубина = 4,3<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 1—5<ref name="eestigiid" /> |Площадь водосбора = 44<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> |Впадающие реки = |Вытекающие реки = Вяйке-Эмайыги |Водная система = Вяйке-Эмайыги/Выртсъярв/Эмайыги/Чуд күле/Нарва (йылға)/Балтик диңгеҙе |Страна = Эстония |Регион = Валгамаа |Район = Отепя (улыҫ) |Позиционная карта 1 = 0 |Вставка = {{+ИПК|Координаты центра=58.031/26.459|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=13|Высота=350}} }} '''Пю́хаярв'''<ref name="KNAB" /><ref name="Курорты83" /><ref name="ударение" /> или '''Пю́хаярве'''<ref name="карта" /><ref name="ударение" /> ({{lang-et|Pühajärv}}, ''Otepää Pühajärv'')<ref name="KNAB" /> — [[Эстония]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге [[күл]], Валгамаа өйәҙенең Отепя улусы территорияһында урынлашҡан. Ул [[Тарту]]ҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан Отепя ҡалаһы эргәһендәге Пюхаярве курорт төбәгендә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />.. Илдең иң матур күлдәренең береһе булып һанала<ref name="eestigiid" />. == Атамаһы == ''Pühajärv'' (Пюхаярв) атамаһы ике өлөштән тора: {{lang-et|püha}} (пюха) изге, изге; байрам һәм {{lang-et|järv}} (ярв) — «күл», йәғни һүҙмә-һүҙ уны [[эстон теле]]нән «изге күл» йәки «изге күл» тип тәржемә итергә мөмкин<ref name="значение" />. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == Күл Отепя тәбиғәт паркы территорияһында<ref name="EELIS" />, Отепя ҡалҡыулығының убалы рельефы араһында[5] [[диңгеҙ кимәле]]нән 115 метр бейеклектә урынлашҡан<ref name="карта" />. Оҙонса формала<ref name="карта" />, оҙонлоғо — 3,54 км һәм киңлеге — 1,65 км. Күлдең дөйөм майҙаны — 300,9 гектар: акватория 293,3 гектар тәшкил итә, дүрт утрауының майҙаны — 7,6 гектар. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 16,332 км<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /><ref name="EELIS" />. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 4,3 м, иң ҙур тәрәнлеге — 15,8 м<ref name="register.keskkonnainfo.ee" /> — күлдең көнбайыш яр буйындағы үҙәк өлөшөнә тура килә<ref name="eestigiid" />. Ҡатнаш һәм ылыҫлы [[урман]]дар<ref name="Курорты83" />, шулай уҡ бик күп ваҡ күлдәр менән уратып алынған, уларҙың бер өлөшө Пюхаярвҡа ҡоя. Күлдең һыу йыйыу бассейны майҙаны 44 км² тәшкил итә. Көньяҡтан Пюхаярвтан уны Выртсярв күле бассейны менән тоташтырыусы Вяйке-Эмайыги йылғаһы ағып сыға<ref name="карсер" /><ref name="register.keskkonnainfo.ee" /><ref name="EELIS" />. Күл тирәһендәге [[климат]] диңгеҙ ярҙарынан байтаҡ алыҫ булыуы арҡаһында континенталь. [[Йәй]] — уртаса йылы һәм дымлы, ҡояшлы көндәр күп; июлдә уртаса температура 16 °C. Ҡыш — йылы, уртаса йомшаҡ, бик дымлы, йыш ҡына томанлы; февраль уртаса температураһы — −6 °C, ҡар ҡатламы яҡынса 110 көн һаҡлана. Көҙ — йылы, дымлы, оҙайлы. Яҙ — һалҡын, сағыштырмаса ҡоро. Бер йылда 700 миллиметр самаһы яуым-төшөм яуа. Бер йылда ҡояшлы ваҡыттың дөйөм дауамлылығы яҡынса 1700 сәғәт тәшкил итә<ref name="Курорты83" /><ref name="БСЭ2" />. == Хайуандар донъяһы == Күлдә балыҡ күп: [[ҡорман]], [[ҡарабалыҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[суртан]] өҫтөнлөк итә; [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[Зөгәй|һыла]], [[йыланбалыҡ]] һәм [[шырт балыҡ]] осрай. XIX быуатта [[ҡыҫала]]лар күп була (һуңынан сирләп үлеп бөтәләр)<ref name="eestigiid" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="карта">{{карта|O-35-XV}}</ref> <ref name="карсер">{{ГИС|Эстония}}</ref> <ref name="Курорты83">{{Курорты83|280|Пю́хаярве}}</ref> <ref name="БСЭ2">{{БСЭ2|Пю́хаярве|том=35|страницы=395}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96020684|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="EELIS">{{EELIS|1087362265|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="eestigiid">{{eestigiid.ee|886|озеро|Pühajärv (Otepää Pühajärv)|2019-03-30}}</ref> <ref name="ударение">{{ИПТ|Эстония|15|Приложение 1. Краткие сведения об эстонском языке}}</ref> <ref name="register.keskkonnainfo.ee">{{register.keskkonnainfo.ee|VEE2105300|Pühajärv|2019-03-30}}</ref> <ref name="значение">{{ИПТ|Эстония|17, 24|Приложение 2. Список терминов и других слов, формирующих эстонскую топонимию}}</ref> }} [[Категория:Эстония күлдәре]] 673kr5gdm0xsl88589yxt1oo65q16oo 0 201120 1297900 1297878 2026-05-23T17:46:18Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297900 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Реза Пәһләүи I''' ({{lang-fa|علیرضا پهلوی}}; [[1 март]] [[1922]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[17 октябрь]] [[1954]], [[Эльбурс]] тауҙары, Иран) — [[Шаһиншаһ|Шахиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм Тадж өл-Мөлөктең икенсе улы. Шаһиншаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең]] кесе ҡустыһы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи, [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ Пәһләүиҙең]] һәм Тадж өл-Мөлөк Әйрәмлуҙың икенсе улы һәм кесе балаһы, шулай уҡ [[Франция|Мөхәммәт]] Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы, [[1922 йыл|1922]] [[1947 йыл|йылда]] тыуған. 1944 йылда ул Франция армияһында хеҙмәт итә башлай һәм 1947 йылға тиклем шунда хеҙмәт итә. Ул Францияла булғанда поляк ҡатыны Кристина Холевскиға өйләнгән, һәм был никахта уларҙың улы Али Патрик Пәһләүи тыуған. Әммә иран һарайы рәсми рәүештә был союзды танымай, шуға күрә Әли Резаның ҡатыны һәм улы [[Париж]]да йәшәгән. [[1954 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендә]] Әли Реза Пәһләүи авиаһәләкәттә һәләк була. Уның үлеме ҙур фараздар тыуҙыра, сөнки тап шул ваҡытта уны тәхет вариҫы итеп тәғәйенләү мөмкинлеге тураһында һүҙ бара: шаһ Мөхәммәт Реза һәм уның ҡатыны Сорая Эсфәндиәри-Бәхтиәриҙең балалары булмай. Әли Реза вафат булғас, уның улы Әли (Патрик) Иранға килтерелә һәм һарай опекаһына тапшырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Патрик атаһының үлемендә шаһ Мөхәммәт Резаны ғәйепле тип иҫәпләгән<ref name=":0">Ali (Patrick) Pahlavi, The Wonder of the Pahlavi Family. Parsineh News Agency (13 февраля 2010).</ref> === Уҡыу йылдары === Реза-шах улы өсөн хәрби юл билдәләп, уны хәрби мәктәпкә оҙата. Башланғыс белем биреүҙең тәүге дүрт класын Әли Реза тап шунда тамамлаған. [[1931 йыл|1931 йылдың]] [[3 сентябрь|3сентябрендә]] уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]ға ебәрелә. Биш йыл дауамында ул Лозаннала уҡый, шунан һуң 1936 [[1936 йыл]]дың [[9 май]]ында Иранға ҡайта. ға Унан һуң Әли Реза хәрби урта мәктәпкә уҡырға инә, унда [[1939 йыл]]ға тиклем уҡый, уны тамамлағас, хәрби академияла уҡыуын дауам итә. [[1941 йыл]]да курсын тамамлай һәм атаһы Реза шаһ ҡатнашлығында үткәрелгән сығарылыш тантанаһында офицер дипломы ала. Был сығарылыш академия өсөн Иранды союздаш көстәр баҫып алғанға тиклем һуңғыһы була{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=193}}. === Әли Резаның никахы === Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Иранға союздаштар тарафынан һиҙелерлек һандағы поляк ҡасаҡтары, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар килтерелә. Уларҙы күпселеге [[Тәһран]]дан ситтә, Ҡазвин ҡапҡаһынан көньяҡтараҡ урынлаштырыла, ә ҡайһы берҙәре Жале майҙанында (хәҙерге Шәһит майҙаны) электр станцияһы биләмәһендә урынлаштырыла{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=953}}. Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең «Яңғыҙлыҡ һарайы» тигән хәтирәләрендә былай тип хәтерләй: " Ә''ли Реза, Иранға ҡайтҡанға тиклем, Парижда поляк тол ҡатыны Кристиан Холевскиға өйләнә, уларҙың Әли Патрик исемле улы тыуа''{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=50–51}} Пәһләүиҙәр ғаиләһе был никахҡа ҡәтғи ҡаршы сыға. Әли Резаның әсәһе һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] айырыуса ҡаршы була. Әммә ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Әли Реза поляк ҡасағына өйләнә === Әли Резаның характеры === Тышҡы ҡиәфәте һәм холоҡ-фиғеле менән Әли Реза атаһы Реза Пәһләүигә бик оҡшаш була. Физик яҡтан көсһөҙөрәк булған Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, Али Реза көслө кәүҙәһе һәм яҡшы физик әҙерлеге менән айырылып тора; тыуғанда ла ике өлкән ағаһының ауырлығын бергә йыйғанда, шул тиклем ауырлыҡта була. Ул үҙ-үҙенә ныҡ ышанысы, ҡыйыулығы, бөтөнләй тиерлек ҡурҡмауы менән айырылып торған. Хәрби хеҙмәт уны йәштән үҙенә йәлеп итә, Иранға ҡайтҡас, үҙ теләге менән хәрби училищеға уҡырға инә, унда армия офицеры булып китә. Әли Реза оҙон буйлы, етди йөҙлө, ә Реза Пәһләүи уның өсөн атай ғына түгел, ә өлгө лә була{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=36}} Әли Реза ниндәй ҙә булһа ижтимағи сараларҙан, хатта шәхси мәжлестәрҙән дә ҡаса; әгәр ҙә уның булыуы кәрәк булһа, бер нисә минуттан йыйылыштан сығып китер ине. Ул йыш ҡына үҙен насар тойоуына зарлана — был хәл Мөхәммәт Резала ла күҙәтелә. Ике ағай-энелә лә психологик көсөргәнеш билдәләре күренгән. ӘлиРеза бик йомоҡ булған һәм ғүмеренең күп өлөшөн тауҙарҙа һунарсылыҡ менән үткәргән{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=199}} Генерал Хөсәйен Фардуст уны былай тип иҫкә төшөрә: «Инглиздәрҙең иҫәп тотҡан тағы бер кешеһе Ә''ли Реза була. Ул ваҡытта уға яҡынса ун туғыҙ йәш була һәм характеры һәм шәхесе буйынса ул Реза Ханға бик оҡшаш ине. Әли Реза ҡәтғилеге, һығылмалы булмауы менән айырылып торған. Инглиздәр уның сифаттарын яҡшы белә, шәхесенең киләсәктә үҫешеүе икеле икәнен аңлай, шуға күрә Әли Резаға ҡарағанда Мөхәммәт Резаны өҫтөн күрә''»{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=105}} Әли Реза үҙенең уйҙарын, кисерештәрен йәшерә белмәгән, бәлки, был да уның үлеменә сәбәптәрҙең береһе булғандыр{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=106}} === Али Резаның вариҫлығы мәсьәләһе === Үҙенең хәтирәләрендә Тадж өл-Мөлөк Пеһләүи былай тип яҙа: «Ә''ли Реза үҙенең оло ағаһын саманан тыш хөрмәт иткән һәм һәр ваҡыт уға буйһонған. Мөхәммәт Реза менән Әли Реза араһында ризаһыҙлыҡтар булманы, тип шаһитлыҡ итә алам. Ул йылдарҙа Мөхәммәт Реза тәхетте ҡалдырыу, ҡатынын етәкләп илдән сығып китеү ысулын эҙләй. Тап Әли Реза уны ҡалырға һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтергә дәртләндерә. 