Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 19025 1298024 1165742 2026-05-25T12:38:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298024 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Береҙек (Оло Береҙек) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 42 |Площадь бассейна = 304 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел]]→[[Кама]]→[[Волга]] |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Йүрүҙән йылғаһы |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Береҙек (Оло Береҙек)''' ({{lang-ru|Березяк}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем [[Әй (йылға)|Әй йылғаһын]] индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182822|title=РФ һыу реестры: Березяк (Оло Березяк)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023156 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102315 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Березяк, речка, правый приток Юрюзани, Саткинский район.Кажущееся чисто русским слово — башкирское. П. С. Паллас в ХVIII в. называет реку Бередек'', тип яҙа<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/b.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090054/http://old.toposural.ru/html/b.htm |date=2021-10-23 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ixdms94700fira61l2cjwc681156qgq 10 25378 1298122 1195904 2026-05-26T10:47:19Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britannica_1771.svg|Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britann 1298122 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Иран | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1964 state= State Flag of Iran (1964-1980).svg | flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg | flag alias-1933 state= State Flag of Iran (1933-1964).svg | flag alias-1933 = Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1910 state= Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg | flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg | flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1735 = Safavid Flag.svg | flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var16 = 1964 state | var15 = 1964 | var14 = 1933 state | var13 = 1933 | var12 = 1910 state | var11 = 1910 | var10 = 1907 | var9 = 1848 | var8 = 1797 | var7 = 1779 | var6 = 1750 | var5 = 1737 | var4 = 1736 | var3 = 1735 | var2 = 1524 | var1 = 1502 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} b7n63buci9g3b4z21jo2uhahdl0f10w 0 53235 1298030 1165862 2026-05-25T15:45:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298030 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Елйәнде |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 44 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Кара диңгеҙе]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Багаряк (Синара ҡушылдығы)|Багаряк]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Свердловск өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Елйәнде''' ({{lang-ru|Боевка}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Багаряк (Синара ҡушылдығы)|Багаряк]] йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Теча]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195771|title=РФ һыу реестры: Боевка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200003031 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200303 * Бассейн коды — 14.01.05.006 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Боевский, поселок; Боевское, озеро, Каслинский район; Боевка, речка, правый приток Багаряка, бассейн Синары. Основан в самом начале ХVIII в. в числе первых русских поселений в области. Название дано по фамилии первопоселенца Боева. Оно перешло к озеру и речке, имевшей до того тюркское наименование Ельянде'' тип яҙа <ref>Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Кәҫле районы йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] czmqqfndt5g8ylk6miysyvkiv35bx6h 0 64973 1298091 1287347 2026-05-26T04:03:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298091 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Кооперативная Республика Гайана |Оригиналь исеме={{lang-en|Co-operative Republic of Guyana}} |Эйәлек килеш=Гайаны |Герб=Coat of Arms of Guyana.svg |lat_dir = N|lat_deg = 5|lat_min = 44|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 59|lon_min = 19|lon_sec = 0 |region = GY |CoordScale = <!--|Герб урынына=--> |Девиз=One People, One Nation, One Destiny (Один народ, одна нация, одна судьба) |Гимн исеме=Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains <!--|Аудио=--> |Идара итеү төрө=Парламент республикаһы |Картала=Guyana (orthographic projection).svg |Рәсми тел=[[Инглиз теле|инглиз]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[26 май]] [[1966]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]] |Баш ҡала=[[Джорджтаун]] |Эре ҡала=[[Джорджтаун]] |Етәкселәрҙең вазифалары=Президент<br>Премьер-министр |Етәкселәр=Дональд Рамотар<br>Самуэль Хайндс |Территория буйынса урыны=81 |Территория=214 970 |% һыу өҫтө=3,2 |Халҡы буйынса урыны=160 |Халыҡ=751 223<!--DO NOT CHANGE UNTIL THE NEXT CENSUS WHICH WILL BE IN 2010--><ref>[http://www.statisticsguyana.gov.gy/census.html#popcenfinal Guyana 2002 Census] Bureau of Statistics — Guyana.</ref> |Иҫәп алыу йылы=2002 |Халыҡ тығыҙлығы=3,49 |ЭТП=3,082 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=336&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=42&pr.y=4|title=Guyana|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6174HpiO3|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2008 |ЭТП буйынса урыны=159 |Йән башына ЭТП=4029<ref name="imf2" /> |КПҮИ = {{рост}} 0,636<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708111537/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf |date=2014-07-08 }}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2013 |КПҮИ буйынса урыны = 118 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> |Валюта=Гайана доллары ([[Общероссийский классификатор валют|GYD, код 328]]) |Домен=[[.gy]] |Телефон коды=592 |Сәғәт бүлкәте= −4 <!--|Иҫкәрмәләр=--> }} '''Гайа́на''' ({{lang-en|Guyana}})<ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0}} entry "Guyana"</ref><ref name="AH">{{cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Guyana|title=Guyana – Dictionary definition and pronunciation – Yahoo! Education|publisher=Education.yahoo.com|access-date=30 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190609/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Guyana|archive-date=29 October 2013}}</ref>, рәсми атамаһы — '''Гайана Кооперати́в Респу́бликаһы'''<ref name="Constitution">{{cite web|title=Constitution of the Co-operative Republic of Guyana Act|url=http://www.gina.gov.gy/gina_pub/laws/Laws/cap101.pdf|deadlink=yes|format=PDF|date=March 1998|accessdate=2010-02-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174INp8M?url=http://www.gina.gov.gy/gina_pub/laws/Laws/cap101.pdf|archivedate=2011-08-21}}</ref> ({{lang-en|Co-operative Republic of Guyana}}<ref name="ISW">{{cite web|url=https://www.state.gov/s/inr/rls/4250.htm|title=Independent States in the World|publisher=state.gov}}</ref> {{IPA|[kəʊˈɒpərətɪv rɪˈpʌblɪk ɒv ɡaɪˈænə]}}) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы дәүләт<ref name="автоссылка2">[https://bigenc.ru/geography/text/2340517 Гайана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922234025/https://bigenc.ru/geography/text/2340517 |date=2020-09-22 }} // Большая российская энциклопедия</ref>. Төньяҡтан [[Атлантик океан]] менән йыуыла, көнбайышта — [[Венесуэла]], көньяҡта — [[Бразилия]], көнсығышта [[Суринам]] менән сиктәш. Гайана — милләттәр берләшмәһенә ингән [[Көньяҡ Америка]]ның берҙән-бер континенталь иле, ҡитғала инглиз телле берҙән-бер ил, бер тапҡыр ҙа дәүләт түңкәрелеше булмаған Көньяҡ Американың берҙән-бер континенталь иле. Баш ҡалаһы — Джорджтаун. Рәсми теле — [[инглиз теле]]. Аҡсалата берәмек — Гайан доллары<ref name="автоссылка2" />. Идара итеү формаһы: парламент республикаһы<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html South America: Guyana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223020542/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html |date=2018-12-23 }} // [[Всемирная книга фактов ЦРУ|The World Factbook — Central Intelligence Agency]].{{ref-en}}</ref>. Административ-территориаль бүленеше: 10 төбәк<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" />. Гайана — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] (1966), [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (1995), ОАГ (1991), Кариб бассейны илдәре берләшмәһе ағзаһы (КАРИКОМ; 1973)<ref name="автоссылка2" />. == Этимологияһы == [[Бөйөк Британия]]ның элекке Гвиана колонияһы (ингл. British Guiana) 1966 йылда «Гайана» тип аталған бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә. Топонимиканың этимологияһының ғәҙәти аңлатмаһы — «Гайана, Гвиана» - күп һыулы йәки «ҙур һыулы ил», «күп һыуҙар» «иле» —, моғайын, тупи теленән guai («йылға») һәм ҙурайтыу -ana — суффиксынан килә. [[1970 йыл]]да илдең исеме «Гайана Кооператив Республикаһы»на (инглиз телендә) үҙгәртелә. Был илдә кооперативтарға таянып, ауыл хужалығын үҫтереүгә социалистик курс ҡабул ителеүгә бәйле{{sfn|Поспелов|2002|с=111}}. == Георгафияһы == Гайана Гвиан яҫы таулығының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Илдең көнбайышында Гайананың иң бейек нөктәһе — Рорайма тауы (2810 метр) урынлашҡан. Атлантик яр буйлап киңлеге 100 км еткән һаҙланған уйһыулыҡ һуҙыла. Илдә йылғалар, күлдәр, шарлауыҡтар күп, уларҙың иң ҙуры — Кайетур шарлауығы — Ниагара шарлауығынан 5 тапҡырға юғарыраҡ. Ил территорияһының 90 проценты тиерлек дымлы джунглиҙар менән ҡапланған. Хайуандар донъяһы бай һәм төрлө. Имеҙеүселәрҙең 100-ҙән ашыу төрө, шул иҫәптән ялҡынарҙар, ҡырмыҫҡа ашаусылар, ҡалҡанлылар, тапирҙар. Маймылдыр төрө бихисап. Йылғаларҙа ҡамалар, төрлө балыҡтар (шул иҫәптән пираньялар), каймандар бар. Ҡоштар араһында — гоацин-тауыҡтар, колибри, тутыйғоштар, туҡандар, ҡырғауылдар, селәндәр. Бөжәктәр араһында — ҙур ҡуңыҙҙар һәм күбәләктәр. Океандың яр буйындағы һыуҙарында диңгеҙ ҡыҫалалары күп. === Климаты === Гайана өсөн климаттың субэкваториаль тибы хас. Яр буйында уртаса айлыҡ температура 26-27,5 °С артмай; йылына 2000-2500 миллиметр яуым-төшөм яуа, башлыса апрель уртаһынан август уртаһына тиклем (июнь айынан иң юғары кимәлгә тиклем) һәм ноябрь уртаһынан алып ғинуар аҙағына тиклем (декабрҙең иң күбе). Илдең көнбайыш өлөшөндә Гвиана яҫы таулығының ел иҫкән битләүҙәре дымлы (йылына 3000 мм тиклем яуым-төшөм). Илдең эске өлкәләрендә эҫерәк һауа торошо өҫтөнлөк итә (30 градусҡа тиклем), яуым-төшөм йылына 1500 миллиметр самаһы, дымлы миҙгел май айынан авгусҡа тиклем дауам итә<ref name="автоссылка2" />. === Эске һыуҙары === Йылға селтәре ҡуйы һәм тулы һыулы. Төп йылғалар: Эссекибо, Демера, Бербис һәм Корантейн — тамағында ҙур булмаған участкаларҙа ғына суднолар йөрөй. Йылғаның үрге һәм урта ағымында, Гвиан яҫы таулығының ситке һикәлтәләренән түбәнәйеп, күп һанлы тупһалар һәм шарлауыҡтар, шул иҫәптән Кайетур шарлауығы (бейеклек) барлыҡҡа килтерә. (Эссекибо басс.)<ref name="автоссылка2" />. == Тарихы == Хәҙерге Гайана территорияһында европалылар килгәнгә тиклем аравак индейҙары йәшәгән. XV быуат аҙағында Испания вәкилдәре Гайана яры буйын аса, әммә был имен булмаған климатлы һаҙ төбәк уларҙы йәлеп итмәй. Әммә Гайана башҡа европалыларҙы ла ҡыҙыҡһындыра. === Колониаль дәүер === [[Бөйөк Британия]], [[Нидерланд]] һәм [[Франция]] араһында Гвианаға эйә булыу хоҡуғы өсөн көрәш [[XVIII быуат|XVIII]]—[[XIX быуат|XIX]] быуаттар дауамында бара. Тәүге уңыштарға, 1773 йылға Эссекибо, Демерара һәм Бербис йылғалары тамағында өс торамаһын төҙөп, [[Голландия]] өлгәшә. Башта голландтар башлыса индей ҡәбиләләре менән сауҙа алып бара. Артабан плантация хужалығы үҫтерелә, улар тәмәке, кизе-мамыҡ, кофе, шәкәр ҡамышы үҫтерә. Индейҙарҙың хеҙмәтен плантацияларҙа файҙаланырға маташыуҙар уңышһыҙ була, сөнки индейҙар эшләргә теләмәй. XVII быуат уртаһынан алып голландтар Африканан ҡол негрҙарҙы килтерә башлай. Әммә негрҙар ҙа йыш ҡына плантациянан джунглиға ҡаса, унда «урман негрҙары» тип аталған общиналар барлыҡҡа килтерә. [[1803 йыл]]да Британия Голландия ауылдарын баҫып ала, ә 1814 йылда Вена килешеүе буйынса рәсми рәүештә 1831 йылда Британия Гвианаһы исеме аҫтында берләштерелгән ерҙәрҙе ала. [[XIX быуат]] аҙағында алып инглиздәр колонияла боксит, алтын, алмас сығарыуҙы, шулай уҡ шәкәр етештереүҙе үҫтерә башлай. [[1926 йыл]]да Британия Гвианаһының беренсе конституцияһы индерелә һәм урындағы закондар сығарыу советы ойошторола. [[1950 йыл]]да марксистик-ленинсы идеологияһы яҡлы Гайананың алдынғы халыҡ партияһы ойошторола. Ул 1953, 1957 һәм 1961 йылдарҙағы һайлауҙарҙа еңеп сыға, әммә Британия хакимиәте 1964 йылдан һуң ғәмәлдә идара итеүсе партияға әүерелгән Халыҡ конгресын ойоштора башлай. == Бойондороҡһоҙ дәүер == [[1966 йыл]]дың [[26 май]]ында Гайана бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, 1970 йылдың 23 февралендә ул Гайана Кооператив Республикаһына әүерелә. Бындай исем «Кооператив социализм» төҙөүгә курс иғлан ителгәндән һуң 1980 йылғы ил Конституцияһында нығытыла. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, халыҡтың байтаҡ өлөшө, нигеҙҙә, [[Бөйөк Британия]]ға, шулай уҡ [[Америка]]ға һәм [[Канада]]ға күсеп китә. [[Рәсәй Федерацияһы]] менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (1970 йылдың 17 декабрендә СССР-ҙа булдырыла). == Дәүләт ҡоролошо == Дәүләт идараһы формаһы — парламент республикаһы. Дәүләт башлығы — президент. Ул — сираттағы парламент һайлауҙарында еңеү яулаған партия лидеры. Президентлыҡ срогының һаны яңыраҡ 5 йылға тиклемге ике срок менән сикләнә. Гайананың Милли ассамблеяһы — халыҡ 5 йылға һайлаған 65 депутаттан торған бер палаталы закондар сығарыу органы. == Сәйәси партиялар == Төп партиялар (2020 йылдың 2 мартында парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса): * Гайана алдынғы халыҡ партияһы — һул (һинд халҡы), тауыштарҙың 50,69 проценты — парламентта 33-сө урын; * «Милли берҙәмлек өсөн союз» блогы (ул бер нисә партия һәм хәрәкәтте үҙ эсенә алды: Эш итеү партияһы, Милли конгресс, Халыҡ партнерлығы, Ғәҙеллек, Милли демократик фронт, Милли фронт альянсы, Халыҡ милли конгресы һәм Хеҙмәтсән халыҡ союзы) — һул (негритяндар), 47,34 процент тауыш — 31 урын; * Яңы һәм берҙәм Гайана — тауыштарҙың 0,5 проценты — 1 урын. Уларҙан тыш, Азатлыҡ һәм ғәҙеллек партияһы ла бар; Яңы хәрәкәт; «Гайананы үҙгәрт» партияһы; Республика халыҡ партияһы; «Граждандар башланғысы» партияһы; Берләшкән республика партияһы. == Халҡы == Халыҡ иҫәбе — 0,75 миллион (2010 йылдың июленә ҡарата баһа). Яҡынса 90 проценты яр буйы райондарында йәшәй. Халыҡтың йыллыҡ кәмеүе - 0,5%. Тыуым — 1000 балаға 17,6 (фертиллек — бер ҡатынға 2,4 тыуым). Үлем — 1000 кешегә 13,5. Эмиграция — 1000 кешегә 15,8. Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 63 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 71 йәш. Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу — 2,5 процент (2007 йылға баһа). Республика халҡының 28 проценты ҡалала йәшәй. Этно-раса составы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса): * 43,5 % — һиндтар; * 30,2 % — афро-гайандар; * 16,7 % — ҡатнаш сығышлы (метис һәм мулаттар); * 9,1 % — [[индейҙар]]; * 0,4 % — башҡалар (португалдар, [[ҡытайҙар]], [[ғәрәптәр]]). Телдәр: * инглиз теле (рәсми); * креол теле (инглиз теле нигеҙендә); * кариб хиндустани (бходжпури диалекты); * индейҙар теле. Диндәр (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса): * пятидесятниктар — 16,9 % (Алла ассамблеялары һ.б.); * католиктар — 8,1 %; * англикандар — 6,9 %; * етенсе көн адвентсылары — 5 процент; * методистар — 1,7 %; * Йәһүә шаһиттары — 1,1 %; * башҡа мәсихселәр — 17,7 %; * Индуизм — 28,4 %; * Ислам — 7,2 %; * атеистар — 4,3 %; * башҡалар — 2,7 % == Иҡтисады == Тәбиғәт ресурстары: бокситтар, алтын, алмас, ҡаты ағас, диңгеҙ ҡыҫалалары, балыҡ, нефть. Марганец, тимер, молибден, никель мәғдәндәре ятыштары бар, әммә улар үҙләштерелмәй. Шулай уҡ ҙур гидроэнергетика ресурстары әҙ файҙаланыла. Йән башына эске тулайым продукт күләме буйынса Гайана Кариб төбәге илдәре араһында һуңғы урындарҙың береһен һәм донъяла 105-се урынды биләй. Гайана иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы һәм тау сеймалын табыу производствоһы тәшкил итә (6 төп продукт — шәкәр, алтын, бокситтар, диңгеҙ ҡыҫалалары, урман, дөгө). Төп проблемалар — эшсе көстәрҙең тейешле квалификацияға эйә булмауы һәм насар үҫешкән инфраструктура. [[2017 йыл]]дың аҙағында 1,726 миллиард долларлыҡ ҙур тышҡы бурыс бар (2007 йылда Америка-ара үҫеш банкы Гайананың 0,5 миллиард доллар самаһы бурысын иҫәптән сығарған)<ref>[https://nonews.co/directory/lists/countries/external-debt Список стран по внешнему долгу согласно статистике ЦРУ]</ref>. Эшһеҙлек — 11,1 процент (2016 йылда)<ref>[http://www.ereport.ru/stat.php?razdel=country&count=guyana&table=ueecia Безработица в Гайане на ]www.ereport.ru</ref>. Ауыл хужалығы (тулайым эске продукттың 25 проценты) — шәкәр ҡамышы, дөгө, диңгеҙ ҡыҫалалары, балыҡтар, үҫемлек майы; мал, сусҡалар, ҡош-ҡорт. Сәнәғәт (тулайым эске продуктының 24 проценты) — боксит сығарыу, шәкәр етештереү, дөгө эшкәртеү, урман сәнәғәте, текстиль, алтын табыу. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — тулайым эске продукттың 51 %. Экспорт<ref>{{Cite web |url=https://oec.world/ru/profile/country/guy/ |title=Внешняя торговля Гайаны по справочнику https://oec.world/ |accessdate=2019-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819122223/https://oec.world/ru/profile/country/guy/ |archivedate=2019-08-19 |deadlink=yes }}</ref> (2017 йылда 2,05 миллиард доллар) — алтын (41 процент), дөгө (11 процент), бокситтар һәм алюмин (8 процентҡа тиклем), шәкәр, ром, диңгеҙ продукттары (шул иҫәптән диңгеҙ ҡыҫалалары). Төп һатып алыусылар — Канада (24%), Америка Ҡушма Штаттары (16%), Тринидад һәм Тобаго (9,9%), Панама (7,7%). Импорт (2017 йылда 1,88 миллиард доллар) — машиналар һәм ҡорамалдар (23 процент), нефть продукттары (19 процент), әҙер химия тауарҙары (18 процент), металдар (6 процент), шулай уҡ әҙер аҙыҡ-түлек һәм ҡулланыу тауарҙары. Төп тәьмин итеүселәр — Америка Ҡушма Штаттары (26%), Тринидад һәм Тобаго (25%), Көньяҡ-Көнбайыш (9,3%), Суринам. Африка Иле, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океандың халыҡ-ара ойошмаһына инә. 2005 йылда «Рус алюмины» компанияһы Джорджтаунда үҙенең вәкиллеген аса, ә 2006 йылда Гайана хөкүмәте менән Бербистағы боксит рудниктарын хосусилаштырыу тураһында килешеү төҙөй, уға ярашлы был предприятиела уның өлөшө 90 процент тәшкил итәсәк. [[2019 йыл]]дың ноябрендә Халыҡ-ара валюта фонды ҙур нефть запастары табылыуға бәйле ил иҡтисадының ҡырҡа үҫеү ихтималлығын фаразлай (киләһе биш йылда 3-4 тапҡырға)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/7077961|title=МВФ назвал страну с самой быстрорастущей экономикой|publisher=ТАСС|accessdate=2020-01-06}}</ref>. == Транспорты== Ил территорияһын транспорт артериялары менән үҙләштереү түбән. Гайана ҡалаһында төп транспорт төрө — автомобиль транспорты. 8 мең километр юлдың 590 километрында асфальт түшәлгән<ref name="bre6">Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2006. — 767 с.: ил.: карт.</ref>. Гайана — Көньяҡ Америкала әлегә тиклем һул яҡлап хәрәкәт булған ике илдең береһе (икенсеһе — Суринам). [[2005 йыл]]да тимер юлдар оҙонлоғо 187 км тәшкил итә<ref name="bre6" />. Суднолар йөрөү өсөн йылға юлдарының оҙонлоғо — 1000 км<ref name="bre6" />. Иң мөһим диңгеҙ порттары: Джорджтаун, Нью-Амстердам, Эвертон<ref name="bre6" />. Илдә 3 халыҡ-ара аэропорт һәм 40-ҡа яҡын урындағы аэродром бар<ref name="bre6" />. == Тышҡы сәйәсәт == === Территориаль бәхәстәр === XIX быуат аҙағында Венесуэла Эссекибо йылғаһынан көнбайыштараҡ алтын һәм алмас ятҡылыҡтары табылғандан һуң, Британия Гвианаһы территорияһына дәғүәләре тураһында иғлан итә. Халыҡ-ара арбитраж трибуналы 1899 йылда бәхәсте Британия файҙаһына хәл итә, Венесуэлаға участка Британия Гвианаһының төньяҡ-көнбайышында бирелә. 1962 йылдан, Британиянан Гайана бойондороҡһоҙлоғон алғанға тиклем 4 йыл элек, Венесуэла йәнә Эссекибо йылғаһынан көнбайыштараҡ майҙаны 160 мең км² самаһы, йәғни Гайана биләмәһенең дүрттән өс өлөшөн тиерлек территория талап итә башлай. Был дәғүәләрҙе Венесуэланың бөтә президенттары, шул иҫәптән Уго Чавес ҡабатлай. Бынан тыш, Суринам Гайананың көньяҡ-көнсығышындағы биләмәнең бер өлөшөнә дәғүә белдерә. Унда нефть ятҡылыҡтарын булдырыу күҙ уңында тотола. == Ҡораллы көстәре == Ер өҫтө көстәренән, яр буйы һағынан, һауа көстәренән тора. Ерҙәге көстәрҙә — ике пехота батальоны (уларҙың берәүһе резервта — тыныс ваҡытта батальон штабы һәм бер рота ғына комплектланған), сапёрҙар батальоны, тәьминәт батальоны. Яр буйы һаҡсыһы — 5 патруль катеры. Һауа көстәре — еңел патруль хеҙмәте самолёттары һәм бер транспорт вертолёты. == Гайананың административ бүленеше == [[Файл:Guyana, administrative divisions - ru - colored.svg|thumb|250px|Гайананың административ бүленеше картаһы]] Гайана 10 төбәккә бүленә. {|class="standard sortable" !class="unsortable"|Төбәк атамаһы<ref>Гайана // Большая российская энциклопедия. Т. 6. М.: Изд-во «БРЭ», 2006. С. 285.</ref><ref>[http://countries.academic.ru/168/ГАЙАНА Энциклопедия стран мира. — М.: НПО «Экономика», РАН, отделение общественных наук. Главный редактор: Н. А. Симония; редколлегия: В. Л. Макаров, А. Д. Некипелов, Е. М. Примаков. 2004]</ref> !class="unsortable"|Төбәк !Майҙаны,<br>км² Халҡы,<br>(2002) кеше. !Халыҡ тығыҙлығы,<br>кеше/км² !class="unsortable"|Адм. үҙәк |- |[[Барима-Уайни]] |Barima-Waini |20 339 |24 275 |1,19 |[[Мабарума]] |- |[[Куюни-Мазаруни]] |Cuyuni-Mazaruni |47 213 |17 597 |0,37 |[[Бартика]] |- |[[Демерара-Махайка]] |[[Демерара-Махайка|Demerara-Mahaica]] |2 232 |310 320 |139,03 |[[Джорджтаун]] |- |[[Ист-Бербис-Корентайн]] |East Berbice-Corentyne |36 234 |123 695 |3,41 |[[Нью-Амстердам (Гайана)|Нью-Амстердам]] |- |[[Эссекибо-Айлендс-Уэст-Демерара]] |Essequibo Islands-West Demerara |3 755 |103 061 |27,45 |[[Вред-эн-Хуп]] |- |[[Махайка-Бербис]] |Mahaica-Berbice |4 190 |52 428 |12,51 |[[Форт-Веллингтон]] |- |[[Померун-Супенаам]] |Pomeroon-Supenaam |6 195 |49 253 |7,95 |[[Анна-Реджина]] |- |[[Потаро-Сипаруни]] |Potaro-Siparuni |20 051 |10 095 |0,50 |[[Мадия (Гайана)|Мадия]] |- |[[Аппер-Демерара-Бербис]] |Upper Demerara-Berbice |17 040 |41 112 |2,41 |[[Линден (Гайана)|Линден]] |- |[[Аппер-Такуту-Аппер-Эссекибо]] |Upper Takutu-Upper Essequibo |57 750 |19 387 |0,34 |[[Летем]] |- !Бөтәһе!! —!!214 999!!751 223!!3,49!!— |} == Киң мәғлүмәт саралары == Дәүләт телерадиокомпанияһы — NCN (National Communications Network), шул уҡ исемле телеканалды, Voice of Guyana, Fresh FM һәм 98.1 Hot FM радикомпанияларын үҙ эсенә ала, 2004 йылда GBC (Guyana Broadcasting Corporation — «Гайана тапшырыуҙар корпорацияһы») һәм GTV (Guyana Television Broadcasting Company — «Гайанская телевизион тапшырыуҙар компанияһы») берләштереү юлы менән барлыҡҡа килә. == Спорт == Гайананың Олимпия ассоциацияһы [[1935 йыл]]да ойошторола, [[1948 йыл]]да Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан таныла. Гайана спортсылары 1948-1964 йылдарҙағы Олимпия уйындарында һәм 1968 йылдан алып бокс, велоспорт, еңел һәм ауыр атлетика буйынса бөтә олимпия уйындарында ҡатнаша. Беренсе миҙалды — бронзаны — 1980 йылғы олимпия уйындарында еңел ауырлыҡтағы боксёр М. Энтони яулай<ref>{{Из БОЭ|title=Гайана}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.parliament.gov.gy/ Официальный сайт парламента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116011804/http://parliament.gov.gy/ |date=2018-01-16 }}{{ref-en}} * {{Wikiatlas|Guyana}} * [[Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В. В.]] [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/GAANA.html Гайана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812214441/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/GAANA.html |date=2017-08-12 }} // [[Кругосвет]] * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Гайана/}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011734/1011734a1.htm Информация о Гайане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929194443/http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011734/1011734a1.htm |date=2007-09-29 }} // [[Кругосвет]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1211325.stm Профиль Гайаны] на [[BBC News]]{{ref-en}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{ОИК}} {{Көньяҡ Америка илдәре}} [[Категория:Көньяҡ Америка илдәре]] [[Категория:Гайана]] [[Категория:Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре]] {{countries-stub}} hvvd25v0bw9xmbc9ikjdxibq36xpx5h 0 75598 1298088 820072 2026-05-26T00:25:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298088 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әхәт Вилданов |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Әхәт Ханнан улы Вилданов |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 1.08.1944 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] Маҡар районы<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуғанУрыны|Ишембай районы|Ишембай районында}}</ref> [[Кәбәс]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}}<br> {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}} {{!}}}М. Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1990)<br /> Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Вилданов}} '''Вилданов Әхәт Ханнан улы''' ([[1 август]] [[1944 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994). == Биографияһы == * Әхәт Ханнан улы Вилданов 1944 йылдың 1 авгусында БАССР-ҙың Маҡар районы<ref name="Х" /> Кәбәс ҡасабаһында тыуған. * 1970 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. * 1974 йылдан алып [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда эшләй. * 1982 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда уҡыта: 1984—1990 йылдарҙа әҙерлек факультеты деканы, 1993—2004 йылдарҙа башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1995—1996 йылдарҙа башҡорт филологияһы факультеты деканы. == Ғилми эшмәкәрлеге == Әхәт Вилдановтың фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт әҙәбиәте тарихына арналған. [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[Ибраһим Абдуллин]], [[Әнүр Вәхитов]], [[Рәшит Солтангәрәев]] һ. б. ижады тураһында тәнҡит мәҡәләләре авторы. 6 томлы «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһы авторҙарының береһе, 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. == Маҡтаулы исемдәре == * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1990)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2006) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) * Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) == Хеҙмәттәре == * Аҡмулла — яҡтылыҡ йырсыһы. — Өфө, 1981. * Башкирские просветители-демократы XIX века. — М., 1981 (авторҙаш) . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * ''Шаһиев Ф.'' Аҡмулланың хаҡ юлынан — «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзите, 2014 й., 13 сентябрь. == Һылтанмалар == {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3343-vildanov-kh-t-khannan-uly|автор=[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. Ғ.]]}} [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] 3gzgdo6ev8gpcp6cnvrsx6uu17hg4wa 0 95129 1298095 1282115 2026-05-26T04:20:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298095 wikitext text/x-wiki [[Файл:Extent of the Hansa.png|thumb|Яҡынса 1400 йылда Ганза берләшмәһе]] '''Ганза берләшмәһе, Га́нза''' ({{lang-de|Hanse}}, {{lang-goh|Hansa}}, һүҙмә һүҙ әйткәндә «төркөм», «берләшмә», {{lang-la|Hansa Teutonica}}) — XIV—XVI быуаттарҙа сауҙа ҡалаларын берләштергән союз. Берләшмә [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәрендәге бөтә сауҙаны ҡулында тотҡан һәм башҡа төбәктәрҙә уның монополиялары булған. Берләшмә 1241 йылда Любек менән Гамбург ҡалалары килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә<ref>[http://www.tourism.pskov.ru/info/anouncements/4346 Ганзейские дни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006230431/http://www.tourism.pskov.ru/info/anouncements/4346 |date=2015-10-06 }}</ref>. Ганза — XIII—XVII быуаттарҙа булған иң оҙайлы халыҡ-ара сауҙа-иҡтисади берләшмә. Ирекле немец ҡалалары һәм Төньяҡ Европаның башҡа ҡалаларының берләшмәһе XIII—XVII быуаттарҙа сауҙагәрҙәргә булышлыҡ күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә. == Ағзалары == Башлыса [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре бассейндарында урынлашҡан 200-ҙән ашыу эре һәм бәләкәй ҡалалар Ганза берләшмәһенең ағзалары булып торғандар. Дөйөм ҡағиҙәләр һәм ҡанундар төҙөү өсөн ҡала вәкилдәре даими рәүештә Любекта съездарға йыйылғандар. Ганзаға инмәгән ҡалаларҙа берләшмәнең вәкиллектәре һәм филиалдары булған, улар араһында Брюгге, Берген, [[Бөйөк Новгород|Новгород]] һәм [[Лондон]] иң ҙурҙары булып торған. [[Файл:Haupthandelsroute Hanse.png|thumb|Ганза берләшмәһенең төп сауҙа юлдары.]] {{columns-list|3;width:50em| * [[Файл:DEU Einbeck COA.svg|20px]] Айнбек * [[Файл:DEU Berlin COA.svg|15px]] [[Берлин]] (1451 йылға тиклем) * [[Файл:DEU Brandenburg an der Havel COA.svg|20px]] [[Бранденбург]] * [[Файл:Bremen Wappen(Mittel).svg|20px]] Бремен * [[Файл:Herb wroclaw.svg|20px]] Бреслау (Вроцлав) * [[Файл:Cesis COA.svg|20px]] Венден (Цесис) * [[Файл:LVA_Ventspils_COA.svg|20px]] Виндау (Вентспилс) * [[Файл:DEU Wismar COA.svg|20px]] Висмар * [[Файл:COA LV Valmiera.svg|20px]] [[Валмиера|Вольмар (Валмиера)]] * [[Файл:Grosses Staatswappen Hamburg.png|25px]] [[Гамбург]] * [[Файл:Kuldiga COA.svg|20px]] Голдинген (Кулдига) * [[Файл:DEU Greifswald COA.svg|20px]] Грайфсвальд * [[Файл:Gdansk COA.svg|20px]] [[Гданьск|Данциг (Гданьск)]] * [[Файл:Tartu coat of arms.svg|20px]] [[Тарту|Дерпт (Тарту)]] * [[Файл:Coat of arms of Dortmund.svg|20px]] [[Дортмунд]] * [[Файл:DEU Soest COA.svg|20px]] Зост * [[Файл:POL Kamień Pomorski COA.svg|20px]] Каммин (Камень-Поморский) * [[Файл:POL_Koszalin_COA.svg|20px]] Кёзлин (Кошалин) * [[Файл:DEU Koeln COA.svg|20px]] [[Кёльн]] * [[Файл:Coat-of-Arms-of-Kaliningrad-of-Altstadt-(Koenigsberg).svg|20px]] [[Калининград|Кёнигсберг (Калининград)]] * [[Файл:Wappen Kiel.svg|20px|]] Киль * [[Файл:LVA_Kokneses_pagasts_COA.png|20px]] Кокенгаузен (Кокнесе) * [[Файл:Herb_Kolobrzegu.svg|20px]] Кольберг (Колобжег) * [[Файл:POL Kraków COA.svg|20px]] [[Краков|Кракау (Краков)]] * [[Файл:POL Chełmno COA.svg|20px]] Кульм (Хелмно) * [[Файл:Limbazi_gerb.png|20px]] Лемзаль (Лимбажи) * [[Файл:Wappen Lübeck.svg|20px]] Любек * [[Файл:DEU Lüneburg COA.svg|20px]] Люнебург * [[Файл:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Магдебург]] * [[Файл:Coat of arms of Klaipeda (Lithuania).svg|20px]] Мемель (Клайпеда) * [[Файл:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Мюнстер]] * [[Файл:DEU Prenzlau COA.svg|20px]] Пренцлау * [[Файл:Tallinn wapen.svg|25px]] [[Таллин|Ревель (Таллин)]] * [[Файл:Rigas_Gerbonis.png|20px]] [[Рига]] * [[Файл:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Росток]] * [[Файл:LVA_Straupes_pagasts_COA.png|20px]] Рууп (Страупе) * [[Файл:POL Toruń COA.svg|20px]] Торн (Торунь) * [[Файл:Counts of Mark Arms.svg|20px]] Хамм * [[Файл:DEU Stade COA.svg|25px]] Штаде * [[Файл:POL Szczecin COA.svg|20px]] Штеттин (Щецин) * [[Файл:Wappen_Stralsund.svg|20px]] Штральзунд }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Казакова Н. А.'' Русско-ливонские и русско-ганзейские отношения. Конец XIV — начало XVI в. — Л.: Наука, 1975. — 360 с. * [http://annales.info/evrope/hanza/ganzmeh.htm ''Лесников М. П.'' Ганзейская торговля пушниной в начале XV века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230713184355/http://annales.info/evrope/hanza/ganzmeh.htm |date=2023-07-13 }} // Ученые записки Московского городского педагогического института им. В. П. Потемкина. — 1948. — Т. VIII. — С. 61—93. * ''Никулина Т. С.'' Совет и бюргерство ганзейского города в реформации (по материалам Любека) // Средние века. — 2002. — Вып. 63. — С. 210—217. * ''Подаляк Н. Г.'' Могутня Ганза. Комерційний простір, міське життя і дипломатія XII—XVII століть. — К.: Темпора, 2009. — 360 с. * ''Подаляк Н. Г.'' Социально-политическая борьба в городах Вендской Ганзы в XV в. // Средние века. — 1992. — Вып. 55. — С. 149—167. * ''Рыбина Е. А.'' Новгород и Ганза. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2009. — 320 с. * ''Сергеева Л. П.'' Англо-ганзейская морская война 1468—1473 гг. // Вестник Ленинградского государственного университета. История. — 1981. — № 14. — С. 104—108. * ''Хорошкевич А. Л.'' Торговля Великого Новгорода с Прибалтикой и Западной Европой в XIV—XV веках. — М.: Академия наук СССР, 1963. — 366 с. * Hanse. In: [[:de:Lexikon des Mittelalters|Lexikon des Mittelalters]] (in 10 Bde.). Artemis-Verlag. München-Zürich, 1980—2000. Bd. IV, S. 1921—1926. * Rolf Hammel-Kiesow: Die HANSE. Verlag C. H. Beck. München, 2000. * Philippe Dollinger: Die Hanse. Stuttgart. 5. Aufl. 1997 * Volker Henn: Hanseatic League. In: Hindenbrand, Hans-J. (Ed.): The Oxford Encyclopedia of the Reformation, Vol 2 (Oxford University Press). New York/Oxford 1996, S. 210—211. * Rolf Hammel-Kiesow: The Hanseatic League. In: The Oxford Encyclopedia of Economic History, Vol. 2. Oxford 2003, S. 495—498. * John D. Fudge: Cargoes, Embargoes, and Emissares. The Commercial and Political Interaction of England and the Herman Hanse 1450—1510. * Jörgen Brecker (Hg.): Die Hanse. Lebenswirklichkeit und Mythos, Bd. 1 [Aufsätze] (enthalten sind ca. 150 Beiträge versch. Autoren), Hamburg 1989. * Giuseppe D’Amato, ''Viaggio nell’Hansa baltica'', l’Unione europea e l’allargamento ad Est (''Travel to the Baltic Hansa'', the European Union and its enlargement to the East). Greco&Greco, Milano, 2004. ISBN 88-7980-355-7 * Liah Greenfeld, The spirit of Capitalism. Nationalism and Economic Growth. Harvard University Press, 2001. P.34 * ''Lesnikov М.'',Lubeck als Handelsplatz für osteuropaische Waren im 15. Jahrhundert, «Hansische Geschichtsbiatter», 1960, Jg 78 * Hansische Studien. Heinrich Sproemberg zum 70. Geburtstag, B., 1961 * Neue Hansische Studien, B., 1969 * ''Dollinger Ph.'' La Hanse (Xlle — XVIIe siecles), P., 1964 * ''Bruns F., Weczerka H.'' Hansische Handelsstraßen, Weimar, 1967 * ''Samsonowicz H.'' Późne średniowiecze miast nadbałtyckich. Studia z dziejów Hanzy nad Bałtykiem w XIV—XV w., Warsz., 1968 == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Hanseatic League|Ганза берләшмәһе}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ганза}} * {{БСЭ3|Ганза|автор=Хорошкевич А. Л.}} * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5979250,00.html Ганза. История одного союза ] Досье Deutsche Welle * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HANZA.HTM Ганза: древний «общий рынок» Европы] * [http://www.director.by/index.php/arhiv-nomerov/-2012/101-4-154-2012/3458-2012-07-05-08-05-16.html Голоса и отголоски древней Ганзы] * Подраздел [http://annales.info/i_evr.htm#hanza Ганза] в библиотеке Annales. [[Категория:Ганза|*]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] 03rvn3myqmpqjho2mimrz1oi8torkoa 0 97628 1298090 1252115 2026-05-26T03:27:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298090 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиуллина Фәриха Нәҙербай ҡыҙы''' ([[27 ғинуар]] [[1956 йыл]]) — матбуғат ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1981—2013 йылдарҙа [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре. 1989 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2000). Белорет районы һәм ҡалаһының [[Яныбай Хамматов]] исемендәге премияһы лауреаты (2006). == Биографияһы == Фәриха Нәҙербай ҡыҙы Вәлиуллина 1956 йылдың 27 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Белорет районы]]ның [[Рысыҡай]] ауылында тыуған. 1973 йылда [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] урта мәктәбен тамамлағас, [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт педагогия институтында уҡый. Тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡытыусы һөнәре алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген [[башҡорт теле]] һәм [[әҙәбиәт]] уҡытыусыһы булып башлай. 1981 йылда Белорет районының [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзитенә]] эшкә саҡырыла. Унда хәбәрсе, мөхәррирҙең башҡорт телендә нәшер ителгән [[гәзит]] (дубляж) буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан алып 2013 йылға тиклем яуаплы секретарь була. 1989 йылда СССР Журналистар союзына ҡабул ителә. 2000 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[http://ural-rb.ru/gazeta.html Резида Ғәҙелшина. Гәзит тураһында. «Урал» юбилей алдынан. — «Урал» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405231502/http://ural-rb.ru/gazeta.html |date=2016-04-05 }}</ref>. == Әҙәби ижады == 1995 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Тамғалы ҡарағай» хикәйәләр йыйынтығы, 1998 йылда балалар өсөн «Тере дарыу», 2009 йылда «Боҙорсоҡҡа кем тейҙе» китаптары баҫылып сыға. 2006 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙы «Тере дарыу» китабы өсөн Белорет район һәм ҡалаһының Яныбай Хамматов исемендәге премияһына лайыҡ була. 2015 йылда «Ҡурайлы сағыл» тип аталған хикәйәләр йыйынтығы сыға. Был китапта авторҙың үҙенсәлекле яҙмышлы кешеләр тураһындағы «Урал» гәзитендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре, төрлө йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм юморескалары тупланған. Уларҙа мәңгелек тема — мөхәббәт, төрлө яҙмыштар, ҡатын-ҡыҙҙарға хас баҫалҡылыҡ, изгелек, ихласлыҡ, тыуған яҡ тәбиғәтенә һөйөү темалары өҫтөнлөк итә. Ижадсы Рәсәй һәм Башҡортостан журналистар, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нан, матбуғат министрлығынан, Белорет район һәм ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетынан, Белорет муниципаль район хакимиәте һәм Советынан бирелгән бик күп Маҡтау ҡағыҙҙарына һәм Рәхмәт хаттарына лайыҡ булған. Әлеге ваҡытта Фәриха Нәҙербай ҡыҙы хаҡлы ялда, балалар өсөн тағы бер китабын баҫыуға әҙерләгән. Ул Белорет район һәм ҡалаһының « Иҙел башы» яҙыусылар ойошмаһының «Иҙел башы — юл башы» альманахы редколлегияһы ағзаһы. == Китаптары == * Живое лекарство: Рассказы. — Уфа: Китап, 1998. — 40 с. * Кто сбил сосульку?: Рассказы для детей. — Уфа: Китап, 2009. — 24 с. * Невестушка: Рассказ //В кН. «Время собирать драгоценности»: Стихи и проза. — Учалы, 2006. — с. 242 — 255. == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Әбейҙәр сыуағы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015, 17 октябрь<ref>[http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/19936-beyr-syuay.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 17 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309183825/http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/19936-beyr-syuay.html |date=2016-03-09 }}{{V|09|01|2016}}</ref>. * Закружила любовь вихрем…//Урал. — 2011. — 1 января. * Позднее раскаяние: Рассказ //Ағиҙел. — 1993. — № 4.-апрель. * Куршауыл: Юмореска //Урал, 2008. — 1 апреля. * Буран в марте: Рассказ //Урал. — 2008. — 4 марта. * Не теряя надежды…:Рассказ //Урал. — 2006. — 14 ноября. * Кажется забыла: Рассказ //Урал. — 2006. — 2 ноября. * Там, где растет курай…:Рассказ//Агидель. — 2002. — № 3. — с. 72—80. * А я солнце проглочу: Рассказ //Аманат. - 1994. № 3. * Мечтатель: Сказка //Аманат. - 2011. - сентябрь * Гороскоп: Юмореска//Башҡортостан.- 2015. №37. 28 февраль * Старая яблоня: Новелла // Ағиҙел.- 2015. №8. август. * А жизнь -то умчалась.; *// Башҡортостан. - 2014. №183-184. сентябрь. == Ваҡытлы матбуғатта == * Исхаков В. Оло юлға илтә Иҙел башы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015, 3 февраль<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/16641-olo-yula-ilt-iel-bashy.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 3 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182601/http://bashgazet.ru/obshestvo/16641-olo-yula-ilt-iel-bashy.html |date=2016-03-09 }}</ref>.{{V|09|01|2016}} * Лит.: Автобиография; Кн. Ф.Валиуллиной «Живое лекарство». — Уфа: Китап, 1998. * М. Ямалетдинов. Халыҡсан ҡәләмле әҙибә. Урал. 2015. 108-109. 19 сентябрь. * Р. Шаһиев. күңел көҙгөһө. Өфө.: Китап, 2004. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://libmap.bashnl.ru/node/160 Литературная карта Республики Башкортостан. Валиуллина Фариха Назырбаевна. farixa]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=25k1c45k8 Сайт Библус. Фариха Надербаевна Валиуллина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422075742/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=25k1c45k8 |date=2021-04-22 }} * [http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/1829862 РОССИЙСКАЯ ГОСУДАРСТВЕННАЯ БИБЛИОТЕКА. ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА beta. Валиуллина, Фариха Надербаевна] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] s89iitp540jxeqvbkwzmzvoem9i0c8v 0 122203 1298125 1297963 2026-05-26T11:11:01Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "NIXONSandshah.gif" рәсеме урынына [[Рәсем:Mohammad_Reza_Pahlavi,_Shah_of_Iran,_President_Richard_Nixon,_and_Mrs._Nixon_Entering_a_State_Dinner_in_the_White_House_-_DPLA_-_c6c 1298125 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Иран шаһиншаһы | порядок = 35 | имя = Мөхәммәт Риза Пәхләүи | изображение = Mohammad Reza Pahlavi.png | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = <!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --> | начало полномочий = 1941 йылдың 26 сентябре | коронация = 1967 йылдың 26 октябре | флаг = | флаг2 = Standard of the Shahanshah of Iran.svg | окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале | предшественник = [[Риза Пәхләүи]] | преемник = титул бөтөрөлгән | премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур <br> Мөхәммәт Али Форуғи<br>Али Сөхәйле<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан<br>[[Али Сөхәйле]](2-се срок)<br>Мөхәммәт Сәйет<br>Мортаза-Ҡоло Баят<br>Ибраһим Хәкими<br>Мөхсән Саҙрый]]<br>Ибраһим Хәкими (2-се срок)<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани<br>Сардар се срок)<br>Хаж Али Размара<br>Хөсәйен Ала]]<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)<br>[[Захеди, Фазлулла Захеди<br>Хөсәйен Ала (2-се срок)<br>Манучехр Эғбал<br>Жафар Шәриф-Имами<br>Али Әмини<br>Әмир Асадулла Аләм<br>Хасан Али Мансур<br>Әмир Ғәббәс Хәүәйда<br>Жамшид Амузиһар<br>Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)<br>Ғоләм Риза Азһари]]<br>Шапур Бәхтейәр}} | место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}} {{!}}- {{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}} {{!}}- {{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}- {{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}} {{!}}- {{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}} {{!}}- {{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}} {{!}}- {{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}} {{!}}} }} '''Мөхәммәт Риза Пәһләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәһләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.]</ref>. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә. == Биографияһы == Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә. [[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәһләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан — [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый. == Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы == [[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәһләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәһләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла. Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай. == 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк == Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә. [[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була. 1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була. [[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара. [[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола. == Ирандың тышҡы сәйәсәте == [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi, Shah of Iran, President Richard Nixon, and Mrs. Nixon Entering a State Dinner in the White House - DPLA - c6c601044eaa77ccda01fc308c036537.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]] [[Файл:Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg|мини|230x230пкс|Шаһ Ниаваран һарайында.]] === 1950-се йылдар === [[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла. [[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра. === 1960 - 1970-се йылдар === 1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. [[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|<center>Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты</center>]] Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}} төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә. Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. [[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|<center>[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.</center>]] 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә). Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай. Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә. [[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б. Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй. Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә. == Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы == [[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]] 1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла. Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла. == Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты == [[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.</ref>, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.</ref>. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. [[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]] Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]</ref>. == Ғаиләһе == Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була. Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә. == Наградалары == * {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926) * {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932) * {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены * {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе * {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942) * {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943) * {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945) * {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946) * {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947) * {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948) * {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король Абдель-Азиз ордены (1955) * {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955) * {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957) * {{Флагификация|Италия}} — «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957) * {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958) * {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959) * {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959) * {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959) * {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960) * {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960) * {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960) * {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961) * {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964) * {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965) * {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965) * {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965) * {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966) * {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966) * {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966) * {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966) * {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966) * {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960) * {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968) * {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968) * {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970) * {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975) * {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> == Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең сәнғәттә сағылышы == === Шаһ аҡса купюраларында === Мөхәммәт Риза Пәһләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы | colspan="2"| |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы | colspan="2"|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы |+ |} {{clear}} ==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ==== 1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а |+ |} {{clear}} ==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ==== Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәһләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} | colspan="2"|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} |+ |} {{clear}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] 87l2xgh8whmp80s0wsu3hwmcxliiicu 0 156110 1298060 1009100 2026-05-25T17:15:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298060 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Браун Михаил Петрович''' ([[26 февраль]] [[1903 йыл]] — [[27 август]] [[1977 йыл]]) — [[СССР]] [[фән|ғалимы]], [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1953), профессор (1954).<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000026607 Браун Михайло Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919121437/http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000026607 |date=2020-09-19 }}{{ref-uk}}</ref> Ҡорос һәм иретмәләр, комплекслы ҡатыштырылған ҡоростарҙы булдырыу, фрактографик анализ ысулдарын төҙөү проблемаларына ҡағылышлы күп кенә хеҙмәттәр, шулай уҡ патенттарт<ref>[https://findpatent.ru/byauthors/865627/ Патенты автора БРАУН МИХАИЛ ПЕТРОВИЧ]</ref> һәм уйлап табыуҙар авторы<ref>Изобретатель БРАУН МИХАИЛ ПЕТРОВИЧ</ref> == Биографияһы == Михаил Петрович Браун 1903 йылдың 13 февралендә (яңы стиль буйынса 26 февраль) Ставрополдә тыуған === Белеме === 1929 йылда Дон политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университеты) тамамлай. 1946 йылда «Цементирующим стали» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ул 1948 йылда шул уҡ исем менән баҫылған китаптың нигеҙендә ята. 1952 йылда «Природа излома перегретой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, унда СССР-ҙа тәүге тапҡыр углеродтың һәм легирлаусы элементтарҙың микробойҙайҙың төҙөлөшөнә йоғонтоһо, шулай уҡ боролма структураның ҡоростоң динамик һәм статистик йәбешкәклеге менән бәйләнеше тураһында тәғлимәттең төп ҡағиҙәләре әйтеп бирелә. 1954 йылда диссертация материалдары шул уҡ исемле монографияла баҫылып сыға.<ref name="nubip">[https://nubip.edu.ua/node/12621 Наукова школа «Металознавство та термічна обробка металів»]{{ref-uk}}</ref> === Эшмәкәрлеге === [[Файл:Могила_Михайла_Брауна.JPG|справа|мини|241x241пкс|Байков зыяратында ҡәбере]] Институтты тамамлағандан һуң Новочеркасск машиналар эшләү заводында инженер (1929—1931), «Ҡыҙыл Октябрь» заводында инженер-тикшеренеүсе ([[Волгоград|Сталинград]]; 1931—1935), Сталинград тракторҙар заводында лаборатория мөдире (1935—1942), «[[Уралмаш]]» заводының үҙәк лабораторияһында начальник ([[Екатеринбург|Свердловск]]; 1942—1951) булып эшләй. 1930—1931 йылдарҙа бер үк ваҡытта Төньяҡ-Кавказ тау-металлургия һәм Новочеркасск авиация институттарында, шулай уҡ 1934—1940 йылдарҙа Сталинград инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең ( ИТХ) квалификацияһын күтәреү институтында уҡыта. 1944 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]/[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. Михаил Петрович 1951 йылдан алып [[Киев]]та йәшәй һәм эшләй. 1951—1955 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы Ҡара металлургия институты директоры урынбаҫары; в 1955—1971 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1971—1977 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ҡойоу институтының легирлау һәм иретмәләрҙең структуралы әүерелеүе бүлегенең мөдире була. Бер үк ваҡытта Украина ауыл жухалығы академияһының металдар технологияһы кафедраһы менән етәкселек итә (1955—1971 йылдарҙа, хәҙер Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты). Металдарҙы термик эшкәртеү һәм металдарҙы өйрәнеүсе фән буйынса Киев фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.<ref name="nubip"/> Киев бүлеге етәксеһе булған фәнни-техник йәмғиәте машиналар төҙөү сәнәғәте «Машпром» машиналар төҙөү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәтенең Киев бүлексәһе етәксеһе була. . 1977 йылдың 27 авгусында Киевта вафат була. Ҡаланың Байков зыяратында ерләнә (участка № 33). Улы — {{Тәржемәһеҙ 5|Браун, Олег Михайлович|Олег Михайлович, Браун|uk|Браун Олег Михайлович}} шулай уҡ ғалим-физик, [[Украинаның Милли фәндәр академияһы]] ағзаһы, Украина Дәүләт премияһы лауреаты. Фәндә һәм педагогик эшмәкәрлегендә юғары ҡаҙаныштары өсөн М.П. Браунға УССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән исем бирелә (1973). Шулай уҡ Е. О. Патон исемендәге премияға лайыҡ була (1974) һәм миҙалдар менән бүләкләнә.<ref name="nubip"/> == Сығанаҡтар == * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985. * ''Кондратюк С. Є.'' Михайло Петрович Браун // МОМ. 1998. № 1–2. * ''Опальчук А. С.'' Браун Михайло Петрович // Вчені у галузях механізації, електрифікації та меліорації. К., 2000. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=37656 БРА́УН Михайло Петрович]{{ref-uk}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 августа вафат булғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Көньяҡ Рәсәй политехник университетты тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] dyogk3179apwsa6nkpknso1jplm55o6 0 166155 1298086 1191636 2026-05-25T20:23:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298086 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәғерәктамаҡ''' — ауыл, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенең]] [[Ҡоншаҡ районы]] Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге == Географик урыны == Ауыл Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, менән [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] өлкәләре сиктәре эргәһендә урынлашҡан. Тораҡ пункттан төньяҡҡараҡ өс километрҙа [[Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)|Бәғерәк]] йылғаһы тамағы урынлашҡан. Ауыл өлкә үҙәге — [[Силәбе|Силәбенән]] — төньяҡ-көнбайышҡа табан тура юлдан 113 км йәки автомобиль юлдарынан 138 км алыҫлыҡта ята. == Тарихы == 1745 йылғы картала Бәғерәк йылғаһының түбәнге ағымында Асман ауылы (хәҙерге Уҫман ауылы) һәм Бәғерәк йылғаһы ҡушылған урындан бер аҙ өҫтәрәк, Синара йылғаһы буйында, өс ауыл күрһәтелгән. <!-- '''Бәғерәк,''' река, левый приток Синары, бассейн Исети; озеро в Свердловской области; село, одно из первых поселений в области, основанное в 1689 г. как слобода, Каслинский район; речка, левый приток Ураим (Нязепетровский район), бассейн Уфы. '''Усть-Багаряк,''' село, Кунашакский район; '''Багаряй''' (Багарай), озеро, Каслинский район; '''Багарда,''' речка, левый приток Богаевки, Нязепетровский район, бассейн Уфы. Название еще не получило убедительного объяснения. Возникшая в 1689 г. слобода в документах значилась как; Багарякская, Багаряцкая, Багарадская. Возможно, от распространенного в прошлом у мусульманских народов мужского имени с арабской основой '''''багар, бахар''''' и имяобразующих аффиксов '''''-як, -ай (-яй), -ды (-да).''''' --> Түбәнге Синара Синара йылғаһына Бәғерәк йылғаһы ҡушылған ерҙән бер аҙ өҫтәрәк урынлашҡан була, 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 31 хужалығы була. Яңы ауыл, шулай уҡ Дауыт һәм тағы Давыдкова тип йөрөтөлгән ауыл ағым буйлап Түбәнге Синаранан бер аҙ юғарыраҡ тора. 15 служилый татарҙар һәм мишәрҙәр яһаҡ ул 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 24 йорто һәм хеҙмәтле мишәрҙәрҙең 15 хужалығы була. Түбәнге Синара ағымы буйынса түбәнерәк — Ключевская, һәм 14 яһаҡ татары хужалығы. Шул өс ауыл Бәғерәктамаҡ ауылы булып берләшкән. 1754 йылда Бәғерәк йорттарында йәшәүселәр хеҙмәтле татарҙар тип аталып, яһаҡтан азат ителгән. Шул ваҡыттан башлап бөтә бәғерәк татарҙары ла хеҙмәтлеләр ҡатламына ҡарай — алдараҡ Яңы ауылында йәшәүсе мишәрҙәр генә хеҙмәтле тип аталған. Улар Силәбе ҡалаһында урынлашҡан Исәт провинциаль канцелярия ҡарамағында була. Пермь Исәт провинцияһы юҡҡа сығарылып Пермь наместниклығы (губернаһы) ойошторолғандан һуң, 1781 йылда бәғерәк татарҙары Пермь губернаһы Шадрин өйәҙенә күсерелә. 1798 йылда Башҡорт-Мишәр ғәскәре ойошторола һәм Бәғерәктамаҡ йорттары халҡы хеҙмәтле мишәр ҡатламы составына индерелә. 1945—1956 йылдарҙа ауыл Бүре районының үҙәге була. == Халҡы == {{Население|Усть-Багаряк}}2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда татарҙар, башҡорттар йәшәй<ref>91 % согласно переписи 2002 года.</ref> == Транспорт == Ауылдың көнсығышынан Силәбе — [[Каменск-Уральский]] — [[Екатеринбург]] тимер юл линияһы үтә. Иң яҡын станция — Түбәнге (Нижняя) — ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Татарское село на Южном Урале: Очерки истории села Усть-Багаряк. — Казань: Ин-т истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2009. — 47 с. == Һылтанмалар == * http://old.toposural.ru/html/b.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090054/http://old.toposural.ru/html/b.htm |date=2021-10-23 }} Шуваловтың Силәб топонимикаһына арналған һүҙлегенән От Парижа до Берлина по карте Челябинской области {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0soqzvj7fmwul6fj81gphdib3izb7iw 0 171570 1298085 1222413 2026-05-25T19:10:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298085 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}}'''Буҡтыкүл''' ({{lang-ru|Островко}}) — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым ҡала округы]] биләмәһендә урынлашҡан<ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1291&rr=8 Озеро Островко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422112508/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1291&rr=8 |date=2021-04-22 }}</ref>. == Географияһы == Буҡтыкүл Силәбе өлкәһенең 1957 йылда нурланыу фажиғәһе менән донъяға билдәле булған [[Ҡыштым]] ҡалаһынан саҡ ҡына төньяҡтараҡ, Дальняя дача шифахана ҡасабаһынан<ref>[http://www.dalnaya.ru/ Санаторий «Дальняя Дача»]</ref> йыраҡ түгел, ҡарағай урманы эсендә урынлашҡан. Координаттары — N 55° 45.213' E 60° 34.521'<ref>[https://wikimapia.org/4330243/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%BE Озеро Островко]</ref> == Тасуирламаһы == 18-се быуатта, «Уралды буйһондороу» тип аталған тарихи осорҙа, сәнәғәтсе Никита Демидов Силәбе йылғалары буйында металлургия заводтары төҙөй. Техник ихтыяждарға һыу күп кәрәк була, шуға күрә йылғаларҙы ғына түгел, күлдәрҙе лә каналдар менән тоташтырып, быуаларға һыу ебәрәләр<ref>[https://triptotheurals.ru/demidovskie-zavodi-na-urale.html Демидовские заводы на Урале]</ref><ref>[https://vecherka.su/articles/society/28669/ Демидовские каналы. Из Синары в Касли//«Вечерний Челябинск», 16 сентября 2011]</ref> Түбәнге Ҡыштым быуаһында һыуҙы күтәреү өсөн Буҡтыкүл менән Выпущенное күле араһында ла яһалма ҡылымыҡ ҡаҙылған булған. Каналдың ҡалдығы хәҙер ҙур булмаған күлдә тәрән урыны булыуы менән билдәле<ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1714&rr=8 Нижне-Кыштымский пруд]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.isilgan.ru/2016/06/Ozero-Ostrovko-Cheljabinskaja-oblast.html Михаил Канов: Озеро Островко. Челябинская область]</ref>. 1877 йылғы карталарҙа күл ''Буктыкуль'' атамаһы менән теркәлгән<ref>[https://geocaching.su/?pn=101&cid=14940 Озеро Островко]</ref> == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡортса «буҡлы» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан. Силәбе башҡорттары һөйләшендә ул ''-ты'' һүҙ яһаусы суффиксы менән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Буктыкуль, озеро, территория города Кыштыма. В переводе с башкирского «навозное озеро», где букты — «навозный», кул — «озеро»''<ref>Шувалов Н. И. Буктыкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref>. Әйткәндәй, Шувалов Н. И. күлдең 1877 йылғы карталарҙа күрһәтелгән боронғо атамаһын теркәп ҡалдырған, сөнки хәҙер күлде Островко тип атап йөрөтәләр. Был атамаһы уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған утрау булғанлығы арҡаһында бирелгән<ref>[https://www.liveinternet.ru/users/isilgan/post393696964/ Озеро Островко. Челябинская область]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }} * [https://geocaching.su/?pn=101&cid=14940 Озеро Островко] == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыштым ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 6ao03kkxjm3840b9lmn2huea0hkvy06 0 172024 1298036 1189729 2026-05-25T16:06:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298036 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Боланды''' ({{lang-ru|Буландиха}}) — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[тау]]. == Географияһы == Боланды тауы [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ округы]] [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы тирәләй урынлашҡан. Рудничный, Еркүскән һәм Ельничный ҡасабалары араһынан һуҙылған. [[Силәбе]]гә тиклем араһы — 226 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 338 км, [[Өфө]]гә — 205 км. Координаттары: 54°55’50"N 58°49’45"E<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ Хребет Буландиха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304025912/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ |date=2021-03-04 }}</ref> == Тасуирламаһы == Боландының оҙонлоғо биш километр самаһы, әммә шул уҡ ваҡытта бейек — 903 метрға тиклем етә. Уның битләүҙәре шыршылыҡтар менән ҡапланған, ә түбәһендә, башлыса, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, кварцитлы ҡаялар, таш йылғалар. Айырыуса һырттың төньяҡ-көнбайышындағы осло [[шихан]] иғтибарға лайыҡ, сөнки тигеҙ генә ҡырлы булыуы арҡаһында уны Айыу теше тип атайҙар. Һыртта һыу йыйылған карьер ҙа бар. Тау тоҡомдары файҙалы ҡаҙылдыҡтарға бик бай. Беренсе һәм ҙур ятҡылыҡ бында 1817 йылда уҡ асылған. Шул ваҡыттан алып һырттың көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә бишләгән рудник эшләп килә. 1957 йылда Яңы Бакал тип аталған һуңғы һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер рудник асылған. Ҡаҙыныу эштәре барған урындарҙа төрлө төҫтәге минералдар менән күренеп торған гигант кратерҙар барлыҡҡа килгән<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ Хребет Буландиха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304025912/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ |date=2021-03-04 }}</ref>. == Этимологияһы == Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] тауҙың атамаһын башҡорт телендәге [[болан]] йәки [[мышы]] тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref><ref>Буландиха (Боландиха), гора Саткинский район. От башкирского слова болан — «олень, лось». Названия связаны с местами обитания в прошлом этих животных - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7, [http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }} * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ Хребет Буландиха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304025912/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ |date=2021-03-04 }} == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] engpr0ocx1mri3keqqzil86b79vpw0h 0 172033 1298035 1189728 2026-05-25T16:05:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298035 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Болан |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 36 |Площадь бассейна = 234 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = [[Йүрүҙән]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел]]→[[Кама]]→[[Волга]] |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Йүрүҙән]] йылғаһы |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Болан''' ({{lang-ru|Буланка}}) - [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[йылға]] <ref>[http://toposural.ru/index.php/kraevedreki/bulanka Буланка – не рядовая река]</ref>. == Географияһы == Болан йылғаһы Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә, [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытау-Ивановск районы|Ҡытау-Ивановск]], [[Һатҡы районы|Һатҡы]] райондары буйлап аға. [[Силәбе]]гә тиклем араһы — 230 км, [[Өфө]]гә — 190 км. [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ҡушылдығы. Координаттары: 54°52′32″N 58°46′47″E <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka Буланка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417104207/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka/ |date=2021-04-17 }}</ref> == Тасуирламаһы == Болан йылғаһы [[Еркүскән (тау)|Еркүскән тауы]] итәгендә башлана һәм 36 километрға һуҙылып, Йүрүҙән йылғаһына уның уң ярында, тамағынан 299 км алыҫлыҡта барып ҡоя. Рудничный ҡасабаһы янында Болан йылғаһына Верша, ә тамағына етәрәк [[Мәсеҙе]] һәм Ҡурғаш инештәре ҡушыла. Һанап үтелгән сығанаҡтҙан тыш, Боландың 40-лап ҡушылдығы бар. Төбө ташлы. Урыны менән айырыуса ҙур [[һарыҡташ]]тар һыуы ҡайнап торған һикәлтәләр барлыҡҡа килтерә. Түбәнгә ҡарай үҙәне һаҙлыҡлы. Боландың яры һөҙәк, тәпәш. Үҙенең бөтә дауамында тиерлек йылға ҡатнаш урман, дым яратҡан ҡыуаҡтар һәм һутлы үлән үҫкән болондар менән уратып алынған<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka Буланка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417104207/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka/ |date=2021-04-17 }}</ref>. == Тарихы == Баҡалдың мәғдән ятҡылыҡтары яҡынлығы арҡаһында Болан йылғаһында ҡс тапҡыр металлургия заводын төҙөү күҙ алланғаны билдәле. Сауҙагәр Твердышев заманында уҡ Савва Невейкин тигән мәғдәнсе ике тапҡыр йылғала быуа быуҙыртырға булып китә. Ләкин һуңынан уның тәрәнлеге бер тәгәрмәсте лә һыйҙыра алмаҫы асыҡлана. 1930-сы йылдарҙа Болан үҙәнендә металлургия заводының сираттағы проекты төҙөлә. Уны тормошҡа ашырыуҙың тәүге аҙымдары булып Рудничный ҡасабаһында эшселәр предприятиеһын, шулай уҡ буласаҡ металлургия ҡалаһы халҡын туҡландырыуға йүнәлтелгән икмәк заводы төҙөлгән. Төрлө сәбәптәр арҡаһында, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, предприятие Силәбегә күсерелә һәм әлеге Силәбе металлургия заводы ойошторола<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka Буланка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417104207/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/bulanka_reka/ |date=2021-04-17 }}</ref>. == Этимологияһы == Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнеп, баһалап бөткөһөҙ хеҙмәттәрен ҡалдырған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимдар белгесе [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] йылғаның атамаһын башҡорт телендәге [[болан]] йәки [[мышы]] тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref><ref>''Буланка, река, правый приток Юрюзани. От башкирского слова болан — «олень, лось». Названия связаны с местами обитания в прошлом этих животных'' - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref>. Шувалов ''«олень, лось»'' тигән аңлатма биреп дөрөҫ эшләй, сөнки күп кенә төбәктәрҙә [[мышы]]ны ла [[болан]] тип атау күҙәтелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }} * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ Хребет Буландиха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304025912/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/bulandiha_hrebet/ |date=2021-03-04 }} == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3c3aqndq3irxr91f4syu7aau1rrzi77 0 172690 1298050 1067183 2026-05-25T16:40:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298050 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}}'''Борханкүл''' ({{lang-ru|Бурханкуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] Троицк районындағы ауыл. Белозерский ауыл биләмәһенә ҡарай. == Географияһы == Ауыл райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Борханкүл буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым уйһыулыҡ (Урал аръяғы пенеплены); янындағы ҡалҡыулыҡтар — 200 һәм 202 метр. Ландшафы — урман-дала. Эргә-тирәһендә күлдәр күп. == Тарихы == Ауылға [[1898 йыл]]да Долгодеревенск станицаһынан күсенгән кешеләр тарафынан Ключевский станицаһының өҫтәмә биләмәһе сиктәрендә нигеҙ һалына. [[1930 йыл]]дан алып уның биләмәһендә «Совместный труд» колхозының үҙәк усадьбаһы, 1947 — «Победа» колхозы, 1951 йылдан — «Песчаный» совхозының бүлексәһе, 1969 йылдан — «Белозерский» совхозы (хәҙер — «Борханкүл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) урынлашҡан. == Халҡы == {{Население|Бурханкуль}}[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса ауылдағы халыҡ һаны 214 кеше тәшкил иткән. == Урамдары == * Торналар урамы * Йәшел урам * Йәштәр урамы * Яр буйы урамы * Үҙәк урам == Инфраструктураһы == * И. П. Матюхин исемендәге төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләп килгән булған, мәгәр хәҙер ябылған<ref>{{Cite web|url=https://dostup1.ru/society/V-Troitske-umer-posledniy-v-Chelyabinskoy-oblasti-polnyy-kavaler-ordena-Slavy_72832.html|title=В Троицке умер последний в Челябинской области полный кавалер ордена Славы|publisher=Агентство новостей «Доступ»|lang=ru|accessdate=2019-01-21}}</ref> == Этимологияһы == [[Башҡорттар|Башҡорт халҡының]] фольклорын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, бигерәк тә топонимдарын күп йылдар дауамында өйрәнгән һәм улар буйынса китап сығарған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] ойконимдың килеп сығышын антропонимдан - ''Борхан'' тигән башҡорт йәки татар исеменән килеп сыҡҡан тип аңлата<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref name="old.toposural.ru">[http://old.toposural.ru/html/bi.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135744/http://old.toposural.ru/html/bi.htm |date=2021-10-22 }}</ref><ref name="old.toposural.ru"/><ref>''Бурханкуль, озеро, деревня, Троицкий район. От распространенного у башкир и татар арабского мужского имени Бурхан, в значении «истинный выразитель веры»'' - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. Ауыл атамаһын үҙе урынлашҡан Борханкүл атамаһынан алған, ә күлгә, үҙ сиратында, Борхан антропонимынан исем бирелгән. ''Т. Кусимова, С. Бикҡолова'' төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә ''Борхан'' исеменең ике төрлө аңлатмаһы бар: монгол теленән ингән вариант бот, тораташ, илаһ тигәнде аңлатһа, ғәрәп теленән ингәне дәлил, хәҡиҡәт, дөрөҫлөктө иҫбатлаусы<ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 39-сы бит</ref> == Әҙәбиәт == * Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарёв. — Челябинск: Каменный пояс, 2008. * Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 39-сы бит == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Троицк районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] rx52b7srj8b9u28hiy2cbvtpqtaxgcn 0 175110 1298112 1182853 2026-05-26T08:46:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298112 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гөләр Сабанджи ''' (төр. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Güler Sabancı</span>, 1955) — төрөк эшҡыуары, Сабанжи ғаиләһенең өсөнсө быуын вәкиле, Төркиәлә ҙурлығы буйынса икенсе булған сәнәғәт һәм финанс конгломератының ғаилә контролдә тотҡан Сабанжи холдингы рәйесе<ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/galleries/2010/fortune/1009/gallery.most_powerful_women_global.fortune/7.html|title=10 Global leaders - 7. Guler Sabanci (7) - FORTUNE|work=cnn.com|accessdate=12 November 2012|date=29 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506205710/https://money.cnn.com/galleries/2010/fortune/1009/gallery.most_powerful_women_global.fortune/7.html |date=6 May 2021 }}</ref><ref>Guler Sabanci - Forbes, ''forbes.com''.</ref>. 2014 йылға ҡарата Forbes уны донъяла иң абруйлы 60 ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе тип атай, ул Forbes исемлегендә беренсе тапҡыр 1999 йылда барлыҡҡа килә<ref>The World's 100 Most Powerful Women.&#x20;''Forbes''.&#x20;<small>Дата обращения: 26 июня 2014.</small></ref><ref name="Forbes1999">{{Cite news|first=Juliette|last=Rossant|authorlink=Juliette Rossant|title=Turkey's Tire Queen|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/forbes/1999/0705/6401190a.html#45f6b4167c90|date=5 July 1999|accessdate=7 December 2019}}</ref>. == Белеме һәм карьераһы башы. == Гөләр Ихсан Сабанжи һәм уның ҡатыны Юксел ғаиләһендә Төркиәнең [[Адана]] ҡалаһында тыуған. [[Анкара]]ла {{Тәржемәһеҙ 3|TED Ankara College Foundation Schools|TED Ankara||TED Ankara College Foundation Schools}} колледжында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул [[Истанбул]]да Босфор университетында эшлекле идара итеү өлкәһендә белем ала. 1978 йылда [[Ҡожаэли]] провинцияһында шиндар етештереү буйынса ғаилә ''LasSA'' компанияһында профессиональ карьераһы башлана. Һуңынан ул ''KordSA'' компанияһының генераль менеджеры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 14 йыл эшләй. Һуңынан Сабанжи Sabancı Holding компанияһының директорҙар советы ағзаһы була, шиналар һәм материалдар төркөмө етәксеһе, шулай уҡ кеше ресурстары өсөн яуаплы була. == Сабанжи Холдингы == Сабанжи Гөләр — Төркиәлә абруйлы бизнес-төркөмдәрҙең һәм мөһим комапнияларҙың береһе Sabancı Holding компанияһының<ref>Güler Sabanci. ''forbes.com''. <small>Дата обращения: 16 августа 2018.</small></ref> рәйесе һәм идара итеүсе директоры. Ул үҙ карьераһын төркөмгә ингән шиндар етештереү компанияһында башлай һәм төркөмдөң башҡа компанияларында төрлө вазифалар биләй. Гөләр Сабанжи Сабанжи Университетының нигеҙ һалыусы президенты, Саҡып Сабанжи<ref>Sakıp Sabancı Museum {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106160415/http://muze.sabanciuniv.edu/en|date=2014-01-06}}</ref> музейының рәйесе һәм Төркиәлә шәхси фонд булған Сабанжи Фондының попечителлек советы рәйесе булып тора. Ул сәнәғәтселәрҙең Европа түңәрәк өҫтәленең беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ ағзаһы булап тора<ref>Members - European Round Table of Industrialists. ''www.ert.eu''. <small>Дата обращения: 16 августа 2018.</small></ref>. 2013 йылдың 2 октябрендә [[Fortune (журнал)|Fortune]] журналының<ref>Fortune's 50 Most Powerful Women in Business (outside USA).. ''cnn.com''. <small>Дата обращения: 16 августа 2018.</small></ref> эшҡыуарлыҡта (АҠШ-тан ситтә) 50 иң абруйлы ҡатын-ҡыҙҙар рейтингында икенсе урынды биләй. Ул лидерлыҡ һәм хәйриә өсөн бер нисә бүләк ала, шул иҫәптән Дэвид Рокфеллер ''Bridging Leadership Award''<ref>Hürriyet Daily News. ''Hürriyet Daily News''. <small>Дата обращения: 16 августа 2018.</small></ref> премияһын, {{Тәржемәһеҙ 3|Фонд Клинтона|Clinton Global Citizen||Clinton Foundation}}<ref>Daily Sabah - Latest & Breaking News from Turkey - Istanbul. ''english.sabah.com.tr''.<small>Дата обращения: 16 августа 2018.</small></ref> премияһын, ''Raymond Georis Innovative Philanthropist'' <ref>Raymond Georis Innovative Philanthropist Award. <small>Дата обращения: 6 января 2014.</small> <small>Архивировано 6 января 2014 года.</small></ref> премияһын һәм яуаплы лидерлыҡ өсөн Европа менеджмент мәктәбе премияһын ала<ref name="European">[https://web.archive.org/web/20120509205023/http://mitsloan.mit.edu/corporate/pdf/gulersabanc%C4%B1.pdf European School of Management Responsible Leadership Award]</ref>. 2012 йылда Сабанжи [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның глобаль килешеү идараһы, бизнес, граждандар йәмғиәте, профсоюздар һәм эш биреүсе ойошмалар ҡатнашлығында юғары дәрәжәләге БМО-ның Консультатив органы ағзаһы итеп тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|title=Secretary-General Appoints New Global Compact Board Members, Strengthens Focus on Business Engagement|url=http://www.unglobalcompact.org/news/210-04-19-2012|publisher=[[United Nations Global Compact]]|date=April 19, 2012}}</ref>. Forbes мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда ул 60 донъяның иң абруйлы ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип һанала<ref name="Forbes14">{{Cite web|title=The World's 100 Most Powerful Women|url=https://www.forbes.com/power-women/list/2/#tab:overall|work=Forbes}}</ref>. == Орден һәм бүләктәре == * ''2007'' – {{Флагификация|Бельгия}} : Леопольд II Ордены * ''2009'' – {{Флагификация|Испания}} : Гражданлы3 ҡаҙаныштары ордены * ''2010'' – {{Флагификация|Австрия}} : «Австрия Республикаһы алдында ҡаҙаныштары өсөн» Почет билдәһе * ''2010'' – {{Флагификация|Франция}} : Почетлы легион ордены === Бүләктәре === * ''2006'' – {{Флагификация|США}} : Дрексель университетының Honoris causa * ''2007'' – {{Флагификация|США}} : Америка-төрөк йәмғиәтенең «Корпоратив партнёр» премияһы * ''2009'' – : инновацион филантропия өсөн Европа Моюзы Советының Раймонд Джорис премияһы * ''2011'' – {{Флагификация|Германия}} : Билдәле Австрия иҡтисадсыһы Йозеф А.Шумпетер иҫтәлегенә премия * ''2011'' – {{Флагификация|Германия}} : Менеджмент һәм технология Европа мәктәбенән яуаплы лидерлыҡ өсөн ESMT премияһы * ''2011'' – {{Флагификация|США}} : Клинтон фондынан «Clinton Global Citizen» премияһы. == Шәхси тормошо == Бер ҡасан да кейәүҙә булмаған, балалары юҡ. Ул шәхси тормошона ҡарата аҫтыртын, үҙ мөнәсәбәттәре тураһында маҡсатлы өндәшмәй<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/01/25/business/guler-sabanci-turkey-business/index.html|title=How Turkey's business superwoman steers empire in man's world|first=Becky|last=Anderson|date=}}</ref>. Сабанжи атаһының 1979 йылда вафатына тиклем уны ғаилә милегенән төшөрөп ҡалдырыуҙары буйынса үҙ ғаиләһе менән суд талаштарын дауам итә. Саҡып Сабанжины үҙенең кумиры тип иҫәпләһә лә, үҙенең бер туғандары менән үҙенең ғаиләләге урыны һәм статусы өсөн көрәшергә мәжбүр була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.hbs.edu/businesshistory/emerging-markets/pages/profile-detail.aspx?profile=gsabanc%C4%B1 Creating Emerging Markets Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403203232/http://www.hbs.edu/businesshistory/emerging-markets/pages/profile-detail.aspx?profile=gsabanc%C4%B1 |date=2017-04-03 }} at the Harvard Business School [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:«Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» Почёт билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] [[Категория:Төркиә шәхестәре]] [[Категория:Иҡтисадсылар]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] fsqqi1sy1vltnulzhk82go2u7b8p3pz 0 184500 1298028 1286403 2026-05-25T14:29:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298028 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Биология]]ла '''таксономия''' ((таксис) «аранжировка» һәм (-nomia) «ысул») — биологик организмдарҙың төркөмдәрен атау, билдәләү классификациялауҙы [[фән]]ни өйрәнеү. Организмдар таксондарға (сингл: таксон) төркөмләнә, һәм был төркөмдәргә таксономик дәрәжә бирелә; бирелгән дәрәжәле төркөмдәр юғары дәрәжәле инклюзив төркөмгә әйләндерелә ала, шулай итеп, таксономия иерархияһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған төп рәттәр — [[Домен (биология)|домен]], [[Батшалыҡ (биология)|батшалыҡ]], фило (ботаникала ҡайһы берҙә [[Тип (биология)|филология]] урынына бүлеү ҡулланыла), [[Класс (биология)|класс]], тәртип, [[Ғаилә (биология)|ғаилә]], ырыу һәм [[Төр (биология)|төрҙәр]]. Швед ботанигы [[Карл Линней]] хәҙерге таксономия системаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, сөнки ул организмдарҙы классификациялау өсөн Линней таксономы һәм организмдарҙы атау өсөн биномиаль номенклатура тип аталған системаны эшләй. Биологик систематика теорияһы, мәғлүмәттәре һәм аналитик технологияһы ҡаҙаныштары менән Линней системаһы организмдар араһында тере һәм юҡҡа сыҡҡан [[Эволюция|эволюцион]] мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн тәғәйенләнгән хәҙерге биологик классификация системаһына әүерелә. == Билдәләмәләр == Таксономияның аныҡ билдәләмәһе сығанаҡтан сығанаҡҡа үҙгәрә, әммә дисциплинаның үҙәге ҡала: организмдар төркөмдәренең концепцияһы, атамаһы һәм классификацияһы.<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Һуңғы ваҡытта таксономия билдәләмәләре түбәндәгесә бирелә: # Айырым төрҙәре төркөмләү, төрҙәрҙе ҙурыраҡ төркөмдәргә бүлеү һәм шул төркөмдәргә исем биреү теорияһы һәм практикаһы, шулай итеп, классификация барлыҡҡа килтерә.<ref name="Judd2">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # Фән өлкәһе тасуирламаны, идентификациялауҙы, номенклатураны, классификацияны үҙ эсенә алға (һәм системалы системаларҙың төп компоненты).<ref name="Simpson2">{{Cite book|title=Plant Systematics|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # Биологияла организмдарҙың классификацияла урыны тураһында фән.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) «Taxonomy». In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # «Тере организмдарға ҡарата ҡулланылған классификация тураһындағы, шул иҫәптән төрҙәрҙең формалашыу сараларын өйрәнеүсе фән».<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # «Классификациялау маҡсатында организм үҙенсәлектәрен анализлау».<ref name="Henderson2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref> # «Классификациялауға һәм атамалар бирергә мөмкинлек биргән өлгө табыу өсөн филогенезды өйрәнә» (кәрәкле, әммә ғәҙәти булмаған билдәләмә булараҡ күрһәтелгән)<ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref>. Төрлө билдәләмәләр йә системалылыҡтың (2-се билдәләмәнең) ярҙамсы өлкәһе итеп системалылыҡтың ярҙамсы өлкәһе итеп урынлаштыра, был мөнәсәбәттәрҙе кире ҡаға (6-сы билдәләмә), йә ике терминды синоним тип һанай. Биологик номенклатура систематиканың бер өлөшө (1-се һәм 2-се билдәләмәләр), йәки системалы системаларҙың бер өлөшө булып һаналамы, тигән аңлашылмаусанлыҡтар бар. Мәҫәлән, 6-сы билдәләмә номенклатураны таксономиянан ситкә урынлаштырыусы системаларҙың түбәндәге билдәләмәһе менән парлаша: * ''Систематика'': «Организмдарҙың идентификацияһын, таксономияһын һәм номенклатураһын өйрәнеү, шул иҫәптән тере йәнлектәрҙең уларҙың тәбиғи мөнәсәбәттәренә ҡарата классификацияһын һәм таксондарҙың үҙгәрештәрен һәм эволюцияһын өйрәнеү». 1970 йылда Миченер ''et al''. бер-береһенә ҡарата «систематик биология» һәм «таксономия» (йыш ҡына буталған һәм алмашлап ҡулланылған терминдар) түбәндәгесә билдәләй:<ref>Michener, Charles D., John O. Corliss, Richard S. Cowan, Peter H. Raven, Curtis W. Sabrosky, Donald S. Squires, and G. W. Wharton (1970). ''Systematics In Support of Biological Research''. Division of Biology and Agriculture, National Research Council. Washington, D.C. 25 pp.</ref><blockquote> Систематик биология (системаматика тип атала) — организмдарға фәнни исемдәр бирә, (б) уларҙы тасуирлай, (с) уларҙың коллекцияларын һаҡлай, (д) организмдарға классификация, уларҙы идентификациялау асҡыстары һәм уларҙың таралыуы тураһында мәғлүмәттәр биргән өлкә, (е) уларҙың эволюцион тарихын тикшерә, һәм (ф) уларҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуын иҫәпләй. Оҙон тарихлы был өлкә һуңғы йылдарҙа һиҙелерлек яңырыу кисерҙе. Теоретик материалдың бер өлөшө эволюцион өлкәләргә ҡағыла (үрҙәге e һәм f темалары), ҡалғандары айырыуса классификация проблемаһына ҡағыла. Таксономия — системалылыҡтың (а) — (d) темаларының өлөшө. </blockquote>Таксономия, системалы биология, систематика, биосистематика, фәнни классификация, биологик классификация һәм филогенетика кеүек терминдарҙың йыйылмаһы ҡайһы берҙә бер үк, ҡайһы берҙә аҙ айырылып торған, әммә һәр ваҡыт бәйләнгән һәм киҫешкән мәғәнәләргә эйә.<ref name="Wilkins2011"/><ref name="Small1989">{{Cite journal|last=Small|first=Ernest|title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy)}}</ref> «Таксономия» һүҙенең иң киң мәғәнәһе бында ҡулланыла. Термин 1813 йылда де Кандоль үҙенең Théorie élémentaire de la botanique тигән хеҙмәтендә ҡулланған.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20|title=Plant systematics: An integrated approach|last=Singh|first=Gurcharan}}</ref> Джон Линдли 1830 йылда системалылыҡҡа тәүге билдәләмә бирә, әммә «систематика» терминын ҡулланмайынса, «систематик ботаника» тураһында яҙа.<ref>Wilkins, J. S. ''[http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ What is systematics and what is taxonomy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}''. Available on http://evolvingthoughts.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813132538/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=2017-08-13 }}</ref> Европалылар биологик төрлөлөктө өйрәнеү өсөн «систематика» һәм «биосистематика», ә Төньяҡ Американдар "таксономия"ны йышыраҡ ҡуллана.<ref>Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates, p. 27</ref> Әммә таксономия, һәм, атап әйткәндә, альфа таксонологияһы, организмдарҙы идентификациялау, тасуирлау һәм атау (йәғни номенклатура), ә «классификация» организмдарҙы башҡа организмдар менән бәйләнештәрен күрһәткән иерархик төркөмдәргә урынлаштыра.<ref name="Fortey">{{Citation|last=Fortey|first=Richard|url=Richard Fortey|title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum}}</ref> === Монография һәм таксономик тикшереү === Таксономик ревизия йәки таксономик тикшереү — билдәле бер таксонда вариация законлылыҡтарын яңыса анализлау. Был анализ морфологик, анатомик, палинологик, биохимик һәм генетик персонаждарҙың ниндәй ҙә булһа ҡушылыуы нигеҙендә башҡарылырға мөмкин. Монография йәки тулы ревизия — теге йәки был ваҡытта бирелгән мәғлүмәт өсөн һәм бөтә донъя өсөн таксон өсөн комплекслы ревизия. Башҡа (өлөшләтә) ревизиялар, булған характерҙар йыйылмаларының ҡайһы берҙәрен генә ҡуллана йәки арауыҡ даирәһе сикләнгән тигән мәғәнәлә сикләнергә мөмкин. Ревизия был субтаксаның классификацияһын үҙгәртеүгә, яңы субтаксаны асыҡлауға йәки элекке субтаксаның ҡушылыуына килтереүе мөмкин..<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|DOI=10.2307/1222391}}</ref> === Таксономик характерҙар === Таксономик характерҙар — таксономик атрибуттар, улар таксондар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе (филогенезды) иҫбатлау өсөн ҡулланыла.<ref>Mayr, Ernst (1991). Principles of Systematic Zoology. New York: McGraw-Hill, p. 159.</ref> Таксономик характерҙарҙың төрҙәре:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref>{{Col-begin}} {{Col-break}} * Morphological characters ** General external morphology ** Special structures (e.g. genitalia) ** Internal morphology (anatomy) ** Embryology ** Karyology and other cytological factors * Physiological characters ** Metabolic factors ** Body secretions ** Genic sterility factors * Molecular characters ** Immunological distance ** Electrophoretic differences ** Amino acid sequences of proteins ** DNA hybridization ** DNA and RNA sequences ** Restriction endonuclease analyses ** Other molecular differences {{Col-break}} * Behavioral characters ** Courtship and other ethological isolating mechanisms ** Other behavior patterns * Ecological characters ** Habit and habitats ** Food ** Seasonal variations ** Parasites and hosts * Geographic characters ** General biogeographic distribution patterns ** Sympatric-allopatric relationship of populations {{Столбцы/конец}} === Альфа һәм бета таксономияһы === «'''Альфа таксономияһы'''» термины бөгөн башлыса таксондарҙы, айырыуса төрҙәрҙе, табыу, тасуирлау һәм атау дисциплинаһына ҡарата ҡулланыла.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |date=5 April 2017 }}</ref> Боронғо әҙәбиәттә был терминдың икенсе мәғәнәһе була, ул морфологик таксономияға һәм XIX быуат аҙағына тиклемге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ҡарай.<ref>{{Cite journal|last=Rosselló-Mora|first=Ramon|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|DOI=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x}}</ref> Уильям Бертрам Туррилл «альфа таксономияһы» терминын 1935 һәм 1937 йылдарҙа баҫылған мәҡәләләр серияһында индерә, унда ул таксонология дисциплинаһының фәлсәфәһе һәм киләсәк йүнәлештәрен тикшерә[1]<blockquote> … таксономистар араһында үҙҙәренең проблемаларын киң ҡараштан ҡарарға, уларҙың цитологик, экологик һәм генетик коллегалары менән яҡынданыраҡ хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерергә һәм уларҙың маҡсаттарын һәм ысулдарын, бәлки, ҡырҡа үҙгәртеү йәки киңәйтеүҙе танырға теләк арта бара… Туррилл (1935) фекеренсә, структураһына нигеҙләнгән һәм уңайлы итеп «альфа» тип аталған боронғо баһалап бөткөһөҙ таксономияны ҡабул иткәндә, мөмкин тиклем киң морфологик һәм физиологик факттар нигеҙендә төҙөлгән алыҫ таксономияны күҙ алдына килтерергә мөмкин, һәм унда «төрлөләрҙең конституцияһына, бүленешенә, килеп сығышына һәм тәртибенә ҡағылышлы бөтә күҙәтеү һәм эксперименталь мәғлүмәттәр табыла». Идеалдар, әйтерһең дә, бер ҡасан да тулыһынса тормошҡа ашырылмай. Әммә улар даими стимуляторҙар сифатында эш итеүҙең ҙур ҡиммәте бар, һәм әгәр беҙҙә «омега» таксономияһының идеалы булһаҡ, беҙ грек алфавитынан бер аҙ алға бара алабыҙ. Беҙҙең ҡайһы берҙәребеҙ үҙебеҙҙе ҡәнәғәтләндерәбеҙ, беҙ хәҙер «бета» таксономияһына күҙ һалабыҙ, тип уйлайбыҙ.{{Sfn|Turrill|1938}}</blockquote>Шулай итеп, Туррилл альфа таксономияһынан асыҡтан-асыҡ экология, физиология, генетика һәм цитология кеүек төрлө тикшеренеүҙәр өлкәһен индерә. Ул шулай уҡ филогенетик реконструкцияны альфа таксономияһынан индермәй.{{Sfn|Turrill|1938}} Һуңыраҡ авторҙар был терминды икенсе мәғәнәлә ҡуллана, был термин төрҙәрҙең (башҡа рәттәрҙең ярым төрҙәре йәки таксондары түгел) сикләүен аңлата, ниндәй ҙә булһа тикшеренеү алымдарын ҡуллана, шул иҫәптән ҡатмарлы иҫәпләү йәки лаборатория техникаһын да ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Шулай итеп, Эрнст Майр 1968 йылда "бета таксономия"ны төрҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ дәрәжәләрҙең классификацияһы тип билдәләй.<ref>{{Citation|url=Ernst Mayr}}</ref><blockquote>Вариацияның биологик мәғәнәһен һәм оҡшаш төрҙәр төркөмдәренең эволюцион килеп сығышын аңлау таксономик эшмәкәрлектең икенсе этабы өсөн тағы ла мөһимерәк, төрҙәрҙе туғандар төркөмдәренә («taxa») бүлеү һәм уларҙың юғары категориялар иерархияһында урынлашыуы. Был эшмәкәрлек классификация термины менән аңлатыла; ул шулай уҡ «бета таксономия» тип тә атала.</blockquote> === Микротаксономия һәм макротаксосономия === Организмдарҙың айырым төркөмөндә төрҙәрҙе бүлеү зарурлығы практик һәм теоретик проблемаларға килтерә, улар төр проблемаһы тип атала. Төрҙәрҙе нисек билдәләүҙе билдәләү буйынса фәнни эш микротаксономия тип атала.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|work=biological-concepts.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" />Макротаксономия — юғары таксономик дәрәжәләге төркөмдәрҙе өйрәнеү.<ref name="BiologyDiscussion" /> == Тарихы == Таксономик тарихтың ҡайһы бер тасуирламалары боронғо цивилизациялар менән таксономияны даталарға тырышһа ла, ысын мәғәнәһендә организмдарҙы классификациялау буйынса фәнни ынтылыш XVIII быуатҡа тиклем булмай. Элегерәк башҡарылған эштәре тәү сиратта дескриптив булған һәм ауыл хужалығында йәки медицинала файҙалы булған үҫемлектәргә йүнәлтелгән булған. Был фәнни фекерләүҙең бер нисә этабы бар. Иртә таксономия үҙ аллы критерийҙарға, «яһалма системаларға» нигеҙләнә, шул иҫәптән Линнейҙың үҫемлектәр өсөн енси классификация системаһы (Линнейҙың 1735 йылда хайуандарҙы классификациялауы «Systema Naturae» («Тәбиғәт системаһы») тип атала, ул, кәм тигәндә, «яһалма система» тип иҫәпләй. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип йөрөтөлгән такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жусьё. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип аталған такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жюсьё (1789), де Кандоль (1813) һәм Бентем һәм Хукер (1862—1863). Был классификациялар эмпирик ҡалыптарҙы тасуирлай һәм фекерләүҙә эволюцияға тиклем булған. Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы тураһында» (1859) баҫылып сығыуы эволюцион мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән классификацияларға яңы аңлатма бирә. Был 1883 йылдан башлап филетик системалар төшөнсәһе була. Бындай ҡарашты Эйхлер (1883) һәм Энглер (1886—1892) тип билдәләй. 1970-се йылдарҙа кладистик методологияның барлыҡҡа килеүе берҙән-бер монофилия критерийҙары нигеҙендә синапоморфиялар булыуы менән раҫланған классификацияларға килтерә. Шул ваҡыттан алып молекуляр генетика мәғлүмәттәре менән дәлилләү нигеҙе киңәйтелә, улар күпселек осраҡта традицион морфологияны тулыландыра.{{Sfn|Datta|1988}} === Линнийға тиклемге осор === ==== Тәүге таксономистар ==== Кеше тирә-яғын атау һәм классификациялау, моғайын, тел башланыу менән башланғандыр. Ағыулы үҫемлектәрҙе ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән айырыу кешелек йәмғиәтенең йәшәүе өсөн мөһим. Дарыу үҫемлектәре һүрәттәре Мысырҙың стена һүрәттәрендә б.э.т. 1500 йылда күренә, был төрлө төрҙәрҙең ҡулланылышын аңлауҙы һәм төп таксономияның урынлашыуын күрһәтә. ==== Антик осор ==== [[Файл:Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg/370px-Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|мини|''Һирәк осрай торған хайуандарҙың''<nowiki> һүрәтләнеше (写生珍禽图), Сун династияһы рәссамы Хуан Цюань (903[[965)</nowiki>]] Организмдар беренсе тапҡыр [[Аристотель]] ([[Греция]], 384 Tian322 б.э.) тарафынан Лесбос утрауында булған сағында классификациялана.<ref>Mayr, E. (1982) ''The Growth of Biological Thought''. Belknap P. of Harvard U.P., Cambridge (Mass.)</ref><ref name="Palaeos" /><ref name="Britannica – Taxonomy">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology}}</ref> Ул йән эйәләрен уларҙың өлөштәренә, йәки хәҙерге заман сифаттарына, мәҫәлән, тере бала тыуыу, дүрт аяҡ, йомортҡа һалыу, ҡан һалыу йәки йылы тәнле булыуҙы классификациялай.<ref name="Roanoke">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|website=cbs.dtu.dk|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Ул бөтә тереклекте ике төркөмгә бүлә: үҫемлектәр һәм хайуандар.<ref name="Palaeos" /> Уның ҡайһы бер хайуандар төркөмө, мәҫәлән, ''Анхайма'' (ҡанһыҙ хайуандар, тәржемәһе — умыртҡаһыҙ) һәм ''Энхайма'' (ҡаны булған хайуандар), шулай уҡ [[акула]]лар һәм киттар кеүек төркөмдәр бөгөн дә киң ҡулланыла.<ref>{{Cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|url=Armand Marie Leroi}}</ref> Уның уҡыусыһы Теофраст (Греция, б.э.т. 370X) был традицияны дауам итә, 500-гә яҡын үҫемлек һәм уларҙың ҡулланылышы тураһында үҙенең Historia Plantarum китабында телгә ала. Тағы ла бер нисә үҫемлек төркөмө, мәҫәлән, ''[[Ҡыҙылтал|Корнус]]'', ''Крокус'' һәм ''Нарцисс'', Теофрастҡа барып тоташа.<ref name="Palaeos">{{Cite web |url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html |title=Palaeos : Taxonomy |website=palaeos.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |archive-date=31 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> ==== Урта быуаттар ==== [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙағы таксономия, йән эйәләренең фәлсәфәүи һәм экзистенциаль тәртибенә ҡағылышлы өҫтәмәләр менән, аристотель системаһына нигеҙләнә.<ref name="Roanoke2">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Был көнбайыш схоластик<ref name="Roanoke3">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref>традицияларында булыуҙың, ахыр сиктә Аристотельдән алынған ҙур сылбыр кеүек төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Аристотел системаһы ул ваҡытта микроскоптар булмау сәбәпле үҫемлектәрҙе лә, бәшмәктәрҙе лә классификацияламай, сөнки уның идеялары, скала натураһына (Тәбиғи баҫҡыс)<ref name="Britannica – Taxonomy2">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405075451/https://www.britannica.com/science/taxonomy|archive-date=5 April 2017|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> ярашлы, тулы донъяны берҙәм континуумда урынлаштырыуға нигеҙләнгән. Был да оло зат сылбырында ла иғтибарға алынды. Прокопий, Ғәззә тимотеостары, Деметриос Пепагоменос,<ref name="Palaeos2">{{Cite web|url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html|title=Palaeos : Taxonomy|website=palaeos.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html|archive-date=31 March 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> Томас Аквинас кеүек ғалимдар алға китеш яһай. Урта быуат аҡыл эйәләре прагматик таксономияға ҡарағанда абстракт фәлсәфәгә нығыраҡ яраҡлашҡан абстракт фәлсәфәүи һәм логик категориялауҙарҙы ҡулланған.<ref name="Palaeos" /> ==== Ренессанс һәм иртә хәҙерге заман ==== [[Яңырыу|Ренессанс]] һәм [[Мәғрифәтселек дәүере]]ндә организмдарҙы категориялаштырыу киң тарала, һәм таксономик эштәр боронғо текстарҙы алмаштырыу өсөн етерлек кимәлдә башҡарыла.<ref name="Palaeos" /> Был ҡайһы берҙә ҡатмарлы оптик линзаларҙың үҫеше менән бәйле, был организмдарҙың морфологияһын күпкә ентекләберәк өйрәнергә мөмкинлек бирә. Был технологик алымдан файҙаланған иң тәүге авторҙарҙың береһе — итальян табибы Андреа Чезальпино (1519—1603), ул «беренсе таксономист» тип атала.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Уның magnum opus De Plantis 1583 йылда баҫылып сыға, унда 1500-ҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/deplantislibrixv00cesa|title=De plantis libri XVI}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Ул беренсе тапҡыр таныған ике ҙур үҫемлек ғаиләһе бөгөн дә ҡулланыла: Asteraceae һәм [[Кәбеҫтә һымаҡтар|Brassicaceae]].<ref>{{Cite book|title=International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding)}}</ref> Һуңынан XVII быуатта Джон Рэй ([[Англия]], 16271705) бик күп мөһим таксономик хеҙмәттәр яҙа.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> Уның иң ҙур ҡаҙанышы ''Methodus Plantarum Nova'' (1682) була, унда ул 18 меңдән ашыу үҫемлек төрөн баҫтырып сығара.<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up|title=Methodus plantarum nova|author=live}}</ref> Ул ваҡытта уның классификациялары, бәлки, иң ҡатмарлыһы булғандыр, сөнки ул үҙенең таксондарын күп кенә ҡатнаш символдарға нигеҙләгән. Киләһе ҙур таксономик хеҙмәттәрҙе Джозеф Питон де Турнефор (Франция, 1656,1708) яҙа.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort|title=Joseph Pitton de Tournefort {{!}} French botanist and physician}}</ref> 1700 йылдан алып уның Institutiones Rei Herbariae хеҙмәттәрендә 698 ырыуға ҡараған 9000-дән ашыу төр бар, был туранан-тура Линнейға йоғонто яһай. === Линней дәүере === [[Файл:Linné-Systema_Naturae_1735.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg/170px-Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg|мини|Systema ''Naturae'', Лейден, 1735]] Швед ботаник [[Карл Линней]] (17071778) таксономияның яңы дәүерен башлай.<ref name="Roanoke" /> 1735 йылда Systema Naturae 1st Edition, 1753 йылда Species ''Plantarum'' һәм Systema ''NaturaE'' 10th Edition тигән хеҙмәттәре менән ул хәҙерге таксономияны революциялай.<ref>Linnaeus, C. (1735) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species''. Haak, Leiden</ref><ref>Linnaeus, C. (1753) ''Species Plantarum''. Stockholm, Sweden.</ref><ref>Linnaeus, C. (1758) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species'', 10th Edition. Haak, Leiden</ref> Уның эштәре хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренә стандартлаштырылған биномиаль атама биреү системаһын ғәмәлгә ашыра, был хаослы һәм тарҡау таксономик әҙәбиәткә элегант хәл булып сыға.<ref name="Britannica – Linnaean">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system|title=taxonomy – The Linnaean system {{!}} biology}}</ref> Ул класс, тәртип, ырыу һәм төрҙәр стандартын ғына индермәй, шулай уҡ сәскәнең бәләкәйерәк өлөштәрен ҡулланып, үҙенең китабынан үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Шулай итеп, Линней системаһы барлыҡҡа килә һәм бөгөнгө көндә лә XVIII быуаттағы кеүек ҡулланыла.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Әлеге ваҡытта үҫемлектәр һәм хайуандар таксономиктары Линнейҙың эшен дөрөҫ исемдәр өсөн «башланғыс нөктә» тип иҫәпләй (1753 һәм 1758 йылдарҙа).<ref>{{Cite journal|title=Typification and later starting-points|url=http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf|author=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518091529/http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |date=2015-05-18 }}</ref> Был даталарға тиклем баҫылған исемдәр «Линнейға тиклемге» тип атала, һәм ғәмәлдә түгел тип һанала (''Svenska Spindlar''<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up|title=Svenska spindlar|author=live}}</ref> баҫмаһында баҫылған үрмәкселәрҙән башҡа). Хатта был ваҡытҡа тиклем Линней үҙе баҫтырып сығарған таксономик исемдәр ҙә Линнейға тиклемге тип һанала. == Хәҙерге классификация системаһы == [[Файл:Spindle_diagram.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Spindle_diagram.jpg/280px-Spindle_diagram.jpg|мини|Умыртҡалыларҙың класс кимәлендә эволюцияһы, спиндл киңлеге ғаиләләр һанын күрһәтә . Спиндле схемалар эволюцион таксономияға хас]] [[Файл:Cladogram_vertebrata.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Cladogram_vertebrata.jpg/280px-Cladogram_vertebrata.jpg|мини|Шул уҡ бәйләнеш, кладистика өсөн типик кладограмма булараҡ күрһәтелә]] Төркөмдәр эсендәге төркөмдәр паттерны Линнейҙың үҫемлектәр һәм хайуандар классификацияһы менән билдәләнә, һәм был паттерндар XVIII быуат аҙағында, Чарльз Дарвиндың «Тәбиғәттәрҙең килеп сығышы» китабы баҫылып сыҡҡанға тиклем, хайуандар һәм үҫемлектәр батшалыҡтарының дендрограммалары итеп күрһәтелә башлай. "Тәбиғи система"ның паттерны эволюция кеүек генерациялау процесын аңлатмай, әммә, бәлки, уны күҙ уңында тотҡандыр, иртә трансмутационистик аҡыл эйәләрен илһамландырғандыр. Төрҙәрҙең трансмутацияһы идеяһын өйрәнеүсе тәүге хеҙмәттәр араһында Эразм Дарвиндың (Чарльз Дарвиндың олатаһының) 1796 Zoönomia һәм Жан-Батист Ламарктың 1809 йылда Philosophie Zoologique бар.<ref name="BiologyDiscussion" /> Был идея инглиз телле донъяла Роберт Чемберс тарафынан 1844 йылда аноним рәүештә баҫылған Vestiges of the Natural History of Creation китабында киң тарала.<ref>{{Cite book|url=James A. Secord|author=dead}}</ref> Дарвин теорияһына яраҡлы уртаҡ нәҫел китабы тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Йәшәү ағасы һүрәттәре фәнни хеҙмәттәрҙә популяр булып китә, билдәле ҡаҙылма төркөмдәр индерелә. ''Археоптерикс'' һәм Хесперорнистың яңы ғына табылған ҡаҙылма ҡалдыҡтарын ҡулланып, Томас Генри Хаксли уларҙың динозаврҙарҙан барлыҡҡа килеүен белдерә, был төркөм 1842 йылда Ричард Оуэн тарафынан рәсми рәүештә таныла.<ref>{{Cite news|url=https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|title=Fossil of world's earliest modern bird could help us understand the extinction of dinosaurs|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170159/https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|archivedate=5 April 2017}}</ref> Һөҙөмтәлә динозаврҙарҙың «ҡоштарҙың ата-бабалары» булыуы эволюцион таксономик фекерләүҙең төп билдәһе булып тора. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында ҡаҙылма төркөмдәр табыла һәм , [[Палеонтология|палеонтологтар]], билдәле төркөмдәрҙе берләштерә, хайуандарҙың тарихын аңларға тырыша. 1940-сы йылдар башында хәҙерге эволюцион синтез менән, төп төркөмдәрҙең эволюцияһын хәҙерге заманса аңлау барлыҡҡа килә. Эволюцион таксономия Линней таксономик дәрәжәһенә нигеҙләнгәнлектән, был ике термин хәҙерге ҡулланылышта ҡулланыла. Кладистик ысул 1960-сы йылдарҙан барлыҡҡа килә.<ref name="Britannica – since Linnaeus">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus|title=taxonomy – Classification since Linnaeus {{!}} biology}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus «taxonomy — Classification since Linnaeus | biology»]. ''Encyclopedia Britannica''. [https://web.archive.org/web/20170405075916/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus Archived] from the original on 5 April 2017.</cite></ref> 1958 йылда Джулиан Хаксли ''клада'' терминын ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Һуңыраҡ, 1960 йылда, Кейн һәм Харрисон ''кладистик'' терминын индерә.<ref name="BiologyDiscussion" /> Иң күренекле үҙенсәлеге булып иерархик эволюция ағасында таксондарҙы урынлаштырыу тора, был осраҡта бөтә таксондар монофилетик.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Таксон, ата-баба формаһының бөтә тоҡомдарын үҙ эсенә алһа, монофилетик тип атала.<ref name="Mike Taylor">{{Cite web |url=http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |title=What do terms like monophyletic, paraphyletic and polyphyletic mean? |last=Taylor |first=Mike |website=miketaylor.org.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801072310/http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |archive-date=1 August 2010}}</ref><ref name="NCSE">{{Cite web |url=https://ncse.com/book/export/html/2206 |title=Polyphyletic vs. Monophyletic |website=ncse.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170039/https://ncse.com/book/export/html/2206 |archive-date=5 April 2017}}</ref> Уларҙан алынған төркөмдәр парафилетик тип атала, ә тормош ағасынан бер тармаҡтан артыҡ булған төркөмдәр полифилетик булып тора.<ref name="Mike Taylor" /><ref name="Mike Taylor" /><ref name="NCSE"/> Монофилетик төркөмдәр синапоморфиялар нигеҙендә таныла һәм диагноз ҡуйыла.<ref>Brower, Andrew V. Z. and Randall T. Schuh. 2021. ''Biological Systematics: Principles and Applications'' (3rd edn.) Cornell University Press, Ithaca, New York., p. 13</ref> Кладистик классификациялар традицион Линней таксономияһы һәм Зоологик һәм ботаник номенклатура кодтары менән тап килә.<ref>Schuh, Randall T. «The Linnaean system and its 250-year persistence.» The Botanical Review 69, no. 1 (2003): 59.</ref> Номенклатураның альтернатив системаһы, Халыҡ-ара ''филогенетик'' номенклатура кодексы йәки ''PhyloCode'' тәҡдим ителгән, уның маҡсаты — кладтарҙың формаль атамаһын көйләнә.<ref>{{Cite web |url=https://www.ohio.edu/phylocode/ |title=The PhyloCode |last=Queiroz |first=Philip D. Cantino, Kevin de |website=ohio.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510200022/https://www.ohio.edu/phylocode/ |archive-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Phylocode">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|title=PhyloCode: Concept, History and Advantages {{!}} Taxonomy|date=12 July 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|archivedate=5 April 2017}}</ref>Линней рангтары ''PhyloCode'' буйынса факультатив буласаҡ, ул хәҙерге, ранг нигеҙендәге кодтар менән бергә йәшәү өсөн тәғәйенләнә.<ref name="Phylocode" /> Систематик берләшмә PhyloCode-ты ҡабул итерме-юҡмы, әллә уны 250 йылдан ашыу ҡулланылған (кәрәк булғанда үҙгәртелгән) хәҙерге номенклатура системалары файҙаһына ҡалырмы, тип билдәләнә. === Батшалыҡтар һәм домендар === [[Файл:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg/170px-Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg.png|мини|Хәҙерге классификацияның төп схемаһы. Башҡа бик күп кимәлдәр ҡулланыла ала; домен, тормоштағы иң юғары яңы һәм бәхәсле кимәл.]] Линней, үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы айырым батшалыҡ тип һаналған.<ref name="Kingdom classification">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|title=Kingdom Classification of Living Organism|date=2 December 2014|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней, физик донъяны йәшелсә, хайуандар һәм файҙалы ҡаҙылмалар батшалығына бүлеп, быны юғары звание сифатында ҡулланған. Микроскопия ҡаҙаныштары микроорганизмдарҙы классификациялауға мөмкинлек биргәнлектән, батшалыҡтарҙың һаны арта. Домен — сағыштырмаса яңыса бүлеү. 1977 йылда Карл Вуздың өс доменлы систем тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ был система ҡабул ителмәй.<ref>{{Cite web|url=http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|archive-date=28 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |date=28 April 2017 }}</ref> Өс доменлы ысулдың төп үҙенсәлеге булып [[Архейҙар|Архея]] һәм Бактерияларҙың бүленеү тора, улар элек бер генә Бактерия батшалығына (ҡайһы берҙә Монера тип аталған батшалыҡҡа) бергә төркөмләнгән була.<ref name="Kingdom classification" /> Протистарҙың классификацияһы тураһында күп мәҡәләләр баҫтырып сығарған Томас Кавальер-Смит күптән түгел неомура, Архея һәм [[Эукариоттар|Евхарияны]] бергә туплаусы клада, бактерияларҙан, анығыраҡ әйткәндә, Актиномицетотанан барлыҡҡа килгән, тип тәҡдим итә. 2004 йылда уның классификацияһы [[Архейҙар|археобактерияларҙы]] Бактериялар батшалығының бер өлөшө тип иҫәпләй, йәғни ул өс домен системаһын тулыһынса кире ҡаға. Стефан Лукета 2012 йылда биш «домион» системаһын тәҡдим итә, традицион өс доменға Прионобиота (күҙәнәкле һәм ядро кислотаһы булмаған) һәм [[Вирустар|Вирузобиота]] (ҡүҙәнәкле, әммә ядро кислоталы) өҫтәй.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal|last=Luketa|first=S.|year=2012|title=New views on the megaclassification of life|url=http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf|author=live|journal=Protistology|volume=7|issue=4|pages=218–237}}</ref><center>{{Biological systems}} </center>Организмдарҙың күп кенә айырым төркөмдәре өсөн өлөшләтә классификациялар бар һәм яңы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән һайын ҡайтанан ҡарала һәм алмаштырыла; әммә тереклектең күпселек өлөшөн йә бөтәһен дә комплекслы, баҫтырып сығарған дауалау ысулдары һирәк осрай; 2012 һәм 2019 йылдарҙа эвкариоттарҙы протистарға баҫым яһап ҡына үҙ эсенә алған Адл һәм 2019 йыл миҫалдары: 2015 йыл, икеһе лә ҡаҙылма вәкилдәрҙе ситләтеп үтһә лә, евкариоттарҙы ла, прокариоттарҙы ла орден дәрәжәһенә тиклем үҙ эсенә ала.<ref name="Adl-et-al-2012">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|title=The revised classification of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=59|issue=5|pages=429–493}}</ref><ref name="Adl-et-al-2019">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|year=2019|title=Revisions to the classification, nomenclature, and diversity of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015">{{Cite journal|last=Ruggiero|first=M.A.|year=2015|title=A higher level classification of all living organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=4|pages=e0119248}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015" /> Айырым компиляция (Ruggiero, 2014) Ғаилә дәрәжәһенә тиклем һаҡланып ҡалған таксондарҙы үҙ эсенә ала.<ref>Ruggiero, Michael A. (2014). Families of All Living Organisms, Version 2.0.a.15, (4/26/14). Expert Solutions International, LLC, Reston, VA. 420 pp. Included data available for download via https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c (doi: 10.15468/tfp6yv)</ref> Мәғлүмәттәр базаһына нигеҙләнгән таблицалар иҫәбенә Тормош энциклопедияһы, Биотөрлөлөк буйынса глобаль мәғлүмәт объекты, NCBI систематикаһы мәғлүмәт базаһы, Диңгеҙ һәм кейәүгә сыҡмаған Генераның ваҡытлы реестры, Тормоштоң асыҡ ағасы, Тормош каталогы инә. Палеобиология мәғлүмәт базаһы — ҡаҙылма ресурстар. == Ҡулланыу == Биологик систематика [[биология]] дисциплинаһы булып тора һәм биологтар тарафынан «системата» булараҡ билдәле, әммә яңы таксоналарҙы баҫтырып сығарыу менән натуралистар ҙа йыш шөғөлләнә. Таксономия [[тормош]]<nowiki/>то тасуирлауҙы һәм ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғанлыҡтан, биотөрлөлөктө һәм тәбиғәтте һаҡлау биологияһының барлыҡҡа килеүе таксономдар эше өсөн бик мөһим..<ref>{{Cite web |url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |title=What is taxonomy? |publisher=Natural History Museum |location=London |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001152618/http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=23 December 2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNeely |first=Jeffrey A. |year=2002 |title=The role of taxonomy in conserving biodiversity |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |url-status=dead |journal=J. Nat. Conserv. |volume=10 |issue=3 |pages=145–153 |doi=10.1078/1617-1381-00015 |s2cid=16953722 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |archive-date=24 December 2017 |via=Semantic Scholar}}</ref> === Организмдарҙы классификациялау === Биологик классификация — таксономик процестың мөһим өлөшө. Һөҙөмтәлә, ул ҡулланыусыға таксондың туғандары ниндәй тип хәбәр итә. Биологик [[Класс (биология)|класс]]<nowiki/>ификация таксономик рәттәрҙе ҡуллана, шул иҫәптән башҡалар (иң инклюзивтан иң инклюзируемыйға тиклем): Домен, Короллек, [[Тип (биология)|Филум]], Класс, [[Отряд (биология)|Орден]], [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]], Ген, [[Төр (биология)|Төрҙәр]] һәм Трен.<ref>{{Cite news|url=https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|title=Mnemonic taxonomy / biology: Kingdom Phylum Class Order...|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606171902/https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|archivedate=6 June 2017}}</ref> === Таксономик тасуирламалар === [[Файл:Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg/170px-Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|мини|''Nepenthes smilesii'', тропик питчер үҫемлеге]] Таксондың тасуирламаһы йәки диагнозы бергә ҡуйыла. Таксондарҙы билдәләүсе ҡағиҙәләр юҡ, әммә яңы таксондарҙы атау һәм баҫтырып сығарыу ҡағиҙәлар йыйылмаһы менән идара ителә.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|year=2005|website=Intermountain Herbarium – USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> [[Зоология]]ла киң ҡулланылған рәттәр өсөн номенклатура (суперғаиләләрҙең ярым төрҙәре) Халыҡ-ара Зоологик номенклаттура кодексы (''ICZN коды'') менән көйләнә. Фикология, [[микология]] һәм [[ботаника]] өлкәләрендә таксондарҙың атамаһы ылымыҡтар, бәшмәктәр һәм үҫемлектәр өсөн халыҡ-ара номенклатура кодексы (''ICN'') менән көйләнә. Таксондың тәүге тасуирламаһы биш төп талапты берләштерә:<ref>{{Cite web|title=How can I describe new species?|url=http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]]|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306133052/http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|archive-date=6 March 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> # Таксонға латин алфавитының 26 хәрефенә нигеҙләнеп исем бирергә кәрәк (яңы төрҙәр өсөн биномиал, йәки башҡа рәттәр өсөн униномиал). # Исеме берҙән-бер булырға тейеш (йәғни омоним түгел). # Тасуирлама кәм тигәндә бер исем йөрөткән типтағы экземплярға нигеҙләнергә тейеш. # Ул таксонды тасуирлау (билдәләү) йәки уны башҡа таксондарҙан айырыу өсөн (диагноз, ''ICZN коды'', 13.1.1 статья, ''ICN'', 38-се статья) тейешле атрибуттар тураһында белдереүҙәрҙе үҙ эсенә алырға тейеш. Ике код та таксондың йөкмәткеһен (уның округтарын) билдәләүҙе уның исемен билдәләүҙән аңлы рәүештә айыра. # Был тәүге дүрт талап даими фәнни яҙма булараҡ күп һанлы бер үк күсермәләрҙә баҫтырылырға тейеш. Әммә йыш ҡына, таксондың географик диапазоны, экологик иҫкәрмәләр, химия, тәртип һ. б. кеүек, күберәк мәғлүмәт индерелә. Тикшеренеүселәрҙең таксаға килеү ысулы төрлөсә: булған мәғлүмәттәргә һәм ресурстарға ҡарап, ысулдар сағыу үҙенсәлектәрҙе ябай һан йә сифатлы сағыштырыуҙан, ДНК эҙмә-эҙлелеге буйынса ҙур күләмдәге мәғлүмәттәрҙе компьютер анализдарын ентекләп тасуирлауға тиклем үҙгәрә.. === Авторҙың цитатаһы === «Автор» фәнни исемдән һуң урынлаштырыла ала.<ref name="AJE">{{Cite web|url=http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|title=Editing Tip: Scientific Names of Species {{!}} AJE {{!}} American Journal Experts|website=www.aje.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021714/http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|archive-date=9 April 2017}}</ref> Автор — беренсе тапҡыр был исемде дөрөҫ баҫтырып сығарған ғалимдың исеме.<ref name="AJE" /> Мәҫәлән, 1758 йылда Линней Азия филенә Elephas maximus тигән фәнни исем бирә, шуға күрә был исем ҡайһы берҙә «Elephas maximas Linnaeus, 1758» тип яҙыла.<ref>{{Cite web|url=http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|title=Carolus Linnaeus: Classification, Taxonomy & Contributions to Biology – Video & Lesson Transcript {{!}} Study.com|website=Study.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021600/http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|archive-date=9 April 2017}}</ref> Авторҙарҙың исемдәре йыш ҡына ҡыҫҡартыла: L., ''Линней'' өсөн, киң ҡулланыла. Ботаникала, ысынында, стандарт ҡыҫҡартыуҙарҙың көйләнгән исемлеге бар (авторҙың ҡыҫҡартмаһы буйынса ботаниктар исемлеген ҡарағыҙ).<ref>{{Cite web|url=http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|title=Biological Classification|website=biocyclopedia.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|archive-date=14 May 2017}}</ref> Ботаника һәм зоология араһында властарҙы бүлеү системаһы бер аҙ айырыла.<ref name="Herbarium" /> Әммә, ғәҙәти күренеш, әгәр төрҙөң заты төп тасуирламанан һуң үҙгәрһә, төп авторлыҡтың исеме ҡумталарҙа урынлаштырыла.<ref>{{Cite web|url=http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|title=Zoological nomenclature: a basic guide for non-taxonomist authors|website=Annelida.net|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|archive-date=16 March 2017}}</ref> == Фенетика == [[Файл:Phylogenetics.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Phylogenetics.svg/300px-Phylogenetics.svg.png|мини|300x300пкс|Филогенетик һәм фенетик (характерға нигеҙләнгән) төшөнсәләрҙе сағыштырыу]] Фенетикала шулай уҡ таксиметрияһы, йәки һан таксономияһы булараҡ билдәле организмдар, филогенияһы йә эволюцион мөнәсәбәттәренә ҡарамай, дөйөм оҡшашлыҡҡа ҡарап классификациялана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Такса араһында гипергеометрик «алыҫлыҡ» үлсәменә килтерә. Фенетик ысулдар хәҙерге заманда сағыштырмаса һирәк осрай, сөнки фенетик ысулдар уртаҡ ата-баба (йәки плесиоморф) һыҙаттарҙы уртаҡ алынған (йәки апоморф) һыҙаттарҙан айырып тормай. .<ref>{{Cite web|title=Classification|url=https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|archive-date=14 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |date=14 April 2017 }}</ref> Әммә ҡайһы бер фенетик ысулдар, мәҫәлән, күршеләр ҡушылыу, мөнәсәбәттәрҙе тиҙ баһалаусы булараҡ, артабанғы ысулдар (мәҫәлән, Байес һығымтаһы) иҫәпләү буйынса бик баһала булғанда, һаҡланып ҡалған.<ref>{{Cite web|title=Molecular Marker Glossary|url=http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html|archive-date=10 June 2007}}</ref> == Мәғлүмәт базалары == Хәҙерге заман таксономияһы каталогтар классификацияһын һәм уларҙың документацияһын эҙләү һәм каталоглаштырыу өсөн мәғлүмәттәр базаһы технологияларын ҡуллана.. Йыш ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһы булмаһа ла, һәр документлаштырылған төрҙө һанап сығырға тырышҡан «Тормош каталогы» кеүек комплекслы мәғлүмәттәр базаһы бар. Каталогта 2016 йылдың апреленә бөтә короллектәр өсөн 1,64 миллион төр күрһәтелгән, улар хәҙерге фәнгә билдәле тип иҫәпләнгән төрҙәрҙең дүрттән өс өлөшөнән ашыуын тәшкил итә.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{NoteFoot}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Bibliography == [[Категория:Биологик систематика]] 4or8gk64k9kogz0pfqd1jd2jl5oj7l1 0 185544 1298098 1297993 2026-05-26T05:36:10Z Surajr7 47903 1298098 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}} '''Ян ван Эйк''' (нидерл. Jan van Eyck, 1385 йәки 1390 йыл, Маасейк — 1441 йыл, [[Брюгге]])— Иртә [[Голландия|голланд]] рәссам-новаторы, [[Яңырыу|Төньяҡ Ренессанс]] рәссамы, дипломат, портрет оҫтаһы, дини сюжеттар буйынса йөҙҙән ашыу картина авторы. Рәссам Губерт ван Эйктың (1370—1426) ҡустыһы һәм уҡыусыһы. == Биографияһы == Ян ван Эйктың ҡасан тыуғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Төньяҡ [[Нидерланд]]та Льеж епархияһының Маасейк ҡалаһында тыуған, бер туған ағаһы Губертта уҡый һәм 1426 йылға тиклем уның менән эшләй. Үҙ аллы эшмәкәрлеген [[Гаага]]ла [[Голландия]] графтары һарайында башлай. Беренсе тапҡыр 1422 һәм 1426 йылдар араһында граф Иоганн III-нең камер-юнкеры чинындағы «оҫта Ян» тип телгә алына<ref>Châtelet, Albert, ''Early Dutch Painting, Painting in the northern Netherlands in the fifteenth century''. 27-8, 1980, Montreux, Lausanne, ISBN 2-88260-009-7</ref>. 1425 йылдан ван Эйк Бургундия герцогы Филипп III (ле Бон- Добрый) һарайында яран була, ул рәссамдың ижадын юғары баһалай һәм эштәре өсөн йомарт түләй. 1425 йылдың 19 майында яҙылған документ буйынса рәссам герцог хеҙмәтенә «бөтә хөрмәттәре, өҫтөнлөктәре, иректәре, хоҡуҡтары, льготалары һәм йылына 100 Париж ливры эш хаҡы менән» камердинер итеп ҡабул ителгән". 1435 йылда герцог рәссамдың эш хаҡын йылына 360 ливрға тиклем арттырырға бойора<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Ян ван Эйк: Альбом|ответственный=Авт.-сост. А.Д. Сарабьянов|издание=|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1990|страницы=|страниц=64|isbn=5-85200-151-1|isbn2=}}</ref>. 1427—1428 йылдарҙа герцог илселеләре менән бергә Ян ван Эйк [[Испания]]ға, ә һуңынан [[Португалия]]ға юллана. Был илселәр Филипп Бургундскийға Португалия принцессаһы Изабелланы кәләш итеп әйттерергә бара. Ван Эйкҡа кәләштең портретын төшөрөргә бойорола. Рәссам ике портрет яҙа. Икеһе лә герцогҡа никах килешеүе проекты менән бергә ебәрелә: береһе ҡоро юлдан, икенсеһе карап менән ебәрелгән. Портреттар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған<ref name=":0" />. 1427 йылда Туринда була, унда ван Эйкты урындағы рәссамдар гильдияһы хөрмәтләп ҡабул итә. Моғайын, ул Роберт Кампен менән дә осрашҡандыр, йәки уның картиналарын күргәндер. Лилль һәм Гент ҡалаларында эшләй. 1431 йылда Брюггела йорт һатып ала һәм һуңғы көнөнә тиклем шунда йәшәй. 1432 йыл тирәһендә ул үҙенән 15 йәшкә кесерәк Маргарет исемле ҡыҙға өйләнә. уның фамилияһы билдәле түгел, ләкин тикшеренеүселәр ҡыҙ бөлгән аристократтар ғаиләһенән булғандыр тигән фекерҙә. Ян ван Эйк вафат булғандан һуң уға Брюгге ҡалаһы ҙур булмаған пенсия билдәләй. Ван Эйк майлы буяуҙарҙы уйлап табыусы тип һанала, әммә ғәмәлдә ул ''лессировка'' (бер нисә ҡат үтә күренмәле буяуҙар ҡулланыу) ярҙамында эш техникаһын ғына камиллаштыра. Ван Эйк арҡаһында сәнғәттә майлы буяу техникаһы дөйөм танылыу ала. Ул Нидерландта ғәҙәти булып китә, XV быуатта был техника [[Германия]] һәм [[Франция]]ға, унан [[Италия]]ға барып еткән. Ван Эйктың иң ҙур һәм иң билдәле әҫәре — Гент алтаре, уны, бәлки, ағаһы Губерт башлап ҡуйғандыр. Рәссам уның өҫтөндә 1422—1432 йылдарҙа ғаилә капеллаһы өсөн бай Гент кешеһе Хос Вайдт заказы буйынса эшләй. 258 кеше кәүҙәһе һүрәтләнгән, 24 картинанан торған был ҙур күп яруслы полиптих Генттағы Изге Бавон соборында урынлашҡан. Ян ван Эйктың шедеврҙары араһында — «Канцлер Ролен мадоннаһы», шулай уҡ «Медичи» банк йорто вәкиле-сауҙәгәр Джованни Арнольфини һәм уның ҡатыны — «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» (Европалағы тәүге ике кеше бергә төшөрөлгән портрет). 1437 йылғы яҙмаларҙа рәссам Бургундияның юғары ҡатлам кешеләре араһында хөрмәт ҡаҙанған кеше булараҡ, сит илдәр менән бәйләнеш өсөн яуаплы комиссияларҙа эшләгән, тип әйтелә. Ян ван Эйк Брюггела 1441 йылдың июлендә вафат була. Рәссам Изге Донатиан соборы зыяратында ерләнгән. 1442 йыл башында ағаһы Ламберт ҡустыһы васыяты буйынса, рәссам соборҙың үҙендә яңынан ерләнгән, собор 1799 йылда юҡҡа сығарылған. Ван Эйктың эпитафияһында былай тип яҙылған: «Бында иҫ киткес яҡшы сифаттарға эйә булған Иоанн ята, ул һынлы сәнғәткә һөйөүе иҫ киткес ине; тулы тормош алып барыусы кешеләрҙе, сәскәле үләндәр менән ҡапланған ерҙе яҙҙы, үҙенең сәнғәте менән бөтә тере донъяны данланы…»"<ref>[http://www.bibliotekar.ru/100hudozh/5.htm Ян Ван Эйк — Самый главный художник нашего века — так назвал Яна ван Эйка его младший современник, итальянский гуманист Бартоломео Фацио. Книги из серии 100 Сто Великих]</ref>. Ван Эйктың бер нисә уҡыусыһы була, шул иҫәптән һуңыраҡ билдәле рәссам Петрус Кристус та булған. Сәнғәт тарихсыһы Эрнст Гомбрих оҫта тураһында былай тип яҙа: «Бөтәһе лә шуны таный: (кешелектең) художество үҫешендә боролошто билдәләгән иң ҡыйыу асыштарҙы рәссам Ян ван Эйк (1385/90—1441) яһаны. Гент соборы өсөн күп ҡапҡаслы алтарь (полиптих)— уның иң бөйөк әҫәре»<ref>Эрнст Гомбрих. «История искусства». 4-е изд. М.2017, ISBN 978-5-98051-173-9, 978-5-98051-160-9</ref>. == Иң мөһим эштәре == <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты, 1434,Лондон милли галереяһы Файл:Jan van Eyck - Portrait of a Man (Self Portrait?) 1433.jpg|Ҡыҙыл сәллә ураған кеше (Ян ван Эйк). 1433. Милли галерея, Лондон Файл:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|Гент алтаре. 1432. Изге Бавон соборы, Гент Файл:Eyck, Jan van - Madonna with Canon van der Paele.jpeg |Каноник ван дер Пале мадоннаһы. 1436.Гронинге музейы, Брюгге Файл:The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp|Канцлера Ролен мадоннаһы. 1435. Лувр, Париж </gallery> ==Былар ҡыҙыҡлы== *Сәнғәт тарихында «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» — рәссам үҙе ҡултамғаһын ҡуйған тәүге картиналарҙың береһе, сөнки XV быуатҡа тиклем был ғәҙәт бик таралмаған. Был картинала: «Бында Ян ван Эйк булған. 1434» тигән яҙыу бар. * Ван Эйктың ҡапыл реализмға күсеүен аңлатырға тырышҡан бер нисә теория бар. Шуларҙың иң ҡыҙығы — инглиз рәссамы Д. Хокни һәм физик Чарльз М. Фалько варианты. Ван Эйк фотография кеүек һүрәттәр эшләү өсөн кәкре көҙгөләр һәм бәләкәй линзалар ҡулланған, тип иҫәпләй улар. Уның картиналарында перспективаның үҙгәреүен улар ошоноң менән аңлата<ref>Э. Ланди. «Тайная жизнь великих художников». М.2011, ISBN 978-5-98697-228-2</ref>. == Библиография == * Егорова К. С. Ян ван Эйк. М., 1965; * Никулин Н. Н. Ян ван Эйк [Альбом]. Л., 1967. * ''[[Хёйзинга, Йохан|Хёйзинга Й.]]'' [[Осень Средневековья]] / Пер. [[Сильвестров, Дмитрий Владимирович|Д. В. Сильвестрова]]. Под ред. [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцева]]. — М.: Наука, 1988. — 544 с.: ил. — ([[Памятники исторической мысли]]). — ISBN 5-02-008934-6. * Friedländer М. J., Die aitniederländische Malerei, Bd 1, B., 1924; * Baldass L., Jan van Eyck, L., 1952; * Panofsky E., Early Netherlandish painting. Its origins and character, v. 1—2, Camb. (Mass.), 1953. * {{книга | автор = [[Сарабьянов, Андрей Дмитриевич|Сарабьянов А. Д.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Ян ван Эйк: [Альбом] | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = [[Изобразительное искусство (издательство)|Изобразительное искусство]] | год = 1990 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 63 | серия = | isbn = 5-85200-151-1 | тираж = 100000 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эйк}} * {{книга | автор = | часть = Ван Эйк (van Eyck) Ян | ссылка часть = | заглавие = Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = А. М. Прохоров (гл. ред.) | издание = 3-е изд | место = М. | издательство = Сов. энциклопедия | год = 1971 | том = IV | страницы = 294–295 | столбцы = | страниц = 600 | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }} == Һылтаниалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=sb2G3v301Do&t=842s Ян ван Эйк, старые фламандцы и их революция] * [https://web.archive.org/web/20100424091022/http://belgium-art.ru/bruges/bruges-groninge1 Ян ван Эйк в Брюгге музей Гронинге] * [http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html Ян ван Эйк на сайте О художниках и картинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423102543/http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html |date=2022-04-23 }} {{библиоинформация}} {{Ян ван Эйк}} [[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәссамдар]] [[Категория:Сәнғәт]] [[Категория:Голландия рәссамдары]] l9k4iwtfftngbc6sjbuaocyvggvt2kh 0 186678 1298124 1196568 2026-05-26T11:03:25Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "President_Richard_Nixon_and_Premier_Chou_En-Lai_Shake_Hands_at_the_Nixons'_Arrival_in_Peking,_China.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:President_Richard_Nixon_and_Premier_Chou_En-La 1298124 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Чжоу Эньлай | оригинал имени = {{Китайский|周恩來|周恩来}} | изображение = 國共內戰時期周恩來.jpg | ширина = | описание изображения = | должность = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның сәйәси консультатив советы Рәйесе | порядок = | периодначало = [[25 декабрь]] [[1954 йыл]] | флаг = National Emblem of the People's Republic of China.svg | флаг2 = Flag of the People's Republic of China.svg | периодконец = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]] | предшественник = [[Мао Цзэдун]] | преемник = [[Дэн Сяопин]] | должность_2 = Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт Советының 1-се Премьеры | флаг_2 = National Emblem of the People's Republic of China.svg | флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg | порядок_2 = | предшественник_2 = должность учреждена | преемник_2 = [[Хуа Гофэн]] | периодначало_2 = [[1 октябрь]] [[1949 йыл]] | периодконец_2 = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]] | должность_3 = ҠХР-ҙың 1-се сит ил эштәре Министры | флаг_3 = Flag of the People's Republic of China.svg | порядок_3 = | периодначало_3 = [[1949]] | периодконец_3 = [[1958]] | предшественник_3 = должность учреждена | преемник_3 = [[Чэнь И (маршал)|Чэнь И]] | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | отец = Чжоу Инэн | мать = Ваньши | супруга = [[Дэн Инчао]] | дети = юҡ | награды = | автограф = 1958年12月周恩来总理的签名.jpg }} '''Чжоу Эньлай''' ({{Ҡытайса|周恩來|周恩来|Zhōu Ēnlái}} [[пиньинь]]<span> </span>''Zhōu Ēnlái'') ([[5 март]] [[1898 йыл]]— [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]]) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] сәйәси эшмәкәре, [[ҠХР]] барлыҡҡа килгәндән алып 1949 йылға тиклем ҠХР дәүләт советының беренсе башлығы; неоконфуцианлыҡҡа нигеҙ һалыусы Чжоу Дуньиҙың 33-сө быуын вариҫы. Күренекле [[Дипломатия|дипломат]]. Көнбайыш менән тыныс йәшәүҙе булышлыҡ итә, бер үк ваҡытта [[Советтар Союзы]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙмәҫкә тырыша. Нескә сәйәсәте һәм эшендә принципиаллеге уға «мәҙәни революция» осоронда премьер-министр вазифаһын һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итә, ә дипломатиклыҡ һәм юғары эшкә һәләтлелек халыҡ араһында данын арттыра. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Чжоу Эньлай 1898 йылдың 5 мартында Хуайань идаралығының Шаньян өйәҙендә (хәҙерге Цзянсу провинция территорияһы) тыуған. Уның атаһы Чжоу Инэн (ул шулай уҡ Чжоу Шаоган) боронғо феодаль нәҫеленә ҡарай, ләкин карьера эшләй алмай, Эньлай тыуған мәлгә Чжоу кланы бөлгөнлөккә төшә{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009}}. Ул ата-әсәһен бик иртә юғалта, Ҡытайҙың төрлө райондарында яҡын туғандарында тәрбиәләнә. Ярты йыл да тулмаҫтан, уны Чжоу Игань уллыҡҡа ала. Игань Хуайандәге ҡала усадьбаһында йәшәгән атаһының балаһыҙ һәм ҡаты сирле ағаһы була. Ҡарауға алған атаһы тиҙҙән вафат була, һәм ул мәрхүмдең тол ҡатыны ҡарамағында ҡала. Дүрт йәшенән тәрбиәгә алған әсәһе ҡарауында иероглифтар яҙырға һәм [[Тан династияһы|тан дәүере]] (618—907 йй.) шағирҙарҙың классик шиғырҙарын уҡый башлай. Биш йәшендә ул шәхси мәктәпкә йөрөй, балалар өсөн дидактик әҫәрҙәрҙе яттан өйрәнә. 8 йәшендә әсәһе яғынан ике туған революцион ҡарашлы ағаһы, Гун Инсундың, шәхси мәктәбенә бирәләр. Ағаһы унда сәйәси ваҡиғаларға ҡыҙыҡһыныу уята. 1907 йылдың яҙында Ваньшаның әсәһе, ә бер йыл үткәс, тәрбиәгә алған әсә туберкулездан вафат була. 1910 йылдың яҙында, 12 йәштә Чжоу Игэн үҙ ғаиләһенә ала һәм уны Мукден алтынсы мәктәбенә бирә {{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=9}}. 1911 йылдың октябрендә, Синьхай революцияһы башланыуы тураһында тәүге хәбәрҙәр ишеткәс, [[Цин империяһы]] властарына ҡаршы протест билдәһе итеп толомон ҡырҡа. Бының менән ул иптәштәренә өлгө күрһәтә. 1913 йылдың яҙында 15 йәшлек Чжоу Эньлай Тяньцзинь ҡалаһына, апаһының ғаиләһенә ебәрелә. Унда август уртаһында Нанькай урта мәктәбенә ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшыра. Көнбайыш Европа мәғрифәтселәренең китаптарын: «Йәмәғәт килешеүе» [[Жан-Жак Руссо|Ж.- Ж. Руссо]], «Закондар рухы» [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]], «Эволюция һәм этика» Гексли Ҡытай реформаторы Янь Фу тәржемәһендә уҡый. [[Файл:Premier_Zhou_1919.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай 4 май Хәрәкәте осоронда]] 1917 йылда Чжоу Эньлай уҡытыусылар һәм дуҫтары ярҙамында Японияла уҡыу өсөн аҡса йыя{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=18}}. Ярты йыл самаһы ул япон телен өйрәнеүгә бағышлай, ләкин 1-се Токио юғары мәктәбенә имтихандарҙы уңышлы тапшырыр өсөн етерлек һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. Уға әҙерлекте дауам итергә тура килә. Японияла Рәсәйҙә революцион ваҡиғалар тураһында белә, тәүге тапҡыр [[Социализм|социалистик]] һәм [[Марксизм|марксистик]] идеялар менән таныша. Дуҫының хаты аша Нанькай урта мәктәбе нигеҙендә асыласаҡ Нанькай университеты тураһында хәбәр белә. Япониянан китергә һәм белем алыуын тыуған илендә дауам итергә ҡарар итә, 1919 йылдың апрель аҙағында [[Тяньцзинь|Тяньцзингә]] ҡайта. Тяньцзинда 4 май ваҡиғалары һуң кисекмәҫтән йәштәрҙең патриотик протест акцияларына ҡушыла. Июнь айында «Тяньцзинь студенттарының берләшкән союзы» гәзите мөхәррире була; уның «4 май хәрәкәте» тураһындағы тәүге мәҡәләһен Тяньцзинь гәзите баҫтырып сығара. Тәүҙә гәзит өс көнгә бер сыға, ләкин тиҙҙән көн һайын 20 мең дана тираж менән сыға башлай. 1919 йылдың 16 сентябрендә "Аңды уятыу йәмғиәте"н («Общества пробуждения сознания») ойоштороуҙа ҡатнаша, унда ул бер нисә тапҡыр үҙенең революцион публицистикаһын файҙалана, «У Хао» («Бишенсе номер») псевдонимын ала. Йәмғиәттең манифесын яҙа. Унда Ҡытайҙа милитаризм, сәйәсмәнлек, бюрократизм, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙһеҙлеген, консерватив фекерләүҙе һәм иҫке әхлаҡты бөтөрөү кәрәклеге тураһында әйтелә. 1919 йылдың 21 сентябрендә уның тәҡдиме буйынса Йәмғиәт ағзалары алдында сығыш яһарға Пекин университетының танылған профессоры Ли Дачжао саҡырыла. Октябрҙә, Синьхай революцияһының йыллығын байрам иткәндә, күпләп ҡулға алыуҙар була, Йәмғиәт Тяньцзинда ризаһыҙлыҡ белдерә, полицияны ҡулға алынғандарҙы сығарырға мәжбүр итә. 15 ноябрҙә Чжоу Эньлай рәйеслегендә үткән аң уятыу Йәмғиәтенең ғәҙәттән тыш ултырышында был түңәрәкте йәштәрҙең хәрби ойошмаһына әйләндерергә ҡарар ителә. 1919 йылдың декабрендә Тяньцзинь уҡыусылары ассоциацияһының Берләшкән союзы етәксеһе итеп һайланған Чжоу Эньлай ҡаланың башҡа йәмәғәт ойошмалары ҡатнашлығында япон тауарҙарының дөйөм ҡала бойкотын ойоштора. [[1920 йыл]] ғинуарында Японияға ҡаршы петицияны Чжили провинция губернаторына тапшырырға тырышҡан уның етәкселегендәге төркөм ҡулға алына. Чжоу төрмәһендә Эньлай иптәштәре араһында тәртипте һаҡлай, көнүҙәк социаль һәм сәйәси мәсьәләләр буйынса сәйәси занятиелар һәм дискуссиялар ойоштора. Чжоу Эньлай эше буйынса асыҡ тыңлауҙар [[1920 йыл|1920 йылдың]] июлендә ҡалала ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 17 июлдә суд Чжоу Эньлайҙы һәм уның иптәштәрен "төрмә срогы үткәс"азат итеү тураһында хөкөм ҡарарын уҡып ишеттерә. Һаҡ аҫтында булған ваҡытта Эньлай Нанькай университетынан ҡыуыла, шуға күрә хөкүмәт тарафынан өлөшләтә субсидияланған программа сиктәрендә Францияла уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. Тяньцзинда билдәле журналист һәм мөхәррир булараҡ, сит илгә китер алдынан урындағы абруйлы «Ишибао» гәзитен Европа илдәрендә таныштырыу ризалығын алыуға өлгәшә. Гәзиттән алынған гонорар тәүге осорҙа уға матди ярҙам күрһәтер, тип иҫәпләй{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=33}}. === Европалағы тормошо === [[Файл:ZhouEnlai3.jpg|мини|Чжоу Эньлай Вампу Академияһының сәйәси бүлеге начальнигы булып эшләгән ваҡытта]] [[Файл:ZhouEnlai4.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Ҡытайҙа граждандар һуғышы ваҡытында]] 1920 йылдың 13 ноябрендә [[Марсель|Марселгә]] килә, унан поезд менән [[Париж|Парижға]] сыға, Латин кварталында арзан ҡунаҡханала урынлаша. Парижда йәшәгәндә ул «Рено» автомобиль заводына эшсе булып урынлаша, артабан бер нисә ай Лилле күмер шахтаһында, Лионаға яҡын Сен-Шамонда металлургия заводында эшләй . 1921 йылдың яҙында Париж коммунистар төркөмө ағзаһы итеп ҡабул ителә, һуңынан Ҡытай коммунистар партияһына берләшкән һигеҙ коммунистик ячейканың береһе була. Европала , Франциянан тыш, Шулай уҡ Англия һәм Германия буйлап йөрөй, һәм даими рәүештә «Ишибао» гәзите өсөн репортаждар яҙа, Ҡытай уҡыусыларына донъяла барған ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт бирә. Ҡытай коммунистик ячейкаһы ҠКП-ның Беренсе съезына (1921 йылдың июле) делегаттар ебәрергә саҡырыу ала, ләкин техник сәбәптәр арҡаһында уны тормошҡа ашыра алмай. 1922 йылдың мартында [[Берлин]]ға күсә, унда тиҙҙән ҠПК-ның герман ячейкаһына нигеҙ һала. 1922 йылдың майында «Европала йәшәгән Ҡытай йәштәренең Коммунистар партияһы» тип аталған яңы ойошманың устав проектын тәҡдим итә. Ойошма бер йылдан һуң булдырыла. 1922 йылдың октябрендә Берлинда билдәле Сычуань генералы Чжу Дэ менән таныша һәм ул генералға ҠКП-ға инергә кәңәш бирә. ҠКП Гоминьдан менән хеҙмәттәшлек тураһында ҡарар ҡабул иткәс, 1923 йылдың 25 ноябрендә Лионда Гоминьдандың Европа бүлексәһенең ойоштороу йыйылышы Чжоу Эньлайҙы үҙенең етәксеһе итеп һайлай. Шуның менән бергә ул ҠКП-ның Европа ойошмаһын һәм Ҡытай йәштәр коммунистик ойошмаһының Европа бүлексәһен булдыра, Был ойошмаларҙың баҫма органдарын — «Шаонянь» («Йәштәр») һәм «Чигуан» («Алый свет») журналдарын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша һәм 1922—1924 йылдарҙа уларҙа бик күп мәҡәләләр баҫтыра. Европала Чжоуҙы ауыр йәшәү шарттары тыйнаҡ тормошҡа өйрәтә: ул үҙе ашарға әҙерләй, йыуа, йыйыштыра, әйберҙәрен ремонтлай. Шуның менән бергә ул эрудициялы, белемле кеше була, [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]] телдәрен белә. 1924 йылдың йәйендә Ҡытай Коммунистар Партияһы Үҙәк Комитеты талабы буйынса кире Ҡытайға китә. === Гоминьдан менән союзда === Октябрь башында Чжоу Эньлай Гуандун провинцияһы партия комитетының ваҡытлыса башлығы, шулай уҡ хәрби бүлек һәм пропаганда бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул эшсе һәм крәҫтиән үҙ-үҙен обороналау дружиналарын ойоштора, революция хөкүмәте [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсенға]] ярҙам итеү һәм контрреволюцияны аяҡҡа баҫтырыу өсөн көстәрҙе мобилизациялау өсөн митингыларҙа һәм йыйылыштарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән сәйәси инструктор сифатында Көньяҡ Ҡытай революцион хөкүмәте армияһы өсөн кадрҙар әҙерләгән Вампу Академияһына ебәрелә, ә ноябрҙән Академияның сәйәси бүлеге мөдире була{{sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=38}}. 1-се һәм 2-се Көнсығыш походтары ваҡытында Академия курсанттары менән бергә алғы һыҙыҡта була, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Шулай уҡ был ваҡытта ул ҠКП һәм Гоминьдандың сираттағы съездары эшендә ҡатнаша. Гуанчжоуҙа ул ваҡытта Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, Гоминьдан Үҙәк һайлау комиссияһына ағзалыҡҡа кандидат, «Политик аҙналыҡ» журналы мөхәррире, күренекле Ҡытай революционеры [[Мао Цзэдун]] менән таныша. 1925 йылда Гванчжоу хөкүмәте Чжоуға генерал-майор званиеһын бирә, уның урындағы милитарист Чэнь Цзюмин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа туранан-тура ҡатнашыуын, Милли-революцион армияның (НРА) хәрби частары һәм берләшмәләренең сәйәси бүлектәренә етәкселек итеүен билдәләй. Хәрби түңкәрелештән һуң 1926 йылдың 20 мартында Чан Кайши бөтә коммунистарҙы Милли-революцион армияның офицерҙар корпусынан бушатырға бойороҡ бирә. Эштәрен тапшырғандан һуң Чжоу Эньлай сәйәси әҙерлек буйынса махсус курстар начальнигы булып китә; был курстарҙы тамамлаусыларҙың күбеһен Е Тин етәкселегендәге айырым полкка оҙата. 1926 йылдың декабрендә ҠКП бойороғо буйынса [[Шанхай]]ға ебәрелә һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Ойоштороу бүлеге начальнигы һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Хәрби комитеты ағзаһы булып эшләй башлай. 1927 йылдың 21 мартында фетнәсел пролетариат [[Шанхай|Шанхайҙа]] власты баҫып алыуға өлгәшә һәм Милли революцион армия частары яҡынлашҡанға тиклем ҡаланы өс аҙна буйына ҡулында тота. Ләкин Чан Кайши, 12 апрелдә империалистик державалар һәм урындағы контрреволюция менән берләшеп, ҡалаға ғәскәр ебәрә, баш күтәреүселәрҙе язалайҙар. Чжоу Эньлай ҡасып өлгөрә,, уның башы өсөн ҙур бүләк иғлан ителә. ҠКП Үҙәк комитетының хәрби бүлеге етәксеһе сифатында ул Е Тин, Чжу Дэ һәм Хэ Лун менән бергә 1927 йылдың 1 авгусында күтәрелгән революцияға тоғро ҡалған Наньчан ихтилалын етәкләй. Әммә ихтилал еңелә. Баш күтәреүселәрҙең бер өлөшө, улар араһында Чжоу Эньлай ҙа бар, яу менән көньяҡҡа, революцион база урынлашҡан Гуандун провинцияһына, икенсе отряд Чжу Дэ етәкселегендә Хунань провинцияһына китә, унда улар Мао Цзэдун төркөмөнә ҡушыла. Ихтилалдың уңышһыҙ тамамлауына ҡарамаҫтан, 1927 йылдың ноябрендә ҠКП Үҙәк Комитетының ашығыс кәңәшмәһендә Чжоу Эньлай ҠПК Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы һәм Политбюроның даими комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1928 йылдың тәүге яртыһында Чжоу Эньлай Коминтерн ярҙамында йәшерен рәүештә СССР-ға килә, унда июнь-июль айҙарында ҠПК съезы үтә. 1928 йылдың йәйендә ул Коминтерн конгресы эшендә ҡатнаша, Коминтерн Башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 1928 йылдың октябрендә йәшерен рәүештә Шанхайға әйләнеп ҡайта һәм ҠПК эшмәкәрлеген яңы шарттарҙа ойоштора башлай. 1931 йылдың 17 ноябрендә Совет райондары вәкилдәренең Бөтә Ҡытай съезында Көньяҡ Совет республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты составына һайлана һәм Революцион хәрби советы ағзаһы итеп алына. Быға тиклем ошо вазифаны Мао Цзэдун биләй. 1932 йылдың көҙөндә сәйәси комиссар итеп тәғәйенләнә. 1934 йылдың ғинуарында совет райондары вәкилдәренең II Бөтә Ҡытай съезында Революцион хәрби совет рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1934—1935 йылдарҙа штаб начальнигы сифатында Бөйөк походта ҡатнаша. [[Файл:001_O_parte_a_delegatiilor_de_peste_hotare.jpg|мини|Александр Шелепин һәм [[Микоян Анастас Иванович|Анастас Микоян]] Георге Георгиу-Дежаны ерләүҙә]] 1936 йылдың аҙағында, Сиань ҡалаһында генералдар Чжан Сюэлян һәм Ян Хучэн фетнә ҡуптарғас, [[Чан Кайши|Чан Кайшиҙы]] ҡулға алалар һәм япондарға ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн коммунистар менән берҙәм фронт ойоштороуҙы талап итәләр («Сиань инциденты» булараҡ билдәле ваҡиғалар). Чжоу Эньлай хәлде тыныс юл менән көйләүгә ирешә. Оҙаҡламай Чан Кайши хөкүмәте менән берҙәм Японияға ҡаршы фронт тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле булып китә. Коминтерн тарҡалғандан һуң 1943 йылдың майында Гоминьдан менән берҙәм фронт сәйәсәтенә таяныуы өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар ителә; 1944 йылдың мартында «стилде тәртипкә килтереү хәрәкәте» барышында Чжоу Эньлайға тәнҡит менән сығыш яһарға тура килә. 1944 йылда ул яңынан, Америка ҡушма штаттары аралашсылығында, Гоминьдан (Чжан Цюнь вәкиле) менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле сифатында ебәрелә. 1947 йылдың авгусында ҠПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы рәйесе урынбаҫары һәм Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһы Генераль штабы начальнигы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1948 йылдың аҙағына — 1949 йылдың башына уның иң ҙур операциялары: Ляоси-Шэньян, Бэйпин-Тяньцзинь һәм Хуайхай менән етәкселек итеүҙә ҡатнаша. 1949 йылдың мартында Гоминьдан хөкүмәте делегацияһы менән граждандар һуғышын туҡтатыу тураһында тыныс һөйләшеүҙәрҙә ҠПК делегацияһын етәкләй. === Премьер === 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң, Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт административ советы премьеры һәм Ҡыттай Халыҡ Республикаһының сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Чжоу Эньлай арҡаһында Ҡытай дипломатияһы ҙур уңыштарға өлгәшә; хәҙерге Ҡытай һәм көнбайыш историографияһында Чжоу Эньлай «тыныс һыйышып йәшәүҙең биш принцибы» инициаторы булып һанала<ref name="EarlyPRC1">Spence 524</ref>. 1960-сы йылдар башында Көнбайыштың капиталистик илдәре Һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу һәм СССР менән мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлекте йомшартыу юлы менән ҠХР-ҙың тышҡы сәйәсәтен идеологиялаштырыуҙан, уны тик « өсөнсө донъя» ға ғына йүнәлтеүҙән ҡотолорға тырыша; [[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]] йылдарында был ҡайһы бер хунвэйбинов һәм цзаофаней ойошмалары яғынан «ревизионистик ҡараштар һәм фекерҙәр»өсөн уны ғәйепләйҙәр. [[Файл:President Richard Nixon and Premier Chou En-Lai Shake Hands at the Nixons' Arrival in Peking, China - DPLA - 315dbcc0e8b46e1bc678fde12bef9eb8.jpg|мини|309x309пкс|Ричард Никсон һәм Чжоу Эньлай Пекинда, 1972 йыл]] 1969 йылдың сентябрендә Пекин аэропортында А. Н. Косыгин менән яҙ көнө Даманский утрауындағы сик буйы конфликты арҡаһында килеп тыуған көрсөктөң тамамланыуына сик ҡуйған һөйләшеүҙәр алып бара. 1971 йылда Чжоу Эньлайҙың Г. Киссинджер менән йәшерен һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә 1972 йылда АҠШ президенты Р. Никсондың Ҡытайға сәфәре ойошторола, был Ҡытай-Америка мөнәсәбәттәрен яйға һалыуға килтерә<ref name="Trade1">Spence 597</ref>. 1973 йылда Чжоу Эньлай һөргөндән премьер урынбаҫары вазифаһын биләгән [[Дэн Сяопин]]ды ҡайтарыуға өлгәшә. === Ауырыуы һәм үлеме === Чжоуҙың партия документтарын тикшереү бүлегенең элекке ғилми хеҙмәткәре Гао Вэньцян яҙған биографияһына ярашлы, Чжоуҙа беренсе тапҡыр 1972 йылдың ноябрендә бәүел ҡыуығы яман шеше асыҡлана.<ref>Gao 235</ref>. Чжоу командаһы дауалағанда һауығыуға өмөт ҙур булыуын хәбәр итә; ләкин партияның юғары вазифалы ағзаларын дауалауҙы Мао хупларға тейеш була. Мао Чжоуға һәм уның ҡатынына диагноз тураһында хәбәр итмәҫкә, бер ниндәй операция яһамаҫҡа һәм өҫтәмә тикшереү үткәрмәҫкә бойора<ref>Gao, 235—236</ref>. Цзи Чаочжу әйтеүенсә, Чжоу Эньлайҙың шәхси тәржемәсе, Генри Киссинджер Чжоуҙы дауалау өсөн Ҡушма Штаттарҙан яман шеш буйынса белгестәр ебәрергә тәҡдим итә, ләкин был тәҡдим ахыр сиктә кире ҡағыла<ref>{{Cite book|place=Chaozhu|page=Chapter 25}}</ref>. Чжоуҙың хәле тураһында белгән башҡа Ҡытай лидерҙары баҫымы аҫтында [[Мао Цзэдун|Мао]] 1974 йылдың июнендә хирургия операцияһын үткәрергә бойора, ләкин был яман шеш башҡа органдарға метастаза бирә. Артабанғы ҡайһы бер операциялар ҙа яман шештең аҙыуын туҡтата алмай<ref>Gao 260—262, 275—276, 296—297</ref>. Чжоу дауаханала эшләүен дауам итә, ә Дэн Сяопин, премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары булараҡ, Дәүләт советының мөһим мәсьәләләренең күпселеге менән шөғөлләнә, Чжоу Эньлаҙың һуңғы халыҡ алдында ҙур сығышы 1975 йылдың 13 ғинуарында 4-се саҡырылыш Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышының беренсе ултырышында була, унда хөкүмәт эше тураһында отчет бирә. Һуңынан өҫтәмә медицина ярҙамы алыу өсөн ул йәмәғәтселек иғтибарынан төшөп ҡала.<ref>{{Cite news|title=Government Work Report to the Fourth National People's Congress (in Chinese)|work=People's Daily|page=1|accessdate=17 January 2014|date=21 January 1975|url=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091025231247/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archivedate=25 October 2009}}</ref> 1976 йылдың 8 ғинуарында Пекин ваҡыты буйынса иртәнге 9 сәғәт 57 минутта вафат була. Чжоу Эньлай хөрмәтенә Тяньцзинда мемориал (天津周恩來鄧穎超紀念館) төҙөлгән, шулай уҡ Маньчжурияла һәйкәл ҡуйылған. == Тяньаньмэнь инциденты == 1976 йылдың 5 апрелендә, боронғо ҡытай халыҡ йолаһы буйынса, йөҙҙәрсә мең Пекин халҡы Чжоу Эньлайҙы портреттары, аҡ матәм веноктары һәм аҡ сәскәләр менән иҫкә алалар. Үҙәк Тяньаньмэнь майҙанында "Интернационал"ды йырлайҙар. Майҙанда стихиялы рәүештә матәм митингылары барлыҡҡа килә, Чжоу Энлай иҫтәлегенә арналған шиғырҙар уҡыла. Халыҡтың бындай демонстратив әүҙемлегенән ҡурҡып, Цзян Цин яҡлылар майҙанға ҙур хәрби һәм полиция көстәре индерелә.. Улар халыҡты тупаҫ рәүештә ҡыуып сығаралар һәм күпләп ҡулға алалар. Был ваҡиғалар тарихта «Тяньаньмэнь инциденты» булараҡ билдәлелек ала. [[Файл:Sun_Weishi_Zhou_Enlai_in_Moscow.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Сунь Вэйши менән 1939 йылда Мәскәүҙә]] == Шәхси тормошо == 1925 йылда Чжоу Эньлай революционер ҡатынын Дэн Инчаоға өйләнә. Улар « 4 май хәрәкәте» буйынса таныш булалар.. Чжоу менән Дэндың үҙ балалары булмай, ләкин улар һәләк булған революционерҙарҙың балаларын тәрбиәгә ала; уларҙың береһе ҠХР дәүләт советы буласаҡ премьеры— Ли Пэн була . Рәсми рәүештә Чжоу Эньлай һәм Дэн Инчао өс ҡыҙҙы ғына таный, уларҙың иң өлкәне, Сунь Вэйши, мәҙәни революция йылдарында һәләк була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Вавилов Н. Н. Ҡытай власы. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2021. — 664 с. — ISBN 978-5-907372-30-6 * Вавилов Н. Н.''.'' Королдәр ҡыҙыл Ҡытай. ҠХР-ҙың кландары һәм сәйәси төркөмдәре / т.в. днепровская. — М.: Концептуал, 2019. — 200 с. — ISBN 978-5-907079-47-2 * {{Китап|автор=Чжоу Биндэ|заглавие=Мой Дядя Чжоу Эньлай|оригинал=我的伯父周恩来|место=Пекин|издательство=Издательство литературы на иностранных языках|год=2008|страниц=366|isbn=9787119052830|тираж=1300|ref=Чжоу Биндэ}} * {{Китап|автор=|заглавие=Чжоу Эньлай. Иллюстрированная биография|оригинал=周恩来画传|место=|издательство=Сычуаньское издательство «Жэньминь»|год=2009|страниц=483|isbn=978-7-220-07636-7|тираж=|ref=Иллюстрированная биография}} [[Категория:Ҡытай революционерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Пекинда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1898 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 мартта тыуғандар]] [[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы етәкселәре]] ewte9jpv2jnhiyr2ohc4pl8h88zjqzm 0 188355 1298097 1280149 2026-05-26T05:36:11Z Surajr7 47903 1298097 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Салма, сәллә''' ({{lang-ru|Тюрбан}} — {{lang-fa|دولبند}}‎, ''dulband'' һүҙенән) — баш тирәләй уралған туҡыма киҫәге; [[Яҡын Көнсығыш]], Төньяҡ Африка, [[Һиндостан]]да байтаҡ халыҡ араһында киң таралған, хатта [[Европа]]ла бер аҙ таралып өлгөргән ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙ баш кейеме. == Ҡулланылышы == [[Рәсәй]]ҙә ул ғәҙәттә руханиҙарҙың баш кейеме; муллалар башлыса мәсеттә ғибәҙәт ҡылғанда ғына кейә. Сәллә [[түбәтәй]], [[Фәс (баш кейеме)|фәс]] йәки бүрек өҫтөнән уратыла. Уны эшләү өсөн, ғәҙәттә, 6-8 метр туҡыма кәрәк, әммә сәлләләрҙең ҡайһы бер төрҙәренә 20 метрға тиклем материя китә. Урыҫса «ушьвъ» тигән атамаһы бар — ҡатын-ҡыҙ факеоле. Мосолман донъяһында салмаға айырым иғтибар бирелә. Уны [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] үҙе менән йөрөтөүе менән аңлатыла, сәхәбәләргә лә шул уҡ эште башҡарырға кәңәш иткән. Бер [[Хәҙис|хәҙистә]] ул [[Мәсет|мәсеттә]] вәғәз уҡығанда ҡара төҫтәге сәллә кейгән, һәм уның осо иңбашына төшөп торған, тип әйтелә. Хәҙистәр был сәлләнең теүәл оҙонлоғо һәм төҫө тураһында төрлө фекерҙә. Ҡайһы бер хәҙистәрҙә пәйғәмбәр сәлләһенең оҙонлоғо 7 терһәк, йәғни яҡынса 2,5—3 метр тәшкил иткән тип телгә алына. Яратҡан сәлләһен [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] үҙенең көрәштәше — кейәүе һәм ике туған ҡустыһы хәҙрәте [[Али ибн Әбү Талип|Али ибн Әбү Талипҡа]] бүләк иткән, тип һөйләйҙәр[[Али ибн Әбү Талип|.]]<ref>{{Cite web|url=http://islamdag.ru/vse-ob-islame/10338|title=Чалма, феска, куфия, тюбетейка… {{!}} islamdag.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2012-11-14|archive-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024221641/http://islamdag.ru/vse-ob-islame/10338|deadlink=no}}</ref>. [[Фәләстин|Фәләстиндә]] сәллә яулыҡтан яһалған (йәһүд.- арам. ‏כומתא‏‎, ''күмта'')<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Археология талмудической эпохи}}</ref>. == Галереяһы == <gallery class="center"> Файл:GleyreFellahs.jpg|<small>Гейр Марк Габриэль Шарль. ''Феллаһтар''</small> Файл:Tuareg2.JPG|<small>[[Туариҡ]] сәлләһе</small> Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|<small>Әрмән батшаһы [[Смбат II]] (уңда). Башында - сәллә (X быуат)</small> Файл:Gagik I Bagratuni.jpg|<small>Әрмәнстан Шаһиншаһы [[Гагик I]]. Башында - сәллә (X-XI быуаттар)</small> Файл:Jan van Eyck - Portrait of a Man (Self Portrait?) 1433.jpg|<small>Итальян шаперон модаһы. [[XV быуат]]</small> Файл:Sikh wearing turban.jpg|<small>Сикһ сәлләһе ([[дастар]])</small> Файл:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg|<small>[[Үзбәктәр|Үзбәк]] сәлләһе</small> Файл:Aurangzeb in old age 2.jpg|<small>|Могол императоры [[Аурангзеб]]тың биҙәүесле сәлләһе</small> Файл:Sarayi Album 10a.jpg|<small>Солтан [[Мәхмәт II]]. Башында - сәллә </small> Файл:Humayun (left) with his father Babur (right), painted circa 1640 (Late Shah Jahan Album).jpg|<small>Могол императоры [[Бабур]] һәм уның вариҫы [[Һомайун]]. Баштарында - сәллә </small> Файл:EmperorSuleiman.jpg|<small>[[Сөләймән I]]. Башында - оло сәллә</small> Файл:II Selim.jpg|<small>Ғосман императоры [[Сәлим II]]. Башында - сәллә </small> Файл:Statue of Averroes (Córdoba) - BAE09705.jpg|<small>[[Ибн Рушд|Ибн Рушд (Аверроэс)]] — [[Испания]] [[Полимат|полимат]] [[мосолман]]ы </small> Файл:Ralamb-40.jpg|<small>[[Ғосман империяһы]]нда [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] күп һанлы вариҫтары йәшел сәлләле дворянлыҡ ойоштора</small> </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фәс (баш кейеме)|Фәс]]. 1826 йылдан фәс сәллә урынына ғосман чиновниктары һәм һалдаттары өсөн формалы баш кейеме итеп индерелә * Салма торҡа. Торҡа (шлем) сәллә менән бергә була алған, был һаҡлылыҡты күпкә яҡшыртҡан — сәллә тышҡы амортизатор булып киткән. [[Ғәрәптәр]] бәләкәй генә итеп ураһа ла, [[төрөктәр|төрөк]] яугирҙары ҡайһы берҙә ғәйәт ҙур, тулыһынса торҡаны йәшереп ураған һәм осон яурынына һалған. Бындай шлемды ҡырҡыу бөтөнләй мөмкин булмаған. Әммә уны кейеп йөрөү көслө муйын талап ителә. * Эләсек — ҡырғыҙ ҡатын-ҡыҙҙары баш кейеме == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Андреева Р. П. Тюрбан. Чалма // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 350, 376. — <nowiki>ISBN 5-86617-030-2</nowiki>. * Беловинский Л. В. Тюрбан // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 695. — 784 с. — 5000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-699-24458-4</nowiki>. * Буровик К. А. Чалма, тюрбан // Красная книга вещей: Словарь. — М.: Экономика, 1996. — С. 98—100. — 215 с. — <nowiki>ISBN 5-282-01639-7</nowiki>. * Буровик К. А. Тюрбан // Популярная энциклопедия вещей. Исторический магазин. — М.: Дрофа-Плюс, 2004. — С. 84. — 192 с. — 5000 экз. — <nowiki>ISBN 5-9555-0279-3</nowiki>. * Гусева Н. Многоликая Индия. М. 1983 == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.luiza-m.narod.ru/smi/ethnic/arab-chalma.htm Арабская чалма вчера и сегодня] * [http://www.luiza-m.narod.ru/smi/ethnic/chalma-sr-azia.htm Чалма вообще и чалма по-среднеазиатски] * [http://mediathek.daserste.de/daserste/servlet/content/1762812?pageId=487910&moduleId=1458&categoryId=&goto=1&show= Видеосюжет о способе повязки тюрбан] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Исламда ҡатын-ҡыҙ кейеме]] [[Категория:Тегелмәгән кейем]] [[Категория:Баш кейемдәре]] [[Категория:Үзбәк милли кейеме]] azq7g3nje11jtuk9p9kchfy19s1usl1 0 188768 1298029 1232499 2026-05-25T15:08:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298029 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Благоева Вела''' ({{Lang-bg|Вела Благоева}}; '''Виктория Атанасова Живкова''' 1859 йылдың 29 сентябре, Велико-Тырново, Ғосман Болгарияһы — 1921 йылдың 21 июле, [[София]], [[Болгария]]) — болгар яҙыусыһы, журналист, педагог. Болгарияла ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн хәрәкәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. Димитр Благоевтың ҡатыны. == Тәүге йылдары һәм белеме == Виктория Атанасова Живкова 1859 йылдың 29 сентябрендә Велико-Тырново ҡалаһында тыуған. Неда Спиридонованың Һәм Атанас Живковтың биш балаһының иң кесеһе<ref name=":0"/>. Апалары — Мариола һәм Роза<ref name=":1"/>, ағайҙары — [[Георгий Живков]], сәйәсмән, өс тапҡыр Болгария Милли ассамблеяһы рәйесе итеп һайланған<ref>{{Cite news|title=ЖИВКОВ. Георги Атанасов - Съединението на България|url=http://saedinenieto.bg/zhivkov-georgi-atanasov/|work=Съединението на България|date=2015-07-17|accessdate=2017-07-25|language=en|archivedate=2016-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012152129/http://saedinenieto.bg/zhivkov-georgi-atanasov/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012152129/http://saedinenieto.bg/zhivkov-georgi-atanasov/ |date=2016-10-12 }}</ref> һәм [[Никола Живков]], Болгарияла беренсе балалар баҡсаһына нигеҙ һалыусы һәм Болгарияның беренсе милли гимны «Шуми Марица» һүҙҙәре авторы<ref>{{Cite web|url=http://www.borbabg.com/2013/07/12/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0/|title=СТАРО ТЪРНОВО. Търновец е автор на химна “Шуми Марица”|publisher=Вестник Борба - областен всекидневник, Велико Търново|accessdate=2017-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903211134/http://www.borbabg.com/2013/07/12/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0/|archivedate=2017-09-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211134/http://www.borbabg.com/2013/07/12/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0/ |date=2017-09-03 }}</ref>. Ғаилә йыш ҡына йәшәү урынын алмаштырғанлыҡтан, Виктория Оряховта, Бөйөк Тырновола, Рустә, Габровола, Стара-Загорала уҡый<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.borbabg.com/2013/10/01/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3-%D0%B8/|title=СТАРО ТЪРНОВО. Вела Благоева – педагог и общественик|publisher=Вестник Борба - областен всекидневник, Велико Търново|accessdate=2017-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903210031/https://www.borbabg.com/2013/10/01/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3-%D0%B8/|archivedate=2017-09-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210031/https://www.borbabg.com/2013/10/01/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE-%D1%82%D1%8A%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3-%D0%B8/ |date=2017-09-03 }}</ref>. Уҡытыусы булып китә һәм Берковицала, [[Истанбул]]да, Тырновола, [[Варна]]ла уҡыта. 1874 йылда Виктория ағаһы Никола менән үҙ аҡсаларына ҡыҙҙар өсөн мәктәп һәм Варнала сиркәү төҙөйҙәр<ref name=":1"/>. 1876 йылда [[Рәсәй империяһы]]на күсеп килә, унда медицина курстарын тамамлай. [[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|Рус-төрөк һуғышы]] ваҡытында Бөйөк Тырновола һәм Свиштовта шәфҡәт туташы булып эшләй<ref name=":2"/>. Һуғыштан һуң [[Санкт-Петербург|Петербургта]] Мария гимназияһында өс йыллыҡ педагогик курстар үтә. Был осорҙа Виктория ике тапҡыр яҙыусы [[Тургенев Иван Сергеевич|И. С. Тургенев]] менән осраша<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.horizonti.info/nauka/?p=5703|title=Вела Благоева – Наука|publisher=www.horizonti.info|lang=bg|accessdate=2017-07-25|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903205135/http://www.horizonti.info/nauka/?p=5703|deadlink=no}}</ref>. 1881 йылда Болгарияға ҡайта һәм [[Әдирнә|Әдирнәлә]] һәм Битолала уҡыта. Тиҙҙән Рәсәйгә әйләнеп ҡайта, унда [[Бестужев курстары]]на йөрөй. Викторияға студенттарҙың Рәсәй империяһында самодержавиегә ҡаршы сығыштары ҙур йоғонто яһай. Шул уҡ осорҙа Вела Димитрий Благоев менән таныша, тиҙҙән уға кейәүгә сыға<ref name=":1"/>. == Карьераһы == 1884 йылда Благоева Болгарияға ҡайта, Унда София ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн мәктәптә (Софийското образцово девическо училище) уҡыта<ref name=":1"/>. 1885 йылдың июненән Виктория ире менән Болгарияла беренсе [[Социализм|социалистик]] «Съвременний показател» журналын нәшер итәләр. Виктория уҡытыусыларҙы дискриминациялау, тигеҙлек, ҡатын-ҡыҙ белеме тураһында мәҡәләләр яҙа<ref name=":0"/>. Благоеваны сәйәсәт темаһына асыҡ фекерҙәре өсөн бер нисә тапҡыр эштән сығаралар, шуға күрә ул йыш ҡына эш урынын алмаштырырға мәжбүр була. Ул София (1884—1885; 1905—1907), Шумен (1886—1887), Видин (1887—1890), Бөйөк Тырново (1890—1892), Стара-Загора (1892—1893), Пловдив (1893—1896; 1902—1903), Тулча (1901—1902) һәм Трастеник (1907—1912) мәктәптәрендә уҡыта. Һаулығы насарайыу сәбәпле, Виктория уҡытыу эшмәкәрлегенән китә<ref name=":1"/>. 1894 йылдан Благоева «Дело» журналын сығара башлай, унда болгар авторҙарының социалистик әҙәби әҫәрҙәре, шул иҫәптән Кирил Христовтың, Димитр Поляновтың, Иван Андрейчиндың шиғырҙары һәм Антон Страшимировтың прозаһы баҫыла. Виктория журналды 1896 йылға, иренең эшмәкәрлеге арҡаһында нәшриәт эшмәкәрлеген туҡтатырға мәжбүр булағанға тиклем сығара<ref>{{Cite web|url=http://new.bg-history.info/Prochutata-plovdivska-gimnaziia--2029.html|title=http://new.bg-history.info/Prochutata-plovdivska-gimnaziia--2029.html|publisher=new.bg-history.info|accessdate=2017-07-25|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012154432/http://new.bg-history.info/Prochutata-plovdivska-gimnaziia--2029.html|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012154432/http://new.bg-history.info/Prochutata-plovdivska-gimnaziia--2029.html |date=2016-10-12 }}</ref>. 1901 йылда Благоева Вела Димитрана Иванова, Екатерина Каравелова, [[Анна Кәримә]], Кина Конова, Юлия Малинова һәм башҡалар<ref>{{Cite web|url=http://bauw-bg.com/en/?p=83|title=Documentary Exposition {{!}} BAUW - The Bulgarian Association of University Women|publisher=bauw-bg.com|lang=en|accessdate=2017-07-25|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227185543/http://bauw-bg.com/en/?p=83|deadlink=no}}</ref> менән бергә Болгарияла беренсе милли ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһын, «Болгар ҡатын-ҡыҙҙар союзы»н («Български женски съюз») төҙөйҙәр<ref name=":0">{{Мәҡәлә|автор=DeHaan, Francisca, Loutfi, Anna, Daskalova, Krassimira|заглавие=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms: Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries|ссылка=https://muse.jhu.edu/chapter/766091|язык=en|издание=|archivedate=2017-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903210750/https://muse.jhu.edu/chapter/766091}}</ref>. Ике йылдан һуң ойошманың башҡа ағзалары менән килешмәүсәнлек арҡаһында Благоева ойошманы ташлап китә. Уның фекеренсә, союз халыҡтың юғары ҡатламы проблемаларына йүнәлеш тота, шул уҡ ваҡытта эшсе синыфтың ихтыяжын онота. Вела Благоева «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте» («Дамски труда») журналын сығара башлай, унда ул эшселәрҙең хоҡуҡтарын яҡлай<ref name=":0" />. 1905 йылда Благоева эшсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге белем биреү ойошмаһын булдыра, шул уҡ йылдың авгусында Софияла ҡатын-ҡыҙ-социалистар конференцияһын ойоштора. Был тәнҡиткә дусар була, шул иҫәптән ире яғынан да, сөнки ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙар берләшкән эшсе хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иҫәпләй. Шуға ҡарамаҫтан, Благоева ҡатын-ҡыҙҙарҙың бойондороҡһоҙлоғо, белем алыуға тиң юл, ҡатын-ҡыҙ хеҙмәтенә түләү, фәхишәлек өсөн язаны бөтөрөү тураһында идеялар тәҡдим итеүен дауам итә<ref name=":0"/>. == Шәхси тормошо == Вела менән Димитрҙың дүрт балаһы була: Стела (1887—1954), Наталия (1889—1943), Владимир (1893—1925) һәм Димитр (1895—1918). Вела Благоева Софияла 1921 йылдың 21 июлендә вафат була<ref name=":0"/>. 1995 йылда Велико-Тырново мәктәптәренең береһе уның хөрмәтенә атала (Средно общообразователно училище «Вела Благоева»)<ref>{{cite web|url=http://velavt.net/index.php/2011-12-18-17-31-49|title=История на училището|author=Mariyana Hristova|publisher=velavt.net|lang=bg|accessdate=2017-07-26|archive-date=2017-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708010702/http://velavt.net/index.php/2011-12-18-17-31-49|deadlink=no}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Анна Кәримә]] == Һайланма хеҙмәттәре == * ''Методика на българския език за народните елементарни и трикласни училища. 1892'' * ''Царица Теодора. Скица из българския живот от XIV век. 1894'' * ''Процес. 1898'' * ''След бурята. 1904'' * ''Две повести из народния живот на българите. 1904''<ref name=":2"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1921 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1859 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:29 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Болгария яҙыусылары]] [[Категория:Болгария феминизмы эшмәкәрҙәре]] mg3k9u5ycirocri1nq624zuarifm2vt 0 195466 1298123 1285033 2026-05-26T10:47:28Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britannica_1771.svg|Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britann 1298123 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Сәфәүиҙәр дәүләте |самоназвание = |статус = |гимн = |флаг = Safavid Flag.svg |описание_флага = [[Сәфиҙәр дәүләте флагтары]] |герб = Lion and Sun (Pahlavi Dynasty).svg |описание_герба = [[Арыҫлан һәм Ҡояш]] |карта = Сефевиды.png |размер = |описание = <!-- |type_before = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».--> |p1 = [[Аҡ Ҡуйлылар]] |flag_p1 = Flag of Ak Koyunlu.svg |image_p1 = |p2 = Тимуриҙар дәүләте |flag_p2 = Timurid.svg |image_p2 = |flag_p2 = Timurid.svg |image_p2 = |p3 = Ширваншаһтар дәүләте |flag_p3 = Shirvan gerb.png |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |образовано = 1501 |ликвидировано = 1722{{sfn|Matthee|2010|p=234}}/1736<ref>Britannica, Safavid dynasty.</ref> <!-- |type_after = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».--> |s1 = Хотаки |flag_s1 = Black flag.svg |image_s1 = |s2 = Әфшариҙар империяһы |flag_s2 = Afsharid Imperial Standard.svg |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |девиз = |столица = [[Тәбриз]] (1501—1555)<br> [[Казвин]] (1555—1598)<br> [[Исфахан]] (1598—1736) |города = |язык = * [[фарсы теле]] (граждандар хакимиәте,<ref name="Perry">John R Perry, "Turkic-Iranian contacts", ''Encyclopædia Iranica'', January 24, 2006: "...written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content"</ref> юғары әҙәбиәт,<ref name="Perry"/><ref name="MatheeIranica">Rudi Matthee, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Safavids] {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/safavids |date=20190524085947 }}" in ''Encyclopædia Iranica'', accessed on April 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse".</ref><ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', V, pp. 514-15. excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of ''literae humaniores'' by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers"</ref> дипломатия, тарихты өйрәнеү<ref name="mazzaoui">Michel M. Mazzaoui, [https://books.google.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false «Islamic Culture and literature in the early modern period»] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false |date=20220422225558 }} in Robert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, [[Cambridge University Press]], 1991. pg 87 {{oq|en|Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish and Persian. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)}}</ref>) * [[әзербайжан төрөк теле]] (һарай теле<ref name="FloorJavadi">{{Статья|автор=Willem Floor and Hasan Javadi|заглавие=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|год=2013|издание=Iranian Studies|номер=4|страницы=569—581|volume=46}}</ref>, хөкүмәт теле{{sfn|Cambridge History of Iran|1986|p=951|quote=So much for one notable regional development. On a larger scale what demands attention is the marked interest the Safavid monarchs themselves took in the Turkish language, in addition to the factor already touched upon, that most of th expression used in the goverment, court andarmy were in that language.}}, армия)<ref>[http://books.google.az/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Turko-Persia in Historical Perspective] - "''the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).''"</ref><ref>Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). [https://books.google.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period"] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false |date=20220422225558 }}. Turko-Persia in Historical Perspective. [[Cambridge University Press]]. pp. 86—87. ISBN 978-0-521-52291-5. "Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."</ref><ref>Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: "In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs."</ref><ref>Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. "qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times"</ref><ref>Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language."</ref><ref>«Mission to the Lord Sophy of Persia, (1539- 1542) / Michele Membré ; translated with introduction and notes by A.H. Morton», p. 10-11</ref> |валюта = [[фарсы туман]], [[ғәббәси]] |дополнительный_параметр = Закон сығарыу власы |содержимое_параметра = [[Дәүләт советы]] |площадь = 3,5 миллион км² (шаһ Ғәббәс хакимлыҡ иткән осорҙа) |население = 20 миллионға тиклем кеше |форма_правления = [[абсолют монархия]], [[теократия]] |династия = [[Сәфәүиҙәр]] |титул_правителей = <center>[[Файл:Lion and Sun Emblem of Persia.svg|50px|link=Имперский герб шахиншаха Ирана]]<br>[[Шаханшах]]</center> |правитель1 = [[Исмәғил I]] |год_правителя1 = [[1501]]—[[1524]] |титул_правителей2 = <!--используется при изменении титула последующего правителя--> |правитель2 = [[Ғәббәс III]] |год_правителя2 = [[1732]]—[[1736]] |титул_правителей3 = <center>[[Сәфәүи Иранының бөйөк вәзирҙәре исемлеге]]</center> |правитель3 = [[Мөхәммәт Зәкәриә Кужужи]] |год_правителя3 = [[1501]]—[[?]] |правитель4 = [[Надир шаһ|Надир-кули Бег]] |год_правителя4 = [[1729]]—[[1736]] |титул_правителей5 = |правитель5 = |год_правителя5 = |титул_правителей6 = |правитель6 = |год_правителя6 = |религия = [[ислам]] [[шиғыйлыҡ]] |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |Этап7 = |Дата7 = |Год7 = |Этап8 = |Дата8 = |Год8 = |Этап9 = |Дата9 = |Год9 = |Этап10 = |Дата10 = |Год10 = |Этап11 = |Дата11 = |Год11 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |прим = |викисклад = |официальный язык=- }} '''Сәфәүиҙәр дәүләте''' йәки '''Сәфәүиҙәр Ираны'''<ref>Andrew J. Newman. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, [[Cambridge University Press]], 2006.</ref><ref>Colin P. Mitchell. The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric, [[I.B. Tauris]], 2009.</ref>, шулай уҡ '''Сәфәүиҙәр Фарсыһы'''<ref>Charles P. Melville. Safavid Persia: The History and Politics of an Islamic Society, [[I.B. Tauris]], 1996.</ref>, ҡайһы берҙә '''Сәфәүиҙәр империяһы''' ({{Lang-az|Səfəvilər dövləti}}; фарс. دولت صفویه‎; Dowlat-e Safaviyye) — [[Сәфәүиҙәр]] хакимлыҡ иткән династия исеме менән аталған, орден шәйехе Сәфәүиә [[Исмәғил I]] етәкселегендә барлыҡҡа килтерелгән ҡыҙылбаш ҡәбилә конфедерацияһы, 1501-[[1722 йыл]]дарҙа йәшәгән феодаль дәүләт<ref>Helen Chapin Metz, ed., ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref>. Дәүләт территорияһы хәҙерге [[Әзербайжан]], [[Иран]], [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], [[Төркмәнстан]], [[Афғанстан]], [[Ираҡ]], көнсығыш [[Төркиә]], [[Күвейт|Кувейт]], [[Бахрейн]] территорияларын, шулай уҡ [[Пакистан|Пакистандың]] бер өлөшөн, [[Үзбәкстан]] менән [[Тажикстан|Тажикстандың]] көньяғын, [[Сүриә]]нен көнсығышын һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] ([[Дәрбәнт]]) көньяғын үҙ эсенә алған. Урта быуат сығанаҡтарында дәүләт йыш ҡына '''Ҡыҙылбаш дәүләте''' ([[Фарсы теле|фарсы]]. Доулет-е Кызылбаш){{Sfn|Петрушевский|1949}}{{Sfn|История Ирана|1958}}<ref name=":12">''Lucien-Louis Bellan''. Chah 'Abbas I Ier: sa vie, son histoire.</ref> тип аталған. Юғарыла әйтелгәнсә, Сәфәүиҙәр династияһы Ардебиль ҡалаһында нигеҙләнгән Сәфәүи орденының суфыйҙар нәҫеленән башлана<ref>{{Книга|ссылка=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003170822|автор=Rudi Matthee|заглавие=The Safavid World|год=2021-05-27|издание=1|место=London|издательство=Routledge|isbn=978-1-003-17082-2}}</ref>. Был курд сығышлы ҙур иран династияһы булған<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1515/9781400832606|автор=Rudi Matthee|заглавие=The Pursuit of Pleasure|год=2005-12-31|doi=10.1515/9781400832606}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.1163/2330-4804_eiro_com_8665|title=EBN BAZZĀZ|website=Encyclopaedia Iranica Online|access-date=2022-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.1163/1878-9781_ejiw_com_0011490|title=Ṣafavid Dynasty|website=Encyclopedia of Jews in the Islamic World|access-date=2022-10-08}}</ref>, улар йыш осраҡта [[Төркиә төркмәндәре|төрки төркмәндәр]]е<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/1860028|автор=Richard W. Bulliet, Peter Jackson, Laurence Lockhart|заглавие=The Cambridge History of Iran. Volume 6, The Timurid and Safavid Periods|год=1988-04|издание=The American Historical Review|том=93|выпуск=2|страницы=470|issn=0002-8762|doi=10.2307/1860028}}</ref>, [[грузиндар]]<ref>{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/70287342|автор=Aptin Khanbaghi|заглавие=The fire, the star and the cross : minority religions in medieval and early modern Iran|год=2006|место=London|издательство=I.B. Tauris|страниц=1 online resource (xvi, 268 pages)|isbn=1-4237-8776-5, 978-1-4237-8776-1, 1-84511-056-0, 978-1-84511-056-7, 978-0-85771-266-0, 0-85771-266-7}}</ref>, [[Адыгтар|черкестар]]<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2143/pers.17.0.505|автор=Ehsan YARSHATER|заглавие=A Star Ceases to Shine|год=2001-01-01|издание=Persica|том=17|выпуск=0|страницы=137–153|issn=0079-0893|doi=10.2143/pers.17.0.505}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://dx.doi.org/10.5040/9780755607624|автор=Aptin Khanbaghi|заглавие=The Fire, the Star and the Cross|год=2006|издательство=I.B. Tauris & Co. Ltd|isbn=978-1-78453-746-3, 978-0-7556-0762-4}}</ref> һәм [[Понтийцы|понтий гректары]] сановниктары менән никахҡа ингән<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/1291371|автор=Anthony Bryer|заглавие=Greeks and Turkmens: The Pontic Exception|год=1975|издание=Dumbarton Oaks Papers|том=29|страницы=113|issn=0070-7546|doi=10.2307/1291371}}</ref>, улар И рандың төрки телле халҡы йәки төркиләшкән булған<ref name="автоссылка4">{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.4324/9781003170822-34|автор=Akihiko Yamaguchi|заглавие=The Kurdish frontier under the Safavids|год=2021-05-27|место=London|издание=The Safavid World|издательство=Routledge|страницы=556–571|isbn=978-1-003-17082-2}}</ref>. Үҙҙәренең Ардебилдағы аҫаба еренән Сәфәүиҙәр Оло Иран өлкәләренә контроль булдыра һәм, шул рәүешле, төбәктең Иранға оҡшашлығын<ref name="автоссылка4" /> һәм Буидтар осоронан башланған Иран милли дәүләтенә рәсми нигеҙ һалғанлығын раҫлай<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.5040/9780755693498.0005|автор=Edmund Herzig, Sarah Stewart|заглавие=Foreword|год=2012|издание=Early Islamic Iran|doi=10.5040/9780755693498.0005}}</ref>. Сәфәүиҙәр XIII һәм XIV быуаттарҙа Ардебилдә Сәфәүиҙәр тәриҡәтенә нигеҙ һалған Сәфи әд-Дин тоҡомонан булған, ләкин, батшаларын шаһиншаһ тип йөрөтһәләр ҙә, уларҙы Сәсәниҙәр дәүләте дауамы тип булмай<ref name="автоссылка3">{{Книга|автор=Douglas E. Streusand|заглавие=«Islamic Gunpowder Empires. Ottomans, Safavids, and Mughals»|страницы=137}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=«Safavid Persia in the Age of Empires»|страницы=19}}</ref>. Скорее наоборот, тюрки все также были в господствующем положении<ref>{{Книга|автор=Гочков О.А.|заглавие=«ОЧЕРКИ ПО ИСТОРИИ ПЕРСИДСКОЙ КАЗАЧЬЕЙ БРИГАДЫ»}}</ref>. Сәфи әд-Диндең тоҡомо Шәйех Жунейд, үҙе тирәләй ҡыҙылбаш атамаһы менән билдәле күп кенә төрки төркмәндәрҙе туплап, тыныс рухи эшмәкәрлектән баш тарта һәм орденды хәрбиләштерә. Башланғанда сөнниҙәр, синкретик һәм ортодоксаль шиғый исламын ҡабул итеп, төрки адептар йоғонтоһонда үҙгәрә{{Переход|#Ардебильское правление|1}}. XV һәм XVI быуаттар сигендә шәйех Жунейд Исмаил үҙе яғындағы ҡыҙылбаштар ярҙамында дәүләт дине сифатында шиғыйлыҡ булған ҙур империя төҙөй алған{{Переход|#Образование государства. Правление Исмаила I Сефеви. Продолжение войн с Ак-Коюнлу. Завоевание Ирана.|1}}. Исмаилдың яулауҙар, үҙ сиратында, әсәһе яғынан [[Аҡ Ҡуйлылар]] династияһына яҡын булғанлыҡтан, Аҡ Ҡуйлылар территорияһына дәғүәләре, шулай уҡ Сәфәүиҙәр проектында ышаныс тапҡан бик күп төрки күсмә халыҡтарҙы дәүләттең көсәйә барған үҙәкләштереүе менән шөғөлләнгән Ғосман империяһына ҡаршы тороу динамикаһы менән дан тота. Сәфәүиҙәр хәҙерге Иран дәүләте өсөн географик нигеҙ булдырыу менән бәйле, улар булдырған дәүләт ҡайһы берҙә Иран милли дәүләтселеген тергеҙеү йәки булдырыу тип ҡабул ителә, әммә бындай ҡараш йыш ҡына дәүләт булдырыуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә төрки элементты иғтибарһыҙ ҡалдырыу өсөн тәнҡитләнә{{Переход|#Характеристика государства|1}}. == Дәүләттең атамаһы == {{Врезка|Выравнивание=right|Заголовок=Ғосман шағиры Омар Нефиҙың Солтан Мурад IV-гә арналған ҡасыдаһы|Содержание=Станет победителем сердара и шахиншаха гази, Не оставит Кызылбашскому шаху ни Тебриз, ни Шираз. {{oq|tr|Muzaffer ola serdarın eya şahenşeh-i qazi, Ne Tebrizi koya Şah-i Kızılbaşa ne Şirazı<ref>Metin Akkuş, «Nef’i Divanı»</ref>}}.|Фон=#FFF8DC|Ширина=300px}} Яңы ойошторолған дәүләттең рәсми ҡабул ителгән исеме — ''«Сәфәүиҙәр дәүләте» ''— {{lang-az|Səfəvilər Dövləti}} йәки {{lang-fa|دولت صفویه}} (Доула́т-е Сафавийе́)<ref>''[[Пигулевская Н. В.]], [[Якубовский А. Ю.]], [[Петрушевский И. П.]], Строева Л. В., [[Беленицкий А. М.]]'' История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века. — С. 255.</ref><ref>''[[Петрушевский И. П.]]'' Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв. — С. 37.</ref>. Теге йәки был тарихи, тарихнамә, географик, традицион, этник сәбәптәр арҡаһында, тарихи һәм заманса сығанаҡтарҙа Сәфәүиҙәр дәүләте атамаһының төрлө варианттарын осратырға мөмкин. Урта быуаттарҙағы сығанаҡтарҙа һәм XVI—XVII быуат рус документтарында<ref>''[[Заходер Б. Н.]]'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st022.shtml Сефевидское государство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506033844/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st022.shtml |date=2012-05-06 }}{{Oq|2=Прозвище «кызыл-баши» скоро стало синонимом Сефевидов. В русских документах XVI—XVII вв. династия и государство Сефевидов преимущественно именуются кызыл-башами.}}</ref> дәүләт йышыраҡ ''«Ҡыҙылбаш дәүләте»''{{Sfn|Петрушевский|1949|страницы=37}}{{Sfn|История Ирана|1958|страницы=254—255}}<ref name=":10" /><ref name="История Востока" /><ref name=":14">''Solaiman M. Fazel''. Ethnohistory of the Qizilbash in Kabul: Migration, State, and a Shi’a Minority. — P. 83. {{Oq|2=Thus, the Safavid State became synonymous with the expressions: kalamraw-i Qizilbash, Qizilbash Realm, and mamlikat-i Qizilbash, Qizilbash Country. At the same time, the person of Shah was not only the Murshid-e Kamil, but he was now also referred to as the Padishah-e Qizilbash, or the Qizilbash Shah (Munshi 1616, 206).}}</ref><ref>''Корганян Н. К., Папазян А. П.'' Абраам Кретаци, Повествование. — С. 290.{{Oq|ru|Число этих шиитских племён, говоривших н азербайджанском языке, впоследствии значительно возросло. Сефевиды пришли к власти, опираясь на военную силу кызылбашей, поэтому государство Сефевидов называлось Кызылбашской державой (Доулет-и Кызылбаш).}}</ref><ref>İslâm Ansiklopedisi, Kızılbaş{{Oq|tr|Safevî Devleti’nin kurulmasıyla birlikte kızılbaş ismi, devlet bünyesinde kurucu unsuru teşkil etmesi bakımından “Türk yahut Türkmen”, daha sonra mülkî idarede ağırlıklı olarak muharip gücü teşkil etmesi bakımından “askerî aristokrasi” anlamında kullanılmıştır (EI² [İng.], V, 244). Bu çerçevede kızılbaş oymakları “tavâif-i kızılbaş”, emîrler “ümerâ-yi kızılbaş”, ordu “leşker-i kızılbaş”, hükümdar “pâdişah-ı kızılbaş”, devlet ise “ülke-i kızılbaş, devlet-i kızılbaş” adlarıyla anılmıştır (Sümer, s. 150).}}</ref><ref>''Кутелия Т.'' Грузия и Сефевидский Иран (по данным нумизматики).</ref> йәки ''«Кызылбашия»'' тип аталған<ref>''[[Бушев П. П.]]'' История посольств и дипломатических отношений Русского и Иранского государств в 1613—1621 гг.</ref> — ''«Девлет-и Кызылбаш»''<ref name=":02" />, ә Сәфәүиҙәр власы таралған территориялар — «Үлкә-и Ҡыҙылбаш»<ref name=":02" /> йәки ''«Мәмләкәт-и Ҡыҙылбаш»''<ref name=":12" />, ә хакимы «Падишаһ-е Ҡыҙылбаш» тип аталған<ref>''Haneda M.'' The Evolution of the Safavi Royal Guard.</ref>. Шулай уҡ XVI быуат сығанаҡтарында ''«Төркмән дәүләте»'' исемен осратырға мөмкин булған<ref>''Yılmaz Öztuna.'' Yavuz Sultan Selim. — p. 7.{{Oq|tr|Safevi Devleti'nin XVI. asır metinlerinde geçen adı Türkmen Devleti'dir.}}</ref>. == Тарих башы == === Династияның килеп сығышы === Сәфәүиҙәрҙең сығышы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ. Британия шәрҡиәтсеһе Эдмунд Босуорт билдәләүенсә, Сәфәүиҙәр төрки телендә һөйләшһә лә, сығыштары буйынса улар, моғайын, курд булғандыр<ref name="ЭдмундБосуорт">[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Эдмунд Босуорт]]. «Мусульманские династии» (Перевод с английского и nримечания П. А. Грязневича), страница 226</ref>. Ибн Баззаз тарафынан 1358 йылда «Савфат әз-сафа» китабында Сәфәүиҙәр генеалогияһында тап шулай күрһәтелгән, уға ярашлы, Сәфәүиҙәр нәҫеле Фирүз Шаһ Зарин Колах исемле курдтан башланған<ref>F. Daftary, «Intellectual Traditions in Islam», I.B.Tauris, 2001. pg 147: «But '''the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan''', from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan»</ref><ref>Savory. [http://www.iranicaonline.org/articles/ebn-bazzaz Ebn Bazzaz.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117043436/http://www.iranicaonline.org/articles/ebn-bazzaz |date=2017-11-17 }} // Encyclopædia Iranica: «Shah Ṭahmāsb (930-84/1524-76) ordered Mīr Abu’l-Fatḥ Ḥosaynī to produce a revised edition of the Ṣafwat al-ṣafāʾ. This official version contains textual changes designed to obscure '''the Kurdish origins of the Safavid family''' and to vindicate their claim to descent from the Imams.»</ref>. Сәфәүиҙәр тураһында монография һәм "Ислам энциклопедияһы"нда<ref>''Roger Savory''. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 2007</ref> «Сәфәүиҙәр» тигән мәҡәлә яҙған Роджер Сейвори әйтеүенсә, «бөгөн ғалимдар араһында V—XI быуаттарҙа уҡ Ардебиль ҡалаһында төпләнгәндер, моғайын, тигән фараз бар, сөнки Сәфәүиҙәрҙең Иран Курдистанынан булыуы тураһында консенсус бар»<ref name=":13">Encyclopaedia of Islam. SAFAWIDS. «''There seems now to be a consensus among scholars that the Safawid family hailed from Persian Kurdistān, and later moved to Azerbaijan, finally settling in the 5th/11th century at Ardabīl''»</ref>. Ләкин икенсе версиялар ҙа бар: * [[Исмәғил I]] батшалыҡ иткәндә, Сәфәүиҙәрҙең «рәсми» генеалогияһы өҫтәмә легендар мәғлүмәткә — нәҫеленең етенсе шиғый имамы Муса әл-Ҡазимдан, ә уның аша беренсе шиғый имамы Али ибн Әбү Талиб затынан килеүен иҫбатларға тейеш була. Петрушевский әйтеүенсә, был хәл алдараҡ, XIV быуатта, булған<ref>''B. Nikitine''. Essai d’analyse du afvat al-Safā. Journal asiatique. Paris. 1957, с. 386.</ref>. * Вальтер Һинц фаразлауынса, Сәфәүиҙәр Йемен ғәрәп сығышлы булған<ref>''Walther Hinz''. Irans aufstieg zum nationalstaat im fünfzehnten jahrhundert. Walter de Gruyter & co., 1936</ref>. * Немец шәрҡиәтсеһе Һанс Ромер Исмаил I бер ниндәй икеләнеүһеҙ төрки сығышлы тип иҫәпләй<ref>{{Книга|автор=Riza Yildirim|заглавие=«Turkomans between Two Empires:The Origins of the Qizilbash Identity in Anatolia (1447–1514)»|страницы=158}}</ref>. Луи Люсьен Беллан әйтеүенсә, шаһ Исмәғил I Ардебиль төрөгө<ref>{{Книга|автор=Lucien-Louis Bellan|заглавие=«Chah 'Abbas I Ier: sa vie, son histoire»}}</ref>. Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышын профилле мәҡәләлә ҡараған Мөхәмәт Исмәғил (Кристоф) Марцинковский сефевидтарҙың төрки сығышлы булыуы ихтимал тип иҫәпләй <ref>{{Книга|автор=M. Ismail Marcinkowski|заглавие=«From Isfahan to Ayutthaya: Contacts Between Iran and Siam in the 17th Century»}}</ref>. "Ираника"ла «Иран халҡы» тигән мәҡәлә авторы Ричард Фрай яҙыуынса, Сәфәүиҙәр нәҫеленә әзербайжан төркиҙәре нигеҙ һалған тип яҙған<ref>{{Cite web|url=http://www.iranica.com/articles/iran-v1-peoples-survey|title=The Azeri Turks are Shiʿites and were founders of the Safavid dynasty.|access-date=2014-05-29|archive-date=2011-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810060123/http://www.iranica.com/articles/iran-v1-peoples-survey|deadlink=no}}</ref>. Уилер Такстон да Сәфәүиҙәрҙе төрки тип иҫәпләй<ref>{{Книга|автор=W.M. Thackston|заглавие=«The Baburnama»|страницы=10}}</ref>. Иранский автор Хафез Фармаян, пишет о тюркском происхождении Сефевидов, отмечая их значительную роль в тюркизации северо-западного Ирана<ref>{{Книга|автор=Hafez F. Farmayan|заглавие=«The Beginning of Modernization in Iran: The Policies and Reforms of Shah Abbas (1587—1629)»|страницы=15}}</ref>. Иран авторы Хафез Фармаян, Сәфәүиҙәрҙең төрки сығышы тураһында яҙып, уларҙың төньяҡ-көнбайыш Иран төркиләшеүендә әһәмиәтле роль уйнауын билдәләне. Ларс Йохансон билдәләүенсә, сәфәүиҙәр теле буйынса төрки династиянан булған<ref>{{Книга|автор=L. Johanson|заглавие=«Isfahan — Moscow — Uppsala. On Some Middle Azeri Manuscripts and the Stations Along Their Journey to Uppsala»|страницы=169}}</ref>. Америка шәрҡиәтсеһе Бернард Льюисҡа ярашлы, Сәфәүиҙәр төрки сығышлы булған һәм Анатолияның (Кесе Азия) төрки халҡына (туркомандар) таянған<ref>{{Книга|автор=Bernard Lewis|заглавие=«‎The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years»|страницы=113}}</ref> Девид Аялон яҙғанса, Сәфәүиҙәр сығыштары буйынса фарсы түгел, ә төркиҙәр булған<ref>''David Ayalon''. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society. Vallentine, Mitchell, 1956. С. 109.</ref>. Исмәғил I-нең атаһы — Сәфи әд-Дин төрки йәш егете тип аталған<ref>{{Книга|автор=Eskander Beg Monshi|заглавие=«History of Shah Abbas the Great»|страницы=22}}</ref>. Әзербайжан телендәге поэмаһында Сәфәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы — Исмәғил I үҙен төрөктәрҙең «уңышҡа иҫәп тоторлоҡ кешеһе», «пиры йәки ставкаһы» тип атаған<ref>{{Книга|автор=В. Минорский|заглавие=«Поэзия шаха Исмаила I»|страниц=1006а}}</ref>. Питер Голден билдәләүенсә, Сәфәүиҙәр тажын ҡабул итеү махсус баш кейеме кейеү йолаһына эйә ҡарабахтарҡа хас булған, ә Джон Вудс ғөмүмән, Сәфәүиҙәр идараһы Баяндур идараһының яңы сағылышы булыуын әйткән<ref>{{Книга|автор=Colin Paul Mitchell|заглавие=«The Sword and the Pen: Diplomacy in Early Safavid Iran, 1501-1555»|страницы=178}}</ref>. Рәсәй төркиәтсеһе һәм шәрҡиәтсеһе Василий Владимирович Бартольд Сәфәүиҙәрҙең төрки сығышлы булыуы хаҡында яҙа<ref>{{Книга|автор=В.В. Бартольд|заглавие=«Сочинения»|страницы=748}}</ref>. Сәфәүиҙәр империяһы төрки-монгол империяһы тип аталған<ref>{{Книга|автор=Lisa Balabanlilar|заглавие=«Lords of the Auspicious Conjuction : Turco-Mongol Imperial Identity on the Subcontinent»|страницы=10}}</ref>. Стефан Дейл Сәфәүиҙәрҙе Тимуридтарҙың төрки империяһы менән сағыштырған<ref>{{Книга|автор=Stephen F. Dale|заглавие=«The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids, and Mughals»|страницы=96}}</ref>. Уның әйтеүенсә, Сәфәүиҙәр — Аҡҡойонло вариҫтары<ref>{{Книга|автор=Stephen F. Dale|заглавие=«The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids, and Mughals»|страницы=70}}</ref>. М. С. Иванов Сәфәүиҙәр империяһын төрки империя тип атай<ref>{{Книга|автор=М.С. Иванов|заглавие=«Очерк истории Ирана»|страницы=61}}</ref>. Насруллаһ Фәлсәфи — иран ғалимы, Сәфәүиҙәр империяһына нигеҙ һалыусы — [[Исмәғил I]], «иран сығышлы булыуҙы һәм телен» күрә алмаған тип раҫлай<ref>{{Книга|автор=Амир Теймури Мортеза Шахриара|заглавие=««Джахангуша-и хакан» как источник по истории Ирана и Хорасана первой половины XVI в»|страницы=91}}</ref>. Бак-Граммонт, Ғосмандарҙың менән Сәфәүиҙәрҙең ҡара-ҡаршы тороуы — ул төрөктәр менән ирандарҙың ҡаршы тороуы түгел, сөнки Сәфәүиҙәр, хатта ғосманлыларға ҡарағанда ла — төркиҙәр, тип раҫлай<ref>{{Книга|автор=Дж. Л. Бак-Граммонт|заглавие=«Сулейман Второй и его время»|страницы=226}}</ref>. Рио Жиль Сәфәүиҙәр нәҫеле — төрки тип раҫлай<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://journals.openedition.org/remmm/8438|title=«Ethnicité et nationalisme en Iran. La cause azerbaïdjanaise»|author=Riaux Gilles|access-date=2022-02-26|archive-date=2022-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226133757/https://journals.openedition.org/remmm/8438|deadlink=no}}</ref>. * Әхмәд Кәсрәүи, Сәфәүиҙәр төп ирандар булған, ләкин ул саҡтағы Әзербайжан халҡы һөйләшкән әзербайжан төрки телендә һөйләшкән, тигән һығымтаға килгән. Шулай уҡ Сәфәүиҙәр генеалогияһын ентекле өйрәнгән төрөк ғалимы Зәки Вәлиди Туған әйтеүенсә, Сәфәүиҙәр 1025 йылда Ардебилде яулап алыу походында Курд принцы Раввадидтар ырыуы Мамлан ибн Вахсуданды оҙата килгән. Шул уҡ ваҡытта, әзербайжан төрки телендә һөйләшеүенә нигеҙләнеп, Ә. В. Туған Исмәғил I-не төрөк тип иҫәпләй<ref>''Zeki Velidi Togan'', Sur l’origine des Safavides, в Mélanges Louis Massignon, Institut français de Damas, 1957, с. 345—357.</ref>. * Күп ғалимдар, башлыса урта быуат Ираны буйынса белгестәр түгел, Сәфәүиҙәр әзербайжан булған<ref>Shah Isma’il I (1500—24), the founder of the Safavid dynasty of Azeri origin, made the Shi’a branch of Islam the official religion of the kingdom of Persia, thus setting the Azéris firmly apart from the ethnically and linguistically similar Ottoman Turks, who were Sunni Muslims. Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003. Europa Publications Staff, Europa Publications, Eur, Imogen Bell, Europa Publications Limited. Taylor & Francis, 2002. ISBN 1-85743-137-5, 9781857431377. Azerbaijan. History by Prof. Tadeusz Swietochowski. p. 104</ref>, Хью Сетон-Уотсон (Hugh Seton-Watson) да шундай фекерҙә була<ref>''In the sixteenth century there came into being a great Persian empire. It was founded by an Azeri Turk named Ismail, leader of a religious sect which dated from the early fourteenth century, had long been confined to the Ardabil district of the north-west, and merged with Shi’ism in the mid-fifteenth''. Hugh Seton-Watson. Nations and States: An Enquiry Into the Origins of Nations and the Politics of Nationalism. Taylor & Francis, 1977. ISBN 0-416-76810-5, 9780416768107</ref>. Ричард Фрай — «Ираника» энциклопедияһында Сәфәүиҙәр династияһына әзербайжан төркиҙәре нигеҙ һалған, тип яҙа<ref name="iranica-iran-peoples">[http://www.iranica.com/articles/iran-v1-peoples-survey Encyclopædia Iranica: Iran V. Peoples Of Iran. A General Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060123/http://www.iranica.com/articles/iran-v1-peoples-survey |date=2011-08-10 }}<blockquote>The Azeri Turks are Shiʿites and were founders of the Safavid dynasty.</blockquote></ref>. === Династияның теле === Роджер Сэйвори, сәфәүиҙәр төркиләшкән генә, тип иҫәпләһә лә, улар шулай уҡ туған тел булараҡ, төрөк теленә эйә булған<ref>Roger M. Savory. «Safavids» in Peter Burke, [[Хабиб, Ирфан|Irfan Habib]], Halil Inalci: «History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century», Taylor & Francis. 1999. Excerpt from pg 259: «Доказательства, имеющиеся в настоящее время, приводят к уверенности, что семья Сефевидов имеет местное иранское происхождение, а не тюркское, как это иногда утверждают. Скорее всего, семья возникла в Персидском Курдистане, а затем перебралась в Азербайджан, где приняла азербайджанский язык, и в конечном итоге поселилась в маленьком городе Ардебиль где-то в одиннадцатом веке (the present time, it is certain that the Safavid family was of indigenous Iranian stock, and not of Turkish ancestry as it is sometimes claimed. It is probable that the family originated in Persian Kurdistan, and later moved to Azerbaijan, where they adopted the Azari form of Turkish spoken there, and eventually settled in the small town of Ardabil sometimes during the eleventh century.)».</ref>, әммә, В. Минорский фекеренсә, улар, туған теле булараҡ, шулай уҡ фарсы телен дә белгән. Күп кенә тарихсылар фекеренсә, тәүге Сәфәүи шәйехтәр Ардебилдә йәшәгән<ref name=":13" />{{Sfn|История Ирана|1958|страницы=252}} һәм уларҙың туған теле төрки теле булған{{Sfn|История Ирана|1958|страницы=252}}. Династияның ҡайһы бер вәкилдәре төрки телендә һәм фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref name="iranica-azeri-literature">{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x |title=Encyclopædia Iranica: Azerbaijan X. Azeri Literature |access-date=2014-05-29 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117004026/http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x |deadlink=no }}</ref><ref name="autogenerated1">''Minorsky V.'' The Poetry of Shah Ismail, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942.</ref>. Атап әйткәндә, орденға нигеҙ һалыусы Сәфи әд-Дин (1256—1334) әзербайжан иран телендә шиғырҙар ижад иткән <ref>{{Книга|автор=М. Иванов|заглавие=«Очерк истории Ирана»|страниц=61}}</ref>, орденға нигеҙ һалыусы Сәфи әд-Дин (1256—1334) иран әзери телендә шиғырҙар яҙған — династияға нигеҙ һалыусы һәм дәүләттең беренсе шаһы, Хатаи псевдонимы аҫтында шиғырҙар яҙған [[Исмәғил I]] — әзербайжан шиғриәте классигы тип һанала<ref>[https://iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114032530/https://iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x |date=2022-01-14 }}<blockquote>Abbās II (r. 1642-66) was himself a poet, writing Turkish verse with the pen name of «Ṯāni»</blockquote></ref>. Ә шаһ [[Ғәббәс II (Иран шаһы)|Ғәббәс II]] Тани исеме менән төрки шиғырҙар яҙған. === Сәфәүиҙәр ордены === 1301 йылда Суфый шәйехе Заһит Ғиләниҙең уҡыусыһы һәм кейәүе Сәфи әд-Дин Исхаҡ ҡайһының васыяты буйынса мөршит булып, тәүгеләрҙән булып Сәфәүиә тәриҡәтенә (орден) нигеҙ һалған{{Sfn|Yildirim|2008|p=152}}. Сәфи әд-Диндән һуң орден менән уның Сәфәүи булараҡ билдәле вариҫтары етәкселек итә. Сәфәүиә ордены ортодоксаль суфыйсылыҡҡа («юғары суфыйсылыҡ») нигеҙләнә һәм Сәфи ад-Диндең текстарын анализлау уның тәғлимәтенең халыҡтың белемле өлөшөнә иҫәпләнеүен күрһәтә. Сәфи әд-Дин шәриғәт ҡанундарынан тайпылмаған изге кеше тип таныла һәм замандаштары (шул иҫәптән монгол хакимдары һәм министрҙары), шулай уҡ ортодоксаль сөнниҙәрҙең киләһе быуындары, хатта Ғосман империяһының хакимдары итеп таныла. Сәфи әд-Дин шәриғәт ҡанундарынан тайпылмаған изге кеше тип таныла һәм замандаштары (шул иҫәптән Хүләкүләр монгол хакимдары һәм министрҙары), шулай уҡ ортодоксаль сөнниҙәрҙең киләһе быуыны, хатта XVI быуатта Сәфәүиҙәрҙең ажар дошманына әйләнгән [[Ғосман империяһы]]ның вельможалары (атаҡлы нәҫелдән сыҡҡан бай түрәләре) тарафынан хөрмәт ителгән {{Sfn|Yildirim|2008|p=152—154}}. Ардебилдә урынлашҡан ордендың Әзербайжанда, Анатолияла, Ираҡта, Ширванда меңләгән эйәрсендәре булған{{Sfn|Yildirim|2008|p=156}}. 1334—1391 йылдарҙа ордендың [[мөршид]]е булған Сәфи әд-Диндең улы Саҙретдин Муса осоронда Сәфәүиәнең йоғонтоһо арта ғына барған, илһанид әмирҙәре һәм аристократтар — орден [[мөрит]]тәре, ә орден байлыҡтары иҫәпһеҙ-хисапһыҙ булып киткән{{Sfn|Yildirim|2008|p=159}}. Саҙретдин Мусанан һуң Хужа Али (1427 йылда вафат булған) һәм Шәйех Ибраһим (1447 йылда вафат булған) сәфәүи мөршите булған{{Sfn|Yildirim|2008|p=151}}. Ибраһим осоронда ордендың ҡеүәте хатта ата-бабалары осорона ҡарағанда ла ҙурыраҡ булған — сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Ардебиль провинцияһында берәү ҙә уға ҡаршы әйтергә баҙнат итмәгән, ә «(уның) аш-һыуы алтын һәм көмөш һауыт-һабаларҙа тәҡдим ителгән ризыҡтар менән тулы булған; уларҙың манералары (үҙен тотоу рәүеше) ысын мәғәнәһендә королдәрҙекенсә булған»{{Sfn|Yildirim|2008|p=166}}. Ғосман солтандары йыл һайын «çerağ akçesi» тип аталған сәфәүи тәккәһенә йәки ғибәҙәтханаһына (хәнәкә) бүләктәр ебәргән{{Sfn|Yildirim|2008|страницы=188}}. Шуға ҡарамаҫтан орден тыныс килеш һәм бер ниндәй сәйәси дәғүәһеҙ ҡалған, ә белемле ҡала халҡына йүнәлеш тотҡан{{Sfn|Yildirim|2008|p=167}}. === Ордендың сәйәсиләштерелеүе, шиғыйлаштырылыуы һәм милитаризацияланыуы === Шәйех Ибраһим үлгәндән һуң, уның улы Шәйех Жунейд [[мөршид]] булып китә, ул ортодоксаль орден башлығының тыныс тормошо менән сикләнергә теләмәй. Жунейдтың ортодоксаль булмаған дини ҡараштары һәм сәйәси амбициялары асыҡ күренеү менән, Ибраһимдың ағаһы Шәйех Жафар мөршидлеккә дәғүә итә башлай. Орден ике төркөмгә бүленгән. Традиционалистар Жафар тирәләй берләшә, шул уҡ ваҡытта Анатолия һәм Сүриә күсмә төрки ҡәбиләләренән сыҡҡан кешеләр ордены башлығы итеп Жунейдты күрергә теләгән. Ҡара Ҡуйлы Жаһаншаһ солтан, Жунейдтың донъя менән идара итергә дәғүәһенә борсолоп, бәхәскә ҡыҫыла һәм Жунейдты һөргөнгә китергә мәжбүр итә{{Sfn|Yildirim|2008|p=182—185}}. Жунейд Анатолияға юллана, бында ул урындағы төрки күсмә халыҡтары яғынан ярҙамға өмөтләнә{{Sfn|Yildirim|2008|p=191—192}}. Уларҙың ислам дине күптән түгел ҡабул ителгән һәм етди булмай, уларҙың дини ҡараштары исламға тиклемге дини инаныуҙар менән аралаштырылған «халыҡ» суфыйсылығынан ғибәрәт ине<ref name=":26">{{Книга|автор=Ayfer Karakaya-Stump|заглавие=The Kizilbash/Alevis in Ottoman Anatolia: Sufism, Politics and Community|год=2020|издательство=Edinburgh University Press|страницы=221}}</ref>. Фариба Заринбаф-Шахр билдәләүенсә, үҙәкләштерелгән власҡа бик мохтаж Анатолияға төрки (туркоман) ҡәбиләләре бында алып килгән төрлө христиан һәм ислам ағымдары, Урта Азия шаманизмы ҡатнашҡан төрлө ортодоксаль булмаған ағымдарҙы үҫтереү өсөн бик уңайлы нигеҙ, христианлыҡ һәм ислам фронтиры булып торған<ref name=":17">{{Статья|ссылка=https://www.persee.fr/doc/anatm_1297-8094_1997_num_7_1_946|автор=Fariba Zarinebaf-Shahr|заглавие=Qızılbash “Heresy” and Rebellion in Ottoman Anatolia During the Sixteenth Century|год=1997|язык=en|издание=Anatolia moderna. Yeni anadolu|число=7|pages=1—15|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603143221/https://www.persee.fr/doc/anatm_1297-8094_1997_num_7_1_946}}</ref>. Быға Pax Mongolica менән бәйле дини түҙемлеге булышлыҡ иткән<ref name=":25">{{Статья|автор=Babak Rahimi|заглавие=Between Chieftancy and Knighthood: A Comparative Study of Ottoman and Safavid Origins|год=2004|издание=Thesis Eleven|том=76|номер=1|страницы=85—102|doi=10.1177/0725513604040111}}</ref>. Реинкарнация идеялары, Алланың кеше формаһындағы күренештәре, Мәхдиҙең килеүенә ышаныу, Сухраварди, Ибн Араби философиялары, трансценденталь осоштоң, бейеүҙәрҙең шаманистик тәжрибәләре популяр була<ref name=":17" />. XIV быуатта һөнәрселәр (ахи) ҡәрҙәшлеге төбәктең дини япмаһына Шиғый элементтарын өҫтәгән, ә XV быуатта хуруфизмдың кабалистик идеологияһының көслө йоғонтоһо барлыҡҡа килгән, айырыуса әзербайжан шағиры Нәсимиҙең мистик шиғырҙары аша{{Sfn|Yildirim|2008|p=84}}. Бабак Рәхими Анатолий суфыйлығын (дәрүиш исламы) төрки күсмә халыҡтарҙың дала (инструменталь) дини тәжрибәләрен иран-семит һәм грек-византий йәмғиәттәренең универсаль (сотериологик) диндәре менән аралашыуының үҙенсәлекле сағылышы тип атай<ref name=":25" />. Шәйех Жунейд тирәләй элекке шәйехтәрҙең ҡараштарынан бөтөнләй айырылып торған, суфый, әлид, гулат (радикаль-шиғый) һәм төрки-монгол ҡиммәттәрен берләштергән ҡарашлы Сәфәүиә Орденының фракцияһы барлыҡҡа килгән<ref name=":42">{{Статья|автор=Kathryn Babayan|заглавие=The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi'ism|год=1994|издание=Iranian Studies|том=27}}</ref>; унан да бигерәк, Сәфәүиә башҡаса тыныс сәйәси орден булмаған, ә экстремистик мистик хәрәкәткә әйләнгән{{Sfn|Yildirim|2008|p=167}}. Хәҙерге заман тарихсыһы М. М. Маззауи, шуға күрә шәйех Жунейдҡа тиклемге осорға «суфыйҙар ордены», ә артабанғы осорға — «сәфәүиҙәр хәрәкәте» терминын ҡуллана{{Sfn|Yildirim|2008|p=166}}. Сәйәси амбициялы Шәйех Жунейд, шиғыйлыҡҡа ярашлы, Али тоҡомдары ғына мосолман йәмғиәте менән етәкселек итергә хоҡуҡлы булғанлыҡтан, алдап сығышы Алиҙан башланғанлығын күрһәтеп, үҙенең идпара итеүгә дәғүәһен иҫбатлай<ref name=":27">A. Allouche, «The Origins and Development of the Ottoman-Safavid conflict», p. 111</ref>. === Аҡ Ҡуйлылар менән союзы һәм никахлашыуы === Трапезундан һуң Жунейд Аҡ-Ҡуйлы хакимы Оҙон Хәсән һарайына юл тота. Был йорт Ҡара Ҡуйлы Жаһаншаһ менән дошманлашҡан. Тәүҙә Оҙон Хәсән Жунейдҡа шикләнеп ҡараған һәм уны һаҡ аҫтына алған, ләкин һуңынан Жунейд менән союздан буласаҡ файҙаға иғтибар иткән. Жунейдты туркомандар хуплаған. Оҙон Хәсән Жунейдты һеңлеһе Хәтижә бегумға өйләндерә, туғанлашҡан{{Sfn|Yildirim|2008|p=212—213}}. әфәүи мөриттәре Аҡ Ҡуйлының күп кенә уңышлы походтарында ҡатнашҡан{{Sfn|Yildirim|2008|p=214}}. Жунейд Хәлилуллаға ҡаршы походта еңелә һәм һәләк була{{Sfn|Yildirim|2008|p=216}}. Жунейдтың вариҫы улы Шәйех Гейдар{{Sfn|Yildirim|2008|p=218}}. Гейдар Оҙон Хәсән һарайында үҫә, 1467 йылда, Оҙон Хәсән Әзербайжанды яулағандан һуң, ул Ардебилгә күсә. Шәйех Жафар тәрбиәһендә үҫһә лә, һуңынан уның менән тынышмай, уны хәнәкәнән (ложа) ҡыуа{{Sfn|Yildirim|2008|p=220—221}}. Оҙон Хәсән, Сәфәүиҙәр менән созын нығытыу маҡсатында, Гейдарға ҡыҙын бирә. Сәфәүи һарай яны тарихсылары династияның икеләтә: Сәфәүиҙәр орденының рухи власы һәм Аҡ Ҡуйлылар династияһының донъяуи власы аша легитимлы булыуы тураһында яҙғандар{{Sfn|Yildirim|2008|p=222}}. [[Файл:Sheikh-safi.jpg|thumb|[[Мавзолей шейха Сефи ад-Дина|Сәфи әд-Дин кәшәнәһе]] [[Файл:1541-Battle in the war between Shah Isma'il and the King of Shirvan-Shahnama-i-Isma'il.jpg|left|thumb|170px|Шаһ Исмәғил һәм [[ширваншаһ]] Фәррух Ясар араһында алыш]] == Тарихы == [[Файл:Shah Ismail I.jpg|thumb|left|200px|Исмәғил I Сәфәүи шаһ]] === Көнсығыш сиктәре сәйәсәте === [[Файл:Meeting between Babur and Sultan 'Ali Mirza near Samarqand.jpg|thumb|right|150px|[[Бабур]] менән Исмәғил I-нең туғаны Али Мырҙа Сәфәүиҙең осрашыуы]] === Ғосман империяһы менән ҡара-ҡаршы тороуы. Чалдыран алышы === {{main|Турецко-персидская война (1514—1555)}} {{main|Чалдыранская битва}} [[Файл:شاه اسماعیل در جنگ چالدران.jpg|thumb|right|Шаһ Исмәғил I алыш барышында ғосман командирҙарының береһен үлтерә]] === Шаһ Тахмасп I. Дәүләттпең эске хәле. === [[Файл:Tahmasb-1.jpg|thumb|right|140px|Шаһ Тахмасп I. Чехель-Сотун һарайынан миниатюра]] === Шаһ Бөйөк Ғәббәс I. Державаның яңырыуы === [[Файл:Portraits du schah de Perse Abbas Ier (1571-1629).JPG|thumb|right|150px|Шаһ Бөйөк Ғәббәс I. Билдәһеҙ рәссам. Франциядағы Милли китапхана]] ==== Феодал анархияға ҡаршы көрәш ==== ==== Реформалар ==== Аҡса реформаһы илдең иҡтисади хәлен тотороҡландыра. [[Европа]] илдәре менән сауҙа килешеүҙәре төҙөлә. Илдә [[Англия]], [[Нидерланды|Голландия]] һәм [[Франция]] менән сауҙа факториялары булдырыла, тышҡы сауҙа йәнләнә. Тышҡы сәйәси бәйләнештәр булдырыла, Европа хакимдарына илселәр ебәрелә. Баш ҡала Казвиндан сиктән алыҫыраҡ урынлашҡан Исфаханға күсерелә. ==== Үзбәктәрҙе тар-мар итеү. Ғосман империяһын еңеү һуғыштары ==== ==== Эске сәйәсәт ==== ==== Тышҡы сәйәсәт ==== == Административ-сәйәси ҡоролошо == === Хөкүмәте һәм хакимиәте === === Административ-территориаль бүленеше === [[Файл:Jomann Imperium Periscum.jpg|thumb|left|170px|1700 йылға Сәфәүи дәүләтегең өлкәләре]] === Суд системаһы === == Халҡы == === Солтан Хөсәйен === === Сәфәүи дәүләтенең ҡолауы === == Сәфәүиҙәр хакимлығы осоронда мәҙәниәт == XVI—XVII быуат архитектураһы юғары художестволы һәйкәлдәре менән танылған. Ардебилдәге Сәфәүиҙәр мәсете, шулай уҡ Һарун Виләйәт мәсете һәм Исфахандағы Мәсжид-и Али мәсете{{Sfn|История Ирана|1958|страницы=329}}. XVI — XVII быуаттың беренсе яртыһына миниатюра сәнғәте үҫешә. Герат миниатюра мәктәбенең иң ҙур вәкиле Камалетдин Беһзад була. Мөхәммәт Нихами Ғәнжәүи поэмаларын һәм Шаһнамәне миниатюралар менән биҙәй<ref name="Иран">{{книга|автор=М.С.Иванов|заглавие=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=193}}</ref>. == Иҡтисады == === Аҡса системаһы === <center> <gallery caption="Монеты, отчеканенные от имени правителей Сефевидского государства в [[Музей истории Азербайджана|Музее истории Азербайджана]] ([[Баку]])" perrow="5" widths="155px" heights="120px"> Файл: Sefevid Khatai.jpg|Шах Исмаил I, серебряный шахи, 1504 год Файл: Шах Исмаил.jpg|Шах Исмаил I, серебряный шахи, 1506 год Файл: Shah Tahmasib I.jpg|Шах Тахмасп I, серебряный шахи, 1567 год Файл: Abbas I.jpg|Шах Аббас I, серебряная монета, 1587 год Файл: Sefevid Abbas I.jpg|Шах Аббас I, серебряная монета, 1587 год </gallery> </center> === Ауыл хужалығы === === Сауҙа юлдары === [[Файл:Hotel Shah Abbas Sahn.jpg|thumb|right|170px|Каравансарай в Исфахане, построенный при шахе Аббасе I, XVII в.]] == Теле == Сәфәүиҙәр һарайында фарсы телендә һөйләшкәндәр {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111825/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/olearius/travels.html |date=2016-03-04 }}</ref> 1607 йылда Ғәббәс I, уның ярандары йәғни юғары ҡатлам кешеләре, ғәҙәттә төрөк телендә һөйләшәләр. Төрөк теле ирҙәрсә һәм яугирҙәргә килешә, тигән фекер әйттеләр. Ирандар даими рәүештә: „qorban olim, din imanum padshah, bachunha dunim“ (''әзерб.'' qurban olum, din imanım padşah, başına dönüm)» тип ҡабатлағандар <ref>''Willem Floor and Hasan Javadi'' The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies{{Начало цитаты}}As noted above, the fact that the court language was <nowiki>'''</nowiki>Azerbaijani Turkish<nowiki>'''</nowiki> of course promoted the use of that language in the capital cities (respectively, Tabriz, Qazvin, and Isfahan). In fact, at court more Turkish was spoken than Persian. In 1607, the Carmelites reported that «the Turkish language is usually spoken and understood and the Shah [`Abbas I] and chief men and soldiers generally speak in it. The common people speak Persian, and all documents and communications are in that language.» The court ceremonial was also in Azerbaijani Turkish. The Italian traveler Pietro della Valle wrote: "that the Qizilbash grandees told him that: ‹Persian is a very soft and sweet language, and really used by women for poetry, but Turkish is manly and fit for warriors; therefore, the shah and the emirs of the state speak Turkish. Under Shah `Abbas II, the Carmelites reported that «Turki [not Osmanli Turkish] was the language of the court and widely used in Isfahan and in the north.» Chardin explicitly states about the Qizilbash, «these people, as well as their language, are so widespread in the northern part of the country, and later at court, and therefore, mistakenly all Iranians are called Qizilbash.» In 1660, Raphael du Mans wrote: «the every day language of Iran is Persian for the common people, [Azerbaijani] Turkish for the court.» According to Kaempfer, who was in Iran in the 1670s, «[Azerbaijani] Turkish is the common language at the Iranian court as well as the mother tongue of the Safavids in distinction of the language of the general populace. The use of [Azerbaijani] Turkish spread from the court to the magnates and notables and finally to all those who hope to benefit from the shah, so that nowadays it is almost considered shameful for a respectable man not to know [Azerbaijani] Turkish.» The French missionary Sanson, who lived in Iran between 1684—1695, states that Iranians regularly invoked the spiritual power of the king by using expression such as «qorban olim, din imanum padshah, bachunha dunim».{{Конец цитаты}}</ref><ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-iranian-contacts-i-linguistic Encyclopædia Iranica:Turkic-Iranian Contacts. Linguistic Contacts.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206172436/http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-iranian-contacts-i-linguistic |date=2013-02-06 }} «spoken Turkic was so common among all classes in Iran as to be the lingua franca»</ref>. == Армияһы == <gallery> Файл:Shah-ismaiil-helmet.jpg|Шаһ Исмәғил I-нең торҡаһы Файл:Persian Musketeer.jpg|Сәфәүиә мушкетёры. XVII быуат миниатюраһы Файл:Safavid weapons in the Museum of History of Azerbaijan 6.jpg|Сәфәүиҙәр осоро һуғыш ҡоралы (XVI—XVIII бб.) Файл:Safavid weapons in the Museum of History of Azerbaijan 7.jpg|Сәфәүиҙәр осоро һуғыш ҡоралы (XVI—XVIII бб.) </gallery> == Сәфәүиҙәр дәүләте хакимдары == {{Основная статья|Список правителей Сефевидского государства}} * 1. Абу-л-Мозаффар Шах [[Исмаил I]], сын [[Шейх Гейдар|Шейха Хайдара]], р. [[1487]], шейх Ардебиля [[1497]]—[[1502]], шах Азербайджана с [[1501]], шаханшах Ирана [[1502]]—[[1524]] * 2. Абу-л-Фатх Шах [[Тахмасп I]], сын [[Исмаил I|Шаха Исмаила I]], р. [[1513]], шаханшах Ирана [[1524]]—[[1576]] ** Див-султан Румлу (регент 1524—1527) ** Чуха-султан Устаджлу (регент 1527—1530) ** Хусейн-хан Шамлу (регент 1530—1533) * 3. Абу-л-Мозаффар Шах [[Исмаил II]], сын [[Тахмасп I|Шаха Тахмаспа I]], р. [[1537]], шаханшах Ирана [[1576]]—[[1577]] * 4. Абу-л-Мозаффар Шах [[Мухаммад Худабенде|Мохаммад I Ходабенде]], сын [[Тахмасп I|Шаха Тахмаспа I]], р.[[1531]], шаханшах Ирана [[1577]]—[[1587]], ум.[[1595]] ** Махд-и-Улийа, жена (de-facto 1578—1579). ** Хамза Мирза, сын (de-facto). * 5. Абу-л-Мозаффар Шах [[Аббас I Великий]], сын [[Мухаммад Худабенде|Шаха Мохаммада I]], р. [[1571]], шаханшах Ирана [[1587]]—[[1629]] ** Муршид Кули-хан Устаджлу (регент 1587—1588) * 6. Абу-л-Мозаффар Шах [[Сефи I]], сын шахзадэ солтан Сефи-мирзы, р. [[1611]], шаханшах Ирана [[1629]]—[[1642]] * 7. Абу-л-Мозаффар Шах [[Аббас II Сефевид]], сын [[Сефи I|Шаха Сафи I]], р. [[1632]], шаханшах Ирана [[1642]]—[[1666]] * 8. Абу-л-Мозаффар Шах [[Солейман Сефи|Солейман Сефи (Сефи II)]], сын [[Аббас II (шах Ирана)|Шаха Аббаса II]], р. [[1647]], шаханшах Ирана [[1666]]—[[1694]] * 9. Абу-л-Мозаффар Шах [[Хосейн I]], сын [[Солейман Сефи|Шаха Сефи II Солеймана]], р. [[1668]], шаханшах Ирана [[1694]]—[[1722]], ум. [[1726]]¹ ''1722—1729 афганское завоевание.'' * 10. Абу-л-Мозаффар Шах [[Тахмасп II]], р. [[1704]], сын [[Хосейн I|Шаха Хосейна I]], р. [[1668]], шаханшах Ирана [[1724]]—[[1732]], ум. [[1736]] ** Мир Махмуд (регент 1722—1725, в [[Кандагар]]е с 1716) * 11. Шах [[Ахмад (шаханшах Ирана)]], сын Мирзы Абу-л-Касима, шаханшах Ирана [[1726]]—[[1728]], правил в Кермане и Фарсе * 12. Шах [[Аббас III]], сын [[Тахмасп II|Шаха Тахмаспа II]], р. [[1732]], шаханшах Ирана [[1732]]—[[1736]], ум. [[1740]] ** Надир Кули-бек Афшар (регент 1732—1736) === Сәфәүиҙәр шаһтары === <gallery> Файл:Shah Ismail I.jpg|Шаһ Исмаил I Файл:Tahmasb.PNG|Шаһ Тахмасп I Файл:Shah Ismayil II.jpg|Шаһ Исмаил II Файл:Shah Abbas I.jpg|Шаһ Аббас I Файл:Shah Safi (1883955).jpg|Сәфи I Файл:Abbas II of Persia and the Mughal ambassador.jpeg|Шаһ Аббас II Файл:Shah soleiman safavi.jpg|Шаһ Сөләймән I Файл:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|Шаһ Солтан Хөсәйен </gallery> === Сәфәүиҙәр дәүләте флагтары === <gallery> Файл:Flag of Persia 1502-1524.svg|1501-1524 йй. флагы Файл:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|1524-1576 йй. флагы Файл:Safavid Flag.svg|1576-1666 йй. флагы</gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name=":10">''Roger Savory''. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-04251-8, 9780521042512, [https://books.google.az/books?hl=ru&id=v4Yr4foWFFgC&dq=Roger+Savory&q=qizilbash+realm#v=snippet&q=It%20should%20occasion%20no%20surprise,%20therefore,%20that&f=false с. 34] {{Wayback|url=https://books.google.az/books?hl=ru&id=v4Yr4foWFFgC&dq=Roger+Savory&q=qizilbash+realm#v=snippet&q=It%20should%20occasion%20no%20surprise,%20therefore,%20that&f=false|date=20180916235458}}.</ref> <ref name="История Востока">История Востока. — Восточная Литература, 2000. — Т. III. — С. 100. Основанное Исмаилом I Сефевидом (1502—1524) государство чаще всего и называлось Доулет-е Кызылбаш, то есть Кызылбашское государство.</ref> <ref name=":12">''Lucien-Louis Bellan''. Chah 'Abbas I Ier: sa vie, son histoire.</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=[[Пигулевская Н. В.]], [[Якубовский А. Ю.]], [[Петрушевский И. П.]], Строева Л. В., [[Беленицкий А. М.]]|заглавие=История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издательство Ленинградского университета|год=1958|страницы=|страниц=385|isbn=|isbn2=|ref=История Ирана}} * {{Книга|автор=Петрушевский И. П.|заглавие= по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство= Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова|год=1949|страницы=|страниц=182|isbn=|isbn2=|ref=Петрушевский|ссылка=http://elibrary.bsu.az/books_rax/N_215.pdf}} * ''Петрушевский И. П.'' Государства Азербайджана в XV в. / Сборник статей по истории Азербайджана. — Вып. первый. — {{Б.}}: АН Азербайджанской ССР, 1949. — С. 153—214. * ''Петрушевский И. П.'' Азербайджан в XVI—XVII веках. Сборник статьёй по истории Азербайджана. — Вып. первый. — {{Б.}}: АН Азербайджанской ССР, 1949. — С. 225—298. * {{книга| автор= [[Эфендиев, Октай Абдулкерим оглы|Эфендиев О. А.]] | заглавие = Азербайджанское государство Сефевидов в XVI веке | ответственный = Редактор академик [[Ализаде, Абдулкерим Али оглы|А. А. Ализаде]] | место = Б. | издательство = Элм | год= 1981 | страниц= 306 | ref= Эфендиев}} * ''[[Минорский, Владимир Фёдорович|Vladimir Minorsky]].'' The Poetry of Shah Ismail // Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Vol. 10. No. 4, 1942. * ''Ronald W. Ferrier''. The Arts of Persia. — Yale University Press, 1989. * [http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Encyclopædia Iranica: Safavid Dynasty] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.] * ''Roger Savory''. Iran Under the Safavids. — Cambridge University Press, 2007. * {{Книга|автор=Peter Jackson, Laurence Lockhart|заглавие=Cambridge History of Iran, Vol. 6|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1986|страницы=|страниц=1065|isbn=0 521 20094 6|isbn2=|ref= Cambridge History of Iran}} * {{Книга|автор=David Morgan|заглавие=Medieval Persia 1040-1797|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2014|страницы=|страниц=208|isbn=1317871405|isbn2=9781317871408|ref=Morgan}} * {{Статья|автор=Rudi Matthee|заглавие=Was Safavid Iran an Empire?|ссылка=|язык=|издание=Journal of the Economic and Social History of the Orient|тип=|год=2010|месяц=|число=|том=53|номер=1/2, Empires and Emporia: The Orient in World Historical Space and Time (2010)|страницы=233—265|issn=|ref=Matthee}} * {{Книга|автор=David Thomas, John A. Chesworth|заглавие=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10 Ottoman and Safavid Empires (1600—1700)|ответственный=|издание=|место=|издательство=BRILL|год=2017|страницы=|страниц=730|isbn=900434604X|isbn2=9789004346048|ref=Thomas, Chesworth}} * {{Книга|ref=Yildirim|автор=Riza Yildirim|заглавие=Turkomans between Two Empires: The Origins of the Qizilbash Identity in Anatolia (1447—1514)|год=2008|место=Ankara}} {{Сәфәүиҙәр}} [[Категория:Сәфәүиҙәр|*]] [[Категория:Ислам тарихы]] [[Категория:Иран тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]] 1z2ktn07i3h8zl1xta6nxr0muany4ci 102 199994 1298055 1298014 2026-05-25T16:47:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298055 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |81 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}}[[]]{{*}} |51 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] amra5ph5zbmy62ityxy7x1dop5rbjlp 1298059 1298055 2026-05-25T17:15:06Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1298059 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |81 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}}[[]]{{*}} |51 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 5y8jpijpte5zznjp9ctoysevlan8ay9 1298063 1298059 2026-05-25T18:05:03Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1298063 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |82 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}}[[]]{{*}} |51 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 70brj39ffxhf31ampk7wdzdb0gmea10 1298081 1298063 2026-05-25T18:46:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298081 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |82 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}}[[]]{{*}} |51 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 3nzshwuj6ltlrz3uvwawwcxysmw0s50 1298082 1298081 2026-05-25T18:47:09Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1298082 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] {{*}}[[]]{{*}} |51 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] pj2u0wa20olqdex72vjqpwrii4iftom 1298096 1298082 2026-05-26T04:20:43Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298096 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}} |52 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] mb4dcik9y4zrfim4j17lmkjd0nlyrte 1298105 1298096 2026-05-26T07:33:31Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298105 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}} |53 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dckbyik5i0t7t5ncpx29wwlhf8gnzbn 0 200853 1298099 1296901 2026-05-26T05:38:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298099 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121013525/http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=2011-11-21 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230160544/http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=2010-12-30 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == Тоннель Иргәнәй гидроузелын төҙөү өсөн йөк ташыу маҡсатында төҙөлә<ref name="риа_даг_2012">{{cite web| author=Венера Гамзатова.| datepublished=| url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| title=Магомедсалам Магомедов: «Мы с гордостью можем сказать, что теперь в Дагестане есть лучший тоннель во всей стране»| publisher=// riadagestan.ru| access-date=2012-10-03| archive-url=https://www.webcitation.org/6BU1iUAQD?url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| archive-date=2012-10-17}}</ref>. Туннелде ҡаҙыу төньяҡ портал яғынан 1979 йылдың 31 декабрендә<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://dgss.ru/history.php|title=ООО "ДАГГИДРОСПЕЦСТРОЙ" - ИСТОРИЯ|publisher=// dgss.ru|access-date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902105304/http://dgss.ru/history.php|archive-date=2013-09-02|url-status=dead}}</ref>, ә көньяҡ портал яғынан 1983 йылда башлана. Төҙөлөш ҡатмарлы климат һәм геологик шарттарҙа алып барыла; көньяҡ портал өсөн йөктәрҙең күп өлөшө һыу транспорты менән Чиркәү ГЭС-ы һыуһаҡлағысы һәм артабан автотранспорт менән килтерелә<ref name="nv">[http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ Мрак в конце тоннеля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230721112740/http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ |date=2023-07-21 }} // gazeta-nv.ru {{проверено|10|9|2010}}</ref>. 2007 йылдың декабрендә, Гимры ауылында контртеррористик операция режимы индерелгәс, туннель юл йөрөү өсөн ябыла<ref name="nv"/>. Туннелде реконструкциялау буйынса эштәр 2000 йылдар уртаһынан башлана<ref name="tvc"/>. Тулыһынса файҙаланыуға тапшырыу тәүҙә 2010 йылға билдәләнә<ref>[http://www.regnum.ru/news/958139.html «Гимринский тоннель в Дагестане будет сдан через полтора года — Новости России — ИА REGNUM»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523070358/http://www.regnum.ru/news/958139.html |date=2008-05-23 }}, regnum.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>, һуңынан 2011 йылға күсерелә (шул уҡ ваҡытта 2011 йылда ғына туннелдә төҙөлөш эштәренә 1,7 миллиард һум тотоноу планлаштырыла)<ref name="riadag"/>, ә һуңынан — 2012 йылдың сентябренә<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| title=Дагестан в 2011г направил почти 3,7 млрд руб на развитие дорожной отрасли| publisher=// interfax-russia.ru| access-date=2012-09-06| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125440/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| title=Гимринский тоннель в Дагестане откроют в следующем году| publisher=// stavropolye.tv| access-date=2012-01-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195319/http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| archive-date=2016-03-04| url-status=live}}</ref>. Реконструкциянан һуң Гимры автомобиль юлы тоннеле 2012 йылдың 2 октябрендә асыла<ref name="риа_даг_2012"/>. [[Махачҡала]]ны таулы райондар менән бәйләүсе стратегик юл булараҡ, Гимры туннеле террорсыларҙың иғтибарын йәлеп итә. Атап әйткәндә, 2005 йылдың октябрендә туннель эргәһендә ҙур теракт булдырылмай<ref>''Юлия Рыбина''. [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=616911 Милиционеры зачистили тоннель] // Коммерсантъ, № 192 (3276) от 12.10.2005 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] s4ixuf3ya3cpf5l44b1qf9acv2arepf 0 200995 1298108 1297348 2026-05-26T08:17:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298108 wikitext text/x-wiki '''Гуләмдәр йәки Гилмандар''' ({{lang-ar| غُلَام}}, {{һүҙмә-һүҙ|үҫмер егет, йәш кеше; ҡол}}) — хәлифәләр, ә һуңыраҡ [[Восток (макрорегион)|Көнсығыш]] илдәренең башҡа хакимдары хеҙмәтендә булған һәм туранан-тура буйһонған яугирҙәр. == Этимологияһы == «Гуләм» һүҙе ғәрәп теленән килеп сыҡҡан {{lang-ar|غلام}} [ġulām], [[множественное число|күплектә]] {{lang-ar2|غلمان}} [ġilmān], {{lang-ar2|غلمة}} [ġilma(t)], {{lang-ar2|أغلمة}} [ʔaġlima(t)] «малай, үҫмер егет; ҡол, хеҙмәтсе»<ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/gulam |title=Gulam |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etimolojiturkce.com/kelime/g%C4%B1lman |title=Gılman |work=Etimoloji Türkçe |language=tr |access-date=2021-03-21 }}</ref> == Тарихы == «Гуләм» һүҙе хәлифәлектә, тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай күрһәтелһә лә, һәр ваҡыт ирекһеҙ кешене аңлатмай. Буласаҡ гуләмдәр ҡол баҙарҙарында [[Рабство в исламе|ҡол]] булараҡ һатып алынһа ла, гуләмдәрҙең күп кенәһе ирекле ялланған була. Исламға күскәндән һуң улар ҡол була алмай, сөнки ислам ҡанундары буйынса мосолман ҡол була алмай<ref>В статье [[Рабство в исламе]] раздел [[Рабство в исламе#Коран|Коран]] описывает законодательство и практики в отношении рабов-мусульман.</ref>. Хакимдар гвардияһына инеп, хеҙмәт урынына ҡарамаҫтан, улар туранан-тура дәүләт хакимына ғына буйһона, ''«һарай хеҙмәтселәре»'' булып тора. Был уларҙы ҡолдар менән хаталы тиңләштереүгә килтерә (ҡара: дворяндар). Тәүге тапҡыр ғөләмдәр гвардияһы төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ 833—842 йылдарҙа ғәббәси хәлифе әл-Мөтәсим тарафынан ойошторола. Хәлифә гвардияһы сифатында тәүге [[тюрки|төрки]] яугирҙар хәлиф [[әл-Мәмун]] осоронда барлыҡҡа килһә лә, улар тулы хоҡуҡлы ғәскәр булмаған, ә хәлифәнең [[Лейб-гвардия|тән һаҡсылары]] ролен үтәгән. Төркиҙәрҙән йыйылған даими ғәскәр булараҡ тәүге тапҡыр гуләмдәр гвардияһы 833—842 йылдарҙа [[Аббасидский халифат|ғәббәси]] хәлифе [[Әл-Мөғтәсим]] тарафынан ойошторола. Гуләмдәр гвардияһы, ерле халыҡҡа ят булғанлыҡтан, хакимдың тышҡы һәм эске дошмандарына ҡаршы торорға һәләтле ғәмәли көскә әйләнгән һәм хәлифәгә генә тоғро булған. Ваҡыт үтеү менән гуләмдәрҙең власы бығаса булмаған юғарылыҡҡа етә. Үҙҙәрен ҙур империяны контролдә тота алған берҙән-бер көс итеп аңлап, улар бирелгән мөмкинлектән файҙалана һәм ғәмәлдә хәлифәлектә власты үҙ ҡулдарына ала. 861 йылдан 870 йылға тиклем гуләмдәр дүрт хәлифәне ([[Әл-Монтасир]], [[Ахмад аль-Мустаин|Әл-Мостаин]], [[Зубайр аль-Мутазз|Әл-Мөғтәз]] һәм [[Әл-Мөһтәди]]) тәхеттән төшөрә һәм тәхеткә ултырта<ref>{{Cite web |url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |title=Восток в средние века. III. Распад Аббасидского халифата |access-date=2010-09-11 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207213255/http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2301.htm |url-status=live }}</ref>. Был осор «[[Самаррала анархия]]» тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәмлүктәр]] * [[Дәвширмә]] * [[Яңысарҙар]] * [[Сарбаздар]] * [[Мубаризундар]] * [[Сәҡәлибә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://buday.narod.ru/gl5.htm Причины появления тюркских наемных армий]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912012249/http://buday.narod.ru/gl5.htm |date=2010-09-12 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm Арабские источники о тюрках в раннее средневековье]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231022259/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Ibn_Hassul/framevved.htm |date=2010-12-31 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Гуләмдәр|*]] [[Категория:Урта быуаттар хәрби формированиелары һәм подразделениелары]] aj0szmvr0z5ktpr016921wj1k77k09a 0 201085 1298087 1297701 2026-05-25T23:28:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298087 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вегетатив хәл''', йәки '''вегетатив тормош''' ({{Lang-la|vegetatio}} — тулҡынланыу, {{Lang-la|vegetativus}} (вегетатив хәл — үҫемлек) —— [[баш мейеһе]] ярымшарҙарының ҙур зарарланыуы арҡаһында үҙ аллы психик эшмәкәрлектең юҡлығы (декортикация), әммә диэнцефаль өлкә һәм [[баш мейеһе]] һабағының вегетатив һәм хәрәкәт рефлекстарын һаҡлап эшләүе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]-та ғына {{Num|35000}}-дән ашыу кеше, шул иҫәптән {{Num|10000}} бала вегетатив хәлдә<ref>{{cite web |author=Мэйес, Кеннет |url=https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |title=Вегетативное состояние |lang=ru |website=Справочник MSD |access-date=2024-06-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601090322/https://www.msdmanuals.com/ru/home/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |archive-date=2024-06-01}}</ref>. == Сәбәптәре == Баш мейеһенең төрлө диффуз зарарланыуҙары ваҡытлыса вегетатив хәл менән бергә булыуы мөмкин. Ул 4 аҙнанан ашыу дауам итһә, даими тип билдәләнә ала. Был хәл суицидҡа уңышһыҙ ынтылыш эҙемтәһе булыуы мөмкин. Даими вегетатив хәлдең иң йыш осраған сәбәптәре булып баш һөйәге-мейе йәрәхәте йәки глобаль аноксия (кислородһыҙлыҡ) тора (мәҫәлән, йөрәк туҡтағанда йәки аҫылынғанда). СССР Һаулыҡ Һаҡлау Министрлығының 1987 йылдың 17 февралендәге 236-сы бойороғо вегетатив хәлдә булған ауырыуҙарҙың хоҡуҡи статусын түбәндәгесә регламентлай<ref>{{Cite web |url=http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |title=Приказ Минздрава СССР от 17.02.1987 № 236, МЕТОДИЧЕСКИЕ УКАЗАНИЯ И ПОЯСНЕНИЯ ПО КОНСТАТАЦИИ СМЕРТИ НА ОСНОВАНИИ СМЕРТИ МОЗГА |access-date=2016-04-26 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421140146/http://bestpravo.com/sssr/eh-akty/y2v.htm |url-status=dead }}</ref>: {{Цитата башы}}Баш мейеһенең юғары бүлектәренең ҡайтарып булмаҫ зыян күреүенә, аңдың ҡайтарып булмаҫ боҙолоуына йәки юғалыуына ҡарамаҫтан, ауырыу — тере организм, уның хоҡуҡтары һәм дауалаған табиптарҙың бурыстары менән бәйле бөтә эҙемтәләр ҙә шунан сыға.{{Цитата аҙағы}} == Күҙаллау == Әгәр вегетатив хәл алты айҙан ашыу дауам итһә, ауырыуҙарҙың бик аҙ өлөшө генә аңын өлөшләтә тергеҙә ала. Өлкән йәштәге пациенттарҙың 50 процентында мейе травмаһынан һуң тәүге алты ай дауамында аң ҡайта һәм, ғәҙәттә, мейе эшмәкәрлегенең даими боҙолоуы менән оҙатыла, был инвалидлыҡҡа килтерә. Ярты йылдан һуң һауығыу мөмкинлеге яйлап кәмей. Дауаханала йөрәк тотҡарланыуы килеп сыҡһа, баш мейеһе аноксияһы менән ауырығандарҙың 10-15 проценты ғына аңына килә, ә дауахананан ситтә йөрәк тотҡарланыуы менән ауырығандарҙың 5 проценты ғына аңына килә. Балаларҙың 60%-ы самаһы мейе йәрәхәтләнгәндән һуң тәүге йыл эсендә аңына килә; әммә мейе аноксик йәрәхәтләнгәндән һуң прогноз ололарҙыҡынан бер ҙә айырылмай. Ярты йылдан һуң аңына килгән ауырыуҙарҙың аҙ һанлыһы ғына үҙ-үҙен ҡарарға һәләтле. Һуңғы ваҡытта баш мейеһен транскраниаль мейе стимуляцияһы (ТКС) ысулы менән дауалау ҡарала. Уның ярҙамында һауығыу күрһәткестәре байтаҡҡа юғары булыр тип көтөлә. 10 йылдан ашыу вегетатив хәлдә булған фалиж һуҡҡан пациенттың функциональ МРТ ярҙамында аңлы эшмәкәрлек билдәләре асыҡланған билдәле осраҡ бар: пациент табиптарҙың һорауҙарын ишеткән һәм мейеһенең төрлө өлөштәренең эшмәкәрлеген «көйләү» юлы менән яуап бирергә тырышҡан<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|title=BBC News - Vegetative patient Scott Routley says 'I'm not in pain'|access-date=2013-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgqTKXY?url=http://www.bbc.co.uk/news/health-20268044|archive-date=2013-02-25}}</ref>. == Дауалау == Дауалау һөҙөмтә бирмәй. Ноотроптар, витаминдар инъекциялар ҡулланырға мөмкин. Тотороҡло этапта функцияларын тергеҙеү өсөн, антихолинэстераза препараттар, психостимуляторҙар, һәм мемантин ҡулланырға мөмкин. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Аңдың насарайыуы . * Апаллик синдром * Бикләнгән синдром * Мутизм * [[Кома]] * Мейе үлеме * Скиаво, Терри * Шаньбанг, Аруна == Һылтанмалар == * [http://www.membrana.ru/lenta/?6111 Самовосстановление мозга Терри Уоллиса с выходом из комы через 19 лет.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020090846/http://www.membrana.ru/lenta/?6111 |date=2009-10-20 }} * [https://web.archive.org/web/20160423122806/https://news.mail.ru/society/25559792/ В США решили оживить мертвый мозг человека - Новости Mail.Ru] [[Категория:Нервы системаһы ауырыуҙары]] [[Категория:Реаниматология]] qeb27z4dw3uitc1bayw2ywjt6xei1s9 0 201128 1298089 1297940 2026-05-26T00:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298089 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название=Вилсанди |Национальное название= et/Vilsandi rahvuspark |Категория МСОП= |Изображение=SoegininaPank062911.jpg |Подпись= |Страна=Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Ближайший город= [[Курессааре]] |Координаты = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale= |nocat= |Площадь=237,6 км² |Средняя высота= |Дата основания= 1993 |Посещаемость= |Год посещаемости= |Управляющая организация= |Сайт=http://www.vilsandi.ee/ }} '''Ви́лсанди''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]ның Сааремаа өйәҙендә урынлашҡан [[милли парк]]ы. Үҙ эсенә Вилсанди (утрау) утрауының бер өлөшөн, Сааремаа утрауынан көнбайыштағы бер нисә ваҡ [[утрау]]ҙы, шулай уҡ [[Сааремаа]] утрауының Харилайд ярымутрауын ала. Милли паркка тиклем 1910 йылда нигеҙ һалынған Вайка тәбиғәт резерваты булдырылған. Ул бер үк ваҡытта Балтика илдәрендәге боронғо тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе булып тора. Вайка утрауҙары һәм Вилсанди утрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшө 1937 йылда закон нигеҙендә яҡлау аҫтына алына<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=1021|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Vilsandi rahvuspark (KLO1000250)|author=|website=EELIS Infoleht|date=|publisher=Keskkonnaagentuur}}</ref>. Милли парк 1993 йылда 1971 йылда нигеҙләнгән ҡурсаулыҡ базаһында ойошторола. Уның майҙаны 237,6 км² тәшкил итә. Диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. == Фаунаһы == Вилсанди милли паркында 14 төр [[Һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]], 247 төр [[ҡоштар|ҡош]] һәм 39 төр [[балыҡтар|балыҡ]] теркәлгән<ref name="Sepp">Sepp M. [https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf Vilsandi rahvuspark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205083341/https://www.keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Vilsandi_EE.pdf |date=2020-02-05 }}. — 2016. — 16 с.{{ref|et}}</ref><ref name="ЗапСССР">Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 32—44.</ref>. === Имеҙеүселәре === Имеҙеүселәрҙең күп төрлө булмауы һаҡланыусы утрауҙарҙың географик яҡтан айырым булыуына ла, шулай уҡ уларҙың күбеһен ваҡыты-ваҡыты менән дауыл тулҡындары баҫыуына ла бәйле. Был урындарҙа йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары булыуы тәбиғи. Уларҙың иң күп һанлылары — ҡулсалы нерпалар. Йәйгеһен улар Ноотамаа, Лаевараху, Иннараху утрауҙары янында осрай, һалҡын ваҡытта Соэгинин клифында ла күҙәтелә. Нерпаларҙан тыш милли парк һыуҙарында оҙон моронло тюлендәр йәшәй. XIX быуатҡа тиклем улар бик күп булған, был хайуандарға урындағы халыҡ һунар иткә. Әлегә был хайуандар нерпаларға ҡарағанда аҙыраҡ. Тюлень популяцияһы илдә иң ҙуры булып тора<ref name="Sepp"/>. Парк фаунаһына ҡараған ваҡыты-ваҡыты менән ҡурсаулыҡ һыуҙарына йөҙөп инеүсе өсөнсө диңгеҙ һөтимәре — диңгеҙ сусҡаһы<ref name="ЗапСССР"/>. Ер өҫтө һөтимәрҙәре араһында милли парк утрауҙарында беренсе булып ҡултыҡтар аша йөҙөп сыға алған күсмә төрҙәр, һуңыраҡ ҡороған һайлыҡтар аша йәки боҙ буйлап бында килгән ваҡ төрҙәр йәшәй. Милли парк утрауҙарында [[кимереүселәр]] аҙ, уларҙың күбеһе кеше алып килгән һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны кеүек төрҙәр. Паписсар һәм Кууснимма ярымутрауҙарында ябай тейендәр йәшәй, улар ылыҫлы урмандарҙы ярата. Шулай уҡ урман участкаларында аҡ ҡуяндар йәшәй, ә һоро ҡуяндар Вилсанди, [[Лооналайд (утрау)|Лооналайд]] һәм Салавамаа утрауҙарында йәшәргә ярата<ref name="ЗапСССР"/>. Һаҡланған территориялағы йыртҡыс һөтимәрҙәрҙең дүрт төрө билдәле: [[бүре]]ләр утрауҙарға XIX быуат аҙағында—XX быуаттың беренсе яртыһында һирәк осраған; урман һыуһарҙары әле лә Сааремаа урмандарында таралған; [[төлкө]]ләр бөтә ҙур утрауҙарҙа ла таралған, улар диңгеҙ ҡоштарына оя ҡорған ваҡытта һунар итә (бер нисә пар даими йәшәй). Шулай уҡ паркта [[ҡуш тояҡлылар]]ҙың дүрт төрө таралған. Европа ҡоралайҙары һаны тотороҡло, «материк» өлөшөнән тыш, улар Вилсанди һәм Весилоо утрауҙарында йәшәй. [[Мышы]] һәм [[аҫыл болан]]дар тәүге тапҡыр 1980 йылдарҙа күрәләр һәм шул ваҡыттан алып утрауҙарға даими килә, әммә бында даими йәшәмәй. Йөҙөүгә яраҡлашмаған, әммә әүҙем эҙләү тәртибе менән айырылып торған ҡырағай сусҡалар байтаҡ. Был төр үҫемлектәргә лә (орхидеяларға), ҡоштарға ла (йомортҡаларын ашайҙар) зыян килтерә)<ref name="ЗапСССР"/>. === Ҡоштары === [[Ҡоштар]] Вилсанди милли паркының төп һаҡлау объекты булып тора. Бында билдәләнгән 274 төрҙөң 114-е утрауҙарҙа оя ҡора<ref name="Sepp"/>. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң бында ҡоштар ҡалмай тиерлек (1956 йылда бөтә төрҙәге 128 пар оя ҡора), әммә һаҡлау саралары арҡаһында 1984 йылдан һуң 7 000-дән ашыу пар иҫәпләнә<ref name="ЗапСССР"/>. Хәҙер Вилсанди милли паркында оялауҙа иң билдәле ҡош — гага (5 000-дән ашыу пар). Унан тыш [[һуна өйрәк]]тәр, [[ала ҡаҙ]]ҙар ҙа ғәҙәти. === Һөйрәлеүселәр һәм ер һыу хайуандары === Милли паркта [[һөйрәлеүселәр]] һәм [[ер-һыу хайуандары]] аҙ һанлы һәм тик «материк» өлөшөндә генә тупланған<ref name=ПХ>{{cite web|url=https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|title=Harilaiu poolsaar|website=kaitsealad.ee|access-date=2022-05-31|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123048/https://www.kaitsealad.ee/est/harilaiu-poolsaar|url-status=live}}</ref>. === Балыҡтар === Вилсандиҙа [[балыҡтар]] күп төрлө<ref name="Sepp"/>. 39 балыҡ төрөнән паркта типик диңгеҙ, шулай уҡ сөсө һыу балыҡтары осрай. Бында камбала һәм салака иң күп һанлы, улар тюлендарҙың ғына түгел, урындағы халыҡ рационының нигеҙен тәшкил итә. Уларҙан тыш, [[суртан]], [[алабуға]], треска йәшәй. Һаҡлау зонаһы сиктәрендә 1921 йылда хатта [[ҡылыс балыҡ]] та теркәлгән<ref name=ЗапСССР45>Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — Т. Заповедники Прибалтики и Белоруссии. — С. 45—47.</ref>. === Умыртҡаһыҙҙар === Милