Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 8540 1297983 1212190 2026-05-24T22:49:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297983 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ауырғазы районы''' — Өфөнән 80 км көньяҡта, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең яҡшы үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2014 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 47,2; 1989 — 39,1; 1995 — 38,8; 2010 — 30,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 19 кеше. Күпселеге [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]. Район үҙәге — [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбаҙы]] ауылында — 11,6 мең кеше (1994) йәшәй. == Географияһы == Ер өҫтө формалары убалы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, ныҡ [[карс]]ланған . Климаты континенталь һәм уртаса дымлы. Район територияһы аша [[Өршәк (йылға)|Өршәк]] һәм [[Ауырғазы]] йылғалары аға. [[Имән]], [[ҡайын]] ҡатыш имән, [[йүкә]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары район майҙанының 17% биләй, ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк-һаяҡ утрау булып үҫә. Район ерендәге тупраҡ һелтеһеҙләнгән, карбонатлы, һоро урман һәм ғәҙәти ҡара тупраҡлы. == Иҡтисады == Районда [[нефть]] ятҡылыҡтары (Боҙаяҙ, Өршәк, Талбаҙы, Ибрай, Черниговка, Добровольный), кирбес сеймалы (Софиполь һәм Суханово), балсыҡ (Дарьино, Яңы Федоровка), ҡом (ДуБашҡортостановка, Кесе ИБашҡортостанай), [[гипс]], [[эзбизташ]], ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Түбәнге Ләкәнде), агрономик [[руда]]лар (Яңы Төрөмбәт һәм Иҫке Ҡарамалы) запасы бар. Ауырғазы районы нигеҙҙә, — [[ауыл хужалығы]] районы. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре (121 мең га) бөтөн Район майҙаныныңның 72% биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 103 мең га. [[ауыл хужалығы]] предприятиелары [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереүгә, һөт-ит малы, [[сусҡа]], [[һарыҡ]] үрсетеүгә махсуслашҡан. [[Нефть]] ятҡылыҡтарын “Ишембайнефть”, “Өфөнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары үҙләштерә. Талбаҙыла ҡатнаш мал аҙығы һәм кирбес заводтары, аҙыҡ-түлек комбынаты эшләй; [[ауыл хужалығы]] техникаһы Талбаҙыла һәм Ишлелә ремонтлана. Район територияһын төньяҡтан көньяҡҡа Өфө—Күмертау—Ырымбур тимер һәм автомобиль юлдары, Көнбайыштан көнсығышҡа Дәүләкән—Талбаҙы—Красноусол автомобиль юлы киҫеп үтә. Район эсендә Куйбышев тимер юлының Дарьино һәм Нуғаҙаҡ тимер юл станциялары урынлашҡан. == Социаль–мәҙәни өлкә == Районда 66 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 33 урта мәктәп, Ауырғазы һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 63 клуб, 1 үҙәк район һәм 4 участка дауаханаһы, [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбаҙы]] ауылыда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Урыҫ, татар һәм сыуаш телдәрендә “Путь Родины” — “Ватан юлы” — “Сершыв ҫүле” район гәзиттәре сыға. ==Транспорт== Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, [[Р-240 (автомобиль юлы)|Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы]] үтә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Билдәле шәхестәре == * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]] (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР-ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983). [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан. ---- * [[Фәрит Богданов]] (7.10.1932—12.03.2001), драматург. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). [[Солтанморат]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (14.11.1918—2.04.2005), табип, медицина эшмәкәре. 1961—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте капитаны. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан<ref>[http://www.moypolk.ru/sterlitamak/soldiers/dyakonova-mariya-ivanovna. Официальный сайт движения «Бесмертный полк». Дьяконова Мария Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|11|2018}}</ref>. * [[Зифа Нагаева]] (1.03.1956), йырсы, шағир, композитор, радио тапшырыуҙар алып барыусы (1996—2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), райондың [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2006), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011). [[Иҫке Этекәй]] ауылынан. * [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (29.08.1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Райондың Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011). [[Ғүмәр (Ауырғазы районы)|Ғүмәр]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/578296-ushel-iz-zhizni-glava-administratsii-aurgazinskogo-rayona-marat-ishemgulov/ Ушел из жизни глава администрации Аургазинского района Марат Ишемгулов. ИА «Башинформ», 25 сентября 2013 года]{{ref-ru}}{{V|27|08|2018}}</ref>. * [[Малахов Михаил Андреевич]] (20.10.1923—6.11.1988), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, айырым сапер батальонының сапер-разведчигы, гвардия ефрейторы. Дан орденының тулы кавалеры. [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан. * [[Никитин Николай Моисеевич]] (19.12.1926—14.10.2008), ауыл хужалығы алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). [[Мәнеү]] ауылынан. * [[Николаев Василий Васильевич]] (11.02.1939—28.06.2007), ғалим-инженер‑механик, сәнәғәт эшмәкәре. 1989—2002 йылдарҙа [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Оренбургазпром» берекмәһененең начальнигы һәм генераль директоры. [[Сыуаш Республикаһы]]ның Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы академигы (2001). Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), СССР-ҙың почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989). Ике тапҡыр Сыуашстандың Дәүләт премияһы лауреаты (2001, 2006). [[Почёт ордены]] кавалеры (1996). Райондың почётлы гражданы (2000). [[Сыуаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы]] (25.7.1908—18.06.1971), инженер-электрик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары. [[БАССР]]-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Октябрь Революцияһы (1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры. [[Мөҡсин (Ауырғазы районы)|Мөҡсин]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421084829/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|07|2018}}</ref>. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (6.10.1937) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каучук» йәмғиәтенең 1983—2000 йылдарҙағы директоры һәм генераль директоры (1992). Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999-2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала — Рахимов Рустам Халимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412033941/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-04-12 }}{{ref-ru}}{{V|28|09|2017}}</ref>. * [[Семёнов Александр Сергеевич]] (18.09.1933), мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1976—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы 48-се һөнәри училище директоры, 1998—2000 йылдарҙа ҡаланың ветерандар Советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү уҡытыусыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Берёзовка (Ауырғазы районы)|Берёзовка]] ауылынан. * [[Сөләймәнов Рим Солтан улы]] (3.01.1949), ғалим-нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР-ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм Рәсәйҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1996) ордендары кавалеры. [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сөләймәнов Рим Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073451/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|30|12|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|80505}}{{V|16|03|2021}} * [http://www.aurgazy.ru Администрация района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207181148/http://aurgazy.ru/ |date=2011-02-07 }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Ауырғазы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} {{Башланғыс}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Ауырғазы районы]] bxrohne0ebyfpmu6gczdny9la37ox8o 0 8657 1297969 829772 2026-05-24T16:58:17Z ~2026-31076-46 47897 бер аҙ үҙгәртеү 1297969 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Мосолман байрамдары'''- мосолмандар байрам иткән байрамдар. [[Ислам]] динендә 13 [[байрам]] телгә алына һәм үткәрелеп килә. Иң ололары — [[Ураҙа байрамы|Ураҙа]] ғәйете һәм [[Ҡорбан байрамы|Ҡорбан]] ғәйете. Улар [[Мөхәммәт]] СҒС ваҡытынан уҡ байрам ителә. Байрамдар ай календары буйынса үткәрелә. == Ураҙа байрамы == {{Төп мәҡәлә|Ураҙа байрамы}} Ғәрәпсә Ғәйдел Фитыр көнө тип йөрөтөлә. Рамаҙан ураҙаһы тамам булғандан һуң өс көн байрам ителә. Байрамдың башы [[Шәүүәл]] айының беренсе көнөнә тура килә. Был көндә мосолмандар мәсеттәргә йыйылып ғәйет намаҙы башҡара. Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарын ярлыҡауҙы һорап теләктәр теләйҙәр. [[Рамаҙан]] иң изге ай - сөнки был айҙа [[Ҡөрьән]] китабы иңдерелә башлаған. Матди мөмкинселектәре булған мосолмандар ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә йәки мәсеткә фытыр саҙаҡаһы бирә. Рамаҙан айы барышында ураҙа тотоусы кешеләрҙе киска ашҡа, Ифтарға (ауыҙ асырға) йыйыу йолаһы бар. == Ҡорбан ғәйете == {{Төп мәҡәлә|Ҡорбан байрамы}} Ҡорбан байрамы [[Зөлхизә (ай)|зөлхизә айының]] 10-сы көнөнә тура килә. Ул ураҙа байрамынан һуң 70 көн үткәс билдәләнә һәм өс көн дауам итә. Был көндө мосолмандар иртүк тороп төркөм-төркөм йыйылып «Аллаһу әкбәр, Аллаһу әкбәр» тип тәҡбир әйтеп, юлда туҡтай — туҡтай мәсеткә йүнәлә. Унда ғәйет намаҙы уҡыйҙар. Аллаһы тәғәләнән ярлыҡау һорайҙар. Мосолмандар был көндө махсус намаҙ уҡырға һәм күңелдәрен Аллаһыға йүнәлтергә тейештәр. Ҡәғбә храмын төҙөгән Ибраһим Пәйғәмбәр Ябраил фәрештәнән «ҡара ташты» алғас, үҙенең Аллаһыға бирелгәнен күрһәтеү өсөн, улы Исмәғилде Ҡорбан итмәксе була (37, 97-110 аяттар). Ләкин шәфҡәтле Аллаһы Тәғәлә, фәрештә аша бәрән ебәреп, уның улын ҡотҡара. == Ғәрәфә көнө == Ҡорбан байрамынан алдағы көн. Мосолмандар өсөн был изге һәм мөбәрәк көн иҫәпләнә. Был көндө, йәғни зөлхизә айының 9-сы көнөндә улар Мәккәгә Ғәрәфәт тауы итәгенә күмәкләшеп намаҙ уҡырға йөрөй торған булғандар. == Һижриәт көнө == Икенсе төрлө күсеү көнө тип йөрөтөлә. Был көн сәфәр айының 26-сы көнөндә билдәләнә. Ислам диненең сөнни мәзхәбендәге мосолмандар, 13 йыл буйы Мәккә кешеләрен ислам диненә өндәгәндән һуң, ошо кистә хәҙрәти Рәсүл СҒС, хәҙрәти Әбүбәкер менән бергәләшеп, Мәҙинәи Мөкәрәмәнәнән сығып, Мәҙинәи Мөнәүәрә ҡалаһына барып еткәндәр. Ошонан һуң Ислам дине тиҙ арала тарала башлай, көсәйеп китә. Шуға күрә мосолмандар был көндө мөбәрәк күрәләр. Әммә Шиғый мәзһәбендәге мосолмандар был көндө байрам итмәйҙәр. == Мәүлид байрамы == {{Төп мәҡәлә|Мәүлид байрамы}} Ғәрәпсә тыуған көн мәғәнәһендә. Рәбиғүл әүәлдең 12-се кисендә ҡояш байыу менән башлана. Был бөтә мосолмандарының донъя һәм әхирәт сәғҙәттәренә сәбәп булған Мөхәммәт СҒС тыуған көнө. Ул миләди йылы менән 570 йылдың 27 апрелендә Мәккәи Мөкәрәмәлә Ҡорайыш ҡәбиләһенең ярлы шим ырыуында донъяға килә. 632 йылда вафат була. Мәүлит байрамында мәсеттәрҙә Пәйғәмбәребеҙгә бағышлап хөтбәләр уҡыйҙар, вәғәздәр һөйләйҙәр. Һәр кем салауат әйтә. == Миғраж кисәһе == {{Төп мәҡәлә|Миғраж кисе}} Ғәрәпсәнән әйләндерһәк, Миғраж - юғарыға күтәрелеү, күккә ашыу тигәнде аңлата. Ҡөрьәндең 17-се сүрәһендә әйтелгәнсә Мөхәммәт с.ғ.с уяулы — йоҡоло килеш ятҡанда яҡтылыҡ баҫҡысы буйлап Аллаһы Тәғәлә менән һөйләшергә күккә ашҡан. Шул ваҡиғаны иҫтә ҡалдырыу йөҙөнән мосолмандар [[рәжәб]] айының 27-се кисендә миғраж үткәреүҙе ғәҙәткә индергәндәр == [[Рәжәб|Рәғәиб кисәһе]] == {{Төп мәҡәлә|Рәжәб}} Рәжәб айының беренсе йомаһына ҡаршы кискә тура килә. Ошо кисте Мөхәммәт с.ғ.с.-дең атаһы хәҙрәти Ғабдулла менән әсәһе хәҙрәти Әминә никахлашҡандар һәм беренсе тапҡыр күрешкәндәр. == Бәрәәт кисәһе == {{Төп мәҡәлә|Бәрәғәт кисәһе}} Шәғбан айының 15-се көнөнә тура килә. Изге кисә 14-се шәғбанда ҡояш байығас та башлана. Риүәйәттәргә ҡарағанда, кешеләрҙең бер йыллыҡ яҙмышы, бәхете, тормошондағы уңышы, рәхәт, етеш йәшәүе ошо кистә билдәләнә. == Ғәшүрә көнө == {{Төп мәҡәлә|Ғәшүрә }} Ғәшүрә көнө мөхәррәм айының 10 көнөндә байрам ителә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре ошо көндө мөбәрәк һанап, ураҙа тотҡандар, изге ғәмәлдәр ҡылғандар. == Ҡәҙер кисе == {{Төп мәҡәлә|Ҡәҙер кисе}} Рамаҙан айының 26-сы көнөндә байрам ителә. МөхәммәткәСҒС Ҡөрьән аяттары Аллаһынан ошо кистә иңдерелә башлаған тип аңлатыла. Уның изгелеге шунан килә. Хәҙерәте Рәсүл СҒС,ҡәҙер кисендә тәүбә ҡылған кешенең барлыҡ гонаһтарын Аллаһы Тәғәлә ярлыҡар, тип әйтеп ҡалдырған. Сөнки был кистә изге ғәмәлдәрҙең сауабы башҡа кистәргә ҡарағанда артыҡ була. Шуға күрә мосолмандар был төндө йоҡламай үткәрәләр. Мәсеттәрҙә намаҙ уҡыу, доға ҡылыу, Ҡөрьән уҡыу ойошторола. == Тәшриҡ көндәре == Ҡорбан ғәйетенән һуңғы өс көндө, йәғни, зөлхизәнең 11, 12, 13-сө көндәрен Тәшриҡ көндәре тип атайҙар. Былар изге көндәр. Ғәрәфә көнөнөң иртә намаҙынан алып тәшриҡ көнөнөң икенде намаҙына ҡәҙәр, йәмәғәт намаҙынан һуң мосолмандар һәр урында ҡысҡырып «тәҡбир тәшриҡ» әйтәләр. Йәғни Аллаһы Тәғәлә хәҙрәттәрен ололайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10097-mosolman-bajramdary|автор=Вәлиева М. Ғ., Үтәбай-Кәрими Р.}} {{Islam-calend}} [[Категория:Мосолман байрамдары]] {{islam-stub}} 1345roer6q46axav8m33pcyavycr7qt 0 10342 1298022 1296744 2026-05-25T10:04:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298022 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] eftmmn4jffnvrflgsus7hkhx1djnaj6 0 59834 1297965 1296674 2026-05-24T14:43:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297965 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Адольф Гитлер | оригинал имени = {{lang-de|Adolf Hitler}} | изображение = Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg | описание изображения = | ширина = | титул = Өсөнсө Рейх рейхсканцлеры [[Германия]] | флаг = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник = [[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]] | преемник = [[Геббельс Пауль Йозеф|Пауль Йозеф Геббельс]] | титул_2 = Өсөнсө Рейх фюреры | флаг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления_2 = [[8 август]] [[1934]] — [[30 апрель]] [[1945]]<br /><small>([[1934]] йылдың [[2 август]]ынан вазифа башҡарыусы )</small> | предшественник_2 = вазифа раҫланған<br />[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] ([[Рейхспрезидент]]) | преемник_2 = вазифа бөтөрөлгән<br />[[Дёниц Карл|Карл Дёниц]] ([[Рейхспрезидент]]) | титул_3 = Рейхсштатгальтер [[Пруссия]] | флаг_3 = Dienstflagge Preußen 1933-35.svg | период правления_3 = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 ғинуар]] [[1935]] | премьер_3 = [[Папен Франц фон|Франц фон Папен]]<br />[[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | предшественник_3 = вазифа раҫланған | преемник_3 = [[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | титул_4 = [[НСДАП]]-ың 3-сө рейесе (Фюреры) | флаг_4 = NSDAP_Alte_Garde.svg | период правления_4 = [[29 июль]] [[1921]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник_4 = [[Дрексле, Антон|Антон Дрекслер]] | преемник_4 = вазифа бөтөрөлә<br /> [[Мартин Борман]] (фирҡә эштәре буйынса министр булараҡ) | дата рождения = 20.04.1889 | место рождения = [[:ru:Рансхофен|Рансхофен]], {{МестоРождения|Браунау-на-Инне|Австрияла|:ru:Браунау-на-Инне}} [[Верхняя Австрия]], Австро-Венгрия | дата смерти = 30.04.1945 | место смерти = {{МестоСмерти|Берлин|Берлинда}}, [[Өсөнсө рейх]] | партия = [[Файл:Parteiadler der Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (1933–1945) (andere).svg|25px]] [[НСДАП]] | похоронен = [[Магдебург]]та [[СССР эске эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты|НКВД]] базаһы территорияһында йәшеоен ерләнгән , [[1970]] йылда мәйете яндырылып [[Эльба (йылға)|Эльбой]] өҫтөнән һибелгән | отец = [[Алоис Гитлер]] | мать = [[Клара Гитлер]] | супруга = [[Ева Браун]] | дети = [[Жан-Мари Лоре]] (предположительно) | годы службы = [[1914]]—[[1918]] | принадлежность = {{Флаг Германской империи}} [[Германия империяһы]] | род войск = пехота | звание = ефрейтор | командовал = | сражения = [[Беренсе бөтә донъя һүғышы]] | автограф = Signatur Adolf Hitler.svg | автограф = Hitler_Signature2.svg | викисклад = Adolf Hitler | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Железный крест 1-го класса}} {{!!}} {{Железный крест 2-го класса}} {{!!}} {{Нагрудный знак За ранение в чёрном}} {{!}}- {{!}} {{Золотой партийный знак НСДАП}} {{!!}} {{Медаль «В память 9 ноября 1923»}} {{!!}} {{Почётный крест ветерана войны}} {{!}}} }} '''Адольф Гитлер''' (шулай уҡ Адольф Һитлер, {{lang-de|Adolf Hitler}} {{IPA|[ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]}}; [[20 апрель]] [[1889 йыл]], [[Рансһофен]] ауылы<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/society/2011/07/110708_hitler_honorary_citizen.shtml Город в Австрии лишил Гитлера почетного гражданства]</ref> (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), [[Австро-Венгрия]] — [[30 апрель]] [[1945 йыл]], [[Берлин]], [[Германия]]) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945)<ref>29 июля 1921 года был избран 1-м председателем НСДАП, фюрер с ноября 1921 года [http://www.nmt-journal.com/arch/files/W/2008_4/2008_4_Pages_54-63.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Новая медицина тысячелетия, 4/2008).</ref>, Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы. Гитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле. == Биографияһы == === Фамилияһының этимологияһы === Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter)<ref>Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.</ref> тигәнгә тап килә. === Нәҫеле (шәжәрәһе) === Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль. Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр . Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр<ref name="Вернер Мазер">''Вернер Мазер'' . Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории).</ref><ref>{{cite book|author=Alan Bullock|title =Hitler: a Study in Tyranny|publisher=Harper & Raw|location=[[Нью-Йорк|New York]]|language=en}} {{ref-en}}</ref>. Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның<ref>{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm|заглавие=Гитлер Адольф}}</ref> 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2010-04-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xdyuTU|archivedate=2011-08-23}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref> фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән. 1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә) . Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була. Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң<ref name="Вернер Мазер"/> менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел). Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән. Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған<ref name="Вернер Мазер"/>. === Бала сағы === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|200px|right|Гитлер бала сағында. (1889/1890)]] [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|right|200px| А. Гитле 1889 йылда тыуған йорт. Буласаҡ диктатор өс йәшенә тиклем йәшәгән. Браунау-на-Инне (Австрия). Фотография, 1934 г. Йорт хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған.]] Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата. 1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай. 1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар. Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә<ref name="Вернер Мазер"/>. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала<ref name="Вернер Мазер"/>. Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа<ref name="Вернер Мазер"/>. 1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр<ref name="fromm">Эрих Фромм, «Анатомия человеческой деструктивности», Глава 13.</ref>. Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый. 1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала. Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай<ref name="Вернер Мазер"/>. 1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км<ref name="Вернер Мазер"/>. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға. Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала<ref name="Вернер Мазер"/><ref name="autogenerated1">''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|right|200px|Гитлер (уртала) синыфташтары менән, 1900 йыл.]] 13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай<ref name="Вернер Мазер"/>. Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй. 15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра<ref name="Вернер Мазер"/> яҙған була. 1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй<ref name="Вернер Мазер"/>. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац<ref name="Вернер Мазер"/> тип атайҙар. 1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була. 1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара<ref name="Вернер Мазер"/>. Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя. Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә<ref>Mein Kampf, Глава 2</ref>. 1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй. 1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана. 1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы<ref name="Вернер Мазер"/> өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә. 1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц<ref name="Вернер Мазер"/> уға мираҫ ҡалдыра. Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1913 йылда, 24 йәшендә [[Мюнхен]]ға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй. 1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар. === Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы === 1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай. 1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша. 1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә. Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта. 1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған<ref name="Вернер Мазер"/>. 21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш. 25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда<ref name="Вернер Мазер"/>. 15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә. === НСДАП төҙөү === 1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (''Vertrauensmann''). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA124|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=124|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә<ref name="Вернер Мазер"/>. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера<ref name="Вернер Мазер"/>. 1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA126|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=126|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай<ref>''Heiden, Konrad.'' A history of national socialism. P. 12. {{ref-en}}</ref>. 1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә<ref>{{ref-en}} ''Heiden, K.'' A history of national socialism. P. 20.</ref>. Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала ''На́ци'' тип атай башлайҙар<ref>Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 71—73.</ref>. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә. === «Һыра фетнәһе» === [[Файл:Hitler as young man.jpg|right|150px|thumb|Гитлер 20-се йылдарҙа]] 1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә. 1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә. 1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара. 9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған. 1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82]. === Власҡа үрләүе === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-13774, Adolf Hitler.jpg|right|150px|thumb|Гитлер — оратор, 30-сы йылдар башы]] Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә. 1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була. 1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры. 1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 228—229.</ref>. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 230—231.</ref>. 4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %. 6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә . 3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә. === Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы === ==== Эске сәйәсәте ==== [[Файл:Adolf Hitler Berghof-1936.jpg|right|150px|thumb|Һитлер 1933 йылда]] 1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй<ref>Kershaw, Ian. ''Hitler, 1936-45: nemesis'' , 2001. {{ref-en}}</ref> 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 280—281.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1310995/Historians-find-proof-that-Nazis-burnt-Reichstag.html|title=Historians find 'proof' that Nazis burnt Reichstag|last=Paterson|first=T.|date=15 апреля 2001|publisher=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2010-06-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xeVbb6|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә. Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла. 1934 йылдың 2 авгусында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (''Führer und Reichskanzler''). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората<ref>{{ref-en}} Fest Joachim. ''Hitler'' . New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1974, стр. 476</ref>. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә<ref>{{ref-en}} Alan Bullock. ''A. Hitler. '' ''A Study in Tyranny'', стр. 309</ref>. Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла. Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар<ref>{{cite web|author=Завадский М.|datepublished=6 июня 2011|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2011/06/news994297114.php|title=Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос»|format=|work=Jewish.ru|publisher={{comment|ФЕОР|Федерация еврейских общин России}}|accessdate=2011-7-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xfsTEU|archivedate=2011-08-23}}</ref>. ==== Территорияларға экспансия башланыу ==== [[Файл:Deutschesreich1939fr.jpg|thumb|250px|Өсөнсө рейх — 1939 йылда. Күк төҫ н. «Элекке рейх»; зәңгәр — земли, присоединённые в 1938 йылда ҡушылған ерҙәр г.; аҡһыл-зәңгәр — Богемия һәм Моравия Протектораты]] Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә. 1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә. 1938 Австрия аннексиялана. 1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау). Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай<ref>{{ref-en}} [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html Man of the Year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607103145/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html |date=2008-06-07 }} Time.com Monday, Jan. 02, 1939</ref>. 1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер [[Польша]]ға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына ==== Икенсе донъя һуғышы ==== {{main|Икенсе бөтә донъя һуғышы}} [[Файл:Hitler Polen Sep. 39 Josef Gierse.JPG|right|250px|thumb|Баҫып алынған Польшаға килеүе, 1939]] Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы). 1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә. Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә. ==== Һитлерға һөжүм ==== 8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була. Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар<ref>Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — {{М.}}, 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.</ref>. 1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта. Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған. === Һитлерҙың үлеме === [[Файл:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|right|200px|thumb|«Һитлер үлек». Америка гәзите мәҡәләһенең башы]] Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай. Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар. 5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25818/2796573/|title=Историки настаивают: Гитлер на девять лет пережил Сталина?|date=16 январь 2011|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ArEN2Cf|archivedate=2012-02-03}}</ref>. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға. == Инаныстары һәм ғәҙәттәре == Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара. Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған<ref name="Вернер Мазер"/> . Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған<ref name="Вернер Мазер"/> . == Ҡыҙыҡлы факттар == * Бер мәл Һитлер көтмәгәндә килеп ингәс, кәрт уйнап ултырған Ева Браундың һеңлеһе һүндереп өлгөрмәгән төпсөгөн тәмәке һауытына һалған да өҫтөнә менгән дә ултырған. Һитлер юрый эргәһенә килеп тороп, оҙаҡ итеп кәрт уйнау оҫталығына өйрәткән. Ҡайтып шуны һөйләгәндер, сөнки апаһы иртәгәһенә «осаңдағы күберсектәр нисек» икәнен белешкән<ref name="Вернер Мазер"/>. * Һитлер сығыштарын машинисткаға тураран-тура әйтеп тороп яҙҙырған. Ул сығыш яһағандағы кеүек хискә бирелеп, ялҡынлы телмәр тотҡанда ике машинистка саҡ яҙып өлгөргән. Шунан бер нисә сәғәт ултырып төҙәтә торған булған<ref name="Вернер Мазер"/>. * 2012 йылдың ғинуарында фюрерҙың «Төнгө диңгеҙ» картинаһын аукционда 32 мең евроға һаталар<ref>[http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 һитлера картинаһы 32 мең евроға китте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428003442/http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 |date=2014-04-28 }}</ref>. * «Катакомбная церковь истинных православных христиан» тигән ойошма вәкилдәре Һитлерҙы «Атаульф Мюнхенский, великомученик Берлинский» тигән исем менән изгеләштерергә маташа<ref>Дмитрий Стешин. [http://www.kp.ru/daily/24389.3/567383/ Неканонические иконы: Можно ли молиться Ленину] // «Комсомольская правда» от 5 ноября 2009</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Мазер В.|заглавие=Адольф Гитлер|издательство=Феникс|год=1998|страниц=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{книга|автор=Фест И.|заглавие=Адольф Гитлер: в 3 т.|оригинал=Hitler|место=Пермь|издательство=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * {{книга|автор = Ширер У.|заглавие = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|оригинал = The Rise and Fall of the Third Reich|издание =|место = {{М.}}|издательство = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=A history of national socialism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|издательство=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |издательство=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{книга|автор=Welch, D.|заглавие=Hitler: profile of a dictator|ссылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|издательство=Routedge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} * {{книга|автор=Аллан Буллок.|заглавие=Гитлер. Исследование тирании|издательство=|год=1952|страниц=|isbn=}} * {{статья|автор=|заглавие=Последние дни Гитлера.|ссылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|издательство=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда» |год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|страниц=}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 == Һылтанмалар == * [http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html Лекции по истории гитлеровской Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930231819/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html |date=2007-09-30 }}{{ref-en}} * [http://naziart.narod.ru/main.html Живопись Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314100201/http://naziart.narod.ru/main.html |date=2010-03-14 }} Картины работы Адольфа Гитлера * ''Шрейбер Б.'' [http://www.toolan.com/Hitler/ «] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ Человек за спиной Гитлера» (на англ.) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }} * ''Козлов В. А.'' [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Дело «Миф». ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }}[http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }}[http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Часть 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }} * [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler02.htm То же, часть 2.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * рисунки Гитлера [http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709195642/http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php |date=2013-07-09 }} * [http://www.sudmed.ru/index.php?showtopic=432 Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру] * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm Большая советская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411041714/https://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm |date=2016-04-11 }} * [http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916101109/http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm |date=2017-09-16 }} * Уильям Ширер. [http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,379/Itemid,53/ Взлет и падение Третьего Рейха]: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5 {{start box}} {{succession box|before=[[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]]|after=[[Геббельс Пауль Йозеф|Йозеф Геббельс]]|title=Германия Рейхсканцлеры<br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1933]]—[[1945]]}} {{succession box|before=[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]]<br />(президент буларыҡ)|after=[[Карл Дёниц]]<br />(президент булараҡ)|title=Германия фюреры^*<br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1934]]—[[1945]]}} {{end box}} <div style="font-size:85%">^* В 1934—1945 пост рейхспрезидента Германии был объединён с постом рейхсканцлера. По закону от 2 августа 1934 года объединённый пост стал называться ''«фюрер и рейхсканцлер»'' (''«Der Führer und Reichskanzler»''). Титул «фюрер и рейхсканцлер Германской империи» он носил до конца 1938 года, а начиная с января 1939 года Гитлер именовался только как «фюрер». Тем не менее, в своём «Политическом завещании» от 29 апреля 1945 года он разделил этот пост и назначил на посты рейхспрезидента и рейхсканцлера разных лиц (Карла Дёница и Йозефа Геббельса).</div> {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Шәхестәр:Өсөнсө рейх]] [[Категория:Холокост енәйәтселәре]] [[Категория:Нацист лидерҙары]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:Германия хакимдары]] [[Категория:Германия рейхсканцлерҙары]] [[Категория:Германия президенттары]] [[Категория:НСДАП етәкселере]] [[Категория:НСДАП ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Нацист енәйәтселәр]] [[Категория:Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр]] [[Категория:Антисемитизм]] [[Категория:Германия тарихы]] fok4n62kfq75gcfevw02d56vm8u1c2h 0 74829 1297975 1181908 2026-05-24T17:55:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297975 wikitext text/x-wiki {{Горная система |Название = Алтай тауҙары |Национальное название = |Изображение = Altay-Sayan_map_ru.png |Подпись = |Координаты = 48/45/N/89/36/E |CoordScale = |Страны = Монголия/Рәсәй/Ҡытай/Ҡаҙағстан |Период образования = |Площадь = 741 569 |Длина = 1833 |Ширина = 1182 |Высочайшая вершина = Белуха (тау) |Высота = 4506 |Источник высоты = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=530 Peakbagger.com]</ref> |Карта = }} '''Алта́йские го́ры''' ({{lang-alt|Алтай туулар}}, {{lang-kk|Алтай таулары}}, {{Китайский||阿尔泰山脉|Ā'ěrtài shānmài|Аэртай шаньмай}}, {{lang-mn|Алтайн нуруу}}) — йылға үҙәндәре һәм тау араһындағы уйпатлыҡтар менән айырылап торған Себерҙәге иң бейек тауҙар системаһы. Тау системаһы Рәсәй, Монголия, Ҡытай һәм Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. [[Көньяҡ алтай]] (Көньяҡ-Көнбайыш), [[Көньяҡ-Көнсығыш Алтай]] һәм [[Көнсығыш Алтай]], [[Үҙәк Алтай]], [[Төньяҡ-Көнбайыш Алтай]]ға бүлеп йөрөтәләр. [[Алтай ҡурсаулығы|Алтай]], [[Катун ҡурсаулығы]] һәм [[Укок]] яҫытаулылығы [[ЮНЕСКО]] [[Бөтә донъя мираҫы|Бөтә донъя мираҫы]] исемлегендә «[[Алтай — Алтын тауҙар]]» исеме менән индерелгән. == Этимология == [[Файл:2006-07_altaj_belucha.jpg|thumb|280px|[[Белуха (nfe)|Белуха]] тауы — Алтайҙағы һәм [[Себер]]ҙәге иң бейек нөктә]] «Алтай» атамаһы боронғо һәм уның килеп сығышы тураһында гипотезалар төрлө. Бер фараз буйынса, [[монгол теле]]ндәге «алтай» һүҙе «бейек тауҙарҙағы йәйләү, Альп болондары булған таулы ил» тигәндә аңлата. Был терминдың икенсел булыуы, йәғни тау исеменән килеп сығыуы ихтимал. [[Рамстедт Густав|Г. Рамстедт]] фаразы буйынса «Алтай» һүҙе монгол телендәге «алтан» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм алтын тигәнде аңлата. Был дәлилде [[ҡытай теле]]ндәге атама дәлилләй. Ҡытайҙар элегерәк Алтайҙы «Цзиньшань» — «алтын тауҙар» тип йөрөткән. Был термин монгол теленән калька булыуы мөмкин.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/445#%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B90 Алтай // Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001. // Географическая энциклопедия] [электронный ресурс]</ref><ref>{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=72&vol=1|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=72}}</ref>. == Геологик төҙөлөшө == Геологтар, тауҙар [[Каледон ҡатпарлығы|Каледон]] осоронда барлыҡҡа килгән, һәм [[Мезозой|мезозой]] һәм [[Кайнозой|кайнозой]] осоронда формалашҡан тип иҫәпләй. Көслө [[вулкан]]дар атылыуы лаваны өҫкә сығарып тауҙар яһаған. Шулай таулы ил барлыҡҡа кигән. Мезозой эраһында тауҙар ҡояш, ел һәм башҡа тәбиғәт тәьҫирендә емерелгән. Миллион йылдар буйында таулы ил ҡалҡыулыҡтары булған тигеҙлеккә әйләнгән. === Хәҙерге ваҡытта тауҙарҙың барлыҡҡа килеүе === Алтай тауҙарының барлыҡҡа килеүе хәҙерге ваҡытта ла бара: быны 2003 йылдағы Чуй ер тетрәүе һәм унан һуңғы ер аҫты тетрәүҙәре раҫлай<ref>{{cite web|url=http://altapress.ru/story/174983 |title="Горячая пора": на Алтае зафиксировали очередное землетрясение|publisher=altapress.ru|accessdate=2016-03-14}}</ref>. Бының һөҙөмтәһендә көньяҡ һырттар йылына уртаса сантиметр ярым-ике сантиметр күтәрелә<ref name=":0">{{cite web|title=О современном ландшафте Горного Алтая|url=http://www.sib-science.info/ru/institutes/gavayi-30082016|website=Новости сибирской науки|date=2016-08-31|accessdate=2017-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221010758/http://www.sib-science.info/ru/institutes/gavayi-30082016 |date=2017-02-21 }}</ref>. Шуның менән бергә Алтайҙа әүҙем вулкандар юҡ (тик төрлө ваҡыттағы боронғо вулкандар ғына бар)<ref name=":0" />. Геологик ваҡиғаларҙың төп сығанағы — Һиндостандың Евразия континенты менән бәрелеше<ref name=":0" />. Көньяҡ-көнсығыш Алтайҙа өс ҡеүәтле ер тетрәү табылған (7 һәм унан да юғары магнитудалы), улар 5500, 3400-3100 һәм 1300 йыл элек булған <ref>{{cite web|title=Ученые нашли следы мощных древних землетрясений недалеко от будущего газопровода на Алтае|url=http://tass.ru/nauka/4154818 |website = ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang = ru}}</ref>. == Рельефы == Алтайҙа өс төр рельеф айырыла: боронғо пенеплен ҡалдығы өҫтө, Альп боҙлоҡло юғары таулы рельеф һәм урта бейеклектәге таулы рельеф. Боронғо [[пенеплен]] өҫтәре тигеҙләнгән һәм текә түбәләр менән бейек тауҙарҙан ғибәрәт. Уларҙа сағыштырмаса 200—400 м артығыраҡ ҡаты тоҡомдарҙан торған түбәләр һәм ҙур булмаған һырттар күтәрелә. 2000 м бейегерәк пенеплендың ҡалдыҡ тауҙары боронғо боҙлоҡтар арҡаһында үҙгәргән — карҙар менән йырғыланған, унда мореналы убалар һәм күлле соҡорҙар күп. Боронғо пенеплендың тигеҙләшкән өҫтәре Алтайҙың бөтә территорияһының 1/3 өлөшөн биләй. Был башлыса тау өлкәһенең көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондары — Укок яҫытаулығы, Чулышман ҡалҡыулығы, Улаган яйлаһы. Пенеплен участкалары (Коргон, Тигирец, Теректин һырттарында) урта бейеклектәге тауҙарҙа ла, тәпәш таулыҡта ла осрай. Альп рельефы Алтайҙа боронғо пенеплен өҫтөнән күтәрелә һәм Катунь, Чуй, Ҡурай, Сайлюгем, Чихачев, Шапшал, Көньяҡ Алтай, Һарымсыҡты һырттарының юғарыраҡ участкаларын биләй. Альп рельефы боронғо пенеплен өҫтөнә ҡарағанда аҙ таралған. Рельефтың Альп формалары менән һырттар — был уларҙың иң юғары күтәрелгән күсәр өлөштәре (4000-4500 м тиклем), улар эрозия һәм һалҡын елдәр менән ныҡ йырғыланған. Рельефтың төп формалары булып бында осло тау түбәләре һәм карлингтар, карҙар, күлле соҡорҙар менән трог үҙәндәр, мореналы һырттар, өйкөмдәр, ишелмәләр, һибелмәләр, ҡарлы-солифлюкциялы ҡатламдар тора. Урта таулы рельеф 800 м алып 1800—2000 м тиклем юғарылыҡта һәм Алтайҙың яртыһынан да күп территорияһын биләй. Рельеф бында бейек булмаған һырттарҙың шыма һәм йомро формалары менән характерлана, улар йылға үҙәндәре менән айырыла. Йылға үҙәндәренең тәрәнлеге 300—800 м тиклем етә. Урта таулы рельеф Алтайҙың башлыса төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш өлөштәрҙә таралған. 1000 м алып 2000 м бейеклектәр аралығында ул текә битләүҙәр өҫтөнлөк иткән ҙур ҡаялы тау ҡырластары һәм тар V-рәүешле йәки йылға үҙәндәре менән характерлана. 500—1200 м бейеклек аралығында һырт битләүҙәренең өҫкө өлөштәре йомшағыраҡ һәм тигеҙерәк. Үҙәндәр яҡшы һыу баҫар туғайҙар һәм йырҙалар менән киңерәк.[[Файл:Altay Mountains.500m.jpg|thumb|300px|Спутниктан күренеш]] Алтайҙа тигеҙ рельеф айырыла, ул тау өлкәһенең перферик өлөшөн үҙ эсенә ала һәм тау алды тигеҙлеге менән урта таулы арауыҡты биләй. Абсолют бейеклек 400 м алып 800 м тиклем тирбәлә, ә айырым түбәләрҙә ул 1000 м етә. Тәпәш таулы рельеф яҫы аралдар һәм һөҙәк делювиаль битләүҙәр менән характерлана. Алтай рельефынынң үҙенсәлекле һыҙаты булып төрлө юғарылыҡта тау соҡорҙарының киң таралыуы тора. Был Чуй үҙәне, Ҡурай далаһы, Джулукуль соҡоро, Бертек, Самохин, Уймон, Абай тау эсе соҡорҙары. Ҡайһы берҙәре уларҙың ныҡ бейектә урынлашҡан һәм шуға күрә рельеф барлыҡҡа килтереүсе боронғо боҙлоҡтар аҫтына эләгә. == Климаты == Алтайҙың континенталь климаты йылы һәм ямғырлы йәй, тау алдарында һалҡын һәм аҙ ҡарлы ҡыш менән, тауҙарҙа йыш һәм ҡарлы ҡар ҡатламы менән ҡылыҡһырлана<ref>{{Книга|автор=Борисов А.А.|ссылка часть=http://collectedpapers.com.ua/ru/climates_of_the_ussr/klimat-altayu-ta-sayan|заглавие=Климаты СССР|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Учпедгиз|год=1948|страницы=|страниц=224|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Һаҡланылыусы тәбиғәт биләмәләре == Һаҡланылыусы тәбиғәт биләмәләренә Алтайҙың алтын тауҙары тип аталған 5 объект инә: * [[Алтай ҡурсаулығы]], * Телец күле тирәләй һаҡланылыусы һыҙат, * Катунь ҡурсаулығы, * Белуха тәбиғәт паркы, * Укок тәбиғәт паркы{{sfn|Буланов|2005}}. 1998 йылдан Алтайҙың алтын тауҙары [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә. Бер нисә рәт заказниктар төҙөлә. Тәбиғәт ландшафттары һәм тәбиғәт ҡомартҡылары шулай уҡ Маркаколь ҡурсаулығында һаҡлана{{sfn|Буланов|2005}}. ==Флораһы һәм фаунаһы == Алтын тауҙар флораһы күп төрлө, урмандар өлкәнең дөйөм территорияһының 45% биләй, башлыса пихта, ҡатнаш, кедр урмандарынан тора. Алтай ҡурсаулығында планетаның иң ҡарт кедрҙары һаҡланған, уларҙың йәше 600 йылға етә һәм диаметры яҡынса 2 метр тәшкил итә. Флораһында 2000 үҫемлек иҫәпләнә, уларҙың 20 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән, 49 төрө Алтай Ҡыҙыл китабына теркәлгән. Шулай уҡ бында 132 төр бәшмәк, 300 төр лишайник (7-һе уларҙың Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына ингән), һәм 700 яҡын ылымыҡ үҫә. Алтай алтын тауҙарында күп эндемиктар һәм реликттар: күрән, кәмәяпраҡ, дендрантема, себер кандыгы үҫә<ref name="">[http://mollenta.ru/articles/892-zolotye-gory-altaya/ Золотые горы Алтая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622103544/http://mollenta.ru/articles/892-zolotye-gory-altaya/ |date=2020-06-22 }}</ref> Алтайҙа күп төрлө сәскәләр үҫә: төрлө төҫтәге ҡәнәфер сәскәләре ләлә сәскәләренең төрлө сорттары аҡ сәскәләр һары лютиктар Күп төрлө һөтимәрҙәр араһында барысты, йәки ибристе әйтмәй булмай, ул донъяла бесәй һымаҡтарҙың иң матур вәкиле, юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Шулай уҡ Алтай тау тәкәһе аргалиҙың поплуяцияһы сиктән тыш аҙ. Ирбис та, аргали ҙа Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Төньяҡ боланға йыш һунар итеүҙән уның популяцияһы ла ныҡ зыян күргән. Алтай крайының администрацияһы тарафынан 8 төр ярғанаттар һаҡ аҫтына алынған. Ҡоштарҙың 34 төрө Алтай Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән (Алтай шоңҡары, Ҙур аҡ селән, Бәләкәй аҡсарлаҡ һ.б.). Ҡоштарҙың 33 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән (Буш боғаҙ, Бөркөт, Бөҙрә пеликан һ.б.), 2 төрө халыҡ-ара кимәлдә һаҡлана (сапсан һәм диңгеҙ бөркөтө). Бай үҫемлек донъяһы күп һанлы йәнлектәргә һәм ҡоштарға йәшәргә мөмкинлек бирә. Эре йәнлектәр араһында һоро айыуҙы, мышыны, ҡононы атарға мөмкин, уртаса һәм ваҡ йәнлектәрҙән аҫ, әлгәнйәк, һеләүһен, ҡуян, кеш, һуҡыр сысҡан, тейендәр йәшәй. Тигеҙлектәрҙә бүреләр һәм төлкөләр, алйырҙан һәм ялмандар осрай. Күлдәрҙә һәм йылғаларҙа ҡондоҙ һәм ондатра, күп һанлы балыҡтар йәшәй. Ҡоштарҙан ҡаҙҙар, аҡҡоштар, өйрәктәр, аҡсарлаҡтар,һаралйын һәм торналар бар<ref> [https://ecoportal.info/priroda-altaya/ природа Республики Алтай]</ref>. Тарихсылар мәғлүмәттәре буйынса, Алтай тауҙары алдында XIX быуатҡа тиклем юлбарыҫтар осраған<ref>{{Cite news|title=Львы и тигры обитали на Алтае?|first=Марина КОЧНЕВА {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=http://www.alt.kp.ru/daily/26633.5/3652193/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2017-01-23|accessdate=2017-01-25|language=ru}}</ref>. == Фотоһүрәттәр галереяһы == <gallery> Изображение:Вид на ледник Большой Актру.JPG|Боҙлоҡ. Ҙур Актру, [[Алтай Республикаһы]] Изображение:Sunset at Kucherla lake.jpg|Кучерлин күле, [[Алтай Республикаһы]] Изображение:Ukok Plateau 2.jpg| Укок яҫы таулығы Изображение:Kazakhstan Altay 3.jpg|Маркаколь ҡурсаулығы, Көнсығыш Ҡаҙағстан Изображение:Markakol 2.jpg|Маркаколь күле, Көнсығыш Ҡаҙағстан Изображение:Katun.jpg|Катунь йылғаһы, [[Алтай Республикаһы]] Изображение:Северная оконечность Телецкого озера, вид в направлении мыса Куван.jpg|[[Телец күле]], [[Алтай Республикаһы]] Изображение:Uchar Waterfalls.jpg|Учар шарлауығы Изображение:Chuya River Altay.JPG|Чуя йылғаһы, [[Алтай Республикаһы]] Изображение:Река Чемал.jpg|Чемал йылғаһы Изображение:Кызыл чин река1.jpg|[[Кызылчин]] Изображение:Sarlyk6.jpg|[[Елангаш]] Изображение:Киндыктыкуль.jpg|[[Киндыктикуль|Киндыктикүл күле]] Изображение:2006-07_altaj_belucha.jpg|thumb|280px|Белуха тауы — Алтай тауҙарының һәм Себерҙең иң юғары нөктәһе </gallery> == Сығанаҡтар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00002/21300.htm}} {{V|30|10|2009}} * [http://tapemark.narod.ru/geograf/4_2_1.html Алтайская ландшафтная область] в книге: ''Н.&nbsp;А.&nbsp;Гвоздецкий, sm9028mfs342z5ebv6cjqohq1td50qv 0 80214 1297981 1065976 2026-05-24T19:30:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297981 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Юрий Андрианов |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 13.02.1953 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]<br> {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы |Вафат булыу датаһы = 21.08.2007 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}} <br> {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, журналист |Әүҙемлек йылдары = [[1980]]—[[2007]] |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]], [[журналистика]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]] |Дебют = «''Дни''» (шиғырҙар), 1984 {{ref-ru}} |Премиялары = [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2002) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты |Наградалары = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Андрианов Юрий Анатольевич''' ([[13 февраль]] [[1953 йыл]] — [[21 август]] [[2007 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да тыуып һәм йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1988), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республикала [[рус теле]]ндә нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис [[журнал]]ының 1998—2007 йылдарҙағы (беренсе) баш мөхәррире. == Биографияһы == Юрий Анатольевич Андрианов 1953 йылдың 13 февралендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда телеграф электромонтеры булып башлай. 1975—1980 йылдарҙа [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый һәм аҙаҡтан [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә (хәҙер [[«Китап» нәшриәте]]) мөхәррир булып эшләй. 1998 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренәсә [[Башҡортостан]]да [[рус теле]]ндә нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис [[журнал]]ының баш мөхәррире вазифаһын башҡара. Юрий Андрианов әүҙем йәмәғәтсе лә ине. Ул күп йылдар [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның идара ағзаһы булды. Бер үк ваҡытта республиканың [[рус теле|рус]] һәм [[рус теле]]ндә ижад итеүсе яҙыусыларҙың ижади берләшмәһен етәкләне. Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2007 йылдың 21 авгусында вафат булды, [[Өфө]]лә ерләнгән. == Ижади эшмәкәрлеге == Юрий Андрианов ижад ҡомары тәьҫиренә мәктәп йылдарында эләгә. Ҡулъяҙма шиғырҙары менән танышыу һөҙөмтәһендә тәжрибәле шағирҙар уға Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә йүнәлтмә бирәләр ҙә инде. Уның был осорҙа яҙылған әҫәрҙәре, бергә тупланып, [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә 1984 йылда айырым йыйынтыҡ булып донъя күрә. Йәш шағирҙың икенсе китабы 1987 йылда уҡыусыға тәҡдим ителә. Артабанғы ике тиҫтә йыл осоронда уның йыйынтыҡтары тағы ла нәшер ителә. Бының менән бергә әҙәбиәттә үҙ ижад юлын тапҡан шағирҙың әҫәрҙәре [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан һәм илебеҙҙең бар тарафтарында, төрлө быуын һәм төрлө һөнәр вәкилдәре араһында бик тә уҡымлы булған «Литературная газета» һәм «Литературная Россия» аҙналыҡтарында, «Комсомольская правда» гәзитендә һәм «Литературная учеба» журналында, республиканың [[рус теле]]ндәге матбуғат баҫмаларында донъя күрә. Йәштәр һәм ололарға иҫәпләнгән әҫәҙәре менән бер рәттән Юрий Андрианов балалар өсөн дә әүҙем ижад итә. Бының һөҙөмтәһе булып 1990 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә кескәй уҡыусылар өсөн уның шиғри йыйынтығы баҫылып сыға. Өс тиҫтә йылға яҡын ижади эшмәкәрлеге дәүерендә әҙип үҙен оҫта тәржемәсе итеп күрһәтте. Ул [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Кәримов Мостафа Сафа улы|Мостай Кәрим]] һәм [[Нәжми Назар|Назар Нәжми]], [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғайса Хөсәйенов]], әҙиптәр [[Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы|Фәүзиә Рәхимғолова]], [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы|Наил Ғәйетбаев]] һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен [[башҡорт теле|башҡортсанан]] [[рус теле|руссаға]] тәржемә итте һәм, төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарып, [[рус теле|рус тел]]ле уҡыусыны уларҙың бай һәм киң ҡырлы ижады менән таныштырҙы. Юрий Андриановтың [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә эшләгән осорҙа башҡарған бик тә файҙалы тағы ла бер хеҙмәтенең емештәре, ысын мәғәнәһендә маҡтауҙарға лайыҡ булып, йылдар аша ла уға үҙенсәлекле иҫтәлек булып торасаҡ: нәҡ уның мөхәррирлеге һөҙөмтәһендә рус телендә донъя күргән ун томлыҡ «Свод башкирского народного творчества» тупланмаһы, шулай уҡ «Библиотека башкирского романа «Агидель» һәм «Золотые родники» исемдәре аҫтындағы серияларҙа нәшер ителгән тиҫтәләгән башҡорт романдары тәржемә аша рус телле уҡыусыға барып етте. Серияларҙың һуңғыһында ғына ла 37 [[китап]]тың баҫылып сығыуы үҙе генә күп нәмә тураһында һөйләй. == Шиғри йыйынтыҡтары == '''рус телендә''' * Дни: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1984. * Под весенней звездой: Стихи, поэма . (Худож. В. Ковалев) — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987. * Собака по кличке Джек: Стихи для детей младшего возраста. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. * По воле твоей: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1992. * Зимний ветер: Стихи. — Уфа: Китап, 2003. * По тропе жизни: Стихи. — Уфа: Китап, 2008. == Тәржемәләре һәм уларҙан йыйынтыҡтар == '''рус теленән''' * Мчится голубой автобус: Стихи для детей (дошк. и мл. шк. возраста) / Фаузия Рахимгулова; Перевод с башк. Ю. Андрианова. Рис А. Костина. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. * Бельские просторы, 1993: Проза, поэзия, воспоминания, ст., эссе / [Сост. Андрианов Ю., Шарипов С.]. — Уфа: Китап, 1993. * Башкирское народное творчество: Перевод. Т. 9. — Уфа: Китап, 1996. * Башкирские сказки и легенды: Для детей : Перевод / Сост. Ю. А. Андрианов; Худож. А. А. Костин. — Уфа: Китап, 1996. * Бельские просторы, 1996: Проза, поэзия, воспоминания, ст., эссе / Сост. Андрианов Ю., Шарипов С. — Уфа: Китап, 1993. * Дастан о Башкортостане: Стихи / Сост. Ю. Андрианов, И. Киньябулатов; Вступ. ст. Р. Бикбаева; Худож. И. Файрушин. — Уфа: Китап, 1997. == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Здесь не может чудо не свершиться... [Текст] : стихи / Юрий Андрианов // Наш современник. - 2005. - N 2. - С. 52-54.{{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2000) * [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2002) == Хәтер == * [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] 2018 йылдың мартында [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда Юрий Андриановтың хәтер кисәһен үткәрҙе. Унда шағирҙың әҫәрҙәре яңғыраны. Әҙип тураһында иҫтәлектәре менән [[Әмир Әминев]], [[Камил Йыһаншин]], [[Сабир Шәрипов]], Мадриль Ғафуров, [[Юрий Горюхин]] һәм башҡалар сығыш яһаны<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1129535-v-ufe-chitateli-i-druzya-vspominali-poeta-i-perevodchika-yuriya-andrianova/ В Уфе читатели и друзья вспоминали поэта и переводчика Юрия Андрианова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 16 март]{{ref-ru}}{{V|17|03|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|10|02|2018}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} {{V|10|02|2018}} == Әҙәбиәт == * Ошанин Л. Позывные новых имен // Литературная Россия. 1980. 2 мая. * Касымов А. Мы вышли в мир... // Вечерняя Уфа. 1984. 13 февр. * Ахмедов Р. К своей звезде // Вечерняя Уфа. 1987. 30 нояб. * Касымов А. Все говорит со всем и обо всем... // Вечерняя Уфа. 1987. 30 нояб. * Шафиков Г. Третий перевал поэта // Известия Башкортостана. 1993. № 98. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/926-andrianov-yurij-anatolevich}} {{V|10|02|2018}} * [http://old.rsl.ru/table.jsp? Российская государственная библиотека. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402124646/http://old.rsl.ru/table.jsp |date=2015-04-02 }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/530625/ Он был не только хорошим поэтом и переводчиком, но и прирожденным редактором (К 60-летию Юрия Андрианова)]{{ref-ru}} * [http://www.mylitera.ru/proza/pisateli-bashkortostana/176--slovo-o-druge-ryczare-liriki.html Камиль Зиганшин. Слово о друге - рыцаре лирики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413123603/http://www.mylitera.ru/proza/pisateli-bashkortostana/176--slovo-o-druge-ryczare-liriki.html |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}} * [http://www.bp01.ru/public.php?public=2825 Амир Аминев. С печалью о друге. Поэт Юрий Андрианов // Бельские просторы. 2013, № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413132639/http://www.bp01.ru/public.php?public=2825 |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]] [[Категория:«Бельские просторы» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] 7rtfixpfyvrc7yzztoqek375mgmd22c 2 97764 1297968 1292146 2026-05-24T16:50:27Z ~2026-31076-46 47897 бер аҙ үҙгәртеү 1297968 wikitext text/x-wiki {{User Asian Month}} Мин Лилиә Мусина, яҙыусы булараҡ Лилиә Мирза псевдонимы алдым. Башҡортостандың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның '''Ҡабаҡ''' ({{lang-ru|Кабаково}}) ауылында йәшәп ятам. Тыуған яғым Ейәнсура, Өфөлә үҫтем. 20-се мәктәпте бөтөрҙөм. Йәшем 60-ты үтеп китте. Туған телем — башҡорт теле. Һөнәрем: филолог, башҡорт, рус теле уҡытыусыһы, китап дизайны оҫтаһы, балалар яҙыусыһы. Мәктәптә уҡытҡан стажым — 29 йыл. Тәжрибәм нигеҙендә яңы 21 быуат яңы төр дәреслектәр талап иткәнен тойоп әкиәттәр ярҙамында һөйләргә, уҡырға өйрәткән әлифба яҙҙым, ул «Хәрефтәр донъяһында» исеме менән донъя күрҙе. 20 быуат термины менән әйткәндә был новатор дәреслек, хәҙерге терминологияла «яңы технология». 21 быуаттың беренсе сиреге үтеп бара, иҫкергән традицион педагогика менән уҡытыу күңелемде әрнетә. Шул уҡ принциптар буйынса яҙылған рус әкиәтле әлифбаһының ҡулъяҙмаһы ла ята үҙ сәғәтен көтөп китап кәштәмдә. 47 йәшемдә әкиәттәр яҙыу һәләте асылып, «Кәкүк менән ҡояш» исемле 9 әкиәтте һыйҙырған китап баҫтырҙым. 2021 йылда «Китап» нәшриәтендә 23 әкиәтте һыйҙырған «Ҡояш ғәскәре» йыйынтығы баҫылды. 2022 йылдан алып Башҡортостан яҙыусылары союзы ағзаһы. [[Төрөк теле|Төрөксә]] бер аҙ уҡый, һөйләшә, яҙыша алам. Баҫтырылған китаптарым: «Хәрефтәр донъяһында» - әкиәттәр аша уҡырға өйрәткән әлифба; «Кәкүк менән ҡояш», «Ҡояш ғәскәре» - ике телдә; башҡортса һәм русса әкиәттәр йыйынтыҡтары, "Мөғәллимә" - башҡорт теле аша иҫке төркисә, ғәрәпсә уҡырға өйрәткән әлифба. [[File:BoNM - Greece Hires.png|справа|40px]] <center> <span style="color:#000080">'''Греция Республикаһы ордены'''</span> == Ҡоралдар == * [[meta:Wikimedians of Bashkortostan User Group|Wikimedians of Bashkortostan User Group]] * Географик координаталар эҙләү өсөн [http://wikimapia.org Викимапия] * Конвертор [http://excel2wiki.net/index.php Конвертер Excel-таблиц в вики-формат] * Викимедия фонды Грант системаһы [http://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start/ru Викимедия фонды гранттары]. [http://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:IEG/More_books_in_the_Bashkir_language_at_Wikisource#Discussion Минең ғариза] * Система хәбәрҙәрен тәржемәләү [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba] * [http://wikimania2013.wikimedia.org/wiki/Main_page Викимания 2013] * [[MediaWiki:Sitenotice]] Баш бит башына ҡуйылыусы урындағы иғлан * [https://creativecommons.org/choose/ Creative Commons лицензияһында тамғалау] * [http://wikimediafoundation.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B "Наши проекты" на русском языке.] 6s1a7gzn81lau8ymariguxn9u0bopq3 0 107417 1297982 1282112 2026-05-24T20:24:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297982 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Арарат |Национальное название = tr/Ağrı Dağı/hy/Արարատ |Изображение = Mount Ararat, Two volcanic cones, Ararat Plain, Armenia.jpg |Подпись = Арарат тауы (Әрмәнстан яғынан күренеше) |Координаты = 39/42/9.94/N/44/18/1.37/E |CoordScale = 500000 |Горная система = Әрмән ҡалҡыулығы |Хребет или массив = |Форма вулкана = Стратовулкан |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Последнее извержение = 1840 |Высота = 5165 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |0103-04-|Гора Арарат|2012-07-22}}</ref> |Относительная высота = 4365 |Первое восхождение = 1829 йылдың 27 сентябре<br />Иоганн Фридрих Паррот <br />Хачатур Аветикович Абовян <br />Алексей Здоровенко <br />Матвей Чалпанов <br />Ованнес Айвазян <br />Мурад Погосян |Страна = Төркиә<!-- Любые попытки убрать из этой строки тот факт, что в настоящее время гора находится на территории Турции, будут расценены как вандализм. --> |Регион = Ыгдыр (ил) |Район = Ыгдыр |Позиционная карта 1 = Кавказ }} {{другие значения}} '''Арара́т''' ({{lang-hy|Արարատ}} и {{lang-hy|Մասիս}} (Масис), {{lang-tr|Ağrı Dağı}}, {{lang-ku|Çiyayê Agirî}}) — тау: Төркиәнең көньяғында Әрмән ҡалҡыулығының иң бейек вулкан массивы; стратовулкандарға ҡарай. Төркиәнең административ бүленеше Ыгдыр иле Аракс йылғаһының урта ағымы уң ярында, Иран сигенән 16 километрҙа, Әрмәнстан сигенән 32 километрҙа<ref>[http://www.calend.ru/event/4101/] 1829 йылдың 9 октябрында Арарат түбәһен тәүге яулау — «Ваҡиғалар календары» проекты</ref>. Конус нигеҙҙәре менән ҡушылған йоҡо хәлендәге ике вулкандан: Оло Арараттан һәм Кесе Арараттан тора. Оло Арараттың түбәһе диңгеҙ кимәленән 5165 метрҙа<ref>{{БСЭ3|заглавие=Арарат (вулканический массив)}}</ref><ref name="britannica">{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/32131/Mount-Ararat|заглавие=Mount Ararat}}</ref>) Төркиәнең иң бейек нөктәһе булып тора. == Төҙөлөшө == [[Файл:Ararat 3d version 1.gif|thumb|left|120px|Арараттың 3D-моделе]] Оло һәм Кесе Арарат түбәләренең араһы 11 км<ref name="Britannica">Encyclopaedia Britannica. Great Ararat.<blockquote>Ararat consists of two peaks, their summits about 7 miles (11 km) apart. Great Ararat, or Büyük Ağrı Dağı, which reaches an elevation of 16,945 feet (5,165 metres) above sea level, is the highest peak in Turkey. Little Ararat, or Küçük Ağrı Dağı, rises in a smooth, steep, nearly perfect cone to 12,782 feet (3,896 metres).</blockquote></ref>. Вулкандар Сардар-Булак биләне менән бүленгән. Ике түбәнең дә нигеҙ әйләнәһе оҙонлоғо 130 км-ға яҡын. Кайнозой базальты менән тултырылған. Тау биттәре буш, елләгән лава ағымынан барлыҡҡа килгән. Оло Арарат 4 250 метрҙан үргәрәк мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Массивта 30-ға яҡын боҙлоҡ бар (иң эреһе — 2 км оҙонлоғондағы изге Яков боҙлоғо). Оло Арараттың диңгеҙ кимәленән бейеклеге 5165 метр тәшкил итә, Кесе Арараттыҡы — 3896 м<ref name="Britannica" />.<br /> Шуныһы ҡыҙыҡ, үҙенең ҙурлығына һәм мәңгелек ҡарҙары һәм боҙлоҡтары булыуға ҡарамаҫтан, Арарат тауҙарынан бер йылға ла ағып сыҡмай. == Урғылыуҙары == Моғайын, Арарат б. э. т. өсөнсө меңйыллыҡта әүҙемлек күрһәткәндер; пирокластик ағымдары аҫтында иртә бронза быуаты артефакттары һәм кеше кәүҙәһе ҡалдыҡтары табылған<ref name="gvp">{{cite gvp|vnum = 0103-04-|name = Ararat|accessdate=2009-01-01}}</ref>. Араратта һуңғы тапҡыр вулкан урғылыу 1840 йылдың 2 июлендә булған<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Ararat: Eruptive History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022181455/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt |date=2012-10-22 }} — Global Volcanism Program, [[Национальный музей естественной истории (Вашингтон)]]</ref>; ул ер тетрәү менән бергә күҙәтелгән. Ер тетрәү һәм ташҡын ағымы һөҙөмтәһендә тау башында урынлашҡан Изге Яков монастыры һәм Аргури ауылы емерелгән; шул осорҙан алып Араратта даими ултыраҡтар булғаны юҡ<ref name="britannica" /><ref name="iranica" />. Был вулкан мәшхәре тураһында Сергей Меч Рәсәйҙең революцияға тиклемге география дәреслегендә иҫкә алып үткән: {{начало цитаты}} Арараттың вулкан көсө һуңғы тапҡыр үҙе тураһында 1840 йылда белдерҙе. Арараттан урғылып төшкән һыу һәм бысраҡ ташҡынынан, уларҙан алда башланған ер тетрәүенән тирә-йүндәге ҡала һәм ауылдарҙа бер нисә мең кеше һәләк булды. (Въ послѣдній разъ вулканическія силы Арарата напомнили о себѣ въ 1840 г., когда погибло нѣсколько тысячъ человѣк въ окрестныхъ городахъ и селеніяхъ отъ потоков воды и грязи, хлынувшихъ съ Арарата, и отъ предшествовавшихъ имъ ударовъ землетрясені).<ref>Сергѣй Мечъ. Россія. Учебникъ отечественной географіи. Двадцать седьмое изданіе. Москва, 1911. с. 172—173</ref> {{конец цитаты}} == Атама этимологияһы == Массивҡа һәм уны барлыҡҡа килтереүсе тауҙарға «Арарат» атамаһын европалылар биргән<ref name="biblenc">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_bible/277/Арарат Арарат] — Библейская энциклопедия Брокгауза на Академике</ref>, һәм XIX быуатта был атама европа географтары араһында нығынған булған<ref>''Friedrich Parrot'', [http://books.google.de/books?id=9pYLAAAAYAAJ&dq=ararat+name+origin&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Journey to Ararat], 1846, стр. 143</ref><ref name="bryce198">[https://archive.org/details/transcaucasiaara00bryciala ''Viscount James Bryce Bryce'', Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876 стр. 198]</ref>. Джеймс Брайс 1876 йылда үҙенең юл яҙмаларында «урындағы халыҡтарға (әрмәндәргә, төрөктәргә, татарҙарға (әзербайжандарҙы күҙ уңында тотҡан) һәм фарсыларға) Арарат ошо атамаһы менән билдәле түгел». Брайс буйынса, «Арарат» атамаһы, ул яҙмаларҙы теркәгән ваҡытта, урындағы халыҡ араһында был атама, рус телен күберәк ҡуллана башлау арҡаһында, тарала башлаған була<ref name="bryce198"/>. Ираникаға ярашлы, «Арарат» атамаһы тауға Нух кәмәһе тураһындағы тәүрат риүәйәтенә таянып бирелгән: Арарат региондың иң бейек түбәһе булғанға, европалылар фекеренсә, Нух кәмәһе нәҡ уға килеп терәлергә тейеш булған [[(ҡара: Арарат тәүратта)]]<ref name="iranica">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/ararat-mount-pers|заглавие=Ararat|автор=X. de Planhol}}</ref>. Роберт Томсон тауҙың атамаһы Айрарат провинцияһы атамаһы менән бутауҙан килеп сыҡҡандыр тип аңлата<ref>''Moses of Khoren; Thomson, Robert W.'', [http://www.scribd.com/doc/25311427/Moses-Khorenatsi-History-of-the-Armenians-Transl-Thomson-1978 History of the Armenians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140507175840/http://www.scribd.com/doc/25311427/Moses-Khorenatsi-History-of-the-Armenians-Transl-Thomson-1978 |date=2014-05-07 }}. — Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press (1978), примечание на стр. 91: <blockquote>Ararat (by confusion with Ayrarat, the name of the province)</blockquote></ref>. Ысынында, «Арарат» һүҙе Урарту дәүләтенең һәм халҡының ассирий телендәге атамаһы ул<ref name="iranica" /><ref name="Pospelov">{{книга|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц|ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева|место=М.|издательство=«Русские словари»|год=1998|страницы=42|страниц=503|isbn=5-89216-029-7}}</ref>. Арараттың урындағы атамалары: * Арараттың традицион әрмәнсә атамаһы — Масис ({{lang-hy|Մասիս}}). Анатолий Петрович Новосельцева фекеренсә, «Масис» иран сығышлы һүҙ, һәм «бөйөк, ҙур», иң ҙур тау тигән мәғәнәне аңлата, сөнки урта фарсыса «масист» — «иң ҙур» тигән һүҙ<ref name="novosel">''[[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. П. Новосельцев]]'', [http://annales.info/blacksea/ararat.rar.htm О местонахождении библейской «горы Арарат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915074331/http://annales.info/blacksea/ararat.rar.htm |date=2019-09-15 }} — «Восточная Европа в древности и средневековье», М., Наука, 1978, стр. 61-66</ref>. Мовсес Хоренаци "Әрмәнстан тарихы"нда, әрмән халыҡ этимологияһына таянып, "Масис"ты легендар әрмән батшаһы Амасий исеме менән бәйләй. Джеймс Расселл фекеренсә, уның атамаһы халыҡ этимологияһында Амасья ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан<ref name="russell1985" />. * Арараттың төрөк атамаһы — Агрыда́г йәки Агры-Даг ({{lang-tr|Ağrı Dağı}}), «кәкре тау»<ref name="Pospelov" /> йәки «ауыртыу тауы» (от {{lang-tr|Ağrı}} — «һыҙлау, ҡайғы»<ref name="novosel" />). Джеймс Расселл фекеренсә, {{lang-tr|Ağrı}} оҡшағандар {{lang-tr|ağir}} — «ауыр» һәм урта иран ''*masi-'' тәржемәһе була, боронғо иран теленән йәш авестий телендәге ''mas-'' — «оҙон, ҙур» тигәнде аңлата<ref name="russell1985" />. * Арараттың фарсы атамаһы — Кухи-Нух ({{lang-fa|کوه نوح}}), «Нух тауы». * Арараттың ғәрәп атамаһы — Джабал-аль-Харет (''Jabal al-Ḥāreṯ''), «ер һөрөүсе тауы»<ref name="iranica" />. * Арараттың курд атамаһы — «Агри» ({{lang-ku|Çiyayê Agirî}} йәки «Гридах» (ҡыҫҡартылған) курд теленән «Яныусы тау» тип тәржемә ителә, шуның менән уның вулкандан барлыҡҡа килеүен иҫбатлай. == Оло Арарат түбәһенә күтәрелеү == [[Файл:James Bryce Vanity Fair 25 February 1893.jpg|thumb|left|170пкс]] 1876 йылдың 12 сентябрендә Джеймс Брайс Арарат түбәһенә яңғыҙы тәүләп күтәрелгән. [[Файл:Friedrich Parrot.jpg|thumb|180пкс]] Иоһанн Фридрих Паррот Араратҡа тәүләп 1829 йылдың 27 сентябрендә (9 октябрендә) күтәрелгән. Урындағы халыҡтарҙың (курдтарҙың, әзербайжандарҙың, фарсыларҙың,әрмәндәрҙең һәм төрөктәрҙең) ышаныуы буйынса, Араратҡа менергә маташыу ғына хатта үтә ҡыйыу һәм аллаға ҡаршы эш, тип һаналған<ref name="britannica" />. 1829 йылдың 27 сентябрендә (9 октябрендә), Туркманчай тыныслыҡ тураһындағы килешеүе нигеҙендә, Арарат түбәһе Фарсыстандан Рәсәй империяһына күскәс, Араратҡа тикшеренеү экспедицияһы сиктәрендә, Дерпт университеты профессоры Иоһанн Фридрих Паррот тәүге булып Оло Араратҡа күтәрелгән. Паррот менән бергә түбәгә уны оҙатыусы төркөм дә күтәрелгән: тәржемәсе һәм юл күрһәтеүсе Хачатур Абовян, 41-се егер полкының ике һалдаты — Алексей Здоровенко һәм Матвей Чалпанов, шулай уҡ Аргури ауылы крәҫтиәндәре — Ованнес Айвазян һәм Мурад Погосян<ref name="mountain">''Ашот Левонян'', [http://www.mountain.ru/article/article_display1.php?article_id=2465 Арарат: история восхождений] — Mountain.RU</ref><ref>''Friedrich Parrot'', [http://books.google.de/books?id=9pYLAAAAYAAJ&dq=ararat+name+origin&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Journey to Ararat], 1846, стр. 196</ref>. <blockquote>«Беҙ, туҡталмайса, тағы бер нисә ҡалҡыулыҡты уҙҙыҡ, һәм шул саҡта тау түбәһе тыны аңҡыны: мин битләүҙең сираттағы көмөрөһөн үттем, һәм — минең шатлыҡтан иҫергән ҡарашым алдында, икеләнеүһеҙ, Арарат түбәһенең боҙло сатыры ята ине. Шулай ҙа һуңғы көсөргәнеш менән баҫҡыстар ярҙамында тағы ла бер боҙлоҡто артылыу кәрәк ине. Һәм бына беҙ Арарат түбәһендә торабыҙ — 15 сәғәт 15 минут, 1829 йылдың 27 сентябре!»<ref name="mountain" /><ref>''Friedrich Parrot'', [http://books.google.de/books?id=9pYLAAAAYAAJ&dq=ararat+name+origin&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Journey to Ararat], 1846, стр. 191</ref></blockquote> Бөгөнгө көндә һәр теләгән кеше лә Араратҡа күтәрелә ала. Бының өсөн төрөк властарынан махсус виза алыу һәм турист путёвкаһы һатып алыу етә{{нет АИ|24|05|2012}}. {{Панорама|Ararat-big.jpg|800px|Арарат түбәһенән панорама (360 градус)|text-align=center}} === Араратҡа яңғыҙ күтәрелеү === 1876 йылдың 12 сентябрендә Джеймс Брайс яңғыҙы 24 сәғәт эсендә Араратҡа күтәрелгән. Рус топографы Андрей Васильевич Пастухов Араратҡа 1893, 1894 һәм 1895 йылдарҙа күтәрелгән. 1896 йылдың 14 сентябрендә Араратҡа А. Абелян яңғыҙы күтәрелгән<ref name="mountain" />. 1970 йылдың 21 февралендә яңғыҙы тәүге булып ҡыш көнө Төркиә альпинизм Федерацияһының элекке рәйесе Бозкурт Эргёр күтәрелгән<ref>[http://www.kaliteliresimler.com/img3500.htm Iğdır — Ağrı Dağı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416162720/http://www.kaliteliresimler.com/img3500.htm |date=2009-04-16 }} {{ref-tr}}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=conquering-the-legendary-mount-ararat-2006-01-15 Conquering the legendary Mount Ararat] — Hürriyet Daily News, 1/15/2006</ref>. == Арарат Тәүратта == [[Файл:Joseph Anton Koch 006.jpg|300px|thumb]] Йозеф Антон Кох, Нухтың ҡорбан килтереүен күрһәткән пейзаж, 1803 й. Артҡы планда түбәһендә кәмә торған тау түбәһе күренә Тәүратта «Арарат тауҙары» иҫкә алына. Хәҙерге күҙаллауҙар буйынса, һүҙ Ассирияның төньяғындағы урын — Урарту тураһында<ref name="biblenc" /> һәм, башҡа ваҡытта, Ассириянан төньяҡтараҡ ятҡан дәүләт тураһында, бара. Тәүратта әйтелгәнсә, Нух кәмәһе Арарат еренең айырым бер тауында һай урынға барып төртөлгән. </blockquote> Брокгауздың Библия (Тәүрат) энциклопедияһында, бер нимә лә нәҡ хәҙерге Арарат тауына кәмә килеп терәлгән тип төртөп күрһәтмәй, тиелгән<ref name="biblenc" />. Тәүраттың әрмән теленә тәржемәләрендә бөтөн донъяны һыу баҫыу тураһындағы хикәйәттә Нух кәмәһе Масис (Մասիս) тауына, йәғни Араратҡа килеп терәлгән, тиелә<ref name="Tokarev" />. Ошо китапҡа ингән атаҡлы бөтөн донъя һыу баҫыуы тураһындағы хикәйәт месопотамия риүәйәттәре менән бәйле икәне хәҙер инде яҡшы билдәле. Шулай ҙа күп халыҡтарҙа, Австралияла, Океания утрауҙарында һәм америка индеецтарында ла, бөтөн донъя ташҡыны тураһындағы риүәйәт йәшәй икән, был бик боронғо сығанаҡ барлығы тураһында һөйләй. (Ентекләп ҡара: Бөтөн донъя ташҡыны тураһындағы хикәйәт). Новосельцевтан белеүебеҙсә, барса донъяны һыу баҫыу тураһындағы месопотамия мифы ассирия периодында Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ армыттары менән бәйле булған<ref name="novosel" />. Иосиф Флавий б. э. I быуатында, халдеян Беросҡа һылтанып, кәмәнең ҡалдыҡтары «Әрмәнстандағы Кордуй тауында» һаҡланған, тип хәбәр иткән — Новосельцев буйынса, Кордиен тауҙарында, йәғни төньяҡтан туранан-тура Месопотамия тигеҙлегенә килеп тоташҡан тау арҡаһында. Новосельцев фекеренсә, Нух тауын хәҙерге Арарат менән тигеҙләү, күрәһең, V быуаттан һуң Әрмәнстандан тыш сиркәү даирәләрендә, килеп сыҡҡандыр, шунан Әрмәнстанға ла килеп еткәндер<ref name="novosel" />. Православие энциклопедияһы буйынса, тик XI—XII бб. әрмән һәм башҡа традициялар Масисты (Арараттың иҫкесә әрмән атамаһы) Нух кәмәһе килеп терәлгән урын булған, ти<ref>{{Православная энциклопедия|75836|Арарат|3|175—176|Беляев Л. А.}}</ref>. Был традицияны үҫтереп, европалылар тауға «Арарат» атамаһын биргән (ҡара: Атаманың этимологияһы). Был традиция тирәләй урындағы халыҡтарҙа легендалар комплексы ижад ителгән. Арарат — әрмәндәр өсөн изге урын (ҡара: Арарат- Әрмәнстан символы). Фарсы легендаһы Араратты кешелектең сәңгелдәге тип атай<ref name="britannica" />. Арарат битләүендәге Аргури ауылы торған урында Нух миһрап (алтарь) төҙөгән һәм тәүге йөҙөм ағасын ултыртҡан, ә ауылдың исемен әрмән телендәге «ул тал сыбығы ултыртҡан» тигән һүҙбәйләнеш менән бәйләгән<ref name="bryce208">''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 208</ref>). Маранд ҡалаһының атамаһын әрмән телендәге «был урында әсәй бар» тигән мәғәнә менән бәйләгәндәр һәм Нухтың ҡатынының үлгән, күмелгән урыны, тип иҫәпләгәндәр<ref name="bryce208" />. Нахичевань (Нахиджеван) ҡалаһының атамаһын «ул тәүге килеп төшкән» тип аңлатҡандар һәм Нухтың килеп төшкән урыны тип тап килтергәндәр<ref name="bryce208" />. Халдейҙар тау түбәһендә йондоҙҙарға табынған, һәм уларҙың өсөһө, Вифлеем йондоҙона эйәреп, Ғайса бәйғәмбәр (Иисус Христос) тыуған урынға йүнәлгән, тип һаналған<ref name="bryce209">''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 209</ref>. === Изге Яков һәм Арарат түбәһенә үрләү мөмкин түгел === XIII быуаттан европалыларға Изге Яков (Агоп) тураһындағы әрмән легендаһы билдәле булған (был унан да иртәрәк билдәле булған һәм Джуди тауы хаҡында һүҙ барған Иаков Низибийский тураһындағы легендаға яраҡлаштырылған<ref name="russell1985">''[[:en:James R. Russell|James R. Russell]]'', «Armeno-Iranica» в ''[[:fr:Jacques Duchesne-Guillemin|Jacques Duchesne-Guillemin]], [[:fr:Pierre Lecoq|Pierre Lecoq]]'', [http://books.google.de/books?id=YdUUAAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Acta Iranica, Volume XI] — Centre International d’Etudes Indo-iraniennes, 1985, стр. 447—458. Стр. 456: <blockquote>… Jabal Judi in Gordyene was associated with the Biblical legend of the Ark in early Christian times, so that it, too, was considered to have been the highest of mountains, at least in the days of the Flood⁴⁵<br /><br />⁴⁵ See for instance [[Фавстос Бузанд|P’awstos Buzand]], [http://www.vehi.net/istoriya/armenia/buzand/03.html III], 10, where the mountain is called ''Sararad'' (''sar'' 'peak' with modern scribal error ''*Ararad'', joined by haplology): St. Jacob of Nisibis is granted a piece of the Ark from there.</blockquote></ref>). Был монах тау түбәһенә күтәрелергә һәм аяҙ көндә асыҡ күренгән кәмәгә табынырға бик теләгән. Өс тапҡыр тау түбәһенә күтәрелергә маташҡан, ләкин, ҙур ғына бейеклеккә күтәрелгәс икәс, уны йоҡо баҫа башлай, уянһа, күрә — тау итәгендә ултыра, имеш. Өсөнсө ынтылыштан һуң уның төшөнә фәрештә керә, һәм ул, Аллаһы тәғәлә ябай (үлемле) кешеләргә изге түбәгә бөтөнләй менеүҙе һәм кәмәгә ҡағылыуҙы тыйҙы, ти. Иң мөҡәддәс нәмәгә ынтылғанын тейешле баһалап, фәрештә монахҡа кәмә эшләнгән ағастың бер киҫәген бүләк иткән. Аргури ауылынан юғарыраҡ Изге Яковҡа бағышланған монастырь урынлашҡан (ауыл һәм монастырь 1840 йылда тулыһынса емерелгән (ҡара: Вулкан урғылыуы)<ref name="bryce206">''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 206</ref>. Джеймс Брайс әйткәнсә, Арарат түбәһенә үрләү мөмкин түгеллек (тыйыу) әрмән сиркәүе «дин ҡағиҙәләренең бер өлөшө булған»<ref name="bryce206" />. Парротты оҙатып йөрөүсе ике әрмән, тауға күтәрелгәндән һуң (ҡара: Араратҡа күтәрелеү), ҙур ғына бейеклеккә күтәрелдек, әммә тау түбәһенә менмәнек, тип һөйләгәндәр. Араратты 1845 йылда үҙенә буйһондорған икенсе берәү — Абих — менән дә ошондай хәл ҡабатланған. 1856 йылда ла тауға үрләгән инглиздәр төркөмө курдтар һәм төрөктәрҙән түбәгә үрләү мөмкин түгел тигән раҫлауҙар ғына ишеткәндәр. Брайс фекеренсә, 1876 йылда Араратҡа күҙ күреме ерҙә йәшәгән һәр кеше (бәлки, Ереванда йәшәгән төплө белемле берәй рәсәй чиновнигын иҫәпләмәгәндә), Нухтан һуң бер кем дә тау түбәһенә күтәрелмәгән, тип, икеләнмәй, әйтә алған<ref name="bryce236-237">''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 236—237</ref>. Арарат түбәһенә күтәрелгәндән һуң, Брайс Эчмиадзинға килгән, һәм уның идарасыһы архимандрит менән осрашҡан. Әңгәмә барышында Брайс тау үренә менеүен хәбәр иткән. Тәржемәсе архимандритҡа: «Ошо инглиз Масис түбәһенә күтәрелдем, тип әйтә»,- тигәс, тегенеһе, йылмайып, яуаплаған: «Юҡ, бының булыуы мөмкин түгел. Бер кем дә бер ваҡытта ла унда булмаған. Был мөмкин түгел».<ref>''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 293</ref> == Геосәйәсәттәге хәле == XVI һәм XVIII быуаттар арауығында Арарат тау буйҙары Ғосман һәм Фарсы империялары сигендә торған һәм ғосман-сефевид һуғыштарында оло әһәмиәткә эйә булған. Оло Арарат түбәһе һәм төньяҡ битләүе һәм Кесе Арараттың көнсығыш бите Фарсыстан күҙәтеүе аҫтында булған<ref name="iranica" />. 1828 йылғы Туркманчай тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, Оло Арарат түбәһе һәм уның төньяҡ бите Рәсәй империяһына күскән, ә Кесе Арарат өс империяның да сиктәре киҫешкән урын булып киткән<ref name="iranica" />. Джеймс Брайс әйткәненсә, был осраҡлылыҡ түгел, ә тау атамаһының сәйәси мәғәнәһенең кәүҙәләнеше һәм Тәүрат легендаһына оҡшатыла. Николай I батшаның кәңәшселәре Оло Араратты Рәсәй территорияһына индерергә кәңәш иткәндәр, сөнки тау түбәһенең хужаһы күрше халыҡтарҙың тәрән ихтирамы менән файҙаланған<ref name="bryce233">''Viscount James Bryce Bryce'', [http://books.google.de/books?id=8XQdAnBvpQMC&dq=it+has+received+among+geographers+the+name+of+ararat&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Transcaucasia and Ararat: being notes of a vacation tour in the autumn of 1876], стр. 233</ref>. 1921 йылғы Мәскәү килешеүе буйынса, Оло Арарат Төркиәгә күскән. 1932 йыдла төрөк-фарсы килешеүе буйынса, Кесе Арараттың көнсығыш битенең бер өлөшө (түбәнән 5 йәки 6 километрҙа) Төркиәгә бирелгән. Шулай итеп, Арараттың ике түбәһе лә төрөк территорияһына күскән<ref name="iranica" />. 1927—1930 йылдарҙа курд халҡының яңы тарихтағы дәүләт ойошмаһының береһе — Арарат Курд Республикаһы ла булған. == Арарат Әрмәнстан символы булараҡ == Арарат Әрмәнстандың берҙән-бер иң билдәле символы тип һанала<ref name="komm101207">''ВЯЧЕСЛАВ БЕЛАШ'', [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=833937 Перемещённые символы] — Журнал «[[Коммерсантъ Власть]]», № 48 (752), 10.12.2007</ref>. Билдәле рәссам-маринист Иван Айвазовский Арарат тауын ун тапҡырҙан да кәм төшөрмәгән. Париждағы күргәҙмәһендә, ижадында Әрмәнстан күренештәре булыуы тураһында һорағас, Айвазовский былай тип яуап биргән: «Бына беҙҙең Әрмәнстан» һәм «Нухтың Арараттан төшөүе» картинаһы янына алып килгән<ref>[http://www.tanais.info/art/aivazovsky96more.html Иван Айвазовский. Всемирный потоп. Описание картины. | Русские художники. Russian Artists<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505040243/http://www.tanais.info/art/aivazovsky96more.html |date=2021-05-05 }}</ref>. Арарат тауы һүрәте Әрмәнстан гербына тәүләп 1918 йылда, «Арарат республикаһы» тип аталған бойондороҡһоҙ Әрмәнстан Демократик республикаһы барлыҡҡа килгәс, төшөрөлгән<ref>[http://archive.org/details/timeshistoryofwa22londuoft The Times History of the War, 1919, vol. XXII] p. 23: <blockquote>Ararat, Republic Of, proclamation by Armenians, May, 1918, and recognition by Turkey. XX, 82.</blockquote></ref>. Арарат һүрәте Ҡаф тауы арты СФСР-ы Гербында, Ҡаф тауы арты федерацияһы эмблемаһында, Әрмән ССР-ы Гербында булған, Нух кәмәһенә өҫтәлмә һынландырыу булып, Әрмәнстан Республикаһының хәҙерге гербында ла бар. Арарат торған территория 1920 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килгән Әрмән ССР-ынан Төркиәгә 1921 йылда ҡабул ителгән Мәскәү һәм Карс килешеүҙәре буйынса бирелгән. Легенда буйынса, төрөк хөкүмәте Әрмән ССР-ының Гербында Әрмәнстандың өлөшө булмаған Арарат һүрәтләнгәнгә ҡәнәғәтһеҙлек күрһәткәндә, сит ил эштәре халыҡ комиссары Георгий Васильевич Чичерин былай тип яуап биргән: «Төркиәнең флагында ярым ай төшөрөлгән, әммә Ай Төркиә иленең өлөшө түгел»<ref name="komm101207" /><ref>''Борис Ефимов'', [http://books.google.de/books?id=iQg1AAAAMAAJ&q=турция+арарат+полумесяц&dq=турция+арарат+полумесяц&hl=ru&sa=X&ei=15e_T5P9D8nTtAat5czWCg&redir_esc=y Десять десятилетий: о том, что видел, пережил, запомнил] — Вагриус, 2000</ref><ref>''Никита Сергеевич Хрущёв'', [http://books.google.de/books?id=XABpAAAAMAAJ&q=турция+арарат+полумесяц&dq=турция+арарат+полумесяц&hl=ru&sa=X&ei=15e_T5P9D8nTtAat5czWCg&redir_esc=y Время, люди, власть….] — Московские новости, 1999</ref>. <center> {|class="whitetable" | width="150" |[[Файл:Coat of Arms of the First Republic of Armenia.png|center|125px]] | width="150" |[[Файл:Emblem of the Transcaucasian SFSR (1922-1924).svg|center|125px]] | width="150" |[[Файл:COA Armenian SSR.png|center|125px]] | width="150" |[[Файл:Coat of arms of Armenia.svg|center|115px]] |- | align="center"|Беренсе Әрмән Республикаһы Гербы | align="center"|1922 йылғы банкноталарҙа ЗСФСР эмблемаһы | align="center"|Әрмән ССР-ы Гербы | align="center"|Әрмәнстан Республикаһы Гербы |} </center> == Арарат тураһында Тәүраттыҡы булмаған легендалар == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFE4B5; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |[[Григор Нарекаци]] (ок. 951—1003). ''«Хәсрәтле йырҙар китабы», [http://www.omolenko.com/poezia/grigor.htm#Nav гл 9] :''<br /> Миңә дөрөҫөн әйтеү мәле еткән <br /> Гонаһлы көндәрем һәм йылдарымды һөйләп, <br /> Әммә яуап биргән мәлдә <br /> Минең йәнем баҙнатһыҙ һәм өнһөҙ. <br /> Әгәр ҙә мин барыһын хәтерләһәм, <br /> Диңгеҙ һыуын яҙыу ҡараһына әйләндерһәм, <br /> Барса тау битләүен һәм офоҡто, <br /> Пергамент кеүек, йәйеп һалһам <br /> Һәм ҡамышты ҡәләмдәй ваҡлаһам, <br /> Шул саҡта ла яҙмамда мин, <br /> Хоҙайым, һанап бирерменме барын — <br /> Гонаһтарым минең бихисап. <br /> Әгәр ҙә өс ҡоласлы ливан кедрын <br /> Йығып, үлсәү һалмауыры ул булһа, <br /> Был табаҡта Арарат ауырлығы ла <br /> Минең гонаһымды баҫа алмаҫ |} Тау сығанағынан сыҡҡан һыу саранчаны юҡ итеүсе тетагуш тигән ҡошто саҡырырға ярҙам итә тигән ышаныс йәшәгән<ref name="bryce209" />. Әрмән мифологияһында Масис тауы тураһында бәйән иткән бер нисә миф йәшәй ({{lang-hy|Մասիս}}) — Араратты әрмән телендә элек шулай атағандар. Әрмән легендаһында Масис тауы һәм Арагац (тау) бер-береһен яратҡан апалы-һеңлеле булған, тиелә. Ләкин бер ваҡыт Масис үҙенең һеңлеһе Арагац менән күҙегешкән, ти. Марута тауы апалы-һеңлелене татыулаштырырға маташҡан, әммә уңышҡа өлгәшмәгән. Бынан һуң Марута уларҙы ҡарғаған, шул ҡарғыш тәьҫирендә Масис һәм Арагац мәңгелеккә айырылырға һәм бер ваҡытта ла бер-берен күрмәҫкә тейеш булғандар<ref>''Гханаланьян А. Т.'' Армянские предания // Изд-во АН АрмССР, 1979 г. — стр.61(355) {{oq|ru|ГОРЫ МАСИС И АРАГАЦ<br /> Ҡасандыр бик боронғо заманда Масис һәм Арагац бер-берен яратҡан апалы-һеңлеле бер туғандар булған. Ләкин бер көндө улар араһында бәхәс сыҡҡан — ҡайһы һомғол һәм һылыуыраҡ, ҡайһы гүзәл һәм зифа һынлы. Ҡаты бәхәсләшкән улар. Шау-шыуҙы ишетеп, Марута тауы йүгереп килгән һәм туғандарҙы яраштырырға тырышҡан, тик ҡайҙа инде — тегеләр саҡ һуғышмай, ти, ҡаты ыҙғышҡандар. Марута, асыуланып, быларҙы ҡарғап, китеп барған; ошо ҡарғыш апалы-һеңлеле туғандар Масис һәм Арагацты бер-берен күрмәй йәшәүгә дусар иткән һәм мәңгегә айырған (башҡорт халҡының "Саҡ менән Суҡ" бәйете сюжеты менән оҡшашлыҡ бар)}}</ref><ref name="Isalabdulaev">'' Исалабдулаев М. А.'' [http://www.apsnyteka.org/i/mifologiya_narodov_kavkaza/index.html Мифология народов Кавказа]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бик боронғо әрмән мифтарында Масис (йәки Ҡара тау, Араратты йыш ҡына шулай атайҙар) — йыландар һәм вишаптар ояһы. Тарих менән йәнәшә торған бер мифта әрмән батшаһы Тигран, мидия батшаһы Аждахакты еңеп, уның ҡатыны Ануйшты һәм бик күп мидийҙы әсирлеккә алған. Халыҡ этиологияһында мидийҙар вишапидтарға тигеҙләнгән, Аждахак һәм Ануйш вишаптарҙың балалары тип аталған, Тигран уларҙы Масистың көнсығыш һырттарына ҡыуған<ref name="arut" />. Тәүгеһе менән бәйләнгән икенсе боронғо әрмән мифы "Випасанк"та әйтелгәнсә, Масис тауы итәгендә баш вишап Аргаван етәкселегендәге вишап вариҫтары (вишапазунк, вишапидтар), йәшәй икән<ref name="arut" />. Тағы бер мифтың вариантында, Арташес батшаның улы Артавазд, Масис тауына һунарға барғанда, атаһының ҡарғауы буйынса, кадждар тарафынан тотоп алынған һәм, бығаулап, мәмерйәгә ябылған. Ике эт бер туҡтауһыҙ уның сынйырын кимерә, ти, ул, көсәнеп тороп, мәмерйәнән сыҡмаҡсы һәм донъяны юҡ итмәксе була икән. Ләкин тимерсе сүкеше һуғыуынан уның бығауҙары тағы ла нығына икән. Икенсе вариантта, Артавазд исемле батырҙы уҫал йәндәр ябып тота икән. Риүәйәт буйынса, ул ҡайсандыр тотҡонлоҡтан ҡотоласаҡ һәм донъяны яулап аласаҡ, тиелә<ref name="arut">''С. Б. Арутюнян'' // Основные черты древнеармянской мифологии. Պատմա-բանասիրական հանդես, № 3 . pp. 57-66. — 2006 г. ISSN 0135-0536 [http://hpj.asj-oa.am/1758/1/2006-3%2857%29.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411174546/http://hpj.asj-oa.am/1758/1/2006%2D3(57).pdf |date=2016-04-11 }}</ref>. Масис түбәһендә башына ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән таж кейгән йылан батша йәшәй, ти. Масис итәгендәге йыландар, ете йылға бер, үҙҙәренең батшаһы янына киләләр икән<ref name="Tokarev">[[Мифы народов мира (энциклопедия)|Мифы народов мира]]. Т. 2 / Гл. ред. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. — М.: [[Советская энциклопедия]], 1987. — С. 122; {{oq|ru| Әрмән мифологияһында Масис ул Арарат. Бөтөн донъяны һыу баҫыу тураһындағы Тәүрат мифының әрмән тәржемәһендә Ксисутрҙың (Нух) кәмәһе Масис тауында туҡтаған. Масистың түбәһенән Ксисутр ергә төшкән, ти.}}</ref>. == Арараттың аҡса билдәләрендә һынланышы == Төрөк республикаһы һәм Әрмәнстан Республикаһы аҡса билдәләрендә Арараттың һүрәтләнеше. <center> {|class="whitetable" | width="300" |[[Файл:100 Old TL reverse.jpg|center|200px]] | width="300" |[[Файл:100 Armenian dram - 1993 (obverse).png|center|200px]] |- | align="center"|Төрөк лираһы (1972—1986) | align="center"|Әрмән драмы (1993—2004) |} </center> == Фотогалерея == <center> <gallery widths="160px" heights="130px"> Файл:Ararat view from plane under Naxicivan Sharur.jpg|Арарат ҡыш көнө Файл:Ararat-brume.jpg|Арарат һәм Арарат тигеҙлеге Файл:Ararat frog 0001.jpg|Арарат үҙәнендә томан Файл:NEO_ararat_big.jpg|Арараттың спутниктан төшөрөлгән һүрәте Файл:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|Хор Вирап монастырына күренеш, артҡы планда - Арарат Файл:Ararat PIA03399 modest.jpg|Оло һәм Кесе Арараттың моделле һүрәте, [[NASA]] Файл:Agry-Dag (Ararat) mountain view.jpg|Нахичеван Автономия Республикаһының Шарур районынан күренеш Файл:Yerevan-sunset-bando.jpg|Еревандан күренеш Файл:Ararat at sunset.jpg|Арарат ҡояш байығанда Файл:Khor Virap.jpg|Арарат тигеҙлеге. Алғы планда Оло Арарат һәм Хор Вирап монастыры </gallery> </center> === Һынлы сәнғәттә === <center> <gallery widths="200px" heights="200px"> Файл:Aivazovsky_-_Descent_of_Noah_from_Ararat.jpg|Иван Константинович Айвазовский, Нухтың Арараттан төшөүе, 1889 й. Файл:Bashindzhagian ararat.jpg|Геворк Захарович Башинджагян, Арарат, 1912 File:Y. Tadevosyan. Mounth Ararat from Ejmiadzin.jpg|Егише Мартиросович Тадевосян, Эчмиадзиндан ҡарағанда Арарат тауы, 1895 </gallery> </center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |0103-04-|Гора Арарат}} * [http://www.volcanolive.com/ararat.html Volcano Live — John Search] {{ref-en}} * [http://volcano.oregonstate.edu/ararat Volcano World — [[:en:Oregon State University|Oregon State University]]] {{ref-en}} * [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10445 Peakbagger.com] {{ref-en}} * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=279 Peakware.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081209003700/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=279 |date=2008-12-09 }} {{ref-en}} * [http://www.volcanodb.com/volcano/34/Ararat Volcanodb.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130829091434/http://www.volcanodb.com/volcano/34/Ararat |date=2013-08-29 }} {{ref-en}} * [http://www.mountain-forecast.com/peaks/Mount-Ararat Mountain-Forecast.com] {{ref-en}} * [http://www.bse2.ru/book_view.jsp?idn=027955&page=612&format=djvu БСЭ (2 издание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305050649/http://www.bse2.ru/book_view.jsp?idn=027955&page=612&format=djvu |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Арарат, горы}} {{Символы Армении}} [[Категория:Төркиә вулкандары]] [[Категория:Әрмәнстан мәҙәниәте]] orsgzcn13wklyt9l4zvjxdkhaltbqz3 0 108874 1297991 1277380 2026-05-25T06:08:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297991 wikitext text/x-wiki {{БМ|Башҡорт ихтилалдары}} {{Ҡораллы конфликт |конфликт = 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы |часть = |изображение = |заголовок = |дата = 1735—1740 |место = [[Тарихи Башҡортостан]]дың территорияһын, йәғни [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғаларын солғап алған. |причина = Рәсәй экспансияһы көсәйеү сәбәпле, башҡорттар, ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыуға юл ҡуймау маҡсатынан, Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыуға ынтылыштан, баш күтәргән. |изменения = |итог = Рәсәйҙең еңеүе |противник1 = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй империяһы |противник2 = Башҡорттар, башҡорт баш күтәреүселәре |командир1 = [[Румянцев Александр Иванович]], [[Кирилов Иван Кириллович]], [[Соймонов Леонтий Яковлевич]], [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы]], [[Урусов Василий Алексеевич]] һ.б. |командир2 = [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Юлдаш Һөйәрембәтов]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Ҡараһаҡал]], [[Йосоп Арыҡов]], [[Алдар Иҫәкәев]], [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Солтанморат Дүскәев]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Сәйетбай Әлкәлин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Теләүкәй Олотимеров]], [[Йәрмөхәмәт Хажиев]] һ.б. |силы1 = |силы2 = |потери1 = |потери2 = |примечание = }} '''1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары''' — XVII—XVIII быуаттарҙағы [[Башҡорт ихтилалдары]] серияһынан иң ҙурҙарының береһе. Башҡорт халҡы күтәрелешенең туранан-тура сәбәпсеһе булып [[Ырымбур экспедицияһы]] эшмәкәрлеге торған<ref>[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}</ref>. == Ихтилал сәбәптәре == Ихтилалдың төп сәбәбе — Рәсәй экспансияһының көсәйеүе. Башҡорт халҡын Рәсәй составына ингәндәге килешеү нигеҙендә алған ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыу ҡурҡынысы борсоған. Бынан тыш, Тарихи Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында баш күтәргәндәр һәм һалым күләменең үҫеүенә, уны йыйғанда чиновниктарҙың енәйәти эштәренә ризаһыҙлыҡ белдергәндәр, үҙҙәренең мәҙәни-дини һәм көнкүреш традицияларын һаҡлап ҡалырға ынтылғандар. {| | {{начало цитаты}}«Был осорҙа уларҙың ихтилалдары икенсе нигеҙгә таянған; мосолман пропагандаһы үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан, Мөхәммәт батшалығын тергеҙеү өмөтө бөтөнләйе менән юғала барған. Ләкин элегерәк ерҙәренең тартып алыныуы тураһында башҡорттар һирәк һөйләһә, хәҙер инде улар үҙҙәренең ер биләмәләрен юғалтыу хәүефенә аяуһыҙ борсолған. Ысынлап та, Башҡортостанға бик етди колонизация янаған»{{конец цитаты|источник={{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}}}} |} Тарихнамәлә ихтилалдың характеры, маҡсаты, идеяһы, этәргес көстәре төрлөсә аңлатыла. Ҡайһы бер тарихсылар был фажиғәле ваҡиғаларҙа социаль һәм синфи ҡапма-ҡаршылыҡтар сағылышын күрә, башҡорт этносының түбән социаль кимәлдә торған вәкилдәренең әйҙәүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә алып, был «хеҙмәтсән халыҡтың феодаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы ҡораллы ҡаршылығы» булған, тип иҫәпләй (Аҡманов Ирек Ғайса улы, Усманов Әбүбәкир Нуриман улы). Бәғзеләре Рәсәй һәм Башҡортостандың үҙ-ара үҙенсәлекле мөнәсәбәттәрен цивилизацияның төрлө кимәлендә торған этносәйәси система һәм Рәсәйҙең Тарихи Башҡортостандағы экспансияһы, һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуын, башҡорттарҙың бөтөн баш күтәреү хәрәкәттәрендә лә ирекле вассалитет тураһындағы урта быуаттар идеологияһы булғанын иҫбатлап, Рәсәйҙең баҫып алыуы тип атай. Башҡорт ихтилалдарында юғары социаль баҫҡыста тороусыларҙың лидерлығы, рус ватандашлығынан баш тартыу идеяһы, милли хәрәкәт алды билдәләре һәм үҙенең дәүләтселеген булдырыу тенденциялы дөйөм халыҡ характерлы булғаны таныла (Доннели Алтон Стюарт, Кузеев Рәил Ғүмәр улы, Р. Порталь, Н. В. Устюгов). == Ихтилалдың урыны һәм этаптары == Ихтилал административ сиктәрҙә бөтөн Башҡортостан территорияһына — көнбайыштан Ағиҙелдән алып көнсығышта Тобол йылғаһына һәм көньяҡта Яйыҡ йылғаһына саҡлы майҙанды биләп, Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫы даруғаларына таралған. Ихтилалдың төньяҡ сиге [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Көңгөр]] ҡалаларына барып еткән. Ихтилал тарихында 3 этап билдәләнә: * 1-се — 1735—1736 йй. * 2-се — 1737—1738 йй. * 3-сө — 1739—1740 йй.<ref name="autogenerated1">[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40|date=2016-04-05}}</ref> == Хәрби хәрәкәттәр барышы == === 1-се этабы === Ырымбур экспедицияһы әҙерләнгәнлеген башҡорттар 1734 йылда [[Килмәк Нурышев]]ҡа — Нуғай даруғаһының күренекле бейенә Петербургтан башҡорт старшинаһы һәм муллаһы ''Туҡсура Алмаҡовтан'' килгән хаттан белгән. 1734 йылдың һуңында һәм 1735 йылдың яҙында бөтә 4 даруға вәкилдәре [[Ҡазый мәсете]]нә ҡоролтайға йыйылған. Пётр Иванович Рычков раҫлағанса, ерҙәренән һәм азатлығынан мәхрүм ҡалыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан<ref>''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.</ref>, башҡорттар <blockquote>«…бөтөнләй иректән яҙҙырырҙар, тип һөйләшеп, Ырымбур ҡалаһын (хәҙерге Орск ҡалаһы) төҙөүгә бөтөн көстәре менән ҡаршы торорға ҡарар иткән».</blockquote> 1735 йылдың май һуңында — июнь башында Өфө эргәһендә Килмәк Нурышев һәм [[Аҡай Күсемов]] етәкселегендә йыйылған башҡорттар, Ырымбурҙы төҙөү тураһындағы ҡарарҙан баш тартыуҙы талап итеп, [[Кирилов Иван Кириллович|Иван Кириллович Кириловҡа]] ике вәкил ебәргән. Хөкүмәт кешеләре, ебәрелгән вәкилдәрҙе язалаған, береһе хатта үлтерелгән. 1735 йылдың 15 июнендә Кирилов экспедицияһының Өфөнән [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]]на табан хәрәкәте ихтилал тоҡаныуын белдергән. Тәүге бәрелеш 1-6 июлдә булған: Килмәк Нурышевтың 3 меңлек отряды, экспедицияны һаҡлап уның артынан килгән, Вологда полкының роталарына һөжүм иткән. 1735 йылдың йәйендә күмәк кеше йәлеп иткән башҡорт хәрәкәте Башҡортостандың европа өлөшөндә йәйелдерелә. Өфө янындағы рус ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр, [[Минзәлә]] һәм башҡа тораҡтар ҡамауҙа ҡалған. Августа Тенис биҫтәһенән Ырымбурға сыҡҡан аҙыҡ-түлек ылауы ҡыйратыла. Баш күтәреүселәрҙең төп көстәре Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә һәм Дим йылғаһы буйында туплана. Баш ҡалаға ихтилал башланыуы тураһындағы хәбәр июль һуңында барып етә. Баш күтәреүселәргә ҡаршы торор өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы булдырылған. Комиссия етәксеһе һәм Башҡортостандағы хәрби көстәр командиры итеп 1735 йылдың 13 авгусында генерал-лейтенант [[Румянцев Александр Иванович|Александр Иванович Румянцев]] тәғәйенләнгән. Уның ҡарамағына 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагы, 3000 ҡалмыҡ булған. Баш күтәреүселәргә ҡаршы 20 меңдән ашыу кешенән торған бер нисә каратель экспедицияһы ойошторолған. Шулар араһында иң ҡанһыҙы суҡындырылған мишәр [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|А. И. Тевкелевтең]] (башҡорт халҡы уны Тәфтиләү тип йөрөткән һәм уның яуызлығын ҡарғаған «Тәфтиләү» йырын сығарған) [[Балыҡсы]] улусы [[Һөйәнтөҙ]] ауылы башҡорттарын ҡаты язалауы булған. 1736 йылдың ғинуарында Тәфтиләү Һөйәнтөҙ ауылын юҡ итергә бойороҡ биргән. П. И. Рычков, ошо ваҡиғаларҙың шаһиты: «Был ауылдың, ҡатындары, балалары менән, меңләгән кешеһен, атып, драгундар штык менән сәнсеп, үлтерҙе. Бынан тыш 105 кешене, келәткә ябып, ут төрттөләр. … Шулай итеп, бөтөн Һөйәнтүҙ ауылы кешеләре, беренән-бере кесе балалары, ҡатындары менән, бер төн эсендә ут-ҡоралдан һәләк булды, ә торлаҡтары көл-күмергә әйләндерелде». Артабан Тевкелев һәм полковник Мартыновтың каратель отрядтары тағы ла 51 ауылды туҙҙыра һәм яндыра, Себер даруғаһы Балыҡсы, Унлар, Ҡыр-Танып улустарының (хәҙерге Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Ҡариҙел райондары территориялары) 2 меңдән ашыу кешеһен үлтерә. 26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Ошо осорҙа 8 ҙур ихтилал булып, башҡорттар һаны 1/3 кәмегән. Хөкүмәттең 1736 йылғы 11 февраль бойороғо һәм 1736 йылғы 16 февраль бойороҡтары Башҡортостандағы үҙидара системаһын контролдә тотоуға йүнәлтелә. Башҡорттарҙа бойороҡтоң ер фондының аҫабалығын юҡҡа сығарыу тураһындағы положениелары айырата нәфрәт тыуҙыра. Ихтилалдың үҙәге Башҡортостандың Себер даруғаһына яҡын ятҡан буласаҡ Иҫәт провинцияһы территорияһында формалаша. 1736 йылдың яҙында башҡорттар Утятский, Крутихинский биҫтәләренә, Окуневский төрмәһенә (острог), Полевской заводына һөжүм итә. Был райондағы баш күтәреүселәрҙе Татищев Василий Никитичтың хәрби командаһы баҫтырған. Нуғай даруғаһында, Дим йылғаһы буйында, 1736 йылдың март ахырынан үҙенең ғәскәрҙәре менән 200 ауылды һәм Башҡортостандың төп мәсете — [[Ҡазый мәсете]]н яндырыусы И. К. Кирилов торған<ref>''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146</ref>. И. К. Кириллов, майор Б. Л. Останков һәм генерал-лейтенант А. И. Румянцев командалары тарафынан барлығы 500-гә яҡын ауыл юҡ ителгән (3 мең кеше үлтерелгән), Мартта Сыбаркүл ҡәлғәһенә нигеҙ һалынғанлыҡтан, уның гарнизоны яҡын-тирә территорияны контролдә тоторға тейеш булған. Хәрби команда баш күтәреүселәрҙең баҫымын бер аҙ ҡаҡшатҡан, [[Силәбе]] ҡәлғәһенә ихтилалдың 1-се тулҡыны түбәнәйеүе шарттарында нигеҙ һалынған. 1736 йылдың 25 июнендә [[Төлкөсура Алдағолов]] отряды менән хөкүмәт командаһы араһында [[Красноуфимск алышы (1736)|Красноуфимск алышы]] була. === 2-се этабы === 1737—1738 йылдарҙағы ихтилал башында Бәпәнә Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Игембәтов, Мандар Ҡарабаев, Сәйетбай Әлҡәлин, Төлкөсура Алдағолов һ.б. торған. Ихтилалдың яңы көс менән күтәрелеүенең сәбәбе — 1735—1736 йылдарҙағы хәрәкәтте ҡанһыҙ баҫтырыу, йөкләмә үтәү шарттарының күтәрә алмаҫлыҡ булыуы. 1737 йылдың яҙында тәүгеләрҙән булып Себер һәм Уҫа даруғалары башҡорттары күтәрелгән. Апрель-майҙа баш күтәреүселәр Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә һөжүм иткәндәр. Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан. 1737 йыл башына ихтилалдың бөтөн әһәмиәтле лидерҙары ҡулға алынған. 1738 йылдың ҡышы-яҙында Себер, Уҫа һәм Нуғай даруғалары территорияларында тағы ла көслө ихтилал тоҡанған.''Көҫәп Солтанғолов'' батыр отрядының генерал Л. Я. Соймоновтың хәрби лагерына һөжүм итеүе баш күтәреүселәрҙең иң эре операцияларының береһе булған. Апрель—майҙа башҡорт отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм иткән, июндә полковник И. С. Арсеньев һәм майор Люткиндарҙың хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Леонтий Яковлевич Соймонов етәкселегендә 1738 йылдың йәй-көҙөндә карателдәр 30-ҙан артыҡ ауылды туҙҙырған һәм яндырған, 900 кешене үлтергән<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/10210-bashkirskie-vosstaniya-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Йәй көнө Татищев һәм Соймонов әҙерләгән Башҡортостанды ғәскәрҙәр менән уратып алыу планы баш күтәреүселәрҙең әүҙемлеген кәметкән һәм ике арала һөйләшеүҙәр алып барыу мөмкинлеген асҡан. 1738 йылдың сентябрендә күренекле ихтилал етәкселәре Бәпәнә Төрөпбирҙин менән ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'' хөкүмәт вәкилдәренә баш һалып килгән<ref name=autogenerated1 />. Ырымбур экспедицияһы начальнигы Василий Никитич Татищев башҡорттар инде баш күтәрерлек хәлдә түгел, тип иҫәпләгән. Ул хөкүмәткә крайҙағы хәл-торошто түбәндәгесә тасуирлаған: {{начало цитаты}}«… Ике иң ҡурҡыныс — Ҡазан һәм Нуғай — даруғалары шул дәрәжәлә таланған, исмаһам, халҡының яртыһы ҡалдымы икән, ә ҡалғандары — Уҫы һәм Себер даруғаларында юғалтыу шул дәрәжәлә булмаһа ла, барыһының да аттары һәм башҡа малы юҡҡа сыҡты, ауылдар яндырылды, ризыҡтары булмағанлыҡтан, күпселек кеше асҡа үлде…»{{конец цитаты|источник=''История Башкортостана. Ч 1. Под ред. И. Г. Акманова. Уфа: Китап, 1996.- С.106''}} === 3-сө этабы === 1739—1740 йылдарҙағы ихтилал Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫа даруғалары — бөтөн Башҡортостан территорияһында йәйелдерелгән. Ихтилал етәкселәре: Ҡараһаҡал (Солтангәрәй), Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров, Булат Йәлекәйев, Күҙәш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шағанай Бурһыҡов һ.б. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийҙары: Я. Павлуцкий, Языков һ.б. Ихтилалдың яңынан тоҡанып китеүенең сәбәбе — 1739 йылдың ғинуарында башланған йәниҫәп алыу (перепись). Йәниҫәп алыуҙы башҡорттар яңы һалым, бигерәк тә йән башына һалым һалыу сараһы кеүек ҡабул иткән. Башҡорттарҙың был сараны өҙөү өсөн тырышлыҡтары (саботаж), Петербургҡа үтенес ҡағыҙы менән барасаҡ вәкилдәргә паспорт биреүҙе талап итеүе йәниҫәп алыуҙы туҡтатып тороуға килтергән. Ихтилалдың 3-сө этабында элекке башҡорт ихтилалдарының идеяһы — Рәсәй ватандашлығынан (подданство) баш тартыу — яңынан ҡалҡып сыҡҡан. ''Юлдаш-мулла'' етәкселегендәге башҡорттарҙың бер төркөмө, яңы таяныс эҙләп, жунгарҙарға мөрәжәғәт иткән. Бәғзе башҡорттар ҡаҙаҡтар менән берлек төҙөүгә йүнәлеш алған, ләкин Кесе һәм Урта жуздар быны кире ҡаҡҡан, ярҙам итеүҙән һәм таяныс булыуҙан баш тартҡан. 1739 йылдың декабрендә йәниҫәп алыу яңынан башланған. Башҡорттар уны һаман да һанға һуҡмаған, әммә крайҙа төҙөлгөн ҡәлғәләрҙең халҡын иҫәпкә алғандар. 1739—1740 йылдар сигендә Силәбе ҡәлғәһенең Иҫәп алыу китабы барлыҡҡа килгән. 1740 йылдың ғинуарында хәрәкәт башына яңы ҡорбаш — ''Башҡортостан ханы'' тип иғлан ителгән '''Солтангәрәй''' исеме аҫтында Ҡараһаҡал баҫҡан. Ихтилал тағы ла ҡораллы бәрелештәр формаһына күскән. Ҡараһаҡалға арҡаҙаш булған күренекле етәкселәр ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'', ''Мандар Ҡарабаев'' булған. Ихтилал Себер даруғаһының бөтөн территорияһын ялмап алған. Март урталарынан ''Арсеньев'', ''Павлуцкий'', ''Путянин'' һәм ''Кублицкий'' ҡыҫымы аҫтында баш күтәреүселәр тауҙарға сигенгән. Ҡараһаҡал Нуғай даруғаһы территорияһына сыҡҡан. Ихтилалдың һуңғы этабында баш күтәреүселәр һәм Рәсәй ғәскәре яғында һуғышҡан «тоғро башҡорттар» араһындағы көрәш киҫкенләшкән. 1740 йылдың май-июнендә Ҡараһаҡал бер нисә тапҡыр еңелгән. 3 июндә Павлуцкий командаһы баш күтәреүселәрҙе Тобол йылғаһы районында ҡыуып еткән, һәм баш күтәреүселәр баҫтырылған. Отрядтың тере ҡалған яугирҙары, яралы Ҡараһаҡалды ла алып, Яйыҡ йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына киткән. Тау-урмандарҙа йәшеренгән баш күтәреүселәрҙе физик юҡ итеү операцияһы 1740 йылдың сентябренә тиклем дауам иткән. == Ихтилалдың һөҙөмтәһе == 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә инеүенән һуң күп быуаттар дауамында алып барылған баш күтәреү һуғыштарының иң ҙуры булған<ref>{{книга | автор = Алеврас Н. Н., Конюченко А. И. | заглавие = История Урала. XI — XVIII века | ссылка = | ответственный = | место = Челябинск | издательство = Южно-уральское книжное издательство | год = 2000 | том = | страниц = 280 | страницы = 172 | isbn = 5-7688-0771-3 | ref = }}</ref>. Ошо ваҡиғаларҙың замандашы П. И. Рычков баш күтәреүселәрҙе язалау хаҡында шундай мәғлүмәт килтергән:<ref>''Рычков П. И.'' История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа: ЦЭИ УНЦ РАН, 2002. с.105-106</ref> {| class="standard collapsible <!-- collapsed-->" width="100%" !ВЕДОМОСТЬ, һуңғы фетнәнән һуң, йәғни 1735 йылдан 1741 йылға саҡлы, командировкаға ебәрелгән Ырымбур һәм Башҡорт комиссиялары тарафынан нисәмә бур башҡорт (воров башкирцов) үлтерелде, язаланды, ҡарауыл аҫтында үлде, флотҡа оҙатылды, Остзей полктарына һәм Рогервикка эшкә ебәрелде, уларҙың ҡатындары һәм ҡыҙ-улдары Рәсәй эсендә таратылып бирелде… |- | {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |'''Йылдар''' |colspan=4| '''Ырымбур комиссияһы буйынса''' |colspan=4| '''Башҡорт эштәре комиссияһы буйынса''' | '''Ике командала барыһы''' |-bgcolor="#cccccc" align="center" | |Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы |Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы |- align="center" |'''1735''' |500||—||20||520 |—||—||—||— |'''520''' |- align="center" |'''1736—1737''' |4500||—||200||4700 |692||1692||1457||3801 |'''8501''' |- align="center" |'''1738—1740''' |2134||135||1862||4131 |8746||1449||4843||15038 |'''19169''' |- align="center" |'''Всего''' |7134||135||2082||9351 |9438||3101||6300||18839 |'''28190''' |} |} П. И. Рычков 1740 йылдың көҙөндә Ырымбурҙа һәм Һаҡмар ҡаласығында В. А. Урусов ойошторған экзекуцияларҙы бына нисек тасуирлаған: "… 11 кеше, шул иҫәптән телгә алынған Ҡараһаҡалдың 7 есаулы — ҡабырғаларынан, 85 кеше муйынынан аҫып, 21 кешенең, башы киҫелеп, ҡолғаға эленеп ҡуйылды, шул иҫәптән, Ҡараһаҡалды уйлап сығарыусы, башҡорттарҙы иң баш болартыусы Аллайейәнғолдоң (исемен ''Аландзи Айгул'' тип боҙоп яҙған) башын үле кәүҙәһенән киҫеп алдылар, сөнки ул, ҡарауыл аҫтында Ырымбурға килтерелгәндә, ун көн дауамында һыу эсеүҙән, ашауҙан баш тартып, үҙен-үҙе үлемгә дусар иткәйне. Һәм ҡалған яуыздарҙы 17 сентябрҙә, генерал-лейтенант Һаҡмарға килгәс, экзекуцияланылар: 120 кешенең башын киҫтеләр, 50 кешене аҫтылар һәм 301 кешене, танау-ҡолаҡтарын ҡырҡып, язаланылар … баш күтәреүселәрҙән тыш, уларҙың ҡатындары, ул-ҡыҙҙары, балалары — барыһы 8380 кеше Рәсәй эсендә таратылып бирелде<ref>''Валеев Г. К., Сляднев М. И.'' Ислам на Южном Урале: История и современность//Салават Юлаев — руководитель Крестьянской войны 1773—1775 годов на Южном Урале.- Челябинск, 2004. С.105-133.</ref> </blockquote> Карателдәрҙән ҡасып, тыуған илен ташлап, ҡаҙаҡтарға һәм ҡалмыҡтарға киткән башҡорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Уларҙың күбеһе әсирлеккә эләкте һәм урындағы феодалдарҙың ҡолона әйләндерелде. Әсирлеккә эләккәндәрҙең күпселеге, шулай уҡ уларҙың ҡатындары һәм балалары, суҡындырылды һәм «теләгән рус кешеләренә» (охочим) бирелде, баш бирмәгәндәрҙе — язаланылар. Мәҫәлән, 1738 йылдың апрелендә Екатеринбургта яңы суҡындырылған Туйгилде Жүләков, «суҡындырылғандан һуң да, Мөхәммәт ҡанунынан сыҡмаған өсөн», балаларының күҙ алдында яндырылып үлтерелгән. 1739 йылдың апрелендә, өс тапҡыр тыуған иленә ҡайтыу теләге менән ҡасып киткән, суҡындырылған башҡорт ҡатыны [[Киҫәнбикә Байрасова]] яндырылған. П. И. Рычков язаланғандарҙың һанын дөйөмләштергән — 28491 кеше. Ҡорбандар тураһында был мәғлүмәт тулы булмаһа ла, ихтилалды баҫтырыу ни тиклем дәрәжәлә аяуһыҙ, ҡанһыҙ булғанлығын күрһәткән. Рәсәй тарихсыһы Борис Эммануилович Нольде үҙенең китабында ихтилал йомғаҡтары буйынса шундай статистика мәғлүмәте килтергән<ref>La formation de l’empire russe: études, notes et documents par Boris Nolde: tome I-er, 1952. 297 1 vols. Paris: Institut d’Etudes slaves, 1952. Р.297//VI.</ref>: <blockquote>«16634 язалап үлтерелгәндәр, 3236 каторгаға, һөргөнгә оҙатылғандар; 12283 штраф тип тартып алынған аттар, 6076 үлтерелгән ат, 696 емерелгән ауылдар …»</blockquote> Америка тарихсыһы Алтон Стюарт Доннелли, һәр дүртенсе башҡорт үлтерелгән, тип иҫәпләп сығарған. Был ихтилал барышында күп аҫаба башҡорт ерҙәре, хужаларынан тартып алынып, мишәрҙәргә бирелгән. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда 40 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән, язаланған йәки каторгаға оҙатылған (Василий Никитич Татищев мәғлүмәттәре буйынса, 60 меңгә яҡын башҡорт)<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания 1735—1740 гг.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}</ref>. Батша хөкүмәте, башҡорт общиналарының эске тормошон контролдә тоторлоҡ, административ реформалар уҙғарған<ref>[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998. * ''Акманов И. Г.'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991. * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 ''Акманов И. Г.'' Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России.// Статья в ж. «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102940/http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 |date=2016-03-04 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=2210 ''Амантаев Ирек'' Взаимоотношения власти и башкир в документах первой трети XVIII века.// Статья в ж."Ватандаш", 2013, № 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020119/http://vatandash.ru/index.php?article=2210 |date=2017-02-02 }} * [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.] * ''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35. * {{Книга|автор=[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]|заглавие=Башкирское восстание 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}} == Һылтанмалар == * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-04-05 }}{{ref-ba}} * [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 |date=2016-11-15 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }} * [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }} * [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }} * [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] * [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.] * [http://www.iie.kz/pages/310.jsp ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185020/http://www.iie.kz/pages/310.jsp |date=2013-10-29 }} * {{статья |автор = Сагидулин Р. |заглавие = Красноуфимское сражение 25 июня 1736 года |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2458 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2014 |том = |номер = 8 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }} * {{YouTube|dUWEQMlUBjE|Акаевщина или Башкирское восстание 1735-1736 гг.}} * {{YouTube|RVKm1JjACp0|Восстание Бепени или Башкирское восстание 1737-1738 гг.}} * {{YouTube|Lt1dJvRTlr0|Восстание Карасакала или Башкирское восстание 1740 гг.}} {{Башҡортостан темаларҙа}} * [https://www.facebook.com/photo/?fbid=115798644107215&set=gm.1004022060334036 История башкир. В 1736 году в селе Сунарчи перестреляли 1200 человек] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары]] [[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]] [[Категория:Рәсәй империяһында ихтилалдар]] [[Категория:Этник эҙәрлекләү]] [[Категория:Мосолмандарҙы эҙәрлекләү]] [[Категория:Башҡортостанда 1735 йыл]] [[Категория:Башҡортостанда 1736 йыл]] [[Категория:Башҡортостанда 1737 йыл]] [[Категория:Башҡортостанда 1738 йыл]] [[Категория:Башҡортостанда 1739 йыл]] [[Категория:Башҡортостанда 1740 йыл]] [[Категория:Башҡорттар тарихы]] sb73srgnmbys34ocak9yyrn61xoe8wo 0 108945 1297992 1249580 2026-05-25T06:10:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297992 wikitext text/x-wiki {{БМ|Башҡорт ихтилалдары}} {{Ҡораллы конфликт |конфликт = Башҡорт ихтилалы (1704—1711) |часть = |изображение = |заголовок = |дата = [[1704]]—[[1711]] |место = [[Тубыл]] йылғаһынан алып Волгаға (Иҙел), [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан алып Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы территорияны солғап алған |причина = 1704 йылда өҫтәлмә һалымдар һәм башҡорттарҙың дини тойғоларына ҡағылған сараларҙы индереү менән бәйле тоҡанып киткән. |изменения = |итог = Статус-кво<ref>{{cite web |title=Bashkirs between Two Worlds, 1552-1824 |url=https://www.academia.edu/1768124/Bashkirs_between_Two_Worlds_1552-1824 |page=85 |first=Mehmet |last=Tepeyurt |publisher=West Virginia University |date=2012 |quote="The wars between Russians and Bashkirs by 1711 ended in a stalemate. Neither party could continue to fight, so they reached a compromise. The government was too weak to impose its will on the natives and the Bashkirs were incapable of removing Russians."}}</ref> |противник1 = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] |противник2 = [[Башҡорттар|башҡорт баш күтәреүселәре]] |командир1 = [[Сергеев Александр Саввич|Сергеев]], Хохлов, [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]], И. Я. Якушкин һ.б. |командир2 = [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]], [[Иман батыр]], [[Дөмәй Ишкәев]], [[Хажи Аҡҡусҡаров]], Ураҡай Юлдашбаев һ.б. |силы1 = |силы2 = |потери1 = |потери2 = |примечание = }} '''1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVII—XVIII быуаттағы [[башҡорт ихтилалдары]] серияһында иң оҙайлыларҙың береһе (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]] императорға тик 1725 йылда ғына яңынан ант иткән). == Ихтилал сәбәптәре == Ихтилал 1704 йылдың авгусында прибыльщиктар (һалым йыйыусылар) А. Жихарев һәм М. Доховтың [[Хажи мәсете]]ндә уҙған башҡорт ырыуҙары йыйынында иғлан иткән бойороҡтан башланған. Бойороҡта күрһәтелгәнсә, 72 яңы һалым индерелгән, шул иҫәптән — [[мәсет]]кә, муллаға, мәсеткә доға ҡылырға килгән һәр дин тотоусыға һалым. Бойороҡта шулай уҡ мәсеттәрҙе христиан храмдары өлгөһөндә төҙөргә, зыяраттарҙы мәсеттәр эргәһенә урынлаштырырға, мәхәллә кешеләренең никахын һәм вафат булыуҙы теркәгәндә мулла эргәһендә рус руханийы торорға тейеш, тип күрһәтелгән булған. Башҡорттар был хәлдең милләтте туранан-тура тулы масштаблы көсләп суҡындырыуға алып киләсәген аңлағандар<ref>[http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации]</ref> Бынан тыш, прибыльщиктар 20 000 ат, артабан тағы ла 4000 яугир талап иткәндәр: был дәүерҙә Рәсәй шведтарға ҡаршы [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы]] алып барған булған.<ref>[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}</ref> [[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] «Ырымбур губернаһын ойоштороу һәм Ырымбур тарихы» тигән китабында ул ваҡиғалар һәм уларҙың сәбәптәре тураһында яҙып ҡалдырған: {{цитата|Алдар һәм Күсем фетнәһе, 1704 йылдың декабрь айында [[Алдар]] һәм [[Күсем Түләкәев|Күсем]] (исемен боҙоп, Кузюк тигән) етәкселегендә башланған. Бының сәбәптәре [[Өфө]]лә торған [[Сергеев Александр Саввич|Александр Сергеевтың]] уйламай эшләнгән ҡылыҡтарынан: ул самаһыҙ ныҡ ҡәтғилек менән башҡорттарҙан ат һәм өйҙәрендә йәшертеп тотҡан ҡасаҡтарҙы биреүҙе талап иткән, һәм тағы ла, үҙенең табынында бер нисә старшинаны, үлтергәнсе, араҡы эсергән, тип һөйләйҙәр. Өфө, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Минзәлә|Миңзәлә]] ҡалаларына башҡорттар шундай ҡаты һөжүмдәр ойошторған, Ҡазанға 30 саҡрым ғына ҡалған, унан ҡазан губернаторы Кудрявцов, Ҡазанда йәшәгән татарҙарҙы, ҡатындарын һәм балаларын аманатҡа алып, бына шул яуыздарға ҡаршы ебәргән. Былары башҡорттарҙы Башҡортостан эсенә ҡыуған. Был башҡорт яуызлығын тамам туҡтатыу маҡсатында март айында бояр кенәз Хованский 8 полк һалдат һәм күп кенә регуляр булмаған ғәскәр менән командировкаға ебәрелгән, һәм Алабуға ситенә барып еткәс, туҡтаған, Башҡортостан эсенә подполковниктар Хохлов һәм Аристов етәкслегендәге ике полкты индергән, шуларҙан Хохлов полкы, Соловарный ҡаласығына етмәҫ элек, бурҙар (воры) тарафынан ҡыйратылған.}} == Ихтилалдың урыны һәм этаптары == Ихтилал [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]дың бөтөн территорияһына һәм күрше райондарға — Көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһынан башлап көнбайышта Волгаға, көньяҡта [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан төньяҡта Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы йәйелдерелгән. Ихтилал 4 этапҡа бүленә: * 1-се этап: 1704—1706 йй. — ихтилалдың башланыуы; * 2-се этап: 1707—1708 йй. — ихтилал хәрәкәтенең иң юғары нөктәһе; * 3-сө этап: 1709—1710 йй. — Урал арты өсөн көрәш; * 4-се этап: 1711 йыл — ихтилалдың тамамланыуы<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}</ref>. == Хәрби хәрәкәттәр барышы == 1-се этабы. Ихтилал 1704 йылдың йәйендә башланған. 1705 йылдың башында Өфө өйәҙенә (1586 — 1708) [[Сергеев Александр Саввич|А. С. Сергеев]] етәкселегендәге каратель экспедицияһы ебәрелгән. Башҡорттар ебәргән вәкилдәрҙе Өфөлә йыйып, армия мәнфәғәттәре өсөн 5 мең баш ат биреүҙе талап иткән. Үлем язаһы янағанлыҡтан, улар ҡаҙнаға 5 мең баш ат бирергә ризалашырға мәжбүр булған. 1705 йылдың яҙында ат йыйыу халыҡты оло талауға әүерелгән. [[Башҡорттар]] яуап итеп һалым түләүҙән һәм урындағы властарға буйһоноуҙан баш тартҡан. [[Дөмәй Ишкәев]] етәкселегендәге [[Ҡазан даруғаһы]] баш күтәреүселәре Ҡама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүм иткән, [[Иман батыр]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы]] көрәшселәре Солеваренный ҡаласыҡ тирәһендә хәрәкәт иткән. Башҡорт баш күтәреүселәре батшаға мөрәжәғәт итеү тәҡдимен күтәргән, һәм 1706 йылдың йәйендә 8 башҡорт вәкиле үтенес ҡағыҙын Мәскәүгә алып барған<ref>Ҡазан даруғаһынан — [[Дөмәй Ишкәев]], Урсай Мятиков, Үсәй Биғәнәйев, Нуғай даруғаһынан — Тимербулат Яҡшыуанов, Уҫы даруғаһынан — Смаҡ Исаев, Тыныс Тереғолов, Себер даруғаһынан — Ишбай Небесов, Сурағол Туйгилдин.</ref>, делегацияны Дөмәй Ишкәев етәкләгән. Ләкин батша хөкүмәте үтенес ҡағыҙын ҡарауҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәевте аҫып үлтергәндәр, ҡалғандарҙы ҡулға алғандар. Быны ишеткән башҡорттар көрәште дауам иткәндәр. === Күмәк халыҡ ҡатнашҡан ихтилал һәм уны баҫтырыу === 2-се этабы. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] яҙыуынса, башҡорттар [[Бәрҫеүән (йылға)|Бәрҫеүән]] буйында ([[Хажи мәсете]]ндә) ҡоролтайға йыйылалар, унда [[Алдар|Алдар тархан]] (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан [[Сәйет батыр]]ҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа [[Өфө]]гә һөжүм итергә ҡарар итәләр<ref>{{книга|автор= [[Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}</ref>. 1707 йылдың көҙөндә хәрәкәткә бик күп халыҡ йәлеп ителгән. [[Алдар Иҫәкәйев]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғалары башҡорттары 1707 йылдың октябрендә Солеваренный ҡаласығы эргәһендә Хохлов полкын тар-мар иткән. Крайҙың күп ҡәлғәләре ҡаты һөжүмгә дусар ителгән. Декабрҙә баш күтәреүселәр Ҡама йылғаһын аша сыҡҡандар, күрше Көнгөр, Вятка һәм Ҡазан өйәҙҙәренә баҫып ингәндәр. Рус ватандашлығынан баш тартып, башҡорт феодал юғары ҡатламы [[Ғосман империяһы]] йәиһә [[Ҡырым ханлығы]] менән вассал мөнәсәбәттәрендә торасаҡ '''Башҡорт ханлығы''' булдырыуға ынтылыш яһаған<ref name=autogenerated1>[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.]</ref> Баш күтәреүселәрҙең береһе Юрматы улусы башҡорто [[Хажи Аҡҡусҡаров]] хан тип иғлан ителгән, башҡорттарҙың илсеһе — [[Морат Солтан]] ҡырым ханына һәм унан төрөк солтанына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостанға ҡайтырға сыҡҡан Морат Солтан Төньяҡ Ҡаф тауына йүнәлгән. Был ваҡытта унда [[чечендар]], аҡсайҙар һәм башҡа төньяҡ ҡаф тауы халыҡтары ла, башҡорттар кеүек, баш күтәргән һәм улар рус ҡаласығы Терскийҙы ҡамауға алған булалар. Әммә [[Әстерхан]]дан килгән ғәскәр баш күтәреүселәрҙең ҡамауын өҙгән һәм уларҙы сигенергә мәжбүр иткән<ref>[https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]</ref>. [[1708 йыл]] башында хөкүмәт [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]] командалығында баш күтәреүселәргә ҡаршы каратель көстәрен ебәргән. 1708 йылдың апрель-майында башҡорттар К. А. Булавин етәкселегендә баш күтәргән крәҫтиәндәр һәм Дон казактары менән бәйләнеш булдырғандар. [[1708 йыл]]дың майында хөкүмәт башҡорттарға тағы ла һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт иткән. Хөкүмәт исеменән Хованский, «прибыльщиктарҙың» талаптарын юҡҡа сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ғәфү итеү мөмкинлеген һәм уларҙың урындағы властарҙың башбаштаҡлығы тураһындағы ялыуҙары ҡараласаҡ, тип вәғәҙә биргән. Башкиры согласились прекратить борьбу. Но власти нарушили условия соглашения. === Урал артында йәйелдерелгән хәрәкәт === 3-сө этабы. [[1709 йыл]]дың яҙында ихтилал Себер һәм [[Нуғай даруғаһы]]ның көнсығыш өлөшөндәге территорияларҙа яңынан тоҡанған. [[Алдар Иҫәкәйев|Алдар Иҫәнгилдин]] һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә Урал артында көрәш йәйелдерелгән. Баш күтәреүселәр [[ҡараҡалпаҡтар]] менән бәйләнеш булдырған һәм улар менән берлектә башҡорт ерҙәрендә Иҫәт, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] һәм [[Тинес]] йылғалары бассейнында урынлашҡан баструктарға (острог), биҫтәләргә (слобода), заводтарға, монастырь һәм ауылдарға һөжүм иткәндәр. 1710 йылда көрәште башҡорт баш күтәреүселәре үҙҙәре генә дауам иткән. Хөкүмәт Урал артына И. Я. Якушкин командалығындағы 2 полк ебәргән. Шулай уҡ ихтилалға ҡаршы көрәштә батша хөкүмәте, [[1710 йыл]]дың йәйендә баш күтәреүселәрҙең етди еңелеүенә килтергән, Чакдор-Джаб командалығындағы ҡалмыҡ ғәскәрен файҙаланған.<ref name=autogenerated1 /> Баш күтәреүселәр көрәштән баш тартырға мәжбүр булғандар. === Нуғай һәм Ҡазан даруғаларындағы ихтилал === 4-се этабы. Ихтилалдың һуңғы этабында, 1711 йылда, башҡорттар [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] үҙәгендә көрәште яңыртырға тырышып ҡараған. Был ынтылыш [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары инициативаһы булған. Ихтилал баҫтырылған, ләкин батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙең талаптарын үтәргә мәжбүр булған. == Ихтилал һөҙөмтәләре == Батша хөкүмәте башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын раҫларға, яңы һалымдарҙан баш тартырға, урындағы властарҙың башҡорттарға ҡарата башбаштаҡлығын һәм көс ҡулланыуын танырға мәжбүр булған, һәм 1711 йылдың аҙағында крайҙа сығыштар баҫылған. Шунан һуң ғына (1725 йылда башҡорттар ебәргән илселек императорға яңынан ант иткән) — хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һәм айырым статусын раҫлаған, закон тарафынан ҡаралмаған ҙур күләмдәге һалымдар талап иткән һәм шул ваҡиғаның ихтилалға килтереүендә ғәйепле хөкүмәт «прибыльщиктары» Сергеевты, Дохов һәм Жихаревты хөкөм иткәндәр һәм язалағандар. Ихтилал һөҙөмтәләре: халыҡ күп ҡырылған, матди юғалтыуҙар иҫ киткес ҙур булған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998. * Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991. * Рычков П. И. История Оренбургская. — Уфа, 2001. — С.7. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83287}}{{V|01|07|2022}} * [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 |date=2016-11-15 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1617 ''Таймасов Р. С.'' Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века//«[[Ватандаш]]», 2008. № 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507024841/http://vatandash.ru/index.php?article=1617 |date=2017-05-07 }} * [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }} * [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }} * [http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации] * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470/ Башкирские восстания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F |date=2018-09-23 }} * [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] * [http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html Алдар Исекеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209011049/http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html |date=2013-12-09 }} * [https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание] * {{YouTube|BfX5bVYnvp0|Башкирское восстание 1704-1711 гг. или Алдаровщина}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары]] [[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]] 5shzwmznznz1mriz3q3ynnmxe7778ji 10 110676 1298015 632163 2026-05-25T09:46:37Z Вәхит 24644 1298015 wikitext text/x-wiki {{{1}}}|class="center"|widths={{#if:{{{widths|}}}|{{{widths}}}|240}}|heights={{#if:{{{heights|}}}|{{{heights}}}|180}}|mode={{#if:{{{mode|}}}|{{{mode}}}|nolines}}|caption="{{{caption|}}}"}} </includeonly><noinclude>{{doc-inline}} : ''{{днш|Фотогалерея}}'' Шаблон-обёртка для тега <code><[[:en:Help:Gallery tag|gallery]]></code>. Решает проблему неровной центровки фотогалерей в статьях с float-элементами (в частности, с вертикальными навбоксами). == Образцы для копирования == <!--{{TOC right}}--> '''Стандартный вариант с параметрами по умолчанию''' <nowiki> == Фотографии == {{centered gallery| Фото1.jpg{{!}}Первая подпись Фото2.jpg{{!}}Вторая подпись Фото3.jpg{{!}}Третья Фото4.jpg{{!}}Четвёртая }}</nowiki> '''Вариант с дополнительными параметрами''' <nowiki> == Фотографии == {{centered gallery|widths=|heights=|mode=|caption=| Фото1.jpg{{!}}Первая подпись Фото2.jpg{{!}}Вторая подпись Фото3.jpg{{!}}Третья Фото4.jpg{{!}}Четвёртая }}</nowiki> == Дополнительные параметры == {{tpre|centered gallery{{optp|widths{{=}}''ширина картинок''|heights{{=}}''высота картинок''|mode{{=}}''режим отображения''|caption{{=}}''заголовок над галереей''}}|''список файлов''}} <!--{{optp/comment}}--> Параметры передаются тегу {{mono|<nowiki><gallery></nowiki>}}, описаны в [[:en:Help:Gallery tag|его документации]]. Все они, кроме списка файлов, необязательные. По умолчанию: ширина картинок — 240px, высота — 180px, режим отображения — nolines, общего заголовка над галереей нет. '''Обратите внимание:''' * В отличие от тега {{mono|<nowiki><gallery></nowiki>}}, в этом шаблоне имена файлов отделяются от описаний не символом <code><nowiki>|</nowiki></code>, а комбинацией <code><nowiki>{{!}}</nowiki></code>. * Для режимов {{mono|packed}}, {{mono|packed-overlay}} и {{mono|packed-hover}} указывается только высота, но не ширина. Если ширина для packed-режимов указана, она будет проигнорирована. <small>На август 2017 года использовать эти режимы с данным шаблоном в общем случае не рекомендуется, {{nobr|т.&thinsp;к.}} они всё равно имеют некоторые проблемы отображения в сложных условиях.</small> {{doc-end}} [[Категория:График ҡалыптар]] </noinclude> czhq97evdsq93thz8jw4sso2p24td10 1298016 1298015 2026-05-25T09:47:45Z Вәхит 24644 1298016 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{К удалению|2025-11-28}}</noinclude><includeonly>{{#tag:gallery| {{{1}}}|class="center"|widths={{#if:{{{widths|}}}|{{{widths}}}|240}}|heights={{#if:{{{heights|}}}|{{{heights}}}|180}}|mode={{#if:{{{mode|}}}|{{{mode}}}|nolines}}|caption="{{{caption|}}}"}} </includeonly><noinclude>{{doc-inline}} : ''{{днш|Фотогалерея}}'' Шаблон-обёртка для тега <code><[[:en:Help:Gallery tag|gallery]]></code>. Решает проблему неровной центровки фотогалерей в статьях с float-элементами (в частности, с вертикальными навбоксами). == Образцы для копирования == <!--{{TOC right}}--> '''Стандартный вариант с параметрами по умолчанию''' <nowiki> == Фотографии == {{centered gallery| Фото1.jpg{{!}}Первая подпись Фото2.jpg{{!}}Вторая подпись Фото3.jpg{{!}}Третья Фото4.jpg{{!}}Четвёртая }}</nowiki> '''Вариант с дополнительными параметрами''' <nowiki> == Фотографии == {{centered gallery|widths=|heights=|mode=|caption=| Фото1.jpg{{!}}Первая подпись Фото2.jpg{{!}}Вторая подпись Фото3.jpg{{!}}Третья Фото4.jpg{{!}}Четвёртая }}</nowiki> == Дополнительные параметры == {{tpre|centered gallery{{optp|widths{{=}}''ширина картинок''|heights{{=}}''высота картинок''|mode{{=}}''режим отображения''|caption{{=}}''заголовок над галереей''}}|''список файлов''}} <!--{{optp/comment}}--> Параметры передаются тегу {{mono|<nowiki><gallery></nowiki>}}, описаны в [[:en:Help:Gallery tag|его документации]]. Все они, кроме списка файлов, необязательные. По умолчанию: ширина картинок — 240px, высота — 180px, режим отображения — nolines, общего заголовка над галереей нет. '''Обратите внимание:''' * В отличие от тега {{mono|<nowiki><gallery></nowiki>}}, в этом шаблоне имена файлов отделяются от описаний не символом <code><nowiki>|</nowiki></code>, а комбинацией <code><nowiki>{{!}}</nowiki></code>. * Для режимов {{mono|packed}}, {{mono|packed-overlay}} и {{mono|packed-hover}} указывается только высота, но не ширина. Если ширина для packed-режимов указана, она будет проигнорирована. <small>На август 2017 года использовать эти режимы с данным шаблоном в общем случае не рекомендуется, {{nobr|т.&thinsp;к.}} они всё равно имеют некоторые проблемы отображения в сложных условиях.</small> {{doc-end}} [[Категория:График ҡалыптар]] </noinclude> 6piovcicuqr6vywp8ji6rwkmbmm3e9v 0 114821 1297985 1050431 2026-05-24T23:53:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297985 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы|Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы}} {{музей |название = Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы |sort = |оригинал = |файл = Аҙау (Ростов өлкәһе).jpg |размер = 300 px |подпись = Музей бинаһы |lat_deg = 47|lat_min = 6|lat_sec = 42.49 |lon_deg = 39|lon_min = 25|lon_sec = 25.12 |region = RU |CoordScale = 6000 |основан = |местонахождение = Рәсәй, Аҙау, Мәскәү урамы, 38/40-сы йорт<ref name="муз">{{cite web|url=http://www.museum.ru/M836|title=Азовский историко-археологический и палеонтологический музей-заповедник|publisher=Российская сеть культурного наследия|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}</ref> |посетители = 201 000<ref name="муз" /> |директор = Горбенко Анатолий Александрович<ref name="муз" /> |проезд = |телефон = (86342) 4-4935, 4-0371, 4-0771<ref name="муз" /> |открыт = Көн һайын 10:00-дан 18:00 сәғәткә, дүшәмбенән тыш<ref name="муз" /> |билет = |ссылка = http://www.азовский-музей.рф/ }} '''Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы''' — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы музей, Рәсәйҙең көньяғындағы иң бай палеонтология коллекцияһы булған иң эре музейҙарҙың береһе. Музейға 1917 йылдың 17 майында Михаил Аронович Макаровский нигеҙ һалған. Музейҙа 168 кеше эшләй, шулар араһында 29 хеҙмәткәр фән дәрәжәһенә эйә<ref name="муз" />, музей хеҙмәткәрҙәре әүҙем рәүештә ғилми эш менән шөғөлләнә һәм уларҙың эштәре реферирланған журналдарҙа баҫыла<ref>{{cite web|url=http://www.азовский-музей.рф/about/science1.php|title=Публикации научных сотрудников АМЗ в 2012 г.|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}</ref>. == Тарихы == 1917 йылдың майында Аҙау ҡалаһында үҙҙәренең әйберҙәрен: боронғо тәңкәләрен, маркаларын, пушка йәҙрәләрен килтереүсе «Халыҡ мәғарифы» йәмғиәтенең һәм урындағы халыҡтың тырышлығы арҡаһында музейҙың беренсе экспозицияһы асылған. Әммә бик тиҙ арала, граждандар һуғышы йылдарында, музей юҡҡа сыҡҡан. 1937 йылда музей икенсе тапҡыр асылған, әммә уның коллекцияһы, тиҙҙән Икенсе донъя һуғышы башланыу һәм ҡаланы немец ғәскәрҙәре оккупациялау сәбәпле, яңынан әрәм булған. Урындағы халыҡ һуғыштан һуң уны тергеҙеп маташҡан, тик 1960 йылда ғына уңышҡа өлгәшкәндәр<ref name=":0">{{Cite news|title=Азовский историко-археологический и палеонтологический музей-заповедник|url=http://www.culture.ru/institutes/11289/azovskiy-istoriko-arheologicheskiy-i-paleontologicheskiy-muzey-zapovednik|work=culture.ru|accessdate=2017-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617181856/http://www.culture.ru/institutes/11289/azovskiy-istoriko-arheologicheskiy-i-paleontologicheskiy-muzey-zapovednik |date=2017-06-17 }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai/about/|title=История|publisher=xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai|accessdate=2017-01-10}}</ref>. == Музей бинаһы == 1976 йылдан музейҙың төп корпусы архитектор Фёдор Гаузенбаум проекты буйынса<ref>{{cite web|url=http://muzeyazov.ucoz.ru/index/skhema_zalov/0-19|title=Схема залов|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}</ref>1892 йылда төҙөлгән элекке ҡала управаһының өс ҡатлы бинаһында урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://culture.ru/press-centre/news/8837/|title=История в сумерках|publisher=Портал культурного наследия России Культура.рф|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203001751/http://culture.ru/press-centre/news/8837/ |date=2013-12-03 }}</ref>, уның 22 залы бар. Музей майҙандары: экспозиция-күргәҙмә — 2852 м², ваҡытлыса күргәҙмәләр — 580 м², фонд һаҡлағыстар — 1896 м², парклаштырыу (асыҡ һауала) — 7,13 га<ref name="муз" />. == Экспонаттар һәм фондтар == [[File:Deinotherium in Azov museum.jpg|thumb|left|Deinotherium. Аҙау музейы залдарының береһендә динотерия һөлдәһе]] Һаҡлау берәмектәре: 340 765, шуның 206 371 предметы төп фондтан<ref name="муз" />. Һуңғы 10 йылда музейҙың төп фондына йыл һайын уртаса 3780 предмет тапшырыла<ref name="кол">{{cite web|url=http://www.азовский-музей.рф/collections/|title=Коллекция|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}</ref>. 800—600 мең йыл элек, боҙлоҡ осоро араһында, йәшәгән дала мамонты (трогонтериев филе) һөлдәһе музей символы булып тора. Был донъя йөҙөндә баш һөйәге бөтөн булған берҙән-бер һөлдә<ref name="муз" />. Фондтарҙың яртыһына яҡынын археологик, шул иҫәптән донъя музейҙарын коллекцияларында аналогтары булмаған комплекстар тәшкил итә. Ростов өлкәһе территорияһында археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡурғандарҙан табылған б.э. I быуат предметтары, сәнғәт эшләнмәләре: алтын биҙәүестәр, ат егеү ҡаралдылары (сбруй), ат егеү сбруйы деталдәре, алтын һәм көмөш һауыт-һаба, ҡорал һ.б. донъя кимәлендәге ҡиммәт булып тора. Музей XIV быуаттағы һыу түгеп эшләнгән (поливной) керамиканың иң ҙур коллекцияһына эйә. Палеонтологик коллекция — Төньяҡ Ҡаф тауындағы иң ҙур коллекция (1500 әйберҙән артығыраҡ). Музейҙың иң популяр экспонаты булып йәше 600 мең йыл һаналған фил-трогонтерия һөлдәһе (бейеклеге 4,5 м) тора; был әлегәсә билдәле булған шундай бер нисә төр араһында һәм баш һөйәге бөтөн көйө һаҡланған берҙән-бер һөлдә. Аҙау музей-ҡурсаулығы икенсе уникаль палеонтологик экспонатҡа - Дейнотерий (''Deinotherium giganteum'') тигән һуҡҡы теше (бивни) аҫҡы яңағынан үҫеп сыҡҡан томшоҡло хайуан һөлдәһенә эйә. Һәм уның йәше 7,5—8 млн йыл<ref name="кол" />. Музей фондтарында бик һирәк осрай торған бер урында табылған эре хайуандар һөлдәләре (ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, ҙур ат, эласмотерия, гомотерия, гиеналар, ҙур мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубр) һаҡлана<ref>[http://sarzoomir.com/zhivotnie-obitavshie-okolo-beregov-azovskogo-morja.html Аҙау диңгеҙе яры буйҙарында йәшәгән хайуандар]</ref>) һәм Аҙау районы Семибалки ауылында табылған эооплейстоцен эпохаһы ваҡ һөтимәре. Табылдыҡтар морозов горизонтына, черевичан фазаһына һәм юғарғы черевичан ассоциацияһына (тамань фаунистик комплексы) ҡаратыла. Был табылдыҡтарҙың геологик йәше сирек (четвертичный) период башында дала зонаһында боронғо кеше йәшәйешен тәьмин иткән, өйөрө менән үлән утлап йөрөгән, тереклек һәм кеше эшмәкәрлеге эҙҙәрен табырға өмөт уята<ref>''Байгушева В. С.'' Новые данные о таманском фаунистическом комплексе из раскопа у села Семибалки (Приазовье) // Историко-археологические исследования в Азове и на Нижнем Дону в 1998 г. Азов, 2000. Вып. 16. С. 27–57.</ref><ref>''Рековец Л. И.'' Мелкие млекопитающие антропогена юга Восточной Европы. Киев: Наукова думка, 1994. 372 с.</ref><ref>''Tesakov A. S.'', ''Dodonov A. E.'', ''Titov V. V.'', ''Trubikhin V. M.'' Geological settings of small mammal faunas in the east of the Sea of Azov / Loess and Paleoenvironment. Abstr. and Guidebook. Moscow: GEOS, 2003. P. 60–61.</ref><ref>[http://paleorostov.narod.ru/Quatern_07a_g.pdf ''В. С. Байгушева'' Археологические особенности палеонтологических местонахождений начала четвертичного периода]</ref>. Музейҙа шулай уҡ хәҙерге Ростов өлкәһе территорияһында элек йәшәгән боронғо күскенсе ҡәбиләләр мәҙәниәте менән бәйле «Евразия күскеселәренең хазиналары» (Азия һәм Европа араһындағы күскенсе халыҡтар. Б.э.т. III меңйыллыҡ - б.э. XIV быуаты)тигән экспозиция ҡуйылған. Бында төрлө биҙәүес әйберҙәре, ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр (доспехи), б.э. I―III быуатына ҡараған тергеҙелгән кейем өлгөләре һәм сармат ҡәбиләләре көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Барыһы экспозицияла ҡуланан, көмөш һәм алтындан 20 меңгә яҡын предмет ҡуйылған. Был предметтар араһында: алтын ҡындағы ҡылыс, алтын фаларҙар, беләҙек һәм ат егеү ҡаралдылары (сбруй). Бында б.э. I - II бб. грек-рим зәргәр сәнғәте өлгөһө бйынса яһалған рим көмөш, алтын зәргәр биҙәүестәре һ.б. бар. Музейҙа б.э. I быуатына ҡараған ҡәберлек комплексы - Аҙау ҡалаһы ситендәге «Дачалар» ҡәберлек ҡурғаны күрһәтелгән. Ҡурған 1986 йылда Ростов дәүләт университеты һәм аҙау археологик экспедициялары тарафынан ҡаҙылған. Шулар араһында — сармат йәнлек стилендә биҙәлгән алтын ҡынлы ҡылыс; арыҫландар һыны менән биҙәлгән алтын фаларҙар. Экспозицияның ынйыһы булып I быуаттың өсөнсө сирегенә ҡараған алтын ат ябыуы тора. Ябыуға айға, пирамидкаға, өсмөйөшкә, тәкә башына, донъя ағасына һәм Геракл төйөнөнә оҡшатып эшләнгән 15 мең алтын пластина; 3 меңләп бляшка һәм ромбтар, меңләгән бляшка тегелгән. Был экспозицияның күп предметтары Японияла, Швейцарияла, Францияла һ.б. ерҙәрҙә ойошторолған күргәҙмәләрҙә күрһәтелде. «XV б. башында - XVII быуаттарҙа Аҙау һәм Аҙау буйы» тип аталған даими эшләгән экспозиция Аҙау тарихының иң драматик дәүеренең береһе, уның генуэзлыларҙан төрөктәр ҡулына, ә һуңынан ― дон казактарына күсеүен һөйләй. Бында Аҙауҙың тирә-йүнендә табылған шул дәүерҙәрҙән килеп еткән ысын ятағандарҙың, ҡылыстарҙың, пушкаларҙың, пушка йәҙрәләренең, атыу ҡоралдарының өлгөләре ҡуйылған<ref>{{Cite web|url=http://xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai/room9-10.php|title=турецкий азов|publisher=xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai|accessdate=2017-01-10}}</ref>. Предметтар музейҙың 35 фонд һаҡлағысына ҡуйылған<ref name="кол" />. == Әҙәбиәт== * Музеи России : (комплекс., ист., естественно-науч., техн., отраслевые) : спpав. Ч. 4. М., 1993. С. 77; * Рычагова Е. Из глубины веков… // Азов. неделя. 2015. 26 марта. С. 10; Баранникова А. Музей для детей // Город N. 2014. 23 дек. С. 44; * Рычагова Е. Азовскому музею – 95 // Азов. неделя. 2012. 24 мая. С. 1, 4; Зекрач М. Хранитель истории // Приазовье. 2012. 23 мая. С. 12; * Семёнова С. В. Азовская диковина // Дон. временник. Год 2009‑й. С. 146–148; * Федотова Т. А. Азов и его музей //Там же. Год 2007‑й. С. 59–62; Боранова Г. Визитная карточка Азова // Приазовье. 2002. 16 мая. С. 4; * Кравцова Е. Хранители древностей // Новая азов. газ. 2002. 23 мая. С. 5; Высавская И. Музей открыл миру Азов // Азов. неделя. 2002. 16 мая. С. 1; Горбенко А. Азовский краеведческий // Приазовье. 1996. 18 мая. С. 7. == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://culturemap.ru/?region=121&subtopic=28&id=1654|title=Азовский музей-заповедник|publisher=Проект "Культура регионов России"|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203002720/http://culturemap.ru/?region=121&subtopic=28&id=1654 |date=2013-12-03 }} * {{cite web|url=http://www.azov.info/new/12660|title=Азовский музей-заповедник представил находки последнего полевого сезона|publisher=Азов-точка-Инфо|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} [[Категория:Музей-ҡурсаулыҡтар]] [[Категория:1917 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Палеонтология музейҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең археологик музейҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең тарихи музейҙары]] [[Категория:Аҙау]] 3qlqg7r4uruoao0mncyr0ru498ytma6 0 115278 1297967 675713 2026-05-24T16:40:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297967 wikitext text/x-wiki {{Монастырь|Русское название=Александро-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры|Изображение=Aleksandro-Nevskiy Greek Jerusalem monastery Taganrog.jpg|Ширина изображения=300|lat_dir=N|lat_deg=47|lat_min=12|lat_sec=43|lon_dir=E|lon_deg=38|lon_min=55|lon_sec=39|region=RU|CoordScale=10000|Название местоположения=Таганрог, Александр майҙаны|Конфессия=Православие|Епархия=Ростов һәм Новочеркасск епархияһы|Тип монастыря=ирҙәр өсөн|Основатель=Иван Андреевич Варваци|Основание=[[1813]]|Состояние=емерелгән}} '''Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры'''— Таганрог ҡалаһының Александр майҙанындағы Александр (элекке Иерусалим) урамы менән Лермонтов (элекке Иерусалимский, Варцавиевский) тыҡырығы, 23 һанлы йортондағы ирҙәр монастыры == Тарих == Монастырға нигеҙ һалыусы грек пираты һәм Новороссия меценаты — Иван Андреевич Варваци (Иоаннис Варвакис) ([[1745]]—[[1825]]). [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] Варвакис башта [[Әстерхан]] ҡалаһында йәшәй башлаған, унда балыҡ ыуылдырығы әҙерләп һатыу менән булышҡан. [[1789 йыл|1789 йылда]] Варваци « [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] мәңгелек подданныйы» итеп ҡабул ителгән. Үҙенең һәләтен һәм энергияһын ул коммерция һәм хәйриә эшсәнлегенә бағышлаған, шуның арҡаһында тиҙ арала миллионер булып киткән. [[1809 йыл|1809 йылда]] ул ҡала йәмғиәте менән Таганрогта Александр Невский исемендәге Грек [[иерусалим]] монастыры төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барған. [[1813 йыл|1813 йылда]] ул Таганрогҡа йәшәргә күсеп килгән. [[1809 йыл|1809 йылда]] Варваци ғибәҙәтхана төҙөр өсөн Таганрогта ер һатып алған һәм унда ҡаланың грек диаспораһы өсөн сиркәү төҙөтә башлаған. Ул ваҡытта изге батшалар Константин һәм Елена ғибәҙәтханаһы бөтөнләй туҙған булған. Ғибәҙәтхананы византия стилендә проектлау һәм төҙөү өсөн ул Афинанан грек архитекторын саҡырған. Төҙөлөш тамамланғас, Варваци ғибәҙәтхана янында монастырь төҙөтөргә ҡарар иткән. Ғибәҙәтхананың төп тәхете Изге Троицаға, беркетмәһе (приделы) — кенәз Александр Невскийға һәм изгеләндереүсе Иоанн Златоустҡа бағышланған Варваци был яңы төҙөлгән монастырҙы, Афондағы Ивер монастырына ҡараған [[Мәскәү|Мәскәүҙең]] Николаевский монастыры кеүек итеп, [[Иерусалим]] Патриархаты ҡарамағына буйһондороуға бирергә булған. Бында ғибәҙәт ҡылыу Таганрогта йәшәгән гректар өсөн грек телендә үткәрелергә тейеш булған. [[Файл:Aleksandro-Nevskiy_Greek_Jerusalem_monastery_Taganrog2.jpg|слева|мини|229x229пкс|Александр-Невский Иерусалим грек ирҙәр монастыры. Рәсем «Бөтә Донъя Иллюстрация» журналынан алынған.1 ғинуар, 1877 йыл.]] Сиркәү [[византия]] стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы. Һуңыраҡ Варвациевский тыҡрығы яғынан монастырь йортонда Козьма һәм Дамиан сиркәүе ҡоролған. Варваци монастырҙы ойоштороу тураһында император [[Александр I]] мөрәжәғәт итеп хат яҙған. Рус императоры һәм Иерусалим патриархы Поликарп менән Варвациҙың хатлашыуҙары арҡаһында [[1814 йыл|1814 йылдың]] [[30 август|30авгусында]] Варваци планы буйынса Иерусалим Александровский монастырын төҙөргә рөхсәт бирелгән. Варваци шулай уҡ үҙ өҫтөнә монастырҙы бағыуҙы йөкләгән. Был монастырь [[Мәскәү]] Николаевский монастыры кеүек Афон Иверский монастырына буйһонған. Бында [[Иерусалим]] Сиркәүенән ебәрелгән архимандрит ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы үткәрергә тейеш булған. [[Файл:Taganrog_alexanderImonument.jpg|мини|211x211пкс|Һәйкәл Александр I (Таганрог)]] [[1825 йыл|1825 йылда]] был монастырҙа император [[Александр I]] һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевна ғибәҙәт ҡылғандар. Шунда уҡ [[1825 йыл|1825 йылдың]] 2-29 декабрендә баҡыйлыҡҡа күскән император [[Александр I]] бальзамланған кәүҙәһе торған. Һуңыраҡ был урында [[1826 йыл|1826 йылда]] император ҡатыны Елизавета Алексеевнаның монастырға хәйер итеп биргән һоро мәрмәр плитәһе менән ҡара тәреле изге Александр Невский иконаһы торған. Шулай уҡ батша ҡатыны сиркәүгә көмөш һауыт-һаба ла биргән. [[1831 йыл|1831 йылда]] монастырь алдындағы майҙанға император [[Александр I]] һәйкәл ҡуйылған. Совет власы ваҡытында һәйкәл емереп алынған, ә [[1998 йыл|1998 йылда]] яңынан тергеҙелгән. [[1851 йыл|1851 йылға]] тиклем монастырҙың бағыусыһы (попечителе) Павел Федорович Травло, ә һуңыраҡ — Козьма Николаевич Варваци булған. Изге Синодтың [[1848 йыл|1848 йылдың]] [[12 август|12 авгусындағы]] Указы буйынса монастырь янында йылы сиркәү төҙөргә рөхсәт бирелгән. Был сиркәү монастырь йортоноң икенсе этажында изге Косма һәм Дамиандар хөрмәтенә төҙөлгән. [[1855 йыл|1855 йылда]] [[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында монастырҙы англо-француздарҙың флоты пушка уты аҫтында тотҡан Үҙ ваҡытында [[Иерусалим]] монастырында гректар менән бер рәттән урыҫтар ҙа ғибәҙәт ҡылғандар. Был сиркәү ҡала рухи тормошоноң үҙәге булып торған. [[1923 йыл|1923 йылда]] монастырь ябылған. [[1926 йыл|1926 йылда]] унда музей асырға уйлағандар, ләкин музейҙы һүтеп, уның урынында 4 ҡатлы йорт төҙөргә ҡарар сығарылған. == Әҙәбиәт == * Филевский П. П., История города Таганрога, Таганрог: изд-во "Сфинкс, " 1996 (репринт Москва: Типо-лит. К. Ө. Александрова, 1898), 151, 172, 273—277. * Гаврюшкин О. П., "Греческий Святой Троицы (Иерусалимский) монастырь, " Энциклопедия Таганрога, Таганрог: "Антон, " 1998, 237. * Поцешковская И. В., «Композиционное формирование ансамбля Иерусалимской площади в г. Таганроге в первой половине XIX века». * Энциклопедия Таганрога. Гл. ред. В. И. Тимошенко; Изд.: Антон, 1998. ISBN 588040174 == Һылтанмалар == * [http://drevo-info.ru/articles/3572.html ТАГАНРОГСКИЙ ИЕРУСАЛИМСКИЙ МОНАСТЫРЬ]. Открытая православная энциклопедия. * [http://www.culture.ru/objects/1159/aleksandro-nevskiy-ierusalimskiy-grecheskiy-muzhskoy-monastir-v-taganroge Александро-Невский Иерусалимский греческий мужской монастырь в Таганроге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223150225/http://www.culture.ru/objects/1159/aleksandro-nevskiy-ierusalimskiy-grecheskiy-muzhskoy-monastir-v-taganroge |date=2017-02-23 }}. * [https://drive.google.com/file/d/0B0oPJEOeDhcYZTQwMWFiZDktYjBkYi00YmUxLWEzYmItYmNiZGFkZGNhODc3/view Таганрог от А до Я]. * [http://sobory.ru/photo/263378 Таганрог.] [http://sobory.ru/photo/263378 Александро-Невский Иерусалимский греческий монастырь]. [[Категория:Алфавит буйынса монастырҙар]] 1gugoi0k7foux5hbaaakrd1o51bvnhn 0 122203 1297958 1282195 2026-05-24T13:10:54Z Юлдашева Луиза 18980 [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] битенең исемен [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1282195 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Иран шаһиншаһы | порядок = 35 | имя = Мөхәммәт Риза Пәхләүи | изображение = Mohammad Reza Pahlavi.png | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = <!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --> | начало полномочий = 1941 йылдың 26 сентябре | коронация = 1967 йылдың 26 октябре | флаг = | флаг2 = Standard of the Shahanshah of Iran.svg | окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале | предшественник = [[Риза Пәхләүи]] | преемник = титул бөтөрөлгән | премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур <br> Мөхәммәт Али Форуғи<br>Али Сөхәйле<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан<br>[[Али Сөхәйле]](2-се срок)<br>Мөхәммәт Сәйет<br>Мортаза-Ҡоло Баят<br>Ибраһим Хәкими<br>Мөхсән Саҙрый]]<br>Ибраһим Хәкими (2-се срок)<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани<br>Сардар се срок)<br>Хаж Али Размара<br>Хөсәйен Ала]]<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)<br>[[Захеди, Фазлулла Захеди<br>Хөсәйен Ала (2-се срок)<br>Манучехр Эғбал<br>Жафар Шәриф-Имами<br>Али Әмини<br>Әмир Асадулла Аләм<br>Хасан Али Мансур<br>Әмир Ғәббәс Хәүәйда<br>Жамшид Амузиһар<br>Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)<br>Ғоләм Риза Азһари]]<br>Шапур Бәхтейәр}} | место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}} {{!}}- {{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}} {{!}}- {{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}- {{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}} {{!}}- {{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}} {{!}}- {{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}} {{!}}- {{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}} {{!}}} }} '''Мөхәммәт Риза Пәхләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәхләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.]</ref>. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә. == Биографияһы == Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә. [[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәхләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан — [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый. == Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы == [[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәхләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәхләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла. Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай. == 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк == Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә. [[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була. 1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була. [[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара. [[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола. == Ирандың тышҡы сәйәсәте == [[Файл:NIXONSandshah.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәхләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]] [[Файл:Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg|мини|230x230пкс|Шаһ Ниаваран һарайында.]] === 1950-се йылдар === [[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла. [[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра. === 1960 - 1970-се йылдар === 1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. [[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|<center>Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты</center>]] Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}} төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә. Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. [[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|<center>[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.</center>]] 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә). Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай. Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә. [[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б. Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй. Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә. == Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы == [[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]] 1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла. Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла. == Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты == [[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.</ref>, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.</ref>. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. [[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]] Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]</ref>. == Ғаиләһе == Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була. Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә. == Наградалары == * {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926) * {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932) * {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены * {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе * {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942) * {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943) * {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945) * {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946) * {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947) * {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948) * {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король Абдель-Азиз ордены (1955) * {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955) * {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957) * {{Флагификация|Италия}} — «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957) * {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958) * {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959) * {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959) * {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959) * {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960) * {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960) * {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960) * {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961) * {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964) * {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965) * {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965) * {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965) * {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966) * {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966) * {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966) * {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966) * {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966) * {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960) * {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968) * {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968) * {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970) * {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975) * {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> == Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең сәнғәттә сағылышы == === Шаһ аҡса купюраларында === Мөхәммәт Риза Пәхләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы | colspan="2"| |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы | colspan="2"|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы |+ |} {{clear}} ==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ==== 1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а |+ |} {{clear}} ==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ==== Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәхләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} | colspan="2"|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} |+ |} {{clear}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] 7l3svhalkbw4nyy99riuyjpj6lwlf6g 1297962 1297958 2026-05-24T13:13:52Z Юлдашева Луиза 18980 1297962 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Иран шаһиншаһы | порядок = 35 | имя = Мөхәммәт Риза Пәхләүи | изображение = Mohammad Reza Pahlavi.png | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = <!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --> | начало полномочий = 1941 йылдың 26 сентябре | коронация = 1967 йылдың 26 октябре | флаг = | флаг2 = Standard of the Shahanshah of Iran.svg | окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале | предшественник = [[Риза Пәхләүи]] | преемник = титул бөтөрөлгән | премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур <br> Мөхәммәт Али Форуғи<br>Али Сөхәйле<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан<br>[[Али Сөхәйле]](2-се срок)<br>Мөхәммәт Сәйет<br>Мортаза-Ҡоло Баят<br>Ибраһим Хәкими<br>Мөхсән Саҙрый]]<br>Ибраһим Хәкими (2-се срок)<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани<br>Сардар се срок)<br>Хаж Али Размара<br>Хөсәйен Ала]]<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)<br>[[Захеди, Фазлулла Захеди<br>Хөсәйен Ала (2-се срок)<br>Манучехр Эғбал<br>Жафар Шәриф-Имами<br>Али Әмини<br>Әмир Асадулла Аләм<br>Хасан Али Мансур<br>Әмир Ғәббәс Хәүәйда<br>Жамшид Амузиһар<br>Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)<br>Ғоләм Риза Азһари]]<br>Шапур Бәхтейәр}} | место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}} {{!}}- {{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}} {{!}}- {{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}- {{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}} {{!}}- {{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}} {{!}}- {{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}} {{!}}- {{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}} {{!}}} }} '''Мөхәммәт Риза Пәһләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәһләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.]</ref>. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә. == Биографияһы == Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә. [[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәһләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан — [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый. == Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы == [[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәһләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәһләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла. Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай. == 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк == Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә. [[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була. 1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була. [[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара. [[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола. == Ирандың тышҡы сәйәсәте == [[Файл:NIXONSandshah.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]] [[Файл:Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg|мини|230x230пкс|Шаһ Ниаваран һарайында.]] === 1950-се йылдар === [[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла. [[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра. === 1960 - 1970-се йылдар === 1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. [[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|<center>Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты</center>]] Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}} төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә. Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. [[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|<center>[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.</center>]] 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә). Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай. Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә. [[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б. Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй. Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә. == Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы == [[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]] 1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла. Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла. == Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты == [[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.</ref>, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.</ref>. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. [[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]] Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]</ref>. == Ғаиләһе == Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була. Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә. == Наградалары == * {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926) * {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932) * {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены * {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе * {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942) * {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943) * {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945) * {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946) * {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947) * {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948) * {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король Абдель-Азиз ордены (1955) * {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955) * {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957) * {{Флагификация|Италия}} — «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957) * {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958) * {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959) * {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959) * {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959) * {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960) * {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960) * {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960) * {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961) * {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964) * {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965) * {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965) * {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965) * {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966) * {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966) * {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966) * {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966) * {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966) * {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960) * {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968) * {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968) * {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970) * {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975) * {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> == Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең сәнғәттә сағылышы == === Шаһ аҡса купюраларында === Мөхәммәт Риза Пәхләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы | colspan="2"| |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы | colspan="2"|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы |+ |} {{clear}} ==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ==== 1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а |+ |} {{clear}} ==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ==== Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәхләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} | colspan="2"|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} |+ |} {{clear}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] 7c38nu5734334bpr0ers56qd9vlkf7q 1297963 1297962 2026-05-24T13:15:02Z Юлдашева Луиза 18980 /* Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең сәнғәттә сағылышы */ 1297963 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Иран шаһиншаһы | порядок = 35 | имя = Мөхәммәт Риза Пәхләүи | изображение = Mohammad Reza Pahlavi.png | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = <!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --> | начало полномочий = 1941 йылдың 26 сентябре | коронация = 1967 йылдың 26 октябре | флаг = | флаг2 = Standard of the Shahanshah of Iran.svg | окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале | предшественник = [[Риза Пәхләүи]] | преемник = титул бөтөрөлгән | премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур <br> Мөхәммәт Али Форуғи<br>Али Сөхәйле<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан<br>[[Али Сөхәйле]](2-се срок)<br>Мөхәммәт Сәйет<br>Мортаза-Ҡоло Баят<br>Ибраһим Хәкими<br>Мөхсән Саҙрый]]<br>Ибраһим Хәкими (2-се срок)<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани<br>Сардар се срок)<br>Хаж Али Размара<br>Хөсәйен Ала]]<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)<br>[[Захеди, Фазлулла Захеди<br>Хөсәйен Ала (2-се срок)<br>Манучехр Эғбал<br>Жафар Шәриф-Имами<br>Али Әмини<br>Әмир Асадулла Аләм<br>Хасан Али Мансур<br>Әмир Ғәббәс Хәүәйда<br>Жамшид Амузиһар<br>Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)<br>Ғоләм Риза Азһари]]<br>Шапур Бәхтейәр}} | место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}} {{!}}- {{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}} {{!}}- {{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}- {{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}} {{!}}- {{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}} {{!}}- {{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}} {{!}}- {{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}} {{!}}} }} '''Мөхәммәт Риза Пәһләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәһләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.]</ref>. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә. == Биографияһы == Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә. [[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәһләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан — [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый. == Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы == [[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәһләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәһләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла. Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай. == 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк == Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә. [[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була. 1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була. [[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара. [[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола. == Ирандың тышҡы сәйәсәте == [[Файл:NIXONSandshah.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]] [[Файл:Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg|мини|230x230пкс|Шаһ Ниаваран һарайында.]] === 1950-се йылдар === [[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла. [[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра. === 1960 - 1970-се йылдар === 1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. [[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|<center>Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты</center>]] Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}} төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә. Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. [[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|<center>[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.</center>]] 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә). Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай. Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә. [[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б. Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй. Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә. == Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы == [[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]] 1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла. Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла. == Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты == [[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.</ref>, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.</ref>. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. [[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]] Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]</ref>. == Ғаиләһе == Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була. Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә. == Наградалары == * {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926) * {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932) * {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены * {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе * {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942) * {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943) * {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945) * {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946) * {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947) * {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948) * {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король Абдель-Азиз ордены (1955) * {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955) * {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957) * {{Флагификация|Италия}} — «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957) * {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958) * {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959) * {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959) * {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959) * {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960) * {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960) * {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960) * {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961) * {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964) * {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965) * {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965) * {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965) * {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966) * {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966) * {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966) * {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966) * {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966) * {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960) * {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968) * {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968) * {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970) * {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975) * {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> == Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең сәнғәттә сағылышы == === Шаһ аҡса купюраларында === Мөхәммәт Риза Пәһләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы | colspan="2"| |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы | colspan="2"|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы |+ |} {{clear}} ==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ==== 1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а |+ |} {{clear}} ==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ==== Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәһләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} | colspan="2"|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} |+ |} {{clear}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] 1rl3an1mzmsaryilpeyc6blqg2b6bc0 1 123282 1297960 716957 2026-05-24T13:10:55Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 716957 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{Тәржемә ителгән мәҡәлә|ru|Мохаммед Реза Пехлеви|10 июнь 2017}} Ни өсөн юйырға тигән ҡалып тора? Перенаправление ғына ҡуйырға тигән. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 15:40, 21 июль 2017 (UTC) 0cydu10ncxzf3pn6o2l54sjl12ay0nb 0 123284 1297986 714292 2026-05-25T00:17:53Z Xqbot 996 [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1297986 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] du39mz8zbb0rca53gk33b2tqruhstrl 0 125865 1297987 746643 2026-05-25T00:17:58Z Xqbot 996 [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1297987 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] du39mz8zbb0rca53gk33b2tqruhstrl 0 127398 1297989 1284513 2026-05-25T01:47:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Багаев Мөҙәрис Басир улы''' ([[2 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2022 йыл]]) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты<ref name="autogenerated1">[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург " Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}</ref>. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. Ишембай ҡалаһында йәшәй. == Биографияһы == Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Федоровка районы]] [[Батыр]] ауылында тыуған. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның иҡтисад факультетын тамамлаған. Юғары һөнәри белем алғас, [[Башҡортостан]]дың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ [[Ишембай]] ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр<ref>[http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html Сын ишимбайского драматурга в большой политике "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923163547/http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html |date=2015-09-23 }}</ref>. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе<ref>http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923144032/http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ |date=2015-09-23 }}</ref>. Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә. 2014 йылдың 9 апрелендә [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]]) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була. Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә [[2014 йыл]]да күрһәтелә<ref>[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&re=print&id=6258 Администрация городского округа г. Сибай — В театре вновь кипит работа — 2014 — Новости]</ref>. 2015 йылдың 17 апрелендә [[Батыр]] ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә. 2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»<ref>[http://v-info.ru/afisha/item-11993 Афиша]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 йылдың авгусында [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға<ref>[https://www.kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ Спектакль «Было бы денег мешок» Уфа 2015<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-11/skonchalsya-bashkirskiy-pisatel-i-zhurnalist-mudaris-bagaev-3066717 Скончался башкирский писатель и журналист Мударис Багаев. ИА Башинформ, 11 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|11|12|2022}}</ref>. == Китаптары == * Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // [[Аманат (журнал)|Аманат]] (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил. * 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. == Әҙәбиәт == * Живитченко, Э. Снова премьера, и вновь на «ура»: в Салаватском башкирском драматическом театре состоялась премьера постановки по пьесе ишимбайского драматурга М. Багаева / Э. Живитченко // Восход.- 2012.- 16 нояб.- С.5. * БАҠИЕВА Гөлрайхан. Шағир, яҙыусы, драматург// Ашҡаҙар таңдары, № 61, 23 май 2015. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * http://fedormcb.ucoz.ru/index/literaturnaja_karta/0-50{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} биография * [https://www.youtube.com/watch?v=McK8gehY4MQ Прозаик, драматург Мөҙәрис Багаев]/ Автограф тапшырыуы, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. Сығарылыш ваҡыты: 2016-11-05 13:43:26. [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] 6ui171hvpb0drhx0q1xhdd1yodbfh0o 0 131893 1297988 1279999 2026-05-25T00:51:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297988 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы |Төп исеме =Аҡбутина Зимфера Хәкимйән ҡыҙы |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Яубаҫарова Земфира Хәкимйән ҡыҙы |Псевдонимдары =Земфира Аҡбутина-Яубаҫарова |Тыуыу датаһы = 18.03.1966 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Тимер]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = уҡытыусы, [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт телендә |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе. |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} {{фш|Аҡбутина}} '''Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы''' ([[18 март]] [[1966 йыл]]) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2015). Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Башҡортостан Яҙыусылар союзы(2016), Рәсәй Яҙыусылар союзы (2017) ағзаһы. == Биографияһы == Земфира Хәкимйән ҡыҙы Аҡбутина (Яубаҫарова) 1966 йылдың 18 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер ауылында]] тыуған. [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлап, артабан уҡыуын [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1983—1988 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтында]] филология факультетында белем ала. Хеҙмәт юлын Өфөләге 1-се балалар йортонда башлай. [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсы»]], [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзиттәрендә эшләй. 1992 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Ибрай (Ейәнсура районы)|Ибрай]] мәктәбендә уҡыта. 2012 йылдан алып башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының район методик берекмәһенә етәкселек итә. 2017 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса районда иң алдынғы уҡытыусы тип табыла. «Һөнәре буйынса иң алдынғы» тигән исем бирелә. Юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ейәнсура районының «Үҫәргән» әҙәби берекмәһенең рәйесе. 2016 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге]] ағзаһы. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының (2011) Журналистар союздары ағзаһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғыһы * Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе == Китаптары == * Артылғанда быуат түбәләрен…:шиғырҙар. / Иҫәнғол, 2002.-Б.16. * Атай кеүек булам мин: шиғырҙар / Өфө:Китап, 2005.- Б.16. * Нур усағы. Шиғырҙар йыйынтығы [Текст] / З.Х Аҡбутина: Өфө.-2001.- Б.432 * Һандыҡ төптәрендә : шиғырҙар, поэма [Текст] / З. Х. Аҡбутина: Өфө:Китап, 2013.-Б.142 * Башҡортостан. Шиғырҙар//Ағиҙел. — 2012. — № 1.-131-133 б. * Ҡая сәскәһе. Шиғырҙар йыйынтығы. * «Иҙел ҡыҙы» исемле балалар өсөн китабы (2018)<ref>[https://kulturarb.ru/ba/news/kitap-nәshriәtendә-zemfira-aҡbutinanyң-iҙel-ҡyҙy-isemle-yaңy-kitaby-donya-kүrҙe «Иҙел ҡыҙы»]</ref> === Викидәреслектә === * «Иҙел ҡыҙы» исемле балалар өсөн китабы (2018) [https://ba.wikibooks.org/wiki/Иҙел_ҡыҙы_(Земфира_Аҡбутина) Иҙел ҡыҙы (Земфира Аҡбутина)] == Видеояҙмалар == * Раян Алтыншин. «Һинен тормош минең хыялдарым» М. Туләбаева — З. Аҡбутина, режисёр Наил Хәмитов<ref>https://vk.com/im?sel=276162418&z=video-125889204_456239017%2Fb4b72eb785e7fa0ab4</ref> == Шиғырҙарына йырҙар == * Тимер — тыуған ауылым. Земфира Аҡбутина һүҙҙәре, Рәхимә Ғәйетбаева көйө Раян Алтыншин йырлай<ref>[https://oosound.ru/?mp3=Тимер+тыуган+ауылым Тимер — тыуған ауылым]</ref> * «Әсәйемә». Земфира Аҡбутина һүҙе, Миңзәлә Түләбаева көйө, [[Алтыншин Раян Мырҙабай улы|Алтыншин Раян]] йырлай<ref>https://stand.hitplayer.ru/?s=%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%BD%20%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%BD {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706180410/https://stand.hitplayer.ru/?s=%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%BD%20%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%BD |date=2022-07-06 }}</ref> * Осоп. З.Аҡбутинаның һүҙҙәре, Ғайсина Гөлшат йырлай<ref>[https://power.gybka.com/song/30605472/Gajsina_Gulshat_stihi_Z._Akbutinoj_-_Osop/ Осоп]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Моң алырға килегеҙ!!! (Земфира Аҡбутина ижады) == * Аҡбутина Земфира «Автограф» тапшырыуы<ref>[https://vk.com/al_im.php?sel=276162418&z=video-84017763_171053700%2F12aba785337b533092 Аҡбутина Земфира «Автограф» тапшырыуы]</ref> * З. Акбутина т-да Атайсал тапшырыуы<ref>[https://power.gybka.com/song/75482589/R._Abdullina._-_Z._Akbutina_t-da_Atajsal_tapshyryuy/ З. Акбутина т-да Атайсал тапшырыуы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан шәхестәре |Викисловарь = |Викиучебник = Категория:Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы |Викицитатник = |Викитека = Author:Земфира Аҡбутина |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡорттар }} [https://w.wiki/6pVG Земфира Аҡбутина Викикитапханала] == Әҙәбиәт == * Бураҡаева М. Һандыҡ төптәрендә ниҙер бар // Йәшлек. — 2013. — 29 ноябрь, — Б.18. == Һылтанмалар == * [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donyai%D3%99sh%D3%99iesh-38?page=59{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://zmsb.ru/index.php/literaturnaya/15-pisateli-i-poety/157-akbutina-zemfira] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221030755/http://zmsb.ru/index.php/literaturnaya/15-pisateli-i-poety/157-akbutina-zemfira |date=2017-12-21 }} * [https://vk.com/club84017763 МОҢ АЛЫРҒА КИЛЕГЕҘ!!! (Земфира Аҡбутина ижады)] * [http://libmap.bashnl.ru/node/741 Литературная карта РБ]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] 4jjc7w2icw8w1xey1kj9bv0esc3xa3f 0 145123 1297966 1277330 2026-05-24T16:20:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297966 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Алатау»''' — Алматы өлкәһендә [[Алматы]]нан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан [[2011 йыл]]да төҙөлгән Ҡышҡы Азия уйындары өсөн саңғы-биатлон комплексы. Комплекста биатлон, саңғыла уҙышыу һәм саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар үткәрелә. == Комплекс тасуирламаһы == Саңғы-биатлон комплексы Алматы өлкәһенең Талғар районы Һалдат тарлауығында диңгеҙ кимәленән 1460 м алып 1500 м бейеклектә урынлашҡан. Алматыға һәм аэропортҡа ҙур булмаған алыҫлыҡта ятыуы (35-40 км) тамашасыларға, ойоштороусылаға һәм спортсыларға ярыштар урынына еңел килеү мөмкинлеген тәьмин итә. Комплекстың дөйөм майҙаны 48 гектар тәшкил итә. Шулай уҡ бер нисә парковка майҙансығын, вертолет майҙансығын, трасса һүрәттәрен, атыш урынын һәм старт-финиш зонаһын үҙ эсенә ала. Стадионды планлаштырыу FIS, IBU спорт ойошмаларының халыҡ-ара стандарттары буйынса башҡарылған<ref>[http://afisha.caravan.kz/rubric12/eventsPlace2391/?date=2014-10-11 АЛАТАУ, САҢҒЫ-БИАТЛОН КОМПЛЕКСЫ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Комплекс ҡунаҡхана һәм хеҙмәт комплексы менән тоташтырылған ирекле ике стадиондан тора. Һәр стадиондың һыйҙырышлылығы 3100 кеше тәшкил итә, шуларҙың 1800 ултырыу урыны һәм 1300 урынды баҫып тороу урыны<ref>[https://www.inform.kz/ru/lyzhno-biatlonnyy-kompleks-alatau-primet-vazhnye-sorevnovaniya-universiady_a2984898 Саңғы-биатлон комплексының «Алатау» универсиада ярыштарҙа ҡатнашыу мөһим]</ref> Саңғы трассаларының максималь оҙонлоғо 10 км тәшкил итә, айырым 5 километрлыҡ ике түңәрәктән тора (ҡыҙыл) + 5 км (күк). Биатлон трассаларының максималь оҙонлоғо — 4 километр. Трассаның дөйөм оҙонлоғо 14 км тәшкил итә<ref>[http://www.zakon.kz/4680027-glavnye-sportivnye-obekty-almaty-dlja.html Ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн төп спорт объекттарында Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221033915/http://www.zakon.kz/4680027-glavnye-sportivnye-obekty-almaty-dlja.html |date=2017-02-21 }}</ref> == Ярыштар == Саңғы-биатлон комплексы саңғыла уҙышыу һәм биатлон ярыштары буйынса чемпионат һәм [[Ҡаҙағстан]] кубогына республика кимәлендә даими саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса ярыштар үткәрә<ref>[https://www.zakon.kz/4836615-zavershilsja-chempionat-kazakhstana-po.html [[Ҡаҙағстан]] биатлон буйынса чемпионат тамамлана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325174745/http://www.zakon.kz/4836615-zavershilsja-chempionat-kazakhstana-po.html |date=2018-03-25 }}</ref><ref>[http://vesti.kz/biathlon/168402/ Биатлон буйынса ил кубогының беренсе этабы үтә. Алматы]</ref> . Комплекс шулай уҡ халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итә: * 2011 — VII Ҡышҡы Азия уйындары ** биатлон ** саңғы ярыштары ** саңғы ориентирлашыуы * 2014 — биатлон буйынса Азия чемпионаты<ref>[https://bnews.kz/ru/news/sport/v_almati_proidet_chempionat_azii_po_biatlonu Алматы азия биатлон буйынса чемпионат үтте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2017 — 28-се ҡышҡы Универсиада ** биатлон ** саңғы ярыштары ** саңғы икебәйгеһе (ярыштар шулай уҡ трамплиндар комплексында үтә) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Стадиондар]] r345guae42laq7e6012hf9aw7a1c3xo 10 150274 1297974 884592 2026-05-24T17:52:42Z Вәхит 24644 1297974 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{книга |автор = [[Агеенко Флоренция Леонидовна|Агеенко Ф. Л.]] |часть = {{#ifeq:{{{и|{{{1|}}}}}}|0||{{{и|{{{1|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}}}}}}} |ссылка часть = {{#ifeq:{{{и|{{{1|}}}}}}|0||http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word={{urlencode:{{{и|{{{1|{{До символа|{{PAGENAME}}|(}}}}}}}}}}}} |заглавие = Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение |оригинал = |ссылка = http://gramota.ru/slovari/info/ag/ |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Мир и Образование; Оникс |год = 2010 |том = |страницы = {{{2|}}}{{{с|}}}{{{c|}}} |страниц = 880 |серия = |isbn = 5-94666-588-X, 978-5-94666-588-9 |тираж = }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''и''' — имя собственное (если параметр не задан, то выводится название страницы; для выключения автоматического вывода названия страницы используйте 0). * '''с''' — для указания страницы (страниц) книги. == Пример == *{{tlp|Словарь собственных имён русского языка|и{{=}}Вильнюс}} (или {{tlp|Словарь собственных имён русского языка|Вильнюс}}) результат:<br /> {{Словарь собственных имён русского языка|Вильнюс}} *{{tlp|Словарь собственных имён русского языка|и{{=}}0}} (или {{tlp|Словарь собственных имён русского языка|0}}) результат:<br /> {{Словарь собственных имён русского языка|0}} {{doc-end}} [[Категория:Ҡалыптар:Китаптар|Һүҙлек]] </noinclude> bol0j2jih6up16pd55z1bqp5kwkqik6 0 156346 1297964 1211206 2026-05-24T13:54:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы''' ([[11 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[1997 йыл]]) — ғалим-тау инженеры. 1975—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1988). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы (нефть һәм газ бүлеге)<ref>[https://neftegaz.ru/persons/332683-abyzbaev-izmail/ Абызбаев Измаил Ибрагимович]</ref>. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), нефть сәнәғәте отличнигы (1971). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). == Биографияһы == Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы [[1929 йыл]]дың 11 ғинуарында [[Өфө]]лә Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] ғаиләһендә тыуа. [[1951 йыл]]да Мәскәү нефть һәм газ институтын (хәҙерге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) тамамлай, һөнәре — газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры<ref>[http://eurasian-defence.ru/?q=node/16840 АБЫЗБАЕВ ИЗМАИЛ ИБРАГИМОВИЧ]</ref>. [[1952]]—[[1956 йыл]]дарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең нефть промыслаларында эшләй. [[1956 йыл]]да Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть, хәҙер «[http://nhtkrb.ru/ Башҡортостан нефть машиналары эшләү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205083713/http://nhtkrb.ru/ |date=2019-12-05 }}» дәүләт унитар предприятиеһы): 1975—[[1985 йыл]]дарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары, [[1986 йыл]]дан баш ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда докторлыҡ иссертацияһын яҡлай. Измаил Ибраһим улы Башҡортостандың — [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]], Шкапово, Манһары һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проект етәкселәренең береһе була. Алжир һәм Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе анализлау һәм проекттарын төҙөү менән етәкселек итә. [[1997 йыл]]дың [[4 сентябрь|4 сентябрендә]] Өфөлә вафат була. Уның улы — олатаһы хөрмәтенә уның исеме ҡушылған Ибраһим Измаил улы Абыҙбаев, шулай уҡ нефтсе, техник фәндәр докторы.<ref>[https://famous-scientists.ru/list/7740 Абызбаев Ибрагим Измаилович]</ref> == Ғилми эшмәкәрлеге == Уның фәнни-ғәмәли эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре нефть запасын алыу ҡатмарлы булған ятҡылыҡтарын анализлау һәм проектлау, шулай уҡ ҡатлам шыйыҡсаларының геохимик билдәләре һәм гидрогеологик ҡоролошо үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, палеозой киҫелеше ултырмаларын эшкәртеүҙең комплекслы методикаһы анализын булдырыу була.<ref>[https://ufa-gid.com/encyclopedia/abyzbaev.html Энциклопедия Башкирии. АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович]</ref>. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977) <br> * СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971) <br> * «Почёт Билдәһе» ордены (1976) һәм миҙалдар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224153643/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 |date=2019-12-24 }} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%98%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абызбаев Измаил Ибрагимович]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:СССР нефтселәре]] [[Категория:Башҡортостан нефтселәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1997 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]] 62aih5qcluu5msehehxfe7dbcfn9th2 0 157710 1297973 1252041 2026-05-24T17:50:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297973 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Алсынбаев}} {{Ук}} '''Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы'''<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса]</ref> ([[1 май]] [[1963 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] [[2004 йыл|(2004)]]. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы [[2014 йыл|(2014)]]<ref name="ЛИБ">[http://libmap.bashnl.ru/node/1091 Нияз Алсынбаев]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Биографияһы == Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев [[1963 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры<ref>[https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}</ref>, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй<ref name="ЛИБ"></ref>. 2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе. 2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013)<ref name="ЛИБ"></ref>. '''Төп әҫәрҙәре<ref name="ЛИБ"></ref>:''' * Серле мосафир. Өфө,2008; * Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009; * Изге бүре балалары. Өфө,2013; * Йәйге селлә. Өфө,2014. == Әҙәбиәт == * Әлибаев З.Дәүер һулышын тойоп.//Ағиҙел.-2010.4-се һан. 156—157 биттәр; * Күзбәков Ф. Йәштәр тауышы..//Ағиҙел.-2010. 5-се һан. 153 бит; * Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- 61 бит; * Писатели земли башкирской. Уфа,2015.- 34-35 бит. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }} * [http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ Летний зной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144046/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ |date=2020-01-31 }} [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] 9tzmobxr0sj9vl7a1ltq4w525na4sup 0 163498 1298023 1278185 2026-05-25T10:36:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298023 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дэвид Роберт Джозеф Бекхэм'''<ref name="OBE">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/2988104.stm|title=Beckham’s pride at OBE|publisher=[[BBC Sport]]|date=2003-06-13|lang=en}}</ref> (''Бекем''<ref>Согласно правилам и фактическому произношению более корректная передача имени и фамилии — '''Дейвид Бекем'''.</ref>; {{lang-en|David Robert Joseph Beckham}}<ref name="name">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1138600|title=David Beckham — Rise of a footballer|publisher=BBC|date=2003-08-19|lang=en}}</ref>, инглиз телендә әйтелеү: [ˈbɛkəm ˈdʒəʊzəf ˈdeɪvɪd ˈrɒbət]; [[2 май]] [[1975 йыл]])<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20130516/937753953.html|title=Биография Дэвида Бекхэма|publisher=[[РИА Новости]]|date=2013-05-16|lang=ru}}</ref> — [[Англия|инглиз]] [[Футбол|футболсыһы]], ярымһаҡсы. Карьераһы дауамында «Манчестер Юнайтед», «Норт Преста Энд», «Реал Мадрид», «Милан», «Лос-Анджелес Гэлакси» һәм «Пари Сен-Жермен» клубтары өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Англия йыйылма командаһы төҫтәрен яҡлай<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7970172.stm|title=Beckham reaches new caps landmark|date=2009-03-28|publisher=BBC Sport|lang=en}}</ref>. Айырыуса тупты штраф һыҙатынан тибеүҙә һәм стандарт ударҙарында юғары оҫталығы менән билдәле. 2011 йылда донъяның иң юғары эш хаҡы алған футболсыһы тип таныла<ref>[http://interfax.ru/news.asp?id=186820 Бекхэм стал самым богатым футболистом мира, опередив Роналду и Месси]</ref>. Бекхэмдың профессиональ спорт карьераһы 1992 йылда 17 йәшендә «Манчестер Юнайтед» менән контрактҡа ҡул ҡуйылғандан башлана<ref name="galaxybio">{{Cite news|url=http://www.lagalaxy.com/player/david-beckham|title=Los Angeles Galaxy: Player bio|publisher=Los Angeles Galaxy|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405093905/http://www.lagalaxy.com/player/david-beckham|archivedate=2011-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405093905/http://www.lagalaxy.com/player/david-beckham |date=2011-04-05 }}</ref>. Бекхэм «Манчестер Юнайтед» менән Премьер-лигала — 6 тапҡыр, Англия Кубогында — 2 тапҡыр һәм чемпиондар лигаһы чемпионы титулын яулай. 2003 йылда ул «Реал Мадрид»ҡа күсә, унда дүрт миҙгел дауамында сығыш яһай<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/front_page/2998868.stm|title=Beckham joins Real Madrid|publisher=BBC Sport|date=2003-09-18|language=en}}</ref>, командалағы һуңғы миҙгелендә Испания чемпионатында еңә<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6759697.stm|title=Beckham bows out with Liga title|publisher=BBC Sport|date=2007-06-17|language=en}}</ref>. 2007 йылдың ғинуарында Бекхэм «Лос-Анджелес Гэлакси» менән биш йылға дөйөм суммаһы 32,5 миллион [[АҠШ доллары|доллар]] булған контрактҡа ҡул ҡуя<ref name="Bandini">{{Cite news|url=http://football.guardian.co.uk/continentalfootball/story/0,,1988215,00.html|title=Beckham confirms LA Galaxy move|publisher=[[The Guardian]]|date=2007-01-11|language=en}}</ref>. «Гэлакси» уйынсыһы булараҡ, Бекхэм Италияның «Милан» командаһы өсөн 2010—2009 йылдарҙа ҡуртым хоҡуғында уйнай. «Пари Сен-Жермендә» бер миҙгел үткәргәндән һуң, карьераһын тамамлай. Бекхэм ФИФА версияһы буйынса «Йыл уйынсыһы» исемен ике тапҡыр яулай<ref name="galaxybio"/>, 2004 йылда уҡ ул донъяның иң ҙур эш хаҡы алған футболсыһы була<ref>{{Cite news|url=http://in.rediff.com/sports/2004/may/04beck.htm|title=Beckham is world’s highest-paid player|publisher=ReDiff|date=2004-05-04|language=en}}</ref>. Бекхэм Британияның [[УЕФА]]-ның Чемпиондар лигаһында 100 матч уйнаған беренсе футболсыһы. 2000 йылдың 15 ноябренән<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/1016201.stm|title=Beckham’s England dream realized|publisher=BBC Sport|date=2000-11-10|language=en}}</ref> 2006 йылда донъя чемпионатына — карьераһы тамамланғанға тиклем Англия йыйылма командаһы капитаны була<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/england/5138288.stm|title=Beckham quits as England captain|publisher=BBC Sport|date=2006-07-02|language=en}}</ref>, ошо вазифала 58 уйын үткәрә. Бынан һуң да ул команда өсөн сығыш яһауын дауам итә, 2008 йылдың 26 мартында Францияға ҡаршы уйында Англия өсөн 100-сө уйынны үткәрә<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7315475.stm|title=Beckham achieves century landmark|publisher=BBC Sport|date=2008-03-26|language=en}}</ref>. 2003—2004 йылдарҙа спорт тематикаһы буйынса эҙләүҙәрҙә<ref>{{Cite news|url=http://www.google.com/press/zeitgeist2004.html|title=2004 Year-End Google Zeitgeist|publisher=Google|date=2005-01-01|language=en}}</ref> [[Google]]-да Бекхэм исеме иң популяр була һәм популяр, шул иҫәптән мода донъяһында ла, реклама бренды булып китә<ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2007/07/05/commentary/sportsbiz/?postversion=2007070605|title=Brand it like Beckham|publisher=CNN Money|date=2007-06-06|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806160527/https://money.cnn.com/2007/07/05/commentary/sportsbiz/?postversion=2007070605 |date=2020-08-06 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/forbeslife/sports/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html|title=Becks and Bucks|publisher=[[Forbes]]|date=2007-09-05|language=en|archiveurl=https://archive.is/20120524213646/http://www.forbes.com/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html|archivedate=2012-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101184121/http://www.forbes.com/forbeslife/sports/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html |date=2008-11-01 }}</ref>. Бекхэм йырсы ''Girls Spice'' Виктория Бекхэм менән никахта (ҡыҙ фамилияһы — Адамс)<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/richlist/person/0,,47566,00.html|title=David and Victoria Beckham|publisher=[[The Times]]|date=2008-04-27|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510204220/http://www.timesonline.co.uk/richlist/person/0,,47566,00.html |date=2011-05-10 }}</ref> өс улы: Бруклин Джозеф, Ромео Джеймс, һәм Дэвид Круз һәм бер ҡыҙы — Харпер Севен бар<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-12146134|title=David and Victoria Beckham expecting fourth child|publisher=BBC News|date=2011-01-09|language=en}}</ref><ref name="dailymail.co.uk">{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1365482/Victoria-Beckham-baby-girl-David-confirms-wife-IS-expecting-little-Spice-Girl.html|title=Victoria Beckham IS expecting a little Spice Girl, David confirms|archiveurl=https://www.webcitation.org/65PzeZTCn?url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1365482/Victoria-Beckham-baby-girl-David-confirms-wife-IS-expecting-little-Spice-Girl.html|archivedate=2012-02-13}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [https://www.davidbeckham.com/ Официальный сайт]{{ref-en}} * [https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/david-beckham Профиль футболиста] на сайте ManUtd.com{{ref-en}} * [https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football-legends/david-robert-joseph-beckham Профиль футболиста] на сайте RealMadrid.com{{ref-en}} * [https://englandstats.com/player.php?pid=1078 Профиль футболиста] на сайте EnglandStats.com{{ref-en}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Британия империяһы ордены офицерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Лондонда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 майҙа тыуғандар]] 8h2c4s6opctu9pwmwlzyi4fz1xc8po3 0 172370 1297990 1025297 2026-05-25T04:02:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297990 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Балҡан (Силәбе өлкәһе)''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Нуғайбәк районы|Нуғайбәк районындағы]] ҡасаба. Административ үҙәге — ''Балҡан (Силәбе өлкәһе)'' ауыл тораҡ пункты. Яҡын тораҡ пункты — [[Нуғайбәк (Требиятский)|Нуғайбәк (Требиятский)]] һәм Курганный ҡасабаһы. == Тарихы == Силәбе өлкәһендәге Балҡан ауылына 1842 йылда Ырымбур губернаһында 1835-1837 йылдарҙа ойошторолған Новолинейный районындағы [[Ырымбур казак ғәскәре]] хәрби тораҡ пункты — посы булараҡ нигеҙ һалына. Тораҡ пунктына исем тарихҡа [[Балҡан һуғыштары]] булараҡ ингән 1828 — 1829 һәм 1877 — 1878 йылдарҙағы һуғыштар тураһында иҫтәлек булараҡ ҡушыла. Балҡан — төрки теленә ҡараған һүҙ һәм «таулы урманлы һыртты» аңлата<ref>http://old.toposural.ru/html/b.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090054/http://old.toposural.ru/html/b.htm |date=2021-10-23 }}</ref>.<br/> 1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары нигеҙендә ''Балканский'' эшселәр ҡасабаһының исеме ''Балҡан''<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://naukaprava.ru/catalog/1/129/587/929/59702?view=1|автор=|заглавие=О переименовании рабочих поселков «Богословский» и «Балканский» Уральской области.|год=1933|язык=|издание=Собрание законов и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства СССР, издаваемое Управлением Делами СНК СССР и СТО. I отдел|тип=|том=|номер=54|страницы=|issn=}}</ref> тип үҙгәртелә. [[1840 йыл|1840 йылдың]] 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре 10 казак полкынан һәм атлы-артиллерия бригадаһынан тора. [[1840 йыл|1840 йылдың]] 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре тураһындағы Положениеға ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы ғәскәр шәхси хужаларҙың тиҫтәләгән ауылын һәм [[Верхнеурал]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] һәм [[Силәбе]] ҡалаларын алған бик ҙур биләмәгә урынлаша. Балҡан ауылы ла шулар иҫәбенә инә. Ғәскәр граждандар етәкселеге ҡарамағынан сығарыла һәм уға махсус идара итеү органдары (граждан һәм суд) тәғәйенләнә. Ғәскәр ике хәрби һәм ун полк округтарына бүленә, хәрби начальниктар һәм полк командирҙары вазифалары булдырыла. Дөйөм етәкселек наказлы атаман ҡарамағына күсә, уның етәкселегендә ғәскәри дежур һәм суд комиссияһы ойошторола. Ырымбур казак ғәскәренә Ырымбур, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре беркетелә. [[Ҡыҙылурҙа|Аҡ-Мәсет]] ҡәлғәһен алғандан һуң 1853 йылда Һыр-даръя линияһына нигеҙ һалына.<ref>https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ырымбур_казак_ғәскәре&action=edit&section=2</ref>. 1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Союз Башҡарма Комитеты ҡарары менән ''Балканский'' эшселәр ҡасабаһының исеме ''Балҡан'' тип үҙгәртелә<ref>{{статья |ссылка = https://naukaprava.ru/catalog/1/129/587/929/59702?view=1 |автор = |заглавие = О переименовании рабочих поселков «Богословский» и «Балканский» Уральской области. |год = 1933 |язык = |издание = Собрание законов и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства СССР, издаваемое Управлением Делами СНК СССР и СТО. I отдел |тип = |месяц = 09 |число = 09 |том = |номер = 54 |страницы = |issn = }}</ref>. == Халҡы == {{Население|Балканы (посёлок)}}2010 йылдағы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала халыҡ һаны 507 кеше тәшкил итә (229 ир-ат һәм 278 ҡатын-ҡыҙ). == Урамдар == Ҡасабаның урам селтәре 11 урамдан тора<ref>{{Cite web|author=|url=http://okato-kod.ru/74035000007.html|title=Регионы России → Челябинская обл. → Нагайбакский р-н → Балканы п.|lang=ru|date=|accessdate=2020-07-27}}</ref>. == Сығанаҡтар == http://old.toposural.ru/html/b.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090054/http://old.toposural.ru/html/b.htm |date=2021-10-23 }} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория: Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3m4ftb17fyzbvc4z0rft7iqhf1yyzyw 0 172511 1298021 1294336 2026-05-25T10:02:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298021 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Баҡал руднигы''' — (ҡыҫҡартылған исеме — ''ООО «Бакальское рудоуправление»'') — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Һатҡы районы]] [[Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан предприятие. Тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын табыу һәм эшкәртеү менән шөғөлләнә. Баҡал мәғдән идаралығы Көньяҡ Уралдың боронғо тимер сығарыу предприятиеларының береһе. == Географияһы == Баҡал руднигы – тимер мәғдәне ятҡылыҡтары табыу предприятиеһы. [[Силәбе]] ҡалаһынан – 210 км, Екатеринбургтан – 340 км, Һатҡынан – 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һатҡы ҡалаһы һәм уның тирә-яғы — Тупһаларҙан Йөрәккүлгә тиклем • Баҡал • Координаталары: 54°55′33″N 58°47′60″E<ref>[http://bakalruda.com/ Баҡал рудаһы]</ref> == Топонимикаһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал һәм Еркүскән тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: «Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. Моғайын, ошо төшөнсә менән Шыйҙа, Еркүскән һәм Боланды һырттар системаһы билдәләнгәндер. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термины йәшеренеүе мөмкин, тип фаразлай. Тау атамаһы йылғаларға һәм тораҡ пунктҡа ла күскән <ref> * Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет». По-видимому, этим понятием обозначалась вся система хребтов Шуйды с Иркусканом и Буландихой. Краевед Н. М. Мельхеев предполагает, что в слове Бакал скрывается древнетюркский географический термин со значением «высокий». Название горы было перенесено к речкам и населенному пункту Шувалов Н. И. Бакал // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>. == Тарихы == Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары урындағы башҡорттарға Рәсәй дәүләтенә инмәҫ элек билдәле булған. 1756 йылда Пётр Рябов, мәғдән таныусы Болан йылғаһының уң яҡ яры буйына яҡын ерҙә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] битләүендә көрән {{comment|тимер ташы|железняк}} ятҡылыҡтарын таба<ref name="История Бакальских рудников">[http://www.bakal1.ru/index.php?page=bakalskie-rudniki История Бакальских рудников]</ref>. Тиҙҙән «Ырымбур тау түрәләре» ҡарары менән [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]]дәге минералдың тағы ике сығымы [[Ҡытау-Ивановск]] тимер етештереү заводы мәнфәғәтенә бирелә. Бер йылдан Успенский һәм Тяжёлый приискыларын әүҙем эшкәртеү башлана. Улар дөйөм алғанда йылына 20 мең тонна тимер мәғдәне етештергән. [[XIX быуат]] [[Баҡал]] ятҡылыҡтары тарихында бик күп асыштар әҙерләгән булып сыға. [[1804 йыл]]да [[Боланды (тау)|Боланды]] ятҡылығы, ете йылдан — Берләштерелгән (Объединённый), Шуйдинский, Көнбайыш (Западный), Көнсығыш (Восточный) һәм Канат юлы асыла<ref>[https://uralmines.ru/obedinennyj-rudnik/ Объединенный рудник]</ref>. [[1817 йыл]]да [[Боланды (тау)|Боланды]] тау һыртында 65% процент тимер тупланған ҡиммәтле тоҡом ҡатламын тауҙың көнбайыш ситендә мастеровой Алексей Решетников таба. 1845 йылда шуға оҡшаған ятҡылыҡтар тау теҙмәһенең көнсығыш битләүендә табыла. 1919 йылда күп һанлы приискылар бер ҙур структураға — Баҡал мәғдән идаралығына (Бакальское рудоуправление) берләшә. Әммә Баҡал ятҡылыҡтарының сиктәре унан да киңерәк булып сыға — 1950-се йылдарҙа Баҡал геология-разведка партияһы хеҙмәткәрҙәре тимер мәғдән ятҡылыҡтары Баҡал ҡалаһы урынлашҡан урында күп икәнен асыҡлай. Шулай итеп Яңы Баҡал руднигы асыла. 1973 йылда «Сидеритовый» шахтаһы эш башлай. Ер ҡуйынынан «тимер шпаты» — сидерит табыу ойошторола. 17 йыл эшмәкәрлек осоронда шахта ҡеүәте йылына 2000 тоннаға тиклем етә<ref name="История Бакальских рудников"/>. == Хәҙерге тарихы == Бөгөнгө көндә Баҡал мәғдән идаралығы 1,8 тонна әҙер продукция етештерә. 2008 йылда предприятие, иҫәбендә минерал запасы яҡынса фаразлауҙар буйынса 70 миллион тонна тәшкил иткән Силәбе ятҡылығы Ҡарағайлы (Сосновский) мәғдән идаралығы менән берләштерелеп, киңәйтелде. Приискыларҙың тиҫтә йылдарға һуҙылған эшмәкәрлеге Баҡал ҡалаһы тирә-яғының матур тәбиғәт күренештәренә төҙәлмәҫлек яра һалған. [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һырттары һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауы үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре {{comment|ташландыҡ тоҡомдар өйөмө|отвалы}} менән тулған. Әммә тәбиғәт ваҡыт үтеү менән техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — тейелмәйсә һаҡланған тәбиғәт һәйкәлдәре Баҡал ҡала биләмәһе халҡы өсөн билдәле урын. «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-е, сидерит мәғдәнен үртәү һәм байытыу процестары менән бергә, мәғдән әҙерлегенең тулы циклын үҙ эсенә ала. Хәҙерге ваҡытта предприятие структураһы ике ҙур участка – [[Баҡал]] һәм {{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} — эшкәртеүҙең асыҡ ысулын ҡулланған рудникты, ер аҫты руднигын, мәғдән әҙерләү комплексын һәм ярҙамсы цехтарҙы үҙ эсенә ала. Карьерҙар үҙләштерелеп бөтә барыуы менән бәйле, Баҡал майҙансығында сидериттарҙы төп табыу ысулы булып ер аҫты ысулы тора, һәм был эште төп атҡарыусы подразделение – «Сидеритовый» шахтаһы. 2012 йылда «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ (ООО) «Урал» {{comment|Ракеталарға ҡаршы оборонаның милли системаһы|Национальная система противоракетной обороны}} компаниялары төркөмө составына инде. Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары төркөмөнөң дөйөм запасы яҡынса 1 миллиард тонна, шул иҫәптән мәғдәнендә 28-32% тимер тупланған сидериттар запасы — 420 миллион тонна. Тимер мәғдәненән тыш, ятҡылыҡ ферроиретмәләр һәм утҡа сыҙамлы эшләнмәләр етештереүҙә файҙаланырлыҡ кварцит, шулай уҡ ер өҫтөнә яҡын ятҡан юғары сифалы эзбизташ запастарына бай. 2008 йылда үҙләштерелә башланған {{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} майҙанын артабан да эшкәртеү предприятие үҫешенең киләсәген билдәләй, перспективалы тип һанала. Уҙған осорҙа яҡынса 3 миллион тонна тимер мәғдәне һәм 2,3 млн. кубометр асыҡ ысул менән табылған тоҡомдарүҙләштернелгән. Тимер мәғдәненең баланс запасы 70 миллион тонна менән баһалана. Сосновский карьерының проект тәрәнлеге 310 метр тәшкил итә. Мәғдән табыу күләме — йылына 2,5 миллион тоннаға тиклем. {{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} руднигында 2013 йылдың ғинуарынан ваҡлау-байытыу фабрикаһы эшләй. Уның етештереүсәнлеге — 375 тонна/сәғәт. Конвейерҙың дөйөм оҙонлоғо — 330 метр. Етештереүҙе автоматлаштырыуҙың юғары кимәле аҙ һанлы техник персоналға фабрика менән идара итеү мөмкинлеген бирә. Һуңғы осорҙа яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә әҙер продукцияны «Северсталь», Магнитогорск һәм Силәбе металлургия комбинаттарына, Высокогорский тау-байыҡтырыу комбинатына яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә тапшырыу тураһында килешеү төҙөлгән. Мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү процесына иң юғары заманса технологияларҙы индереү ярҙамында «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-енең оҙайлы ваҡытҡа үҫеш планы эшләнә. == Баҡал мәғдән ятҡылыҡтарының әһәмиәте == Баҡал мәғдәне, составында көкөрт һәм фосфор минималь дәрәжәлә булыуы, шулай уҡ иретеү өсөн юғары температура талап итмәгәнлеге арҡаһында бөтә донъяға билдәле. Әлегә тиклем уның килеп сығышы буйынса берҙәм фәнни фекер юҡ. Төрлө осорҙарҙа Боланды йылғаһы ярҙары геологияның танылған шәхестәрен — П. Барбот-де-Марни, В. Гофман, Р. Мурчисон, И. Мушкетов, Ф. Чернышевты үҙенә тартты. Был ерҙәргә атаҡлы академик-сәйәхәтселәр П. Паллас һәм И. Лепехин да килгән. 1891 йылда Чикагола үткән халыҡ-ара күргәҙмәлә Баҡал рудниктарының инженер Эрн төҙөгән геологик тасуирламаһы килеүселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән. Ә 1897 йылда Петербургта уҙған геологик конгрестан һуң унда ҡатнашҡан бөтә донъя ғалимдары Баҡал рудниктарына экскурсияға килә<ref>[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Туризм == Баҡал тимер ятҡылыҡтарын эшкәртеү һөҙөмтәһендә 5 тораҡ пункт — Брусничный, Ельничный, Межгорный, Рудничный ҡасабалары һәм административ үҙәк — Баҡал ҡалаһы барлыҡҡа килә. Баҡал карьерҙарының текә битләүҙәре бында экстремаль ярыштар үткәреү мөмкинлеген бирә. Ралли буйынса Рәсәй чемпионаты һәм УрФО Асыҡ Чемпионаты сиктәрендә үткәрелгән «Көньяҡ Урал» ярыштары йыл һайын илдең көслө уҙышсыларын һәм уларҙың тамашасыларын йыя. Баҡал рудниктарына Силәбенән М5 трассаһы буйлап барырға мөмкин. Мейәс, Златоуст (Алтынтамаҡ), Һатҡыны уҙғас, Баҡал руднигы етештереүенән тороп ҡалған өйөмдәре һәм карьерҙары менән уратылып алынған Еркүскән ҡасабаһына боролабыҙ. Сидеритовый руднигына етер өсөн, арыраҡ, Рудничный ҡасабаһына, боролор кәрәк. Яңы Баҡал руднигына Баҡал ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш сигенән барып етергә мөмкин. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://bakalruda.com/ Баҡал рудаһы] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/bakalskie_zheleznye_rudniki/ Бакальские рудники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423000606/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/bakalskie_zheleznye_rudniki/ |date=2021-04-23 }} * [http://www.bakal1.ru/index.php?page=bakalskie-rudniki История Бакальских рудников] * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера] * [http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://uralmines.ru/obedinennyj-rudnik/ Объединенный рудник] * [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] q7jk2br08o33y235zj0cjfcbg8aapbs 0 172565 1298020 1294335 2026-05-25T10:01:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баҡал''' ({{lang-ru|Бакал}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау һырты<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Бакал/ Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref> == Географияһы == Баҡал тауҙар төркөмө [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ]] округы [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем — 220 км,, [[Өфө]]гә — 205 км, [[Һатҡы]]ға — 23 км. Координаттары: 54°56’30"N 58°48’29"E Тауҙың бейеклеге 900 метрҙан артыҡ<ref>[https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738]</ref>. == Топонимикаһы == [[Силәбе өлкәһе]]нең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: {| {{начало цитаты}}"Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. {{oq|ru| Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет»<ref>Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>}} {{конец цитаты}} Тимәк, Баҡал төшөнсәһе, [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Боланды (тау)|Боланды]] менән бергә, һырттар системаһын билдәләй. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев, '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термин йәшеренгәндер, яйлап тау исеме йылға һәм тораҡ пунктҡа күскәндер, тип фаразлай<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>. Топонимист Шувалов үҙенең хеҙмәтендә Еркүскән менән Шыйҙа атамаларының мәғәнәләренә лә аңлатма биргән: {| {{начало цитаты}} Еркүскән, тау, Һатҡы районы. Петер Симон Паллас яҙмаларында — Джиркускан. Ер — башҡорт һүҙе «ер», «урын» һәм күскән — «күскен, шыуышма», йәғни Еркүскән — «тауҙан таштар күскене емерелгән урын» Шыйҙа, һырт, Һатҡы районы. ХVIII быуат сығанаҡтарында һырт Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда) тип атала. Атаманың бер төрлө генә аңлатмаһы юҡ. Әгәр ҙә Шыйҙа атамаһының хәҙерге формаһынан сығып һүҙ йөрөткәндә, ул «шыйҙа» тигән башҡорт һүҙенә яҡыная — <!-- шыйҙап торған -->"оҙон, нәҙек ағас", йәки «йыуан ҡолға»{{oq|ru| Иркускан, гора, Саткинский район. В записках Петра Симона Палласа — Джиркускан. Образовано словами: ер (баш.) — «земля», «местность» и кускен — «лавина», то есть Иркускан — «место, гора с лавинами» Шуйда (Шуйд), хребет, Саткинский район. В источниках ХVIII в. хребет называется Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда). Единого толкования имени нет. Если исходить из современной формы — Шуйда, то она сближается с башкирским словом шыйда, или шыйза*, — «длинное, тонкое дерево», или «толстая жердь»<ref>Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>}} {{конец цитаты}} == Тасуирламаһы == Баҡал тауҙары, Баҡал ҡалаһының тирә-яғында, Һилейә тау һырттарынан көньяҡта урынлашҡан тау төркөмө. Баҡал тауҙар төркөмөнән көнсығышта Макарушкин һәм Суҡы һырттары һуҙыла. Баҡал тауҙары тимер мәғдәне ятҡылыҡтарына бай. Һәм мәғдән таштары XVIII быуат уртаһынан бирле эшкәртелә. П. С. Паллас был тауҙарҙың береһен Баҡал арҡаһы тип атай. Һәм шунда уҡ «таштарҙан торған оҙон һәм текә тау һырты» тип аңлата (хәҙерге башҡорт телендәге — «арҡа», «тау һырты» менән сағыштырығыҙ). Баҡал ҡалаһының атамаһы көнбайыштараҡ аҡҡан һәм Кесе Һатҡыға ҡойған Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы исеменән алынғанлыҡтан, Баҡал арҡаһы «Баҡал һырты», «Баҡал тауҙары» тип тәржемә ителеүенә нигеҙ бар. Баҡал һырттары [[Боланды (тау)|Боланды]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] тауҙарын<ref> Шувалов Н. И. Иркускан. Шуйда // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> үҙ эсенә ала. [[Баҡал]] тауҙарында ҡарағай урманы байтаҡ майҙанды биләй<ref> [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>. Бөгөнгө көндә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауҙары үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре ташландыҡ тоҡомдар өйөмө менән тулған. Әммә ваҡыт үтеү менән тәбиғәт техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — һаҡланып ҡалған тәбиғәт һәйкәле<ref>[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һырттар төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған, киң һәм яҫы буй үҙәндәр менән бүленгән һәм уларҙы емерелеүгә тотороҡло боронғо тоҡомдар — кварциттарҙың урынлашыуы буйынса билдәләп була. Һырттарҙың бейек түбәләре кварцит ҡаялар теҙемдәренән тора. Ҡаялар тарҡалғанда, һөҙәклектәрендә ҡеүәтле кварцит ишелмәләр һәм үҙәндәрендә үҙенсәлеле таш «йылғалар» барлыҡҡа килтерә. Баҡал ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөндә кварцит тоҡомдары мәғдән ятҡылығы ултырма тоҡомдар ҡатламына ныҡлап урынлаша. Кварцит мәмерйәһе шундай ҡатламда барлыҡҡа килгән<ref>[http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Баҡалға сәйәхәт]</ref>. Тәүге мәғдән ятҡылыҡтары [[Баҡал (тау)|Баҡал]] тауы итәгендә аҡҡан [[Болан (йылға)|Болан]] йылғаһы ярҙарында табылған<ref>[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/okrestnosti-bakala-irkuskan-i-shikhan Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан] * [http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Путешествие в Бакал] * [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }} * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера] * [http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Истррия Бакальской руды]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1nfdyohd8b8w28z83dbxoepm3971esy 0 185544 1297993 1295586 2026-05-25T07:16:07Z Surajr7 47903 1297993 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}} '''Ян ван Эйк''' (нидерл. Jan van Eyck, 1385 йәки 1390 йыл, Маасейк — 1441 йыл, [[Брюгге]])— Иртә [[Голландия|голланд]] рәссам-новаторы, [[Яңырыу|Төньяҡ Ренессанс]] рәссамы, дипломат, портрет оҫтаһы, дини сюжеттар буйынса йөҙҙән ашыу картина авторы. Рәссам Губерт ван Эйктың (1370—1426) ҡустыһы һәм уҡыусыһы. == Биографияһы == Ян ван Эйктың ҡасан тыуғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Төньяҡ [[Нидерланд]]та Льеж епархияһының Маасейк ҡалаһында тыуған, бер туған ағаһы Губертта уҡый һәм 1426 йылға тиклем уның менән эшләй. Үҙ аллы эшмәкәрлеген [[Гаага]]ла [[Голландия]] графтары һарайында башлай. Беренсе тапҡыр 1422 һәм 1426 йылдар араһында граф Иоганн III-нең камер-юнкеры чинындағы «оҫта Ян» тип телгә алына<ref>Châtelet, Albert, ''Early Dutch Painting, Painting in the northern Netherlands in the fifteenth century''. 27-8, 1980, Montreux, Lausanne, ISBN 2-88260-009-7</ref>. 1425 йылдан ван Эйк Бургундия герцогы Филипп III (ле Бон- Добрый) һарайында яран була, ул рәссамдың ижадын юғары баһалай һәм эштәре өсөн йомарт түләй. 1425 йылдың 19 майында яҙылған документ буйынса рәссам герцог хеҙмәтенә «бөтә хөрмәттәре, өҫтөнлөктәре, иректәре, хоҡуҡтары, льготалары һәм йылына 100 Париж ливры эш хаҡы менән» камердинер итеп ҡабул ителгән". 1435 йылда герцог рәссамдың эш хаҡын йылына 360 ливрға тиклем арттырырға бойора<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Ян ван Эйк: Альбом|ответственный=Авт.-сост. А.Д. Сарабьянов|издание=|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1990|страницы=|страниц=64|isbn=5-85200-151-1|isbn2=}}</ref>. 1427—1428 йылдарҙа герцог илселеләре менән бергә Ян ван Эйк [[Испания]]ға, ә һуңынан [[Португалия]]ға юллана. Был илселәр Филипп Бургундскийға Португалия принцессаһы Изабелланы кәләш итеп әйттерергә бара. Ван Эйкҡа кәләштең портретын төшөрөргә бойорола. Рәссам ике портрет яҙа. Икеһе лә герцогҡа никах килешеүе проекты менән бергә ебәрелә: береһе ҡоро юлдан, икенсеһе карап менән ебәрелгән. Портреттар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған<ref name=":0" />. 1427 йылда Туринда була, унда ван Эйкты урындағы рәссамдар гильдияһы хөрмәтләп ҡабул итә. Моғайын, ул Роберт Кампен менән дә осрашҡандыр, йәки уның картиналарын күргәндер. Лилль һәм Гент ҡалаларында эшләй. 1431 йылда Брюггела йорт һатып ала һәм һуңғы көнөнә тиклем шунда йәшәй. 1432 йыл тирәһендә ул үҙенән 15 йәшкә кесерәк Маргарет исемле ҡыҙға өйләнә. уның фамилияһы билдәле түгел, ләкин тикшеренеүселәр ҡыҙ бөлгән аристократтар ғаиләһенән булғандыр тигән фекерҙә. Ян ван Эйк вафат булғандан һуң уға Брюгге ҡалаһы ҙур булмаған пенсия билдәләй. Ван Эйк майлы буяуҙарҙы уйлап табыусы тип һанала, әммә ғәмәлдә ул ''лессировка'' (бер нисә ҡат үтә күренмәле буяуҙар ҡулланыу) ярҙамында эш техникаһын ғына камиллаштыра. Ван Эйк арҡаһында сәнғәттә майлы буяу техникаһы дөйөм танылыу ала. Ул Нидерландта ғәҙәти булып китә, XV быуатта был техника [[Германия]] һәм [[Франция]]ға, унан [[Италия]]ға барып еткән. Ван Эйктың иң ҙур һәм иң билдәле әҫәре — Гент алтаре, уны, бәлки, ағаһы Губерт башлап ҡуйғандыр. Рәссам уның өҫтөндә 1422—1432 йылдарҙа ғаилә капеллаһы өсөн бай Гент кешеһе Хос Вайдт заказы буйынса эшләй. 258 кеше кәүҙәһе һүрәтләнгән, 24 картинанан торған был ҙур күп яруслы полиптих Генттағы Изге Бавон соборында урынлашҡан. Ян ван Эйктың шедеврҙары араһында — «Канцлер Ролен мадоннаһы», шулай уҡ «Медичи» банк йорто вәкиле-сауҙәгәр Джованни Арнольфини һәм уның ҡатыны — «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» (Европалағы тәүге ике кеше бергә төшөрөлгән портрет). 1437 йылғы яҙмаларҙа рәссам Бургундияның юғары ҡатлам кешеләре араһында хөрмәт ҡаҙанған кеше булараҡ, сит илдәр менән бәйләнеш өсөн яуаплы комиссияларҙа эшләгән, тип әйтелә. Ян ван Эйк Брюггела 1441 йылдың июлендә вафат була. Рәссам Изге Донатиан соборы зыяратында ерләнгән. 1442 йыл башында ағаһы Ламберт ҡустыһы васыяты буйынса, рәссам соборҙың үҙендә яңынан ерләнгән, собор 1799 йылда юҡҡа сығарылған. Ван Эйктың эпитафияһында былай тип яҙылған: «Бында иҫ киткес яҡшы сифаттарға эйә булған Иоанн ята, ул һынлы сәнғәткә һөйөүе иҫ киткес ине; тулы тормош алып барыусы кешеләрҙе, сәскәле үләндәр менән ҡапланған ерҙе яҙҙы, үҙенең сәнғәте менән бөтә тере донъяны данланы…»"<ref>[http://www.bibliotekar.ru/100hudozh/5.htm Ян Ван Эйк — Самый главный художник нашего века — так назвал Яна ван Эйка его младший современник, итальянский гуманист Бартоломео Фацио. Книги из серии 100 Сто Великих]</ref>. Ван Эйктың бер нисә уҡыусыһы була, шул иҫәптән һуңыраҡ билдәле рәссам Петрус Кристус та булған. Сәнғәт тарихсыһы Эрнст Гомбрих оҫта тураһында былай тип яҙа: «Бөтәһе лә шуны таный: (кешелектең) художество үҫешендә боролошто билдәләгән иң ҡыйыу асыштарҙы рәссам Ян ван Эйк (1385/90—1441) яһаны. Гент соборы өсөн күп ҡапҡаслы алтарь (полиптих)— уның иң бөйөк әҫәре»<ref>Эрнст Гомбрих. «История искусства». 4-е изд. М.2017, ISBN 978-5-98051-173-9, 978-5-98051-160-9</ref>. == Иң мөһим эштәре == <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты, 1434,Лондон милли галереяһы Файл:Portrait of a Man in a Turban (Jan van Eyck).jpg|Ҡыҙыл сәллә ураған кеше (Ян ван Эйк). 1433. Милли галерея, Лондон Файл:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|Гент алтаре. 1432. Изге Бавон соборы, Гент Файл:Eyck, Jan van - Madonna with Canon van der Paele.jpeg |Каноник ван дер Пале мадоннаһы. 1436.Гронинге музейы, Брюгге Файл:The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp|Канцлера Ролен мадоннаһы. 1435. Лувр, Париж </gallery> ==Былар ҡыҙыҡлы== *Сәнғәт тарихында «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» — рәссам үҙе ҡултамғаһын ҡуйған тәүге картиналарҙың береһе, сөнки XV быуатҡа тиклем был ғәҙәт бик таралмаған. Был картинала: «Бында Ян ван Эйк булған. 1434» тигән яҙыу бар. * Ван Эйктың ҡапыл реализмға күсеүен аңлатырға тырышҡан бер нисә теория бар. Шуларҙың иң ҡыҙығы — инглиз рәссамы Д. Хокни һәм физик Чарльз М. Фалько варианты. Ван Эйк фотография кеүек һүрәттәр эшләү өсөн кәкре көҙгөләр һәм бәләкәй линзалар ҡулланған, тип иҫәпләй улар. Уның картиналарында перспективаның үҙгәреүен улар ошоноң менән аңлата<ref>Э. Ланди. «Тайная жизнь великих художников». М.2011, ISBN 978-5-98697-228-2</ref>. == Библиография == * Егорова К. С. Ян ван Эйк. М., 1965; * Никулин Н. Н. Ян ван Эйк [Альбом]. Л., 1967. * ''[[Хёйзинга, Йохан|Хёйзинга Й.]]'' [[Осень Средневековья]] / Пер. [[Сильвестров, Дмитрий Владимирович|Д. В. Сильвестрова]]. Под ред. [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцева]]. — М.: Наука, 1988. — 544 с.: ил. — ([[Памятники исторической мысли]]). — ISBN 5-02-008934-6. * Friedländer М. J., Die aitniederländische Malerei, Bd 1, B., 1924; * Baldass L., Jan van Eyck, L., 1952; * Panofsky E., Early Netherlandish painting. Its origins and character, v. 1—2, Camb. (Mass.), 1953. * {{книга | автор = [[Сарабьянов, Андрей Дмитриевич|Сарабьянов А. Д.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Ян ван Эйк: [Альбом] | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = [[Изобразительное искусство (издательство)|Изобразительное искусство]] | год = 1990 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 63 | серия = | isbn = 5-85200-151-1 | тираж = 100000 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эйк}} * {{книга | автор = | часть = Ван Эйк (van Eyck) Ян | ссылка часть = | заглавие = Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = А. М. Прохоров (гл. ред.) | издание = 3-е изд | место = М. | издательство = Сов. энциклопедия | год = 1971 | том = IV | страницы = 294–295 | столбцы = | страниц = 600 | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }} == Һылтаниалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=sb2G3v301Do&t=842s Ян ван Эйк, старые фламандцы и их революция] * [https://web.archive.org/web/20100424091022/http://belgium-art.ru/bruges/bruges-groninge1 Ян ван Эйк в Брюгге музей Гронинге] * [http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html Ян ван Эйк на сайте О художниках и картинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423102543/http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html |date=2022-04-23 }} {{библиоинформация}} {{Ян ван Эйк}} [[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәссамдар]] [[Категория:Сәнғәт]] [[Категория:Голландия рәссамдары]] bctdtoylg3f2kvmvjn8snlb0hx995t5 0 186185 1297984 1296716 2026-05-24T23:08:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297984 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе | часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,<br>«Несокрушимая свобода» операцияһы | изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png | заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша<br>'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла<br>'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа | дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] <small>(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])</small><ref>{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}</ref> | место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге | причина = * Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе * терроризм менән көрәш | итог = Талибандың еңеүе | изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021) * Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе. * Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы. * Ҡабулды баҫып алыу (2021). * Панджшер конфликты (2021). * [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү. | противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' <br> '''{{Флагификация|США}}'''<br> {{Флагификация|Великобритания}}<br> {{Флагификация|Австралия}}<br> {{Флагификация|Канада}}<br> {{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]''' | противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''<br> {{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''<br>{{Флагификация|Аль-Каида}} | противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]''' {{Tree list}} * [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] '''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:''' ** {{флагификация|США}} ** {{флагификация|Великобритания}} ** {{флагификация|Франция}} ** {{флагификация|Грузия}} ** {{флагификация|Германия}} ** {{флагификация|Канада}} ** {{флагификация|Италия}} ** {{флагификация|Турция}} ** {{флагификация|Румыния}} **{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}} {{Tree list/end}} ** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар'' * {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте ''(2002—2004)'' {{Tree list}} * {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]: ''(2004—2021) '' ** <small>[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре **{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы </small>{{Tree list/end}} * Шәхси хәрби компаниялар<ref>[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}</ref> | противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> боевики: ** '''{{Флагификация|Талибан}}''' ** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}''' ** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}} ** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]] ** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]] ** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]] ** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте ** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)'' ** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]<ref>[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]</ref> ** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]<ref>[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]</ref> ** Можахеттар<ref>[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]</ref> <small>'''Ярҙам итеүселәр:'''</small><br> {{Флагификация|Пакистан}}<ref>[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]</ref><ref>[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]</ref><ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]</ref><br> {{Флагификация|Иран}}<ref>[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНР}}<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title="China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports"}}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНДР}}<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}</ref> <small>(предположительно)</small> * {{Флагификация|Россия}} <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|Катар}}<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title="Qatar's Dirty Hands"}}</ref> <small>(по версии Саудовской Аравии)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title="Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government"}}</ref> <small>(по версии США)</small> | силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457<ref name="ISAF">[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}</ref> * {{Флаг США|20px}}: 90 000 * {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500 * {{Флаг Германии|20px}}: 5 350 * {{Флаг Франции|20px}}: 3 935 {{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300<ref name="Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008">[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}</ref><ref name="RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008">[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}</ref><br>{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000<ref name="данные(2014)">[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014</ref> | силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000<ref name="данные(2014)" /> * {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}</ref><ref>500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html</ref> * {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000<ref>{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title="S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop" |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}</ref> * [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000<ref name="washingtonpost1" /> * [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000<ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}</ref> [[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+<ref name="washingtonpost1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}</ref><br>[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000<ref>{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}</ref><br>[[Кветта Шура]]: 20 000+ | потери1 = '''2001—2021''' * {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған<ref name="данные(2021)" /> [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482<ref>[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}</ref><!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 -->—11 834<ref>Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref><ref name="КСИР">[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref><ref>[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]</ref> хәрби кеше, 33249 яраланған<ref name="данные(2021)" /> | потери2 = '''2001—2021''' * 20—35 мең үлтерелгән<ref name="данные(2021)" /> | потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 46 000 кеше<ref>[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 "Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War"]</ref> | общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса) | примечания = }} ''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН2">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}</ref> резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]<nowiki/>нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011</ref>. 2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. 2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара. Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана. == Тарихы == 1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта. 2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]<nowiki/>ғаҡасаҡтар күпләп ағыла. == Һуғыш маҡсаттары == АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}</ref>: * талибтар режимын ҡолатыу, * Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү, * [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]<nowiki/>ҡа биреү. == Һуғыш барышы == === 2001 йыл: һуғыш башланыуы === [[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]] [[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]] Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла. Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]</ref><ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]</ref>. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә. Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде <span about="#mwt173" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;S&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Ҡалып:S&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;B-1B&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwsQ" typeof="mw:Transclusion">B-1B</span> Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай. Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола. 2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]<ref>[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}</ref> ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә. 13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра<ref>[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]</ref>. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана<ref>[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}</ref>. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә. Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана. Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла. === 2002: «Анаконда» операцияһы === [[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]] Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә. [[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]] Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була<ref name="autogenerated32">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»<ref>[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ</ref>. === 2003—2005: партизан һуғышы === "Анаконда"нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә<ref>[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]</ref>. 2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш "Анаконда"нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана: * Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була. 2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр<ref>[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го]</ref>. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана. 2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан<ref>[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&StartRow=1&ListRows=10&appendURL=&Orderby=D.DateLastUpdated&ProgramID=39&from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]</ref>. Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә. === 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО === 2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә. Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана. 1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була<ref>[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006</ref>. Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була. Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]</ref>. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}</ref>. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға. Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]</ref>. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)<ref name="autogenerated33">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. === 2007: Альянстың һөжүме === 2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007</ref>. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була. [[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]] Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007</ref><ref>[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007</ref>. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана<ref>[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007</ref>. === 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме === 2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла. Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк. Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була. Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды. 27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса<ref>[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008</ref>. 1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар. Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә. Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша. Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә<ref>[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана<ref>Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008</ref>. Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була<ref>{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}</ref>. [[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]] === 2009 йыл === [[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була. Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай<ref name="rian.ru2">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә. === 2010 йыл === [[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]] 12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}</ref>. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана. ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була. 2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана<ref>{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}</ref>. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]</ref>. 26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]<nowiki/>тары күтәрелә<ref name="rian.ru3">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. 10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә<ref>[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]</ref>. Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая. [[2 август]]<nowiki/>а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай<ref>{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}</ref>. 6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була<ref>[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010</ref>. Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай<ref>[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]</ref>, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}</ref>. [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә<ref>{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}</ref>. === 2011 йыл === * 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]<nowiki/>дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була<ref>{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}</ref>. * Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай<ref>"''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“ Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011</ref>. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә<ref>[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]</ref>. * 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай<ref>„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“ [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}</ref>. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә<ref>[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]</ref>. * [[12 июль|12 июл]]<nowiki/>дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]</ref>. * 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]</ref>. * 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә<ref>[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011</ref>. * 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була<ref>[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]</ref>. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай<ref>[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә<ref>[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}</ref><ref>[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011</ref>. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була<ref>[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}</ref>. * 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була<ref name="autogenerated12">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә<ref name="autogenerated13">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}</ref>. * 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына<ref>[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}</ref>. * 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“</ref>. Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]<ref>[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]</ref>. * 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}</ref>. * „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә<ref>[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына<ref>[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]</ref>. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына<ref>[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә. * 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]</ref>. * 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === 2012 йыл === * 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]</ref>. * 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта<ref>{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &#124; Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}</ref>. * 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы<ref>[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]</ref>. * Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса<ref>Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012</ref>. * 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]</ref>. * 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш<ref>»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The "angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»<br>Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&hp&pagewanted=all& Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012</ref>. * НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә<ref>[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99</ref>. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана<ref>«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»<br>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)</ref>. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012</ref>. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла<ref>Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012</ref>. [[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]] Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була<ref>[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012</ref>. * [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]</ref>. * [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә<ref>[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref><ref>[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref>. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында "Талибан"дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай. === 2013 йыл === Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә<ref>[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]</ref>. === 2014 йыл === 2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала<ref>{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}</ref>. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә<ref>{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}</ref>. === 2015 йыл === 2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай<ref>[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]</ref>. * 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала<ref>{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}</ref>. * Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була<ref name="cbsnews.com1">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}</ref>. * 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә<ref>{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}</ref>. * 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә<ref name="Afghan Army kills 29 militants">{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}</ref>. * 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана<ref>{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}</ref>. * 25 майҙа "Талибан"дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай. * 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана<ref name="warsonline:0">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}</ref>. * 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә<ref name="warsonline:0" />. * 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}</ref>. * 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}</ref>. * 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә<ref name="warsonline.info:2">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}</ref> * 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә<ref name="warsonline.info:2" />. * 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала<ref>[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]</ref>. * 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй<ref>[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]</ref>. * 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә "Талибан"дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына<ref name="BBC Ru 29.09.2015"/>. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии<ref name="BBC Ru 29.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>.<br>Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>. * 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә<ref name="BBC 30.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}</ref>. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә<ref name="BBC 30.09.2015"/>.<br>Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра<ref name="BBC 30.09.2015"/>. === 2016 йыл === === 2017 йыл === === 2018 йыл === === 2019 йыл === === 2020 йыл === === 2021 йыл === * 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года</ref>. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года</ref>. * 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай. * 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}</ref>. * 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә<ref>[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]</ref>. * 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года</ref>. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә. * 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә<ref>[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}</ref>. * 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]</ref>. * 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла<ref>[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]</ref>. * 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай<ref name="fergana122398">[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.</ref>. * 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә. (Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)<ref name="fergana122398" />. * 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]</ref>. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә<ref>[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]</ref>. * 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә<ref>[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года</ref>. * 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года</ref>. [[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]] [[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]] * 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә. * 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай<ref>[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года</ref>. * 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}</ref>. * 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}</ref>. * 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}</ref>. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}</ref>. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}</ref>. * 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}</ref>. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}</ref>. * 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года</ref><ref>[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года</ref>. * 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года</ref>. * 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө<ref>[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года</ref>. * 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә<ref name=":0">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр<ref name=":1">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә<ref>{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. * 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}</ref> һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә. == Ҡатнашыусылар == === Халыҡ-ара көстәр === {{main|Международные силы содействия безопасности}} Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН"/>}} өсөн кәрәк була. 2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан. 2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}</ref>: : [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;''' {{кол|3}} * {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356. * {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3. * {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94. * {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72. * {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121. * {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147. * {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378. * {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53. * {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200. * {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100. * {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165. * {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695. * {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10. * {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805. * {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069. * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7. * {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3. * {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247. * {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000. * {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900 * {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31. * {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83. * {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1. * {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152. * {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2. * {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40. * {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200. * {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67. * {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2. * {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35. * {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968. * {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66. * {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002. * {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0. * {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275. * {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4. * {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800. * {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55. * {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457. * {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27. * {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95. * {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177. * {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146. * {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25. * {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250. * {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219. * {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20. * {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50. {{кол-конец}} === Талибанға сит ил ярҙамы === АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә<ref name="collins">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}</ref>. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»<ref name="collins" />. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»<ref name="collins" />. НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}</ref>. 2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә<ref>[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}</ref>. Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була. Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә. * 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә<ref>[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}</ref>. * 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла<ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{V|22|8|2012}}</ref>. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә<ref>[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="ukbased">[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]</ref>. * 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була<ref name="ukbased" />. * 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла<ref name="Cruickshank">[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә<ref name="Cruickshank" />. * 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән<ref>[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була<ref>[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә<ref>[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}</ref>. == Юғалтыуҙар == === Халыҡ-ара коалиция === [[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]] [[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]] АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162<ref>«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»<br>Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96</ref>), Франция (88<ref>«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»<br>Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927082943/https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=2020-09-27 }} // «Time» от 8 декабря 2012</ref>), Германия (55<ref>«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»<br>Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96</ref>) ҙур юғалтыуҙар кисерә. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә. * Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел. :* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана<ref>Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89</ref>; :* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була<ref>«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»<br>[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan</ref>. * Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй<ref>[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009</ref>. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса<ref>[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010</ref>, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә<ref>Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86</ref>. Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була. === Афғанстандың именлек көстәре === Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә<ref>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4</ref>: * 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана; * 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209; * 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145; * 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743; * 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552; * 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418; 2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була<ref name=autogenerated5>Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015</ref>. 2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була<ref>[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта<ref name=autogenerated5 /> (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)<ref>[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]</ref>. === Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы === === Талибан === === Граждандар араһында ҡорбандар === === Күрше илдәрҙә ҡорбандар === Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай. АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була<ref>О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105</ref>. == Һуғыш эҙемтәләре == === Афғанстанда наркотиктар етештереү === [[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]] [[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]] [[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]] НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»<ref name="nationalsecurity.ru">http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса</ref><ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]</ref><ref>''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал<ref>''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]</ref><ref>Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.</ref>). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал "[[бизнес]]"ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай<ref name="7days.belta.by">''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»<ref name="www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan">https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009</ref>. '''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''<ref name="Махмадиев2">[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}</ref>'''):''' 2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл. {| class="wikitable" |- ! 1999 йыл ! 2000 йыл ! 2001 йыл ! 2002 йыл ! 2003 йыл ! 2004 йыл ! 2005 йыл ! 2007 йыл ! 2008 йыл ! 2009 йыл ! 2010 йыл ! 2013 йыл ! 2014 йыл ! 2015 йыл ! 2016 йыл ! 2018 йыл ! 2019 йыл ! 2020 йыл |- | 4565 | 3276 | 185 | 2700 | 3400 | 4200 | 4100 | 8200<ref name="на игле">[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}</ref> | 7700<ref name="на игле" /> | 6900<ref>[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}</ref> | 3600<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]</ref> | 5500<ref>[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 3300<ref name="автоссылка1">[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 4800<ref name="автоссылка1" /> | 9000<ref>[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 5500<ref>[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6700<ref>[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6300<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |} Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан<ref>[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}</ref>. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана<ref name="ura-inform">{{cite web| author =| last =| first =| authorlink =| coauthors =| datepublished =2006-01-15| url =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format =| work =| publisher =Ура-информ| accessdate =2010-03-27| lang =ru| description =| archiveurl =| archivedate =}} </ref>. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар<ref>''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}</ref>. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»<ref name="Махмадиев" />. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй<ref name="Махмадиев" />. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ. === Панджшер конфликты === [[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]] 2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса. ==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ==== Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}</ref>. == Мәҙәниәттә == === Нәфис фильмдар === * «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы. * «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы. * «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы. * «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы. * «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы. * «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы. === Нәфис әҙәбиәт === * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-1164-7 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-0575-2 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список войн Афганистана * Мирный процесс в Афганистане * «Дневник афганской войны» * Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане * {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/ {{Внешние ссылки}} [[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]] [[Категория:АҠШ һуғыштары]] [[Категория:Афғанстан һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] obg3tqv4pq6pwulla0866bqxyhzzf51 0 188496 1298004 1217306 2026-05-25T09:38:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298004 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорттарҙа йылан культы''' 921—922 йылдарҙа Бағдад хәлифәһе илсеһе [[Әхмәт ибн Фаҙлан]] башҡорттарҙың инаныуҙары тураһында ла яҙып ҡалдырған. Сәйәхәтсе бер төркөм башҡорттарҙың йыланға, икенселәренең балыҡҡа, өсөнсөләренең [[Башҡорттарҙа торна культы|торналарға]] табыныуын үҙ күҙҙәре менән күргәнлеге хаҡында яҙа. [[Башҡорт мифологияһы]]нда йылан образы айырым урын биләй. Унда аҡ йылан (аҡ йәки изге йылан), ҡара йылан, [[туҙбаш йылан]], [[аждаһа]] (500 йылға тиклем йәшәгән мифик ғәйәт ҙур йылан), [[юха]] (йылан-аждаһа, 1000 йылға тиклем йәшәп, матур ҡыҙға йәки егеткә әйләнә) һ.б. Материалдарға ҡарағанда, йыландарҙың барыһы ла тиерлек кешенең дошманы. Шуға күрә, йыланды осратҡанда [[башҡорттар]] ат тире һеңгән сыбыртҡы, ҡамсы менән үлтерергә тырыша. Ғәҙәттә оло йәштәге башҡорттар: «Йылан — дошман, йыланды үлтермәһәң, ҡәбереңә килә», — тиҙәр. Фольклорҙа кешенең дошмандары булып мифик аждаһа һәм юха һүрәтләнә. Атап әйткәндә, юха, кешегә кейәүгә сығып, уның көсөн һурып ала башлай. Һөҙөмтәлә ауырыу билдәләре асыҡ булмаған кеше йонсой, ауырлығын юғалта, ахыр сиктә үлә. Информаторҙар һөйләүе буйынса, бөтә йыландар араһынан туҙбаш йылан менән аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Атап әйткәндә, аҡ йылан тураһында башҡорттар былай ти: «Аҡ йылан — йыландарҙың батшаhы ул. Аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Аҡ йыланды үлтергән кешене, йыландар торған ерендә ашар»,— ти. Башҡорттарҙа шулай уҡ аҡ йылан кешегә бәхет бирә ала, тип иҫәпләйҙәр. Мәҫәлән, «Аҡ йыланға аҡ яулыҡ hалhаң, ул мөгөзөн haлa. Ул кеше бәхетле була, тиҙәр». Йылан мөгөҙөн ырыҫ-ҡот биреүсе, һаҡлаусы амулет итеп ҡәҙерләп тотҡандар, мөгөҙ юғалһа йорттан ҡот киткән. Туҙбаш йыланды ла үлтергә ярамай. Бындай йыланды үлтергән кешенең йортона бәхетһеҙлек килгәнен ауылдарҙың барыһында тиерлек һөйләйҙәр. Шулай итеп, үрҙә әйтелгән материалдан күренеүенсә, башҡорттарҙа йылан бик ҡапма-ҡаршылыҡлы образ булып тора. Бер яҡтан бөтә йыландар ҙа кешенең дошманы тип иҫәпләнә. Был турала тҡбәндәге мәҡәл дә бар: «Йыландың ҡараhы ла — йылан, ағы ла — йылан». Икенсе яҡтан, аҡ йылан кешегә бәхет килтерә ала, ә йортта йылан булыуы [[ғаилә]]нең именлегенә, бәхетенә, уның ағзаларының һаулығына булышлыҡ итә. Традицион этнологияла йылан ауырыуҙың хәүефле сәбәптәренең береһе булып тора. Йылан кешегә сағыуы менән генә түгел, ҡарашы менән дә тәьҫир итә. Йыландың тешендә лә, күҙҙәрендә лә кешегә үтеп ингән иблис (саҡҡыс ҡаяу ) бар, ул шунда уҡ йөрәгенә (йөрәккә яғыла) тәьҫир итә. Әгәр ен йөрәккә "үтеп" өлгөрһә, кешенең тын алыуы туҡтай, телмәр һәләте юғала, ул шешенә башлай. Йылан арбаусы ваҡытында саҡырылмаһа, сағылған кеше үлә. Шулай итеп, башҡорттарҙың халыҡ этнологияһында йылан сирҙең иң хәүефле сәбәптәренең береһе булып тора. Башҡорттарҙың фекеренсә, ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы — арбау. == Һылтанмалар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|101867|КУЛЬТ ЖИВОТНЫХ И ПТИЦ}} * Культ змеи в Башкирии [https://clubmagics.com/viewtopic.php?f=1141&t=17761 Культ змеи в Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230204192621/https://clubmagics.com/viewtopic.php?f=1141&t=17761 |date=2023-02-04 }} [[Категория:мәжүсилек]] [[Категория:Дини культ]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] g8v859hjkkffe3vc4fwvlj598m16842 102 199994 1297957 1297941 2026-05-24T13:10:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1297957 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |80 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] qyry8mvmuaztp6nrl9c4q54kgf5dgc3 1297979 1297957 2026-05-24T18:10:36Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1297979 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |81 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |48 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] mta9arxaxo5n6xfcd82w81ynovm478o 1298001 1297979 2026-05-25T09:16:46Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298001 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |81 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] abm1drj5ha9hzi18rxab54nhuu2uvoq 1298014 1298001 2026-05-25T09:43:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298014 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |81 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 93mjt4cnjijblm9olcdlhg98hm60pf5 0 201065 1297954 1297789 2026-05-24T13:04:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1297954 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл]], [[Флорида]], [[АҠШ]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең улы һәм Ирандың шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең үгәй ҡустыһы була. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран]]да тыуған<ref name=":0">Pahlavi Dynasty. ''Iran''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года</ref>. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡаджарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була<ref name=":1">The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis. Qajar Pages. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.</ref><ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була<ref name=":2">''Diana Childress.'' Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women’s Rights Movement in Iran 2005 (англ.). — Twenty-First Century Books^[англ.], 2011. — P. 40. — <nowiki>ISBN 978-0-7613-7273-8</nowiki>.</ref>. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]<ref>Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 605. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи<ref name=":1" /><ref>''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power (англ.). — I.B.Tauris, 2001. — P. 194. — <nowiki>ISBN 978-1-86064-629-4</nowiki>.</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=":2" />. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий]]ға, унан һуң [[Йоханнесбург]]ҡа һөргөнгә оҙатып йөрөй<ref name=":3">The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй<ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 77. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Ул [[Гарвард университеты]]нда бизнес менән идара итеү буйынса белем ала<ref>{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}</ref>, [[1947 йыл]]да уны тамамлай<ref name=":3" />. == Карьераһы == Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә<ref name="canc">{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}</ref>. Абдул Реза 1954—1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була<ref name=":3" />. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй<ref name=":3" />. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй<ref name=":3" />. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була<ref name="canc" /> . Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була<ref name="leaderpost" /> . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә<ref>{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> . == Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау == [[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]] Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була<ref>''Boddington, Craig.'' Who Was the World’s Greatest Hunter? ''Hunting'' (22 августа 2012). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.</ref><ref name=wsj>{{cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|access-date=2018-11-25|newspaper=The Wall Street Journal|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}</ref>. [[Париж]]да ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була. Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай<ref name=wsj/>. == Шәхси тормошо == 1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран]]да Пари Симе Зандҡа өйләнгән<ref name=":0" /><ref>''Mayhew, Augustus.'' Palm Beach Real Estate Roulette. New York Social Diary. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.</ref><ref>Palm Beach Biltmore. ''Wikimapia''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2016 года.</ref>. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була: * Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[лейтенант]], 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа<ref name=":4">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 1 февраля 2026.</ref>. * Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Үлеме == Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була<ref>Death notice. ''Saipa''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 14 апреля 2014 года.</ref> == Наградалары == Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән: * [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл). * [[Файл:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре). * [[Файл:Order of the Sun (Afghanistan) - ribbon bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)<ref name=":3" />. * [[Файл:Seraphimerorden ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)<ref name=":3" /> . * [[Файл:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519101126/https://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf |date=2023-05-19 }} 15 марта 1978</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Флоридала вафат булғандар]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 августа тыуғандар]] 89587w14fks2yfc0eyznvb3yjb8vu71 0 201132 1297970 1297947 2026-05-24T17:27:12Z Вәхит 24644 /* Атамаһының килеп сығышы */ 1297970 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} p5m8g6ezqn9zbh4tjo74xegfhzye1c1 1297971 1297970 2026-05-24T17:43:12Z Вәхит 24644 /* Географияһы */ 1297971 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] Утрауҙың ҙурлығы төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 88 километр, көнбайыштан көнсығышҡа 90 километр. Сааремаа күрше [[Муху]] утрауы менән [[Вяйке-Вяйн]] боғаҙы аша дамба менән тоташҡан, уның буйлап юл һалынған. Утрауҙың һәм өйәҙҙең баш ҡалаһы — [[Курессааре]] ҡалаһы, унда 16 меңгә яҡын кеше йәшәй. Төньяҡ-көнсығышта ҙурлығы буйынса икенсе торама пункт — Ориссаара. Утрауҙың яр буйы 854 саҡрым тәшкил итә<ref name=":2" /> һәм ярымутрауҙар менән йырғыланған. Утрау бәләкәй утрауҙар менән уратып алынған (710)<ref name=":2" />). Сааремаала башлыса [[тигеҙлектәр|тигеҙ]], Иң бейек нөктәһе — Раунамяги убаһы, бейеклеге 54 метр. Утрау күп һанлы [[урман]]дар менән ҡапланған, улар уның майҙанының 40 процентын тәшкил итә. Һуңғы боҙлоҡ осоронда архипелаг ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланған була, был ҡатламдың баҫымы арҡаһында утрауҙың өҫтө ҡыҫылып ҡала. Боҙ иреп бөткәс, йылына 2 мм самаһы күтәрелә башлай. Утрауҙың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге яҡынса 15 метр тәшкил итә. == Климаты == Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Саарема уртаса климат зонаһында урынлашҡан һәм йомшаҡ диңгеҙ климатына эйә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} 773gvcdh58az513874r6xrr7up2n7jv 1297972 1297971 2026-05-24T17:48:03Z Вәхит 24644 /* Климаты */ 1297972 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] Утрауҙың ҙурлығы төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 88 километр, көнбайыштан көнсығышҡа 90 километр. Сааремаа күрше [[Муху]] утрауы менән [[Вяйке-Вяйн]] боғаҙы аша дамба менән тоташҡан, уның буйлап юл һалынған. Утрауҙың һәм өйәҙҙең баш ҡалаһы — [[Курессааре]] ҡалаһы, унда 16 меңгә яҡын кеше йәшәй. Төньяҡ-көнсығышта ҙурлығы буйынса икенсе торама пункт — Ориссаара. Утрауҙың яр буйы 854 саҡрым тәшкил итә<ref name=":2" /> һәм ярымутрауҙар менән йырғыланған. Утрау бәләкәй утрауҙар менән уратып алынған (710)<ref name=":2" />). Сааремаала башлыса [[тигеҙлектәр|тигеҙ]], Иң бейек нөктәһе — Раунамяги убаһы, бейеклеге 54 метр. Утрау күп һанлы [[урман]]дар менән ҡапланған, улар уның майҙанының 40 процентын тәшкил итә. Һуңғы боҙлоҡ осоронда архипелаг ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланған була, был ҡатламдың баҫымы арҡаһында утрауҙың өҫтө ҡыҫылып ҡала. Боҙ иреп бөткәс, йылына 2 мм самаһы күтәрелә башлай. Утрауҙың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге яҡынса 15 метр тәшкил итә. == Климаты == Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Саарема уртаса йомшаҡ диңгеҙ [[климат]] зонаһында урынлашҡан. Утрауҙа йәй — ярайһы уҡ оҙон, ҡыш — йылы һәм йомшаҡ; көслө [[ел]]дәр көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа [[һауа торошо]]ноң һәм көслө яуым-төшөмдөң йыш алмашыныуына (50 мм) сәбәпсе булып тора. Июль һәм август айҙарында уртаса температура 16—20 градус, ҡайһы берҙә 25 градусҡа етә. Уртаса температураһы −4 булған февраль Саарема утрауында иң һыуыҡ [[ай (ваҡыт)|ай]] булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} 17cvch8ysntlxv29c1v5hw3elcxxwc0 1297976 1297972 2026-05-24T17:56:47Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1297976 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] Утрауҙың ҙурлығы төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 88 километр, көнбайыштан көнсығышҡа 90 километр. Сааремаа күрше [[Муху]] утрауы менән [[Вяйке-Вяйн]] боғаҙы аша дамба менән тоташҡан, уның буйлап юл һалынған. Утрауҙың һәм өйәҙҙең баш ҡалаһы — [[Курессааре]] ҡалаһы, унда 16 меңгә яҡын кеше йәшәй. Төньяҡ-көнсығышта ҙурлығы буйынса икенсе торама пункт — Ориссаара. Утрауҙың яр буйы 854 саҡрым тәшкил итә<ref name=":2" /> һәм ярымутрауҙар менән йырғыланған. Утрау бәләкәй утрауҙар менән уратып алынған (710)<ref name=":2" />). Сааремаала башлыса [[тигеҙлектәр|тигеҙ]], Иң бейек нөктәһе — Раунамяги убаһы, бейеклеге 54 метр. Утрау күп һанлы [[урман]]дар менән ҡапланған, улар уның майҙанының 40 процентын тәшкил итә. Һуңғы боҙлоҡ осоронда архипелаг ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланған була, был ҡатламдың баҫымы арҡаһында утрауҙың өҫтө ҡыҫылып ҡала. Боҙ иреп бөткәс, йылына 2 мм самаһы күтәрелә башлай. Утрауҙың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге яҡынса 15 метр тәшкил итә. == Климаты == Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Саарема уртаса йомшаҡ диңгеҙ [[климат]] зонаһында урынлашҡан. Утрауҙа йәй — ярайһы уҡ оҙон, ҡыш — йылы һәм йомшаҡ; көслө [[ел]]дәр көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа [[һауа торошо]]ноң һәм көслө яуым-төшөмдөң йыш алмашыныуына (50 мм) сәбәпсе булып тора. Июль һәм август айҙарында уртаса температура 16—20 градус, ҡайһы берҙә 25 градусҡа етә. Уртаса температураһы −4 булған февраль Саарема утрауында иң һыуыҡ [[ай (ваҡыт)|ай]] булып тора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Остров Сааремаа"> Katri pank 01.jpg|Катри глинты Panga Pank, Panga, ostrov Saaremaa, Estonsko 05.jpg|Панга мороно Kaali main crater on 2005-08-10.3.jpg|[[Каали (метеорит кратеры)|Каали метеорит кратеры]] Coastal forest.JPG|Диңгеҙ ярында утрау Loode tammik Aavikute tammed.jpg|Лооде имәнлеге Karujarv 2020 3.jpg|Каруярв күле Kuressaare Castle building 4.jpg|Аренсбург замогы Cottage saaremaa.JPG|Иҫке йорт Kudjape-saaremaa-andres larin.jpg|[[Кудьяпе]] ҡасабаһы Ohessaare 2005.jpg|[[Охессааре]]ла ел тирмәне </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} m5p7tlzs2bh5hm53riwajmgi8y9m6uw 1298019 1297976 2026-05-25T09:58:08Z Вәхит 24644 /* Галерея */ 1298019 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] Утрауҙың ҙурлығы төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 88 километр, көнбайыштан көнсығышҡа 90 километр. Сааремаа күрше [[Муху]] утрауы менән [[Вяйке-Вяйн]] боғаҙы аша дамба менән тоташҡан, уның буйлап юл һалынған. Утрауҙың һәм өйәҙҙең баш ҡалаһы — [[Курессааре]] ҡалаһы, унда 16 меңгә яҡын кеше йәшәй. Төньяҡ-көнсығышта ҙурлығы буйынса икенсе торама пункт — Ориссаара. Утрауҙың яр буйы 854 саҡрым тәшкил итә<ref name=":2" /> һәм ярымутрауҙар менән йырғыланған. Утрау бәләкәй утрауҙар менән уратып алынған (710)<ref name=":2" />). Сааремаала башлыса [[тигеҙлектәр|тигеҙ]], Иң бейек нөктәһе — Раунамяги убаһы, бейеклеге 54 метр. Утрау күп һанлы [[урман]]дар менән ҡапланған, улар уның майҙанының 40 процентын тәшкил итә. Һуңғы боҙлоҡ осоронда архипелаг ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланған була, был ҡатламдың баҫымы арҡаһында утрауҙың өҫтө ҡыҫылып ҡала. Боҙ иреп бөткәс, йылына 2 мм самаһы күтәрелә башлай. Утрауҙың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге яҡынса 15 метр тәшкил итә. == Климаты == Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Саарема уртаса йомшаҡ диңгеҙ [[климат]] зонаһында урынлашҡан. Утрауҙа йәй — ярайһы уҡ оҙон, ҡыш — йылы һәм йомшаҡ; көслө [[ел]]дәр көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа [[һауа торошо]]ноң һәм көслө яуым-төшөмдөң йыш алмашыныуына (50 мм) сәбәпсе булып тора. Июль һәм август айҙарында уртаса температура 16—20 градус, ҡайһы берҙә 25 градусҡа етә. Уртаса температураһы −4 булған февраль Саарема утрауында иң һыуыҡ [[ай (ваҡыт)|ай]] булып тора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Сааремаа утрауы"> Katri pank 01.jpg|Катри глинты Panga Pank, Panga, ostrov Saaremaa, Estonsko 05.jpg|Панга мороно Kaali main crater on 2005-08-10.3.jpg|[[Каали (метеорит кратеры)|Каали метеорит кратеры]] Coastal forest.JPG|Диңгеҙ ярында утрау Loode tammik Aavikute tammed.jpg|Лооде имәнлеге Karujarv 2020 3.jpg|Каруярв күле Kuressaare Castle building 4.jpg|Аренсбург замогы Cottage saaremaa.JPG|Иҫке йорт Kudjape-saaremaa-andres larin.jpg|[[Кудьяпе]] ҡасабаһы Ohessaare 2005.jpg|[[Охессааре]]ла ел тирмәне </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} hjg2brvy6wl2ehu9l2lp1ow6p14eg8j 0 201135 1297953 2026-05-24T12:57:31Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151583569|Пехлеви, Шамс]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297953 wikitext text/x-wiki '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ({{ДатаРождения|18|10|1917}}, Тәһран — {{ДатаСмерти|29|2|1996}}, Санта-Барбара (Калифорния) ) — [[Иран|Ирандың]] һуңғы [[Шаһ|шаһы]] [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]<nowiki/>ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2012.&#x20;Архивировано 5 октября 2017 года.</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи|Порт-Луисҡа]], [[Маврикий|Маврикийға]], һуңынан [[Йоханнесбург|Йоханнесбургҡа]], Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. 1948 йылда һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. Икенсе эмиграция Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. Үлеме 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}}  (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}}  (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] cjwn7r399izgystqsodnhs7fipncoiu 1297955 1297953 2026-05-24T13:07:55Z Юлдашева Луиза 18980 1297955 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Дата обращения: 25 февраля 2012. Архивировано 5 октября 2017 года.</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] d1wj2etwcytxu2pnhfxvd18y495jn6l 1 201136 1297956 2026-05-24T13:09:08Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Шамс|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])13:08, 24 май 2026 (UTC) 1297956 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Шамс|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])13:08, 24 май 2026 (UTC) i9edb6jfrtt0wcbuh6ny0mztinbbw4x 0 201137 1297959 2026-05-24T13:10:55Z Юлдашева Луиза 18980 [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] битенең исемен [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1297959 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] du39mz8zbb0rca53gk33b2tqruhstrl 1 201138 1297961 2026-05-24T13:10:55Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1297961 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Мөхәммәт Риза Пәһләүи]] i0bctp3imzef94zpry97y7jqtufrryk 0 201139 1297977 2026-05-24T18:05:44Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһ... 1297977 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=24 май 2026}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}. Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ<ref name="Британника">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}</ref>. Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара<ref name="Британника" />. == Шөғөлдәре == [[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]] Сиған белгестәре Л.Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. ыгановеды [[Черенков, Лев Николаевич|Л. Н. Черенков]] и Стефан Ледерих отмечали, что, вопреки распространённому стереотипу, бо́льшая часть цыган всегда жила оседло. Эпитет «кочевое племя» является лишь романтичным клише. По данным статистики и исторических источников, концентрация цыган была и остаётся наиболее высокой в Восточной Европе и на Балканах, в регионе, для которого характерен оседлый образ жизни. Цыгане проживали в отдельных посёлках и особых городских кварталах (махалах). Цыгане карпатской «метагруппы» в обозримом прошлом вовсе не кочевали{{sfn|Бессонов|2007}}. Цыганский термин ''[[гаджо]]'', «не-цыган», является исконно индийским. Первоначальная форма — ''гавджа''. И в современных цыганских диалектах слово ''гав'' означает деревню, на основании чего предполагается происхождение термина, который стал основой антитезы «ром — гаджо». ''Гав-джа'' в начальном значении — «житель деревни», «крестьянин». Предположительно, предки цыган вели кочевую или полуоседлую жизнь. В этот период появилось противопоставление оседлым земледельцам{{sfn|Бессонов|2007}}. Черенков и Ледерих также указывали, что выпрашивание милостыни в качестве промысла характерно только для маргинальных цыганских групп, которые утратили язык и старинные традиции{{sfn|Бессонов|2007}}. К числу основных традиционных занятий принадлежат ремесло и торговля, включая торговлю скотом. Развитыми ремёслами являются кузнечество (в частности, были распространены посёлки кузнецов), ювелирное и лудильное мастерство, изготовление металлической посуды. Начиная со Средневековья занимались также дрессировкой животных — мужчины (заклинание змей и вождение медведя, которым были заняты отдельные группы — ''урса́ры'', от {{lang-ro|urs}} — «медведь») и [[гадание]]м — женщины{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}<ref name="Британника" />. Мужчины были также музыкантами; женщины работали артистами. До появления [[ветеринария|ветеринарии]] многие фермеры обращались к цыганским торговцам скотом за советами по вопросам здоровья и содержания скота<ref name="Британника" />. Современные быт и занятия рома претерпели изменения. Путешествия осуществляются посредством караванов из легкового и грузового автотранспорта; торговля скотом уступила место продаже подержанных автомобилей и прицепов. Ремесло кузнецов и лудильщиков для городских цыган сменилось на работу автомеханиками и автослесарями. Многие цыгане ведут оседлый образ жизни, занимаясь своим ремеслом или работая неквалифицированными наёмными рабочими<ref name="Британника" />. В 1920—1930-е годы советское государство приняло некоторые постановления, направленные на переход цыган к оседлой жизни. Были организованы цыганские [[колхоз]]ы. В ряде городов созданы цыганские школы, существовал [[Цыганский педагогический техникум]]. В 1956 году СССР принял закон о запрете кочевого образа жизни. Позднее такие законы были приняты в других странах [[Восточный блок|соцлагеря]]. Все эти меры способствовали включению цыган в современное общество{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В СССР цыгане имели доступ к образованию и трудовым местам. Было востребованным и популярным цыганское искусство, от сельского клуба до правительственного концерта в [[Московский Кремль|Кремле]]. Сформировалась цыганская интеллигенция, получившая международное признание<ref name="Решетников">''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}</ref>. В 1989 году создано Московское цыганское культурно-просветительное общество «Романо кхэр» («Цыганский дом»). Затем возникли другие цыганские организации{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В 1999 году создана общероссийская общественная организация «[[Федеральная национально-культурная автономия российских цыган]]»{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В 2013 году [[Правительство Российской Федерации]] приняло Комплексный план мероприятий по социально-экономическому и этнокультурному развитию цыган Российской Федерации<ref name="Деметер">[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].</ref>. == Социаль структура == Цыгане признают разделение между собой на этнические группы с некоторыми представлениями о территориальности и опорой на культурные и диалектные различия<ref name="Британника" />. Не существовало ни одной властной структуры, конгресса, или правителя, которые признавались бы всеми рома, однако международные конгрессы рома проводились в Мюнхене, Москве, Бухаресте и Софии (1906) и в Роуне в Польше (1936). Тем не менее, среди рома существует политическая власть<ref name="Британника" />. В традиционной культуре имеет место патрилинейный род, который включает до 800 человек. В среде [[синти]] этот род именуется ''штама'', в среде [[кэлдэрары|кэлдэраров]] и [[кишинёвцы (цыгане)|кишинёвцев]] — ''вица'', [[русские цыгане|русскими цыганами]] — ''родо'', [[крымские цыгане|крымскими]] — ''чанг, тухумя''. У кочевых групп община представляет собой кочевой [[цыганский табор|табор]], включающий до 25 кибиток или шатров, который возглавляет вожак; решение спорных вопросов осуществлял суд пожилых мужчин (''сэндо, крис''). Доход разделялся между всеми членами общины, в том числе неработоспособными. Распространены взаимопомощь и гостеприимство{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Главы групп от десятка до нескольких сотен семей избираются пожизненно из выдающихся семей группы. Эта должность не передается по наследству. Сила и авторитет глав варьируются в зависимости от размера группы, её традиций и отношений с другими группами внутри конфедерации. Именно глава выполнял функции казначея группы, определял порядок её миграции и становился её представителем перед местными властями. Он управлял через совет старейшин, который также советовался с ''phuri dai'', старшей женщиной в группе. Влияние ''phuri dai'' было сильным, особенно в отношении женщин и детей, и во многом основывалось на способности зарабатывать и организации женщин как группы внутри группы<ref name="Британника" />. Группы состоят из виц, которые представляют собой именные группы расширенных семей, имеющих общее происхождение по отцовской или материнской линии, насчитывающих до 200 человек. Большая вица может иметь своих главу и совет. Членство в вице может быть заявлено, если в результате брака в вице родятся дети. Лояльность и экономическая кооперация предполагаются на уровне домохозяйства, а не на уровне вицы. В цыганском языке нет общего термина для домашнего хозяйства. В рамках хозяйственной кооперации человек связан с кругом значимых родственников, с которыми он имеет семейную близость и в данный момент не находится в конфликте<ref name="Британника" />. В областях наиболее плотного расселения и сохранения общинных традиций [[руска рома]] сохраняют в наибольшей степени соционормативные основы своей традиционной культуры, в первую очередь этнический суд{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Семьи руска рома, имеющие давние традиции оседлости, занимаются разведением [[Скотоводство|домашнего скота]] и [[огородничество]]м. В советский период работали в колхозах. Не считая [[сэрвы|сэрвов]], у русских цыган раньше и сильнее других этнических групп проявился распад традиционной социальной организации, что выразилось, в частности, в укорочении родовой памяти с 10 до 3—4 поколений. У руска рома встречается наибольшее количество семей, хорошо интегрированных в русскую культуру, и лиц, имеющих среднее профессиональное и высшее образование, что, однако, остаётся нечастым явлением. В большей степени распространено использование письменных форм коммуникации, чтение печатной продукции{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}. == Хоҡуҡ == Самым сильным из цыганских институтов социального контроля был ''крис''. Этот термин обозначает как свод [[обычное право|обычного права]] и ценности справедливости, так и ритуал и судебный институт группы. Основу цыганского кодекса составляют всеобъемлющие концепции верности, сплочённости и взаимопомощи внутри признанной политической единицы. Крайней негативной санкцией, налагаемой крисом, который рассматривал все споры и нарушения кодекса, было отлучение от группы. Также приговор к [[остракизм]]у может исключить человека из участия в определённых мероприятиях группы и приговаривать к выполнению чёрных работ. В некоторых случаях старейшины принимали решение о реабилитации, после чего следовал праздник примирения<ref name="Британника" />. == Ғаилә == Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха<ref name="Британника" />. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Дине == Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)<ref>{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}</ref>{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|url-status=live}}</ref>. Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}. == Кейем == Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Фольклор == {{основная|Фольклор цыган}} Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Музыка һәәм бейеүҙәр == {{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}} {{также|Джаз-мануш|}} Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. {{External media |image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}} В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире<ref name="Британника" />. == Сиған әҙәбиәте == {{основная|Литература цыган}} Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные<ref name="Кожанов">''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}</ref>. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Туғандаш проекттар | Портал = Цыгане }} * [[Романипэ]] * [[Международный день цыган]] * [[Цыганский романс]] * [[Цыганочка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ; урыҫ телендә ''энциклопедии'' * {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}} * {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}} * {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}} ''тикшеренеүҙәр'' * {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}} * {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}} * ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии]. * {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}} * {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica). * {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}} * {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2. * ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004. * {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}} * {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}} * ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}} * [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов * [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура] * [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сиғандар}} [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]] 1g7qu962x9hbf022gkfqa9n8lrbp4af 0 201140 1297978 2026-05-24T18:09:42Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСО... 1297978 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} qn9dhw3blu2w3r4ggkqc9tvwodpcvqs 1298002 1297978 2026-05-25T09:27:19Z Вәхит 24644 1298002 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == География8ы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275х2 төр [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} audn59yb8xesqieajpeoeqdzk487d1x 1298007 1298002 2026-05-25T09:39:21Z Вәхит 24644 /* Төрҙәр төрлөлөгө */ 1298007 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == География8ы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275 төр<ref name="чччч" /> [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} c9oiy4i296s8h76dv5eomhfx4vdmyz5 1298011 1298007 2026-05-25T09:42:23Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1298011 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == География8ы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275 төр<ref name="чччч" /> [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора. == Галерея == {{Фотогалерея|mode=packed|Matsalu Keemu bird tower.jpg{{!}}Ҡоштарҙы күҙәтеү станцияһы Haeska rannaniit.jpg{{!}}Матсалу милли паркы Reeds and Barnacle Geese.jpg{{!}}Ҡоштар яр буйында Välk.JPG{{!}}[[Кумари (утрау)|Кумари]] утрауында [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]]}} == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} 66g9rtk1jsyf5n53mil8vxc0anw2o3w 1298017 1298011 2026-05-25T09:54:12Z Вәхит 24644 /* Галерея */ 1298017 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == География8ы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275 төр<ref name="чччч" /> [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px">Matsalu Keemu bird tower.jpg{{!}}Ҡоштарҙы күҙәтеү станцияһы Haeska rannaniit.jpg{{!}}Матсалу милли паркы Reeds and Barnacle Geese.jpg{{!}}Ҡоштар яр буйында Välk.JPG{{!}}[[Кумари (утрау)|Кумари]] утрауында [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]]}} </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} fiopkglyc6wwsazyle1g2xjyjwi0p79 1298018 1298017 2026-05-25T09:58:01Z Вәхит 24644 /* Галерея */ 1298018 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == География8ы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275 төр<ref name="чччч" /> [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px">Matsalu Keemu bird tower.jpg|Ҡоштарҙы күҙәтеү станцияһы Haeska rannaniit.jpg|Матсалу милли паркы Reeds and Barnacle Geese.jpg|Ҡоштар яр буйында Välk.JPG|[[Кумари (утрау)|Кумари]] утрауында [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]]</gallery> == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} jg9srxrh42f1limku4xcyaeijd9pmy0 1 201141 1297980 2026-05-24T18:12:14Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Матсалу (национальный парк)|24 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1297980 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Матсалу (национальный парк)|24 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 9rq08vbb699zs5005v0pytehchc8ipx 0 201142 1297994 2026-05-25T09:05:08Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151584031|Пехлеви, Фатиме]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1297994 wikitext text/x-wiki '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], Тәһран, Фарсыстан — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], Лондон, Бөйөк Британия) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]<nowiki/>ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}</ref><ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref> ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref> . Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй <ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref> . Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" /> . Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж|Париждағы]] Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /> <ref>Iran. Part II (1950–1955).&#x20;''Iranian Hotline''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза Пәһләүи менән дуҫ була.]]<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018-11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.''&#x20;Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam.&#x20;— MIU Press, 2012.&#x20;— С.&#x20;144.&#x20;— ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}</ref><ref>Shah engaged''. Toledo Blade. 23 ноября 1960.'' Архивировано ''6 мая 2020. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға <ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref> <ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.''&#x20;Field Martial Mohammad Khatami.&#x20;Institute for Iranian History.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә <ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон|Лондонда]] үткәрә <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}</ref> . Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон|Лондонда]] 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] lswgq97he0dwmjssuob5ywnode2m8q8 1297995 1297994 2026-05-25T09:07:21Z Юлдашева Луиза 18980 1297995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}</ref><ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref> ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref> . Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй <ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref> . Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" /> . Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж|Париждағы]] Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /> <ref>Iran. Part II (1950–1955).&#x20;''Iranian Hotline''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза Пәһләүи менән дуҫ була.]]<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018-11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.''&#x20;Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam.&#x20;— MIU Press, 2012.&#x20;— С.&#x20;144.&#x20;— ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}</ref><ref>Shah engaged''. Toledo Blade. 23 ноября 1960.'' Архивировано ''6 мая 2020. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға <ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref> <ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.''&#x20;Field Martial Mohammad Khatami.&#x20;Institute for Iranian History.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә <ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон|Лондонда]] үткәрә <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}</ref> . Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] tlgi2mkym19x5ry3qq9cmtzd9b4cpqx 1297996 1297995 2026-05-25T09:09:53Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә тормошо һәм белеме */ 1297996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name=tntribune/><ref name=Childress2011>{{книга |заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005 |ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40 |год=2011 |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-7613-7273-8 |страницы=40 |язык=en |автор=Diana Childress}}</ref>ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=Childress2011/>. Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" /> . Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж|Париждағы]] Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /> <ref>Iran. Part II (1950–1955).&#x20;''Iranian Hotline''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза Пәһләүи менән дуҫ була.]]<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018-11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.''&#x20;Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam.&#x20;— MIU Press, 2012.&#x20;— С.&#x20;144.&#x20;— ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}</ref><ref>Shah engaged''. Toledo Blade. 23 ноября 1960.'' Архивировано ''6 мая 2020. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға <ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref> <ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.''&#x20;Field Martial Mohammad Khatami.&#x20;Institute for Iranian History.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә <ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон|Лондонда]] үткәрә <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}</ref> . Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] cfhx4juyqjeq46o3l6787q7xocgdq06 1297997 1297996 2026-05-25T09:11:03Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1297997 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name=tntribune/><ref name=Childress2011>{{книга |заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005 |ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40 |год=2011 |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-7613-7273-8 |страницы=40 |язык=en |автор=Diana Childress}}</ref>ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=Childress2011/>. Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" /> . Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж|Париждағы]] Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /> <ref>Iran. Part II (1950–1955).&#x20;''Iranian Hotline''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза Пәһләүи менән дуҫ була.]]<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018-11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.''&#x20;Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam.&#x20;— MIU Press, 2012.&#x20;— С.&#x20;144.&#x20;— ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="stjoseph">{{cite news|title=US aided in ouster of Shah|url=https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en|access-date=2018-11-26|newspaper=St. Joseph News Press|date=1980-08-09|agency=AP|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723231936/https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en}}</ref><ref name="tblade23nov" />. Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға <ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref> <ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.''&#x20;Field Martial Mohammad Khatami.&#x20;Institute for Iranian History.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә <ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон|Лондонда]] үткәрә <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}</ref> . Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] b4pn891fom0ea0qh8a31hjf8l249r3b 1297998 1297997 2026-05-25T09:12:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1297998 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name=tntribune/><ref name=Childress2011>{{книга |заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005 |ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40 |год=2011 |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-7613-7273-8 |страницы=40 |язык=en |автор=Diana Childress}}</ref>ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=Childress2011/>. Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" /> . Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж|Париждағы]] Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /> <ref>Iran. Part II (1950–1955).&#x20;''Iranian Hotline''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза Пәһләүи менән дуҫ була.]]<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018-11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.''&#x20;Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam.&#x20;— MIU Press, 2012.&#x20;— С.&#x20;144.&#x20;— ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="stjoseph">{{cite news|title=US aided in ouster of Shah|url=https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en|access-date=2018-11-26|newspaper=St. Joseph News Press|date=1980-08-09|agency=AP|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723231936/https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en}}</ref><ref name="tblade23nov" />. Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға <ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref> <ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.''&#x20;Field Martial Mohammad Khatami.&#x20;Institute for Iranian History.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә <ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон]]да үткәрә<ref name="nyt3687" />. Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] gcpwwytt4zug71qf9hc0d0yg052gkme 1297999 1297998 2026-05-25T09:13:34Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1297999 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name=tntribune/><ref name=Childress2011>{{книга |заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005 |ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40 |год=2011 |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-7613-7273-8 |страницы=40 |язык=en |автор=Diana Childress}}</ref>ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=Childress2011/>. Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" />. Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж]]дағы Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /><ref>Iran. Part II (1950—1955). ''Iranian Hotline''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи]] менән дуҫ була<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018—11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.'' Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam. — MIU Press, 2012. — С. 144. — ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="stjoseph">{{cite news|title=US aided in ouster of Shah|url=https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en|access-date=2018-11-26|newspaper=St. Joseph News Press|date=1980-08-09|agency=AP|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723231936/https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en}}</ref><ref name="tblade23nov" />. Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға<ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref><ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.'' Field Martial Mohammad Khatami. Institute for Iranian History. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә<ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон]]да үткәрә<ref name="nyt3687" />. Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] ou8ehfhmtc45ozopgt43u7y96wwc665 1 201143 1298000 2026-05-25T09:16:06Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Фатиме|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:15, 25 май 2026 (UTC) 1298000 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Фатиме|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:15, 25 май 2026 (UTC) p7eabhi5pngdj5z0va67kg0zcudb5zm 0 201144 1298003 2026-05-25T09:37:29Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146883831|Ардалан, Парвин]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298003 wikitext text/x-wiki '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл|1967 йыл,]] [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007.&#x20;Дата обращения: 14 апреля 2021.&#x20;Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women's Rights Activist.&#x20;''Huliq.com''&#x20;(14 февраля 2008).&#x20;Дата обращения: 14 апреля 2021.&#x20;Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан [[Хорасани, Нушин Ахмади|Нушин Әхмәҙи Хорасани]] менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign.&#x20;Дата обращения: 13 апреля 2021.&#x20;Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. 2007 йылда ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. 2012 йылда Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy.&#x20;Дата обращения: 14 апреля 2021.&#x20;Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Олоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] 86cu1pnghsz51jp73i6wvex7vrp7ak5 1298005 1298003 2026-05-25T09:38:54Z Юлдашева Луиза 18980 1298005 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women’s Rights Activist. ''Huliq.com'' (14 февраля 2008). Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign. Дата обращения: 13 апреля 2021. Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. [[2007 йыл]]да ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. [[2012 йыл]]да Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Улоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] 8u1qe60le6g9xwwsqdvtkj6y9z4rl3t 1298006 1298005 2026-05-25T09:39:11Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298006 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women’s Rights Activist. ''Huliq.com'' (14 февраля 2008). Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign. Дата обращения: 13 апреля 2021. Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. [[2007 йыл]]да ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. [[2012 йыл]]да Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Улоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] r4p6jy0g58tiv81438uit6rz0bsxl6n 1298008 1298006 2026-05-25T09:39:23Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Журналистар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298008 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women’s Rights Activist. ''Huliq.com'' (14 февраля 2008). Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign. Дата обращения: 13 апреля 2021. Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. [[2007 йыл]]да ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. [[2012 йыл]]да Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Улоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Журналистар]] g6i2zrwp8xfqwj8x1s36t8xrii5rysi 1298009 1298008 2026-05-25T09:39:35Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Яҙыусылар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298009 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women’s Rights Activist. ''Huliq.com'' (14 февраля 2008). Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign. Дата обращения: 13 апреля 2021. Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. [[2007 йыл]]да ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. [[2012 йыл]]да Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Улоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Яҙыусылар]] 6drc4567kr40023kzz0jy1qqudhz7up 1298010 1298009 2026-05-25T09:41:09Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298010 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пәрүин Ардалан''' ({{lang-fa|پروین اردلان}}; [[1967 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, яҙыусы һәм журналист<ref>The Olof Palme Prize 2007. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 11 сентября 2014 года.</ref>. 2007 йылда Иранда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшкәне өсөн Улоф Пальме премияһына лайыҡ була<ref name=":0">Palme Prize to Iranian Women’s Rights Activist. ''Huliq.com'' (14 февраля 2008). Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 9 февраля 2012 года.</ref>. == Биографияһы == 1990-сы йылдарҙа Пәрүин Ардалан Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән берлектә Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле менән бәйле проблемаларҙы анализлау һәм документтар төҙөү үҙәге булып эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар мәҙәни үҙәгенә (''Markaz-e Farhangi-ye Zanan'') нигеҙ һала<ref>{{Cite news|last=Ullberg|first=Sara|url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2374&a=748371|title=Palmepristagare stoppades på flyget|date=2008-03-08|accessdate=2021-04-14|language=sv}}</ref>. 2005 йылдан был ойошма Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарына арналған Ардалан мөхәррирлегендә «Занестан» тәүге интернет-журналды сығара. Цензураның даими баҫымы аҫтында (мәҫәлән, баҫма исемен даими үҙгәртергә мәжбүр), журналда никах, проституция, мәғариф, СПИД һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләләре яҡтырта. Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә Ардалан илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ адвокаты [[Манушехриан, Мехрангиз|Мехрәнгиз Манучехриан]] тураһында китап яҙа, ул «Сенатор: Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡи хоҡуҡтары өсөн көрәштә сенатор Мехрәнгиз Манучехриандың эше» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. 2004 йылда был әҫәр Латифех Йәршәтер исемендәге китап премияһын ала. Ардалан «Миллион ҡултамға»<ref>Change for Equality, Official site of One million signatures campaign. Дата обращения: 13 апреля 2021. Архивировано 21 сентября 2019 года.</ref> кампанияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе, уның активистары Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡтарын биреү өсөн миллион ҡултамға йыйырға тырыша. Был кампания сиктәрендә ул көс ҡулланып баҫтырылған ҡаршылыҡ акцияларында ҡатнаша. [[2007 йыл]]да ул Нушин Әхмәҙи Хөрәсәни менән бергә «милли именлеккә ҡурҡыныс янаған» өсөн өс йылға төрмәгә хөкөм ителә, властар уның ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшен шулай баһалай. Артабан тағы ла дүрт ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусыға ла ошондай уҡ хөкөм ҡарары сығарыла. [[2012 йыл]]да Швецияның миграция советы Ардаланға Швецияла даими йәшәүгә рөхсәт бирергә ҡарар итә, ул унда быға тиклем өс йыл элек күсеп килгән ине<ref>Archived copy. Дата обращения: 14 апреля 2021. Архивировано 30 марта 2012 года.</ref>. == Премиялары == * Улоф Пальме премияһы (2007)<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=fSMYY8NUfDg Речь Ардалан на вручении премии Улофа Пальме] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] rvdmwsx1huqiodp4nf1nfrqrapxqcs7 1 201145 1298012 2026-05-25T09:42:50Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ардалан, Парвин|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:42, 25 май 2026 (UTC) 1298012 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ардалан, Парвин|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:42, 25 май 2026 (UTC) eeuqm70ohux9gnpdywz87se8atymds8 10 201146 1298013 2026-05-25T09:43:08Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Галерея файлов]] битенә йүнәлтелгән 1298013 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Галерея файлов]] q6ccpe4r8r62xtjisvmghi0xbv2gpri