1951 йылдан башлап, монархияға бер нисә тапҡыр ҡурҡыныс янай һәм оппозиция сәйәсмәндәренең арта барған баҫымы алдында Мөхәммәт Резаның арыу һәм ярҙамһыҙлыҡ күрһәтеүен күреп, беҙ Әли Резаны Мөхәммәт Резаның вариҫы булырға тәҡдим иттек. Ләкин Әли Реза ҡырҡы баш тартты. Эш шуға барып етте: Британия илсеһе Әли Резаға ағаһының вариҫлығына әҙерләнергә тәҡдим итте, әммә Али Реза илсегә ҡырҡа яуап бирҙе, ағаһының тәхеттә ҡалыуын талап итте»''{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=39}} Британия хөкүмәте Мөхәммәт Резаны ҡустыһы Әли Реза менән алмаштырыу мөмкинлеген ҡараған тип иҫәпләнә{{Sfn|Jahangir Amuzegar|1991|c=186}} Иҫке гәзиттәр өҫтөндә эшләгән журналист Искәндәр Дельдем һарайҙа ике йоғонтоло ҡатын, Тадж өл-Мөлөк һәм Әшрәф Пәһләүи Әли Резаны етәкселек сифаттарына эйә тип һанай һәм Пәһләүи монархияһын тарҡалыуҙан тик ул ғына ҡотҡара ала тип яҙа. Уның һүҙҙәренсә, Британия хөкүмәте лә шаһтың Мәсаддеҡ менән мөнәсәбәттәрендә көсһөҙлөгө һәм ризалығы менән ҡәнәғәт түгел һәм Әли Резаны потенциаль альтернатива тип һанай. 1940-сы йылдарҙағы ҡатмарлы йылдарҙа, Мөхәммәт Резаның характеры һәм көсһөҙ ихтыяр көсө сәйәси ҡаршылыҡтар менән көрәшергә ҡыйынлыҡтар тыуҙырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы көрсөк монархия нигеҙҙәренә ҡурҡыныс янай, Әшрәф һәм Тадж өл-Мөлөк шаһты тәхетте Әли Резаға тапшырырға күндерергә тырыша. Әли Резаның ағаһын ҡыҫырыҡлап сығарырға, тәхетте биләргә тырышыуы тураһында имеш-мимештәр киң тарала. [[1954 йыл]]да уның авиаһәләкәттә һәләк булыуы тураһында иғлан ителгәс, йәмәғәтселек фекере уның сәйәси көрәш һәм ағаһы менән көнәркәщлек ҡорбаны булыуы һәм фажиғә артында Мөхәммәт Реза тороуы хаҡында фекергә килә. Революциянан һуң, Мөхәммәт Реза хакимлығы хаҡында күп һанлы китаптар донъя күргәс, ҡайһы берҙәрендә ағалы-ҡустылылар араһындағы көнәркәшлек тураһында ҡыҫҡаса телгә алына. Тадж өл-Мөлөк бер нисә тапҡыр башҡалар алдында: «Реза үҙенең вариҫы итеп Әли Резаны һайларға тейеш ине!» тип белдергән. Генерал Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Әли Резаның идара итеү сифаттарына эйә булыуын асыҡтан-асыҡ билдәләй, ә уның әсәһе Әшрәфтең Пәһләүи монархияһын һаҡлау һәм яҡлау өсөн иң ҡулайлыһы Әли Реза, тигән фекерен хуплай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=214}} Әли Резаның вариҫлығы тураһында һорау ике тапҡыр күтәрелә: Реза шаһ һөргөндә булғанда, инглиздәр уны Мөхәммәт Резаға баҫым яһау сараһы итеп ҡулланғанда һәм Мөсаддеҡ идара иткән осорҙа, шаһтың Ирандан китеүе тураһында һүҙ барғанда{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=494}} Әли Резаның власты ҡулға алыу өсөн әүҙем тырышлығын раҫлаусы документтар булмаһа ла, шәхси һөйләшеүҙәрҙә ул шаһтың көсһөҙ идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Журналист Рияхи яҙа: "Әли Реза, минеңсә, үҙенең тажлы ағаһын көсһөҙ һәм ил менән идара итергә әҙер булмаған тип һанай, әммә шул уҡ ваҡытта ул шаһҡа тоғро ҡала{{Sfn|Manouchehr Riyahi|2005|c=542}}. Ул һарай янындағы күңел асыуҙарҙа һәм ҡомарлы уйындарҙа һирәк ҡатнаша. Шуға ҡарамаҫтан, Әли Реза ҡайһы берҙә шаһтың үҙенә бер ниндәй ҙә бурыс йәки вазифа тапшырмауы тураһында зарлана<ref name=":0" /> === [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы түңкәрелештә]] ҡатнашыуы === Нефть сәнәғәтен миллиләштереү хәрәкәте үҫкән осорҙа Әли Реза Пәһләүи, ағаһы Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, милләтселәргә ҡаршы хәл иткес саралар яҡлы була. Ул әүҙем һәм отставкалағы хәрби офицерҙарҙан да, шулай уҡ бер төркөм хөкүмәт хеҙмәткәрҙәренән торған штаб ойоштора. Был штабтың төп маҡсаты Ирандағы милли хәрәкәткә ҡаршы көрәш һәм доктор Мөсаддеҡ хөкүмәтен ҡолатыу була. Был штабҡа йөкмәтелгән ғәмәлдәр араһында ҡала полицияһы начальнигы генерал Әфшәр Тусты үлтереүҙә ҡатнашыу, офицерҙар академияһы арсеналынан боеприпастар урлау бар. Ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса, Бәхтиәри ырыуына 200 меңдән 300 меңгә тиклем патрон күсерелгән. Штаб эшмәкәрлегенең иң юғары нөктәһе булып 1953 йылғы түңкәрелеш тора, генерал Захеди ярҙамында һәм армияның бронетанк частары ярҙамы менән Мөсаддеҡ хөкүмәте ҡолатыла, ә Мөхәммәт Реза Пәһләүи илгә ҡайта{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=497}}. === Авиаһәләкәттә Али Резаның үлеме === Әли Реза Пәһләүиҙең авиаһәләкәттә үлеме һәр ваҡыт сер менән ҡапланған. «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» китабы авторы Әли Резаның үлеме уның ағаһы менән көнәркәшлеге һөҙөмтәһе тип иҫәпләй һәм шаһты туранан-тура бер туған ҡустыһын үлтереүҙә ғәйепләй{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри был версияны өлөшләтә кире ҡаға, Әли Резаның шаһты яратыуын һәм уның оппоненттарына ҡушылырға теләмәүен билдәләй, әммә шул уҡ ваҡытта шаһтың үҙенә ҡарата мөнәсәбәтенән ҡәнәғәт булмауын һәм үҙенә ҡәрҙәштерәнә ҡараған кек ҡарауына зарланыуын раҫлай{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=254–260}} «Quick», немец журналына биргән интервьюһында Әшрәф Пәһләүи, ағаһының үлемендә шаһтың ҡатнашлығын инҡар итһә лә, шик-шөбһәгә урын ҡалдыра. Ул былай тип билдәләй: « ''Шаһ ҡустыһы Әли Резаны бик яратты, әммә, тәбиғи, тәхетте үҙенең улына күсеүен теләне''». {{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Самолеттың һәләкәткә осрауы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» тигән өс томлыҡ китапта бирелгән. Автор, һарай даирәләренә инеү мөмкинлеге булған элекке билдәле журналист, Әли Реза менән шаһ араһындағы сәйәси көнәркәшлек тураһында ентекле мәғлүмәт бирә, Әли Резаның шаһҡа ҡаршы ойошторған йәнәһе лә заговорын һүрәтләй, үҙенең дәғүәләрен документтар һәм дәлилдәр менән раҫлай{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Ул шулай уҡ Әли Резаның премьер-министр Размараның үлтерелеүендә ҡатнашыуын бәйләй һәм 1953 йылғы түңкәрелешкә тиклемге ваҡиғаларҙа уның ролен төп тип һанай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Шаһ, Әли Резаның вариҫ итеп тәғәйенләнеүе йәки уның хәрби командирҙар араһындағы йоғонтоһонан ҡурҡып, ҡустыһының үлемендә хәл иткес роль уйнай, ә уның кешеләре самолет һәләкәтенә килтергән диверсияны башҡара, тип иҫәпләнә{{Sfn|Al-Mouti, Mostafa|1990|c=263–264}} Фәрдүст фекеренсә, Пәһләүиҙәр ғаиләһе шаһты ғәйепле тип һанай, ә Мөхәммәт Реза үҙе был мәсьәләлә һәр ваҡыт өндәшмәй ҡала. {{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=241}} Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең хәтирәләрендә яҙа: "Пилот һауа торошоноң насар булыуы тураһында иҫкәртһә лә, Әли Реза үҙе юғары баһалаған ағаһының тыуған көнөнә ваҡытында килеп етеү өсөн самолет штурвалы артына үҙе ултыра. Ул шулай уҡ пүпкә елкенһенеүе менән ауырыған бер фермерҙы дауаханаға алып килә ине. Ул осоусы иҫкәрткән насар һауа торошона ҡыйыулыҡ күрһәтеп, осоп китәПилот иҫкәрткән насар һауа торошонан да ҡурҡмай, һәм осоп китә{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=278}}. Был фажиғәнән һуң Мөхәммәт Реза, күрәһең, үҙен ғәйепле тойоп, һәләк булған ҡустыһын хәтерләтерлек бар нәмәнән дә ҡасырға тырыша, башҡаларға уны телгә алырға ирек бирмәй{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=241}} Фәриҙә Диба, Фәрәх Пәхләүиҙең әсәһе, үҙенең хәтирәләрендә шаһтың ейәне Али Резаның улы менән ситләшеүен билдәләй: " ''Пәхләүи ғаиләһенең тағы бер ағзаһы, беҙгә ғаилә йыйылыштарында һәм һарайҙарҙа ҡабул итеү тыйылған, мәрхүм Шахзаде Али Резаның улы була'' ". {{Sfn|Farideh Diba|2001|c=123}} == Әли Резаның ерләнгән урыны == Рәсми рәүештә Әли Резаның кәүҙәһе Рей ҡалаһында Реза шаһ мавзолейы подвалында ерләнгәне тураһында хәбәр ителә. Әммә революциянан һуң, аятолла Хәлхәли мавзолейҙы емереп, журналистар был урынға килгәс, Әли Реза Пәһләүи ҡәбере тип билдәләнгән ҡәбер ташы аҫтында бер кәүҙә лә табылмай. Был император һарайының Әли Резаның был урында ерләнгәне тураһында рәсми иғландың ялған булыуын, уның кәүҙәһе бер ҡасан да бында урынлаштырылмауын күрһәтә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=960}} [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] алдынан, Ирандан китер алдынан, Мөхәммәт Реза Пәһләүи атаһы Али Резаның кәүҙәһен һандыҡҡа һалып, сит илгә алып киткән тип имеш-мимеш тарала. Хәбәрҙәр буйынса, кәүҙә ваҡытлыса АҠШ-та [[Лос-Анджелес]]та урынлаштырылған{{Sfn|Hossein Maki|1987|c=529}} Әлеге ваҡытта ул [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]], 46 йыл элек Реза шаһтың табуты ваҡытлыса урынлашҡан урында ерләнгән тип иҫәпләнә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=1005}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Hossein Maki|заглавие="Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran [Twenty-Year History of Iran]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/134571/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-8/|ответственный=|место=|издательство=Elmi|год=1987|том=8|страниц=560|isbn=|ref=Hossein Maki}} * {{Китап|автор=Farideh Diba|заглавие="Dokhtaram Farah [My Daughter Farah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1197564/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=508|isbn=9789646760158|ref=Farideh Diba}} * {{Китап|автор=Al-Mouti, Mostafa|заглавие=Iran in the Pahlavi Era|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=London|год=1990|том=2|страниц=471|isbn=|ref=Al-Mouti, Mostafa}} * {{Китап|автор=Manouchehr Riyahi|заглавие="Sarāb-e Zendegi: Gusheh-hāye Maktoomi az Tārikh-e Mo’āser, Zendegi-nāmeh [Mirrors of Life: Hidden Aspects of Contemporary History, Memoirs of Manouchehr Riyahi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1325456/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Tehran Publishing|год=2005|том=2|страниц=872|isbn=9789649457154|ref=Manouchehr Riyahi}} * {{Китап|автор=Jalal Andermani-Zadeh|заглавие="Pahlavi-ha: Khandan-e Pahlavi be Revayat-e Asnad: Farzandan-e Reza Shah [The Pahlavis: The Pahlavi Family through Documents: Children of Reza Shah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Nazar Cultural-Research Institute of Printing and Publishing|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andermani-Zadeh}} * {{Китап|автор=Jahangir Amuzegar|заглавие=Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy|ссылка=https://www.amazon.com/Dynamics-Iranian-Revolution-Pahlavis-Triumph/dp/0791407322|ответственный=|место=|издательство=State University of New York Press|год=1991|том=|страниц=368|isbn=‎ 978-0791407325|ref=Jahangir Amuzegar}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие="Zohur va Soghut-e Saltanat-e Pahlavi: Khatirat-e Arteshbod-e Sabeg [The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hossein Fardoust]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at Publications|год=2010|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Taj al-Molouk Pahlavi|заглавие="Khatirat-e Malakeh Pahlavi Taj al-Molouk Ayermloo [Memoirs of Queen Taj al-Molouk Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11050907/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9-%D8%A2%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=462|isbn=9789646760332|ref=Taj al-Molouk Pahlavi}} * {{Китап|автор=Esfandiari Bakhtiari, Soraya|заглавие="Le Palais des Solitudes [The Palace of Solitude]"|ссылка=https://www.iranketab.ir/book/47787-le-palais-des-solitudes|ответственный=|место=|издательство=Peykan|год=1991|том=|страниц=344|isbn=9789643281670|ref=Esfandiari Bakhtiari, Soraya}} * {{Китап|автор=Deldam, Eskandar|заглавие="Khaterat-e Man va Farah Pahlavi [My Memoirs with Farah Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1324021/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2005|том=2|страниц=526|isbn=9789649164960|ref=Deldam, Eskandar}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие="Baradaran-e Shah [The Shah’s Brothers]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11057764/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2003|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 мартта тыуғандар]] 076rikgcwjt9szawqayor9s51w3j3zq 10 201121 1297881 2026-05-23T12:13:18Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Paris - Vintage travel gear seller at the marche Dauphine - 5212.jpg 1297881 wikitext text/x-wiki Paris - Vintage travel gear seller at the marche Dauphine - 5212.jpg dlou0vgpfu2i2kzwvbstwo89jzdaahl 10 201122 1297886 2026-05-23T12:41:36Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{cite web |author = |datepublished = |url = {{{url|{{#if:{{{1|{{{id|}}}}}}|http://www.eestigiid.ee/index.php?SCat={{Ifnumber|{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|{{{2|}}}|{{#switch:{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|озеро=38|река=39}}}}&CatID=0&ItemID={{{1|{{{id|}}}}}}|http://www.eestigiid.ee}}}}} |title = {{#if:{{{1|{{{id|{{{url|}}}}}}}}}|{{#if:{{{3|{{{title|}}}}}}|{{{3|{{{title|}}}}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(... 1297886 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{cite web |author = |datepublished = |url = {{{url|{{#if:{{{1|{{{id|}}}}}}|http://www.eestigiid.ee/index.php?SCat={{Ifnumber|{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|{{{2|}}}|{{#switch:{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|озеро=38|река=39}}}}&CatID=0&ItemID={{{1|{{{id|}}}}}}|http://www.eestigiid.ee}}}}} |title = {{#if:{{{1|{{{id|{{{url|}}}}}}}}}|{{#if:{{{3|{{{title|}}}}}}|{{{3|{{{title|}}}}}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}|{{Ifnumber|{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}|{{#switch:{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|озеро=Озёра&#32;|река=Реки&#32;}}Эстонии}}}} |description = Описание {{#switch:{{wikidata|p31|{{{2|}}}|plain=true}}|озеро=озера&#32;|река=реки&#32;}}на сайте [http://www.eestigiid.ee/ eestigiid.ee]{{ref|et}} |accessdate = {{{4|}}} |ref = {{{ref|eestigiid.ee}}} |lang = et }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''1''' или '''id''' — идентификатор для автоматического формирования ссылки (берётся из ссылок на сайте eestigiid.ee, пример: http://www.eestigiid.ee/index.php?SCat=38&CatID=0&ItemID=566, следовательно {{s|<code>{{!}}id{{=}}566</code>}}), если не задан, то ссылка будет вести на страницу перечня; :* '''url''' — для указания полной ссылки (альтернатива '''id'''); * '''2''' — тип объекта (например: <code>озеро</code>, <code>река</code>) или идентификатор категории (берётся из ссылок на сайте eestigiid.ee, пример: http://www.eestigiid.ee/index.php?SCat=38&CatID=0&ItemID=566, следовательно {{s|<code>{{!}}2{{=}}38</code>}}); * '''3''' или '''title''' — название ссылки (если не задан, то выводится название страницы статьи в википедии); * '''4''' — [[Шаблон:Cite web#Необязательные параметры|дата проверки]]; * '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию <code>eestigiid.ee</code>). == Заготовка == <code><nowiki>{{eestigiid.ee||||</nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki>}}</nowiki></code> == Примеры == {{таблица примеров|t=eestigiid.ee | |693\озеро\Аалупи\2017-10-01 |693\38\Аалупи\2017-10-01 }} {{таблица примеров|t=eestigiid.ee |url{{=}}http://www.eestigiid.ee/?SCat{{=}}38&CatID{{=}}0&ItemID{{=}}693\title{{=}}Alopi järv }} {{doc-end}} [[Категория:Ҡалыптар:Айырым сайттарҙа һылтанмалар]] [[Категория:Ҡалыптар:Эстония:Мәғлүмәт сығанаҡтары]] </noinclude> pdd0y2cf6nmm4smz87x58ub7672624d 10 201123 1297887 2026-05-23T12:42:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#iferror:{{#expr:{{{1|}}}}}|{{{3|0}}}|{{{2|1}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1297887 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#iferror:{{#expr:{{{1|}}}}}|{{{3|0}}}|{{{2|1}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1y182wpvo5h5u0lqu5nay796khdi8r2 10 201124 1297888 2026-05-23T12:45:10Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{Книга | часть = {{{2|}}} | автор = | ссылка = | заглавие = Курорты : Энциклопедический словарь | ответственный = гл. ред. {{s|Е. И. Чазов}} | издание = | место = М. | издательство = [[Советская энциклопедия]] | год = 1983 | страницы = {{{1|}}} | ст... 1297888 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Книга | часть = {{{2|}}} | автор = | ссылка = | заглавие = Курорты : Энциклопедический словарь | ответственный = гл. ред. {{s|Е. И. Чазов}} | издание = | место = М. | издательство = [[Советская энциклопедия]] | год = 1983 | страницы = {{{1|}}} | страниц = {{#if:{{{1|}}}||592}} | тираж = 100000 | isbn = | ref = {{{ref|Чазов}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * {{para|1}} — конкретная страница (например, <code>105</code>), либо список и/или диапазон страниц (например, <code>12, 15, 123</code>, или <code>107–110</code>, или <code>45–48, 51</code>); обратите внимание, что диапазон записывается через тире, а не через дефис («–», а не «-»); * {{para|2}} — название статьи или главы; * {{para|ref}} — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию <code>Чазов</code>). == Заготовки == * <code><nowiki>{{Курорты (энциклопедический словарь)||}}</nowiki></code> * <code><nowiki>{{sfn|Чазов|1983|с=|loc=|name=}}</nowiki></code> * <code><nowiki><ref name="Курорты83" /><ref name="Курорты83">{{Курорты83||}}</ref></nowiki></code> == Примеры == {{таблица примеров|t=Курорты83|nobr=1 | |280\Пю́хаярве }} {{doc-end}} [[Категория:Ҡалыптар:Темалар буйынса мәғлүмәт сығанаҡтары]] </noinclude> gjvvxdmaadnknm3drwrjsvt8es93mmm 1 201125 1297903 2026-05-23T17:50:20Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Али Реза Пехлеви I|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:41, 23 май 2026 (UTC) 1297903 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Али Реза Пехлеви I|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:41, 23 май 2026 (UTC) 1a7hqbx145bzonca2oim5tjqaeuzj47 0 201126 1297905 2026-05-23T18:26:13Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149582923|Довлатшахи, Мехрангиз]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297905 wikitext text/x-wiki '''Мехрәнгиз Дәүләтшаһи''' ({{lang-fa|مهرانگیز دولتشاهی}}; 13 декабрь 1919 йыл, Тәһран, Ҡаджар Фарсыстаны — 11 октябрь 2008 йыл, Париж, Франция) — Иран йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмәне, әһәмиәтле вазифалар биләгән, шул иҫәптән Пәһләүи дәүерендә Ирандың Даниялағы илсеһе вазифаһын башҡарған. Шулай уҡ өс срок Иран парламенты ағзаһы булып эшләй. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1919 йылдың 13 декабрендә<ref name=":0">The Qajar Dynasty (Dowlatshahi, Jalali).&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 7 мая 2021 года.</ref> [[Исфаһан|Исфаһанда]] Керманшахта биләгән эре ер биләүселәр ғаиләһендә тыуған<ref>Centers of Power in Iran.&#x20;''CIA''&#x20;(май 1972).&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 2 марта 2015 года.</ref>. Ул Мәжлес ағзаһы һәм ер хужаһы<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}</ref><ref>Dolatshahi, Mehrangiz.&#x20;''Harvard University''.&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано из оригинала 22 февраля 2018 года.</ref>, Ҡаджар династияһы ағзаһы<ref name=":0" /> Мөхәммәт Али Мирза «Мешҡут әл-Дәүле»нең ҡыҙы. Әсәһе — Һиҙәйәт Ҡули хандың ҡыҙы Әхтәр өл-Мөлөк<ref name=":0" />. Мехрәнгиздең ике туған апайы Эсмет Дәүләтшаһи шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүиҙең]] дүртенсе ҡатыны була<ref>{{Китап|заглавие=The Making of the Modern Iranian Woman: Gender, State Policy, and Popular Culture, 1865-1946|ссылка=https://books.google.com/books?id=fyrZHsYlhCwC&pg=PA115|издательство={{Нп3|University Press of Florida}}|isbn=978-0-8130-3126-2|страницы=115|автор=Camron Michael Amin|год=2002}}</ref> . Мехрәнгиз Германияла уҡый, унда [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] бакалавр дәрәжәһен ала<ref name=":0" />. Гейдельберг университетында ижтимағи һәм сәйәси фәндәр докторы дәрәжәһен ала<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . == Карьераһы == Дәүләтшаһи социаль хеҙмәтләндереү ойошмаһында һәм тотҡондарға ярҙам итеү ойошмаһында эшләй<ref name=":1">''Nazy Kaviani.''&#x20;Mehrangiz Dolatshahi.&#x20;''Iranian''&#x20;(28 октября 2008).&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано из оригинала 5 декабря 2013 года.</ref>. Ул «Рах-е Но» («Яңы юл») йәмғиәтенә нигеҙ һала, һуңыраҡ ул Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар синдикаты составына инә<ref name=":1" />. Йәмғиәт ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уҡытыу курстары тәҡдим итә һәм уларҙың тигеҙ хоҡуҡтарын яҡлай<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . Ул шулай уҡ Тәһрандың көньяғында ололарҙы грамоталылыҡҡа өйрәтеү программаларын башлай<ref name=":1" />. 1951 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар эшмәкәре Сәфиә Фирүз һәм шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] менән осрашып, Иранда ҡатын-ҡыҙҙар тауыш биреүҙең хоҡуғы тураһында фекер алышалар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Iranian Women’s Movement: A Century Long Struggle|издание=The Muslim World|том=94|ссылка=http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf|pmid=2020-03-15|язык=en|тип=journal|автор=Ali Akbar Mahdi|год=2004|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303234831/http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf}}</ref> . Дәүләтшаһи Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһының (WOI) Халыҡ-ара эштәр буйынса консультатив комитеты директоры булып эшләй<ref name=":2">Oral History interview of Mehrangiz Dowlatshahi.&#x20;''Foundation for Iranian Studies''.&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 24 марта 2010 года.</ref>. 1973 йылда Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар советы президенты итеп тәғәйенләнә, был вазифа срогы 1976 йылда тамамлана<ref>About us.&#x20;''International Council of Women''.&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 9 сентября 2013 года.</ref>. Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1963—1975 йылдарҙа Мәжлес ағзаһы булып эшләй, был сәйәси органда беренсе ҡатын-ҡыҙ була<ref name=":2" />. Ул Мәжлестә өс срок Кермәншаһ вәкиле була<ref name=":3">Mehrangiz Dolatshahi, who struggled for the ratification of the "Family Support Law" in 1967.&#x20;''The Feminist School''&#x20;(23 октября 2008).&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 6 мая 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи 1967 йылда Ғаиләне яҡлау тураһындағы законды төҙөүгә һәм 1974 йылда уны киңәйтеүгә ҙур өлөш индерә<ref name=":3" />. Ул шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса беренсе министр булып эшләй<ref name=":4">''Darius Kadivar.''&#x20;Mehrangiz Dolatshahi First Woman Ambassador of Imperial Iran (1960).&#x20;''Iranian''&#x20;(6 сентября 2010).&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано 21 сентября 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи шулай уҡ Иран шаһлығының [[Дания|Даниялағы]] беренсе ҡатын-ҡыҙ илсеһе була<ref name=":4" />. Был вазифаға 1975 йылда тәғәйенләнә<ref>{{Китап|заглавие=Official Report of Debates. Volume II|ссылка=https://books.google.com/books?id=69C5k3LbyWMC&pg=PA681|издательство=Council of Europe|страницы=681}}</ref> == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылда Иранда революция]] булғанда Ирандың Даниялағы илсеһе була. Ул илдән сығып китә һәм [[Париж|Парижда]] төпләнә<ref name=":1" />. 2002 йылда Дәүләтшаһи «Иранда йәмғиәт, хөкүмәт һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте»<ref name=":1" /> тигән китап сығара. 2008 йылдың октябрендә Парижда вафат була<ref name=":1" /> == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[Файл:DNK_Order_of_Danebrog_Grand_Cross_BAR.png|70x70пкс]] Даннеброг орденының Ҙур тәреһе (1979 йылдың 14 феврале)<ref name=":0" /> 1997 йылда Дәүләтшаһи АҠШ-тағы Иран ҡатын-ҡыҙҙарын өйрәнеү фонды тарафынан «Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип иғлан ителә<ref>The Woman of the Year. Past awardees.&#x20;''IWSF''.&#x20;Дата обращения: 15 марта 2020.&#x20;Архивировано из оригинала 12 июля 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 декабрҙә тыуғандар]] 8nx2jlnb8rb5w3n7eg4m5kdrpp0kpb2 1297906 1297905 2026-05-23T18:28:38Z Юлдашева Луиза 18980 1297906 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мехрәнгиз Дәүләтшаһи''' ({{lang-fa|مهرانگیز دولتشاهی}}; [[13 декабрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]], Ҡаджар Фарсыстаны — [[11 октябрь]] [[2008 йыл]], [[Париж]], [[Франция]]) — Иран йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмәне, әһәмиәтле вазифалар биләгән, шул иҫәптән Пәһләүи дәүерендә Ирандың [[Дания]]лағы илсеһе вазифаһын башҡарған. Шулай уҡ өс срок Иран парламенты ағзаһы булып эшләй. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1919 йылдың 13 декабрендә<ref name=":0">The Qajar Dynasty (Dowlatshahi, Jalali). ''Royal Ark''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 7 мая 2021 года.</ref> [[Исфаһан]]да Керманшахта биләгән эре ер биләүселәр ғаиләһендә тыуған<ref>Centers of Power in Iran. ''CIA'' (май 1972). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 2 марта 2015 года.</ref>. Ул Мәжлес ағзаһы һәм ер хужаһы<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}</ref><ref>Dolatshahi, Mehrangiz. ''Harvard University''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано из оригинала 22 февраля 2018 года.</ref>, Ҡаджар династияһы ағзаһы<ref name=":0" /> Мөхәммәт Али Мирза "Мешҡут әл-Дәүле"нең ҡыҙы. Әсәһе — Һиҙәйәт Ҡули хандың ҡыҙы Әхтәр өл-Мөлөк<ref name=":0" />. Мехрәнгиздең ике туған апайы Эсмет Дәүләтшаһи шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүиҙең]] дүртенсе ҡатыны була<ref>{{Китап|заглавие=The Making of the Modern Iranian Woman: Gender, State Policy, and Popular Culture, 1865-1946|ссылка=https://books.google.com/books?id=fyrZHsYlhCwC&pg=PA115|издательство={{Нп3|University Press of Florida}}|isbn=978-0-8130-3126-2|страницы=115|автор=Camron Michael Amin|год=2002}}</ref> . Мехрәнгиз Германияла уҡый, унда [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] бакалавр дәрәжәһен ала<ref name=":0" />. Гейдельберг университетында ижтимағи һәм сәйәси фәндәр докторы дәрәжәһен ала<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . == Карьераһы == Дәүләтшаһи социаль хеҙмәтләндереү ойошмаһында һәм тотҡондарға ярҙам итеү ойошмаһында эшләй<ref name=":1">''Nazy Kaviani.'' Mehrangiz Dolatshahi. ''Iranian'' (28 октября 2008). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано из оригинала 5 декабря 2013 года.</ref>. Ул «Рах-е Но» («Яңы юл») йәмғиәтенә нигеҙ һала, һуңыраҡ ул Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар синдикаты составына инә<ref name=":1" />. Йәмғиәт ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уҡытыу курстары тәҡдим итә һәм уларҙың тигеҙ хоҡуҡтарын яҡлай<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . Ул шулай уҡ Тәһрандың көньяғында ололарҙы грамоталылыҡҡа өйрәтеү программаларын башлай<ref name=":1" />. 1951 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар эшмәкәре Сәфиә Фирүз һәм шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] менән осрашып, Иранда ҡатын-ҡыҙҙар тауыш биреүҙең хоҡуғы тураһында фекер алышалар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Iranian Women’s Movement: A Century Long Struggle|издание=The Muslim World|том=94|ссылка=http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf|pmid=2020-03-15|язык=en|тип=journal|автор=Ali Akbar Mahdi|год=2004|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303234831/http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf}}</ref> . Дәүләтшаһи Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһының (WOI) Халыҡ-ара эштәр буйынса консультатив комитеты директоры булып эшләй<ref name=":2">Oral History interview of Mehrangiz Dowlatshahi. ''Foundation for Iranian Studies''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 24 марта 2010 года.</ref>. 1973 йылда Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар советы президенты итеп тәғәйенләнә, был вазифа срогы 1976 йылда тамамлана<ref>About us. ''International Council of Women''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 9 сентября 2013 года.</ref>. Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1963—1975 йылдарҙа Мәжлес ағзаһы булып эшләй, был сәйәси органда беренсе ҡатын-ҡыҙ була<ref name=":2" />. Ул Мәжлестә өс срок Кермәншаһ вәкиле була<ref name=":3">Mehrangiz Dolatshahi, who struggled for the ratification of the «Family Support Law» in 1967. ''The Feminist School'' (23 октября 2008). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 6 мая 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи 1967 йылда Ғаиләне яҡлау тураһындағы законды төҙөүгә һәм 1974 йылда уны киңәйтеүгә ҙур өлөш индерә<ref name=":3" />. Ул шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса беренсе министр булып эшләй<ref name=":4">''Darius Kadivar.'' Mehrangiz Dolatshahi First Woman Ambassador of Imperial Iran (1960). ''Iranian'' (6 сентября 2010). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 21 сентября 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи шулай уҡ Иран шаһлығының [[Дания|Даниялағы]] беренсе ҡатын-ҡыҙ илсеһе була<ref name=":4" />. Был вазифаға 1975 йылда тәғәйенләнә<ref>{{Китап|заглавие=Official Report of Debates. Volume II|ссылка=https://books.google.com/books?id=69C5k3LbyWMC&pg=PA681|издательство=Council of Europe|страницы=681}}</ref> == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылда Иранда революция]] булғанда Ирандың Даниялағы илсеһе була. Ул илдән сығып китә һәм [[Париж]]да төпләнә<ref name=":1" />. 2002 йылда Дәүләтшаһи «Иранда йәмғиәт, хөкүмәт һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте»<ref name=":1" /> тигән китап сығара. 2008 йылдың октябрендә Парижда вафат була<ref name=":1" /> == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[Файл:DNK Order of Danebrog Grand Cross BAR.png|70x70пкс]] Даннеброг орденының Ҙур тәреһе (1979 йылдың 14 феврале)<ref name=":0" /> [[1997 йыл]]да Дәүләтшаһи АҠШ-тағы Иран ҡатын-ҡыҙҙарын өйрәнеү фонды тарафынан «Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип иғлан ителә<ref>The Woman of the Year. Past awardees. ''IWSF''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано из оригинала 12 июля 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 декабрҙә тыуғандар]] spuuymiyykh3dbzil50l6aft1tbr1yt 1297907 1297906 2026-05-23T18:34:17Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә тормошо һәм тәрбиәһе */ 1297907 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мехрәнгиз Дәүләтшаһи''' ({{lang-fa|مهرانگیز دولتشاهی}}; [[13 декабрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]], Ҡаджар Фарсыстаны — [[11 октябрь]] [[2008 йыл]], [[Париж]], [[Франция]]) — Иран йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмәне, әһәмиәтле вазифалар биләгән, шул иҫәптән Пәһләүи дәүерендә Ирандың [[Дания]]лағы илсеһе вазифаһын башҡарған. Шулай уҡ өс срок Иран парламенты ағзаһы булып эшләй. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1919 йылдың 13 декабрендә<ref name=":0">The Qajar Dynasty (Dowlatshahi, Jalali). ''Royal Ark''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 7 мая 2021 года.</ref> [[Исфаһан]]да Керманшахта биләгән эре ер биләүселәр ғаиләһендә тыуған<ref>Centers of Power in Iran. ''CIA'' (май 1972). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 2 марта 2015 года.</ref>. Ул Мәжлес ағзаһы һәм ер хужаһы<ref name=age73/><ref>{{cite web|title=Dolatshahi, Mehrangiz|url=http://ted.lib.harvard.edu/ted/deliver/~iohp/Dolatshahi,+Mehrangiz.05|work=Harvard University|access-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222225541/http://ted.lib.harvard.edu/ted/deliver/~iohp/Dolatshahi,+Mehrangiz.05|archive-date=2018-02-22|url-status=dead}}</ref>, Ҡаджар династияһы ағзаһы<ref name=":0" /> Мөхәммәт Али Мирза "Мешҡут әл-Дәүле"нең ҡыҙы. Әсәһе — Һиҙәйәт Ҡули хандың ҡыҙы Әхтәр өл-Мөлөк<ref name=":0" />. Мехрәнгиздең ике туған апайы Эсмет Дәүләтшаһи шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүиҙең]] дүртенсе ҡатыны була<ref>{{Китап|заглавие=The Making of the Modern Iranian Woman: Gender, State Policy, and Popular Culture, 1865-1946|ссылка=https://books.google.com/books?id=fyrZHsYlhCwC&pg=PA115|издательство={{Нп3|University Press of Florida}}|isbn=978-0-8130-3126-2|страницы=115|автор=Camron Michael Amin|год=2002}}</ref> . Мехрәнгиз Германияла уҡый, унда [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] бакалавр дәрәжәһен ала<ref name=":0" />. Гейдельберг университетында ижтимағи һәм сәйәси фәндәр докторы дәрәжәһен ала<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . == Карьераһы == Дәүләтшаһи социаль хеҙмәтләндереү ойошмаһында һәм тотҡондарға ярҙам итеү ойошмаһында эшләй<ref name=":1">''Nazy Kaviani.'' Mehrangiz Dolatshahi. ''Iranian'' (28 октября 2008). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано из оригинала 5 декабря 2013 года.</ref>. Ул «Рах-е Но» («Яңы юл») йәмғиәтенә нигеҙ һала, һуңыраҡ ул Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар синдикаты составына инә<ref name=":1" />. Йәмғиәт ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уҡытыу курстары тәҡдим итә һәм уларҙың тигеҙ хоҡуҡтарын яҡлай<ref name="age73">{{Cite news|title=Sex equality still elusive: feminist|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818|accessdate=2020-03-15|date=1973-11-06|archivedate=2016-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Sex equality still elusive: feminist]. ''The Age''. 6 ноября 1973. [https://web.archive.org/web/20160501061636/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19731106&id=vWMQAAAAIBAJ&sjid=0ZADAAAAIBAJ&pg=6474,1292818 Архивировано] 1 мая 2016<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 15 марта 2020</span>.</cite></ref> . Ул шулай уҡ Тәһрандың көньяғында ололарҙы грамоталылыҡҡа өйрәтеү программаларын башлай<ref name=":1" />. 1951 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар эшмәкәре Сәфиә Фирүз һәм шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] менән осрашып, Иранда ҡатын-ҡыҙҙар тауыш биреүҙең хоҡуғы тураһында фекер алышалар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Iranian Women’s Movement: A Century Long Struggle|издание=The Muslim World|том=94|ссылка=http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf|pmid=2020-03-15|язык=en|тип=journal|автор=Ali Akbar Mahdi|год=2004|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303234831/http://go.owu.edu/~aamahdi/Iranian%20Women%20Movement%20A%20Century%20Long%20Struggle.pdf}}</ref> . Дәүләтшаһи Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһының (WOI) Халыҡ-ара эштәр буйынса консультатив комитеты директоры булып эшләй<ref name=":2">Oral History interview of Mehrangiz Dowlatshahi. ''Foundation for Iranian Studies''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 24 марта 2010 года.</ref>. 1973 йылда Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар советы президенты итеп тәғәйенләнә, был вазифа срогы 1976 йылда тамамлана<ref>About us. ''International Council of Women''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 9 сентября 2013 года.</ref>. Мехрәнгиз Дәүләтшаһи 1963—1975 йылдарҙа Мәжлес ағзаһы булып эшләй, был сәйәси органда беренсе ҡатын-ҡыҙ була<ref name=":2" />. Ул Мәжлестә өс срок Кермәншаһ вәкиле була<ref name=":3">Mehrangiz Dolatshahi, who struggled for the ratification of the «Family Support Law» in 1967. ''The Feminist School'' (23 октября 2008). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 6 мая 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи 1967 йылда Ғаиләне яҡлау тураһындағы законды төҙөүгә һәм 1974 йылда уны киңәйтеүгә ҙур өлөш индерә<ref name=":3" />. Ул шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса беренсе министр булып эшләй<ref name=":4">''Darius Kadivar.'' Mehrangiz Dolatshahi First Woman Ambassador of Imperial Iran (1960). ''Iranian'' (6 сентября 2010). Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано 21 сентября 2021 года.</ref>. Дәүләтшаһи шулай уҡ Иран шаһлығының [[Дания|Даниялағы]] беренсе ҡатын-ҡыҙ илсеһе була<ref name=":4" />. Был вазифаға 1975 йылда тәғәйенләнә<ref>{{Китап|заглавие=Official Report of Debates. Volume II|ссылка=https://books.google.com/books?id=69C5k3LbyWMC&pg=PA681|издательство=Council of Europe|страницы=681}}</ref> == Һуңғы йылдары һәм үлеме == Мехрәнгиз Дәүләтшаһи [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылда Иранда революция]] булғанда Ирандың Даниялағы илсеһе була. Ул илдән сығып китә һәм [[Париж]]да төпләнә<ref name=":1" />. 2002 йылда Дәүләтшаһи «Иранда йәмғиәт, хөкүмәт һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте»<ref name=":1" /> тигән китап сығара. 2008 йылдың октябрендә Парижда вафат була<ref name=":1" /> == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[Файл:DNK Order of Danebrog Grand Cross BAR.png|70x70пкс]] Даннеброг орденының Ҙур тәреһе (1979 йылдың 14 феврале)<ref name=":0" /> [[1997 йыл]]да Дәүләтшаһи АҠШ-тағы Иран ҡатын-ҡыҙҙарын өйрәнеү фонды тарафынан «Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип иғлан ителә<ref>The Woman of the Year. Past awardees. ''IWSF''. Дата обращения: 15 марта 2020. Архивировано из оригинала 12 июля 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 декабрҙә тыуғандар]] 3glquy2d3cedqdvpbdyht3eg7sk8mvk 1 201127 1297908 2026-05-23T18:35:40Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Довлатшахи, Мехрангиз|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:34, 23 май 2026 (UTC) 1297908 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Довлатшахи, Мехрангиз|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:34, 23 май 2026 (UTC) hrxxru24c07hw2qns8tp0dumsrxtdsg 0 201128 1297915 2026-05-23T19:01:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средн... 1297915 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} cgi1u24yluo36dzzpprjhprbwpkom50 1297926 1297915 2026-05-24T04:01:54Z Вәхит 24644 үҙ 1297926 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Wayback|url=https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=20200205083341 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} b2qk766ot3m592eqo8k24rtaubaypux 1297927 1297926 2026-05-24T04:35:22Z Вәхит 24644 /* Имеҙеүселәре */ 1297927 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Wayback|url=https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=20200205083341 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === Имеҙеүселәрҙең күп төрлө булмауы һаҡланыусы утрауҙарҙың географик яҡтан айырым булыуына ла, шулай уҡ уларҙың күбеһен ваҡыты-ваҡыты менән дауыл тулҡындары баҫыуына ла бәйле. Был урындарҙа йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары булыуы тәбиғи. Уларҙың иң күп һанлылары — ҡулсалы нерпалар. Йәйгеһен улар Ноотамаа, Лаевараху, Иннараху утрауҙары янында осрай, һалҡын ваҡытта Соэгинин клифында ла күҙәтелә. Нерпаларҙан тыш милли парк һыуҙарында оҙон моронло тюлендәр йәшәй. XIX быуатҡа тиклем улар бик күп булған, был хайуандарға урындағы халыҡ һунар иткә. Әлегә был хайуандар нерпаларға ҡарағанда аҙыраҡ. Тюлень популяцияһы илдә иң ҙуры булып тора<ref name="Sepp"/>. Парк фаунаһына ҡараған ваҡыты-ваҡыты менән ҡурсаулыҡ һыуҙарына йөҙөп инеүсе өсөнсө диңгеҙ һөтимәре — диңгеҙ сусҡаһы<ref name="ЗапСССР"/>. Ер өҫтө һөтимәрҙәре араһында милли парк утрауҙарында беренсе булып ҡултыҡтар аша йөҙөп сыға алған күсмә төрҙәр, һуңыраҡ ҡороған һайлыҡтар аша йәки боҙ буйлап бында килгән ваҡ төрҙәр йәшәй. Милли парк утрауҙарында [[кимереүселәр]] аҙ, уларҙың күбеһе кеше алып килгән һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны кеүек төрҙәр. Паписсар һәм Кууснимма ярымутрауҙарында ябай тейендәр йәшәй, улар ылыҫлы урмандарҙы ярата. Шулай уҡ урман участкаларында аҡ ҡуяндар йәшәй, ә һоро ҡуяндар Вилсанди, [[Лооналайд (утрау)|Лооналайд]] һәм Салавамаа утрауҙарында йәшәргә ярата<ref name="ЗапСССР"/>. Һаҡланған территориялағы йыртҡыс һөтимәрҙәрҙең дүрт төрө билдәле: [[бүре]]ләр утрауҙарға XIX быуат аҙағында—XX быуаттың беренсе яртыһында һирәк осраған; урман һыуһарҙары әле лә Сааремаа урмандарында таралған; [[төлкө]]ләр бөтә ҙур утрауҙарҙа ла таралған, улар диңгеҙ ҡоштарына оя ҡорған ваҡытта һунар итә (бер нисә пар даими йәшәй). Шулай уҡ паркта [[ҡуш тояҡлылар]]ҙың дүрт төрө таралған. Европа ҡоралайҙары һаны тотороҡло, «материк» өлөшөнән тыш, улар Вилсанди һәм Весилоо утрауҙарында йәшәй. [[Мышы]] һәм [[аҫыл болан]]дар тәүге тапҡыр 1980 йылдарҙа күрәләр һәм шул ваҡыттан алып утрауҙарға даими килә, әммә бында даими йәшәмәй. Йөҙөүгә яраҡлашмаған, әммә әүҙем эҙләү тәртибе менән айырылып торған ҡырағай сусҡалар байтаҡ. Был төр үҫемлектәргә лә (орхидеяларға), ҡоштарға ла (йомортҡаларын ашайҙар) зыян килтерә)<ref name="ЗапСССР"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} mmqh0ahvmdxx4lkvdraze1w1r1b7w7g 1297928 1297927 2026-05-24T04:36:09Z Вәхит 24644 added [[Category:Эстонияның милли парктары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1297928 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Wayback|url=https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=20200205083341 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === Имеҙеүселәрҙең күп төрлө булмауы һаҡланыусы утрауҙарҙың географик яҡтан айырым булыуына ла, шулай уҡ уларҙың күбеһен ваҡыты-ваҡыты менән дауыл тулҡындары баҫыуына ла бәйле. Был урындарҙа йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары булыуы тәбиғи. Уларҙың иң күп һанлылары — ҡулсалы нерпалар. Йәйгеһен улар Ноотамаа, Лаевараху, Иннараху утрауҙары янында осрай, һалҡын ваҡытта Соэгинин клифында ла күҙәтелә. Нерпаларҙан тыш милли парк һыуҙарында оҙон моронло тюлендәр йәшәй. XIX быуатҡа тиклем улар бик күп булған, был хайуандарға урындағы халыҡ һунар иткә. Әлегә был хайуандар нерпаларға ҡарағанда аҙыраҡ. Тюлень популяцияһы илдә иң ҙуры булып тора<ref name="Sepp"/>. Парк фаунаһына ҡараған ваҡыты-ваҡыты менән ҡурсаулыҡ һыуҙарына йөҙөп инеүсе өсөнсө диңгеҙ һөтимәре — диңгеҙ сусҡаһы<ref name="ЗапСССР"/>. Ер өҫтө һөтимәрҙәре араһында милли парк утрауҙарында беренсе булып ҡултыҡтар аша йөҙөп сыға алған күсмә төрҙәр, һуңыраҡ ҡороған һайлыҡтар аша йәки боҙ буйлап бында килгән ваҡ төрҙәр йәшәй. Милли парк утрауҙарында [[кимереүселәр]] аҙ, уларҙың күбеһе кеше алып килгән һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны кеүек төрҙәр. Паписсар һәм Кууснимма ярымутрауҙарында ябай тейендәр йәшәй, улар ылыҫлы урмандарҙы ярата. Шулай уҡ урман участкаларында аҡ ҡуяндар йәшәй, ә һоро ҡуяндар Вилсанди, [[Лооналайд (утрау)|Лооналайд]] һәм Салавамаа утрауҙарында йәшәргә ярата<ref name="ЗапСССР"/>. Һаҡланған территориялағы йыртҡыс һөтимәрҙәрҙең дүрт төрө билдәле: [[бүре]]ләр утрауҙарға XIX быуат аҙағында—XX быуаттың беренсе яртыһында һирәк осраған; урман һыуһарҙары әле лә Сааремаа урмандарында таралған; [[төлкө]]ләр бөтә ҙур утрауҙарҙа ла таралған, улар диңгеҙ ҡоштарына оя ҡорған ваҡытта һунар итә (бер нисә пар даими йәшәй). Шулай уҡ паркта [[ҡуш тояҡлылар]]ҙың дүрт төрө таралған. Европа ҡоралайҙары һаны тотороҡло, «материк» өлөшөнән тыш, улар Вилсанди һәм Весилоо утрауҙарында йәшәй. [[Мышы]] һәм [[аҫыл болан]]дар тәүге тапҡыр 1980 йылдарҙа күрәләр һәм шул ваҡыттан алып утрауҙарға даими килә, әммә бында даими йәшәмәй. Йөҙөүгә яраҡлашмаған, әммә әүҙем эҙләү тәртибе менән айырылып торған ҡырағай сусҡалар байтаҡ. Был төр үҫемлектәргә лә (орхидеяларға), ҡоштарға ла (йомортҡаларын ашайҙар) зыян килтерә)<ref name="ЗапСССР"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] nw4tkxyf45gmbwpcpq1hh2gb36vr06o 1297939 1297928 2026-05-24T08:13:37Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1297939 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Wayback|url=https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=20200205083341 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === Имеҙеүселәрҙең күп төрлө булмауы һаҡланыусы утрауҙарҙың географик яҡтан айырым булыуына ла, шулай уҡ уларҙың күбеһен ваҡыты-ваҡыты менән дауыл тулҡындары баҫыуына ла бәйле. Был урындарҙа йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары булыуы тәбиғи. Уларҙың иң күп һанлылары — ҡулсалы нерпалар. Йәйгеһен улар Ноотамаа, Лаевараху, Иннараху утрауҙары янында осрай, һалҡын ваҡытта Соэгинин клифында ла күҙәтелә. Нерпаларҙан тыш милли парк һыуҙарында оҙон моронло тюлендәр йәшәй. XIX быуатҡа тиклем улар бик күп булған, был хайуандарға урындағы халыҡ һунар иткә. Әлегә был хайуандар нерпаларға ҡарағанда аҙыраҡ. Тюлень популяцияһы илдә иң ҙуры булып тора<ref name="Sepp"/>. Парк фаунаһына ҡараған ваҡыты-ваҡыты менән ҡурсаулыҡ һыуҙарына йөҙөп инеүсе өсөнсө диңгеҙ һөтимәре — диңгеҙ сусҡаһы<ref name="ЗапСССР"/>. Ер өҫтө һөтимәрҙәре араһында милли парк утрауҙарында беренсе булып ҡултыҡтар аша йөҙөп сыға алған күсмә төрҙәр, һуңыраҡ ҡороған һайлыҡтар аша йәки боҙ буйлап бында килгән ваҡ төрҙәр йәшәй. Милли парк утрауҙарында [[кимереүселәр]] аҙ, уларҙың күбеһе кеше алып килгән һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны кеүек төрҙәр. Паписсар һәм Кууснимма ярымутрауҙарында ябай тейендәр йәшәй, улар ылыҫлы урмандарҙы ярата. Шулай уҡ урман участкаларында аҡ ҡуяндар йәшәй, ә һоро ҡуяндар Вилсанди, [[Лооналайд (утрау)|Лооналайд]] һәм Салавамаа утрауҙарында йәшәргә ярата<ref name="ЗапСССР"/>. Һаҡланған территориялағы йыртҡыс һөтимәрҙәрҙең дүрт төрө билдәле: [[бүре]]ләр утрауҙарға XIX быуат аҙағында—XX быуаттың беренсе яртыһында һирәк осраған; урман һыуһарҙары әле лә Сааремаа урмандарында таралған; [[төлкө]]ләр бөтә ҙур утрауҙарҙа ла таралған, улар диңгеҙ ҡоштарына оя ҡорған ваҡытта һунар итә (бер нисә пар даими йәшәй). Шулай уҡ паркта [[ҡуш тояҡлылар]]ҙың дүрт төрө таралған. Европа ҡоралайҙары һаны тотороҡло, «материк» өлөшөнән тыш, улар Вилсанди һәм Весилоо утрауҙарында йәшәй. [[Мышы]] һәм [[аҫыл болан]]дар тәүге тапҡыр 1980 йылдарҙа күрәләр һәм шул ваҡыттан алып утрауҙарға даими килә, әммә бында даими йәшәмәй. Йөҙөүгә яраҡлашмаған, әммә әүҙем эҙләү тәртибе менән айырылып торған ҡырағай сусҡалар байтаҡ. Был төр үҫемлектәргә лә (орхидеяларға), ҡоштарға ла (йомортҡаларын ашайҙар) зыян килтерә)<ref name="ЗапСССР"/>. === Ҡоштары === [[Ҡоштар]] Вилсанди милли паркының төп һаҡлау объекты булып тора. Бында билдәләнгән 274 төрҙөң 114-е утрауҙарҙа оя ҡора<ref name="Sepp"/>. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң бында ҡоштар ҡалмай тиерлек (1956 йылда бөтә төрҙәге 128 пар оя ҡора), әммә һаҡлау саралары арҡаһында 1984 йылдан һуң 7 000-дән ашыу пар иҫәпләнә<ref name="ЗапСССР"/>. Хәҙер Вилсанди милли паркында оялауҙа иң билдәле ҡош — гага (5 000-дән ашыу пар). Унан тыш [[һуна өйрәк]]тәр, [[ала ҡаҙ]]ҙар ҙа ғәҙәти. === Һөйрәлеүселәр һәм ер һыу хайуандары === Милли паркта [[һөйрәлеүселәр]] һәм [[ер-һыу хайуандары]] аҙ һанлы һәм тик «материк» өлөшөндә генә тупланған<ref name=ПК>{{cite web|url=https://www.kaitsealad.ee/est/kuusnomme-poolsaar|title=Kuusnṏmme poolsaar|website=kaitsealad.ee|access-date=2022-05-31|url-status=dead}}</ref><ref name=ПХ>{{cite web|url=https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|title=Harilaiu poolsaar|website=kaitsealad.ee|access-date=2022-05-31|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123048/https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|url-status=live}}</ref>. === Балыҡтар === Вилсандиҙа [[балыҡтар]] күп төрлө<ref name="Sepp"/>. 39 балыҡ төрөнән паркта типик диңгеҙ, шулай уҡ сөсө һыу балыҡтары осрай. Бында камбала һәм салака иң күп һанлы, улар тюлендарҙың ғына түгел, урындағы халыҡ рационының нигеҙен тәшкил итә. Уларҙан тыш, [[суртан]], [[алабуға]], треска йәшәй. Һаҡлау зонаһы сиктәрендә 1921 йылда хатта [[ҡылыс балыҡ]] та теркәлгән<ref name=ЗапСССР45>Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 45—47.</ref>. === Умыртҡаһыҙҙар === Милли парктағы умыртҡаһыҙҙар өлөшләтә тикшерелгән. Мәҫәлән, диңгеҙ зоопланктоны составында 16 төр, ә бентос фаунаһында 48 төр табылған<ref name=ЗапСССР45/><ref name="Sepp"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] hdwvy9z3ok8mia6kbpis6f7uz65hkbi 1297940 1297939 2026-05-24T08:15:03Z Вәхит 24644 /* Һөйрәлеүселәр һәм ер һыу хайуандары */ 1297940 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Wayback|url=https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=20200205083341 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === Имеҙеүселәрҙең күп төрлө булмауы һаҡланыусы утрауҙарҙың географик яҡтан айырым булыуына ла, шулай уҡ уларҙың күбеһен ваҡыты-ваҡыты менән дауыл тулҡындары баҫыуына ла бәйле. Был урындарҙа йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары булыуы тәбиғи. Уларҙың иң күп һанлылары — ҡулсалы нерпалар. Йәйгеһен улар Ноотамаа, Лаевараху, Иннараху утрауҙары янында осрай, һалҡын ваҡытта Соэгинин клифында ла күҙәтелә. Нерпаларҙан тыш милли парк һыуҙарында оҙон моронло тюлендәр йәшәй. XIX быуатҡа тиклем улар бик күп булған, был хайуандарға урындағы халыҡ һунар иткә. Әлегә был хайуандар нерпаларға ҡарағанда аҙыраҡ. Тюлень популяцияһы илдә иң ҙуры булып тора<ref name="Sepp"/>. Парк фаунаһына ҡараған ваҡыты-ваҡыты менән ҡурсаулыҡ һыуҙарына йөҙөп инеүсе өсөнсө диңгеҙ һөтимәре — диңгеҙ сусҡаһы<ref name="ЗапСССР"/>. Ер өҫтө һөтимәрҙәре араһында милли парк утрауҙарында беренсе булып ҡултыҡтар аша йөҙөп сыға алған күсмә төрҙәр, һуңыраҡ ҡороған һайлыҡтар аша йәки боҙ буйлап бында килгән ваҡ төрҙәр йәшәй. Милли парк утрауҙарында [[кимереүселәр]] аҙ, уларҙың күбеһе кеше алып килгән һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны кеүек төрҙәр. Паписсар һәм Кууснимма ярымутрауҙарында ябай тейендәр йәшәй, улар ылыҫлы урмандарҙы ярата. Шулай уҡ урман участкаларында аҡ ҡуяндар йәшәй, ә һоро ҡуяндар Вилсанди, [[Лооналайд (утрау)|Лооналайд]] һәм Салавамаа утрауҙарында йәшәргә ярата<ref name="ЗапСССР"/>. Һаҡланған территориялағы йыртҡыс һөтимәрҙәрҙең дүрт төрө билдәле: [[бүре]]ләр утрауҙарға XIX быуат аҙағында—XX быуаттың беренсе яртыһында һирәк осраған; урман һыуһарҙары әле лә Сааремаа урмандарында таралған; [[төлкө]]ләр бөтә ҙур утрауҙарҙа ла таралған, улар диңгеҙ ҡоштарына оя ҡорған ваҡытта һунар итә (бер нисә пар даими йәшәй). Шулай уҡ паркта [[ҡуш тояҡлылар]]ҙың дүрт төрө таралған. Европа ҡоралайҙары һаны тотороҡло, «материк» өлөшөнән тыш, улар Вилсанди һәм Весилоо утрауҙарында йәшәй. [[Мышы]] һәм [[аҫыл болан]]дар тәүге тапҡыр 1980 йылдарҙа күрәләр һәм шул ваҡыттан алып утрауҙарға даими килә, әммә бында даими йәшәмәй. Йөҙөүгә яраҡлашмаған, әммә әүҙем эҙләү тәртибе менән айырылып торған ҡырағай сусҡалар байтаҡ. Был төр үҫемлектәргә лә (орхидеяларға), ҡоштарға ла (йомортҡаларын ашайҙар) зыян килтерә)<ref name="ЗапСССР"/>. === Ҡоштары === [[Ҡоштар]] Вилсанди милли паркының төп һаҡлау объекты булып тора. Бында билдәләнгән 274 төрҙөң 114-е утрауҙарҙа оя ҡора<ref name="Sepp"/>. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң бында ҡоштар ҡалмай тиерлек (1956 йылда бөтә төрҙәге 128 пар оя ҡора), әммә һаҡлау саралары арҡаһында 1984 йылдан һуң 7 000-дән ашыу пар иҫәпләнә<ref name="ЗапСССР"/>. Хәҙер Вилсанди милли паркында оялауҙа иң билдәле ҡош — гага (5 000-дән ашыу пар). Унан тыш [[һуна өйрәк]]тәр, [[ала ҡаҙ]]ҙар ҙа ғәҙәти. === Һөйрәлеүселәр һәм ер һыу хайуандары === Милли паркта [[һөйрәлеүселәр]] һәм [[ер-һыу хайуандары]] аҙ һанлы һәм тик «материк» өлөшөндә генә тупланған<ref name=ПХ>{{cite web|url=https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|title=Harilaiu poolsaar|website=kaitsealad.ee|access-date=2022-05-31|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123048/https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|url-status=live}}</ref>. === Балыҡтар === Вилсандиҙа [[балыҡтар]] күп төрлө<ref name="Sepp"/>. 39 балыҡ төрөнән паркта типик диңгеҙ, шулай уҡ сөсө һыу балыҡтары осрай. Бында камбала һәм салака иң күп һанлы, улар тюлендарҙың ғына түгел, урындағы халыҡ рационының нигеҙен тәшкил итә. Уларҙан тыш, [[суртан]], [[алабуға]], треска йәшәй. Һаҡлау зонаһы сиктәрендә 1921 йылда хатта [[ҡылыс балыҡ]] та теркәлгән<ref name=ЗапСССР45>Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 45—47.</ref>. === Умыртҡаһыҙҙар === Милли парктағы умыртҡаһыҙҙар өлөшләтә тикшерелгән. Мәҫәлән, диңгеҙ зоопланктоны составында 16 төр, ә бентос фаунаһында 48 төр табылған<ref name=ЗапСССР45/><ref name="Sepp"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] qumtd1z4mvc334g0y02lszhug7fzc8a 1 201129 1297918 2026-05-23T19:05:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Вилсанди (национальный парк)|23 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297918 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Вилсанди (национальный парк)|23 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} sognyfpkd1vjhbzuz23827muxuj7biy 0 201130 1297930 2026-05-24T05:26:45Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149788426|Шафик, Шахрияр]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297930 wikitext text/x-wiki '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]] ) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]<nowiki/>ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>"[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah's nephew assassinated by 'death squad'] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}". Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[15 март|15 мартында]] Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа <ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). "[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah's Nephew Hunted] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en|date=20220224132540}}". The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл|1967]] йылда ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән <ref>"[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en|date=20201018221221}}". The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл|1968 йылдың]] [[15 март|15 мартында]] тыуған) * ''Ғали йәнәптәре'' принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы|Фарсы]] ҡултығынан [[Күвейт|Кувейтҡа]] тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә <ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә <ref>"[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah's nephew assassinated by 'death squad] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}'". Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж|Парижда]] берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай <ref>"[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210716}}". The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде <ref>Daṿid Menashri. "[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490}}". Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл|1979 йылдың]] [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата <ref>A Memorial in Defence of Human Rights.&#x20;Дата обращения: 1 марта 2012.&#x20;Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). "[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}" – via NYTimes.com.</ref> <ref>"[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en}}". ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref> <ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). "[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah's kin slain] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en}}". ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): "[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}", By Frank J. Prial.</ref> <ref>The Washington Post (December 8, 1979): "[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/}}".</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә . Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы... Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''». <ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> <ref name="автоссылка1" /> Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''» . [[2003 йыл|2003]] йылда француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика]  (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика]  (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик]  (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] l0pl740319e403oihykbwx5up63rhhq 1297931 1297930 2026-05-24T05:28:51Z Юлдашева Луиза 18980 1297931 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad'] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref>. Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл]]дың [[15 март]]ында Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа<ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah’s Nephew Hunted] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en|date=20220224132540}}». The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл]]да ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en|date=20201018221221}}». The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған) * Ғали йәнәптәре принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы]]нан [[Күвейт]]ҡа тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}'». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж]]да берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210716}}». The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде<ref>Daṿid Menashri. «[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490}}». Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата<ref>A Memorial in Defence of Human Rights. Дата обращения: 1 марта 2012. Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}» — via NYTimes.com.</ref><ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en}}». ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref><ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s kin slain] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en}}». ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}», By Frank J. Prial.</ref><ref>The Washington Post (December 8, 1979): «[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/}}».</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы… Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''».<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref name="автоссылка1" /> Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''». [[2003 йыл]]да француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик] (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] e2k47wpxfcp4p1ae6wrlryizvfhq45w 1297932 1297931 2026-05-24T05:31:19Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлтереү */ 1297932 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad'] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref>. Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл]]дың [[15 март]]ында Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа<ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah’s Nephew Hunted] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en|date=20220224132540}}». The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл]]да ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en|date=20201018221221}}». The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған) * Ғали йәнәптәре принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы]]нан [[Күвейт]]ҡа тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}'». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж]]да берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210716}}». The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде<ref>Daṿid Menashri. «[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490}}». Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата<ref>A Memorial in Defence of Human Rights. Дата обращения: 1 марта 2012. Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}» — via NYTimes.com.</ref><ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en}}». ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref><ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s kin slain] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en}}». ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}», By Frank J. Prial.</ref><ref>The Washington Post (December 8, 1979): «[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/}}».</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы… Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''»<ref name="pn" /><ref name="автоссылка1" />. Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''». [[2003 йыл]]да француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик] (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] dvbs98r934680s2o2lwmy5gqjjm3nwq 1297933 1297932 2026-05-24T05:32:39Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлтереү */ 1297933 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad'] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref>. Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл]]дың [[15 март]]ында Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа<ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah’s Nephew Hunted] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en|date=20220224132540}}». The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл]]да ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en|date=20201018221221}}». The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған) * Ғали йәнәптәре принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы]]нан [[Күвейт]]ҡа тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210717}}'». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж]]да берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en|date=20220711210716}}». The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде<ref>Daṿid Menashri. «[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490}}». Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата<ref>A Memorial in Defence of Human Rights. Дата обращения: 1 марта 2012. Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}» — via NYTimes.com.</ref><ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en}}». ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref><ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s kin slain] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en}}». ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html}}», By Frank J. Prial.</ref><ref>The Washington Post (December 8, 1979): «[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/}}».</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы… Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''»<ref name="pn" />. Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''». [[2003 йыл]]да француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик] (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 4fm09695tracx6xrrwxhzyggdgtt874 1 201131 1297934 2026-05-24T05:34:06Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Шафик, Шахрияр|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:34, 24 май 2026 (UTC) 1297934 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шафик, Шахрияр|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:34, 24 май 2026 (UTC) f6m9ggkupslu9ra43mvu9b7r655ksbi 0 201132 1297942 2026-05-24T08:21:00Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙее |... 1297942 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙее |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. skdr9evprkklj3agidl2riykvc0yehl 1297943 1297942 2026-05-24T08:22:43Z Вәхит 24644 1297943 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментариҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} sa3rrcwmu0kly7txnu6euvdsey25nqh 1297945 1297943 2026-05-24T08:36:04Z Вәхит 24644 1297945 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментариҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} 7mgkiat3yewc67stxjllbf2v37611h5 1297946 1297945 2026-05-24T09:54:45Z Вәхит 24644 /* Комментариҙар */ 1297946 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} tf1omw4h1bpkja1jeqy6cw1vd67y5fk 1297947 1297946 2026-05-24T10:05:35Z Вәхит 24644 /* Атамаһының килеп сығышы */ 1297947 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы {{lang-is|Eysýsla}} булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} ngze8drvymxs1oaoyr6wvndul3oubxe 1 201133 1297944 2026-05-24T08:24:57Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Сааремаа|24 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2=география |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297944 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Сааремаа|24 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2=география |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} saoemo665qp113l37j72wv696x920mp 10 201134 1297950 2026-05-24T11:17:18Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: 007 Hyacinth macaw couple under Pink Ipê tree in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg 1297950 wikitext text/x-wiki 007 Hyacinth macaw couple under Pink Ipê tree in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg 7vd9imp91p6f29fm37pe095yl7mq0a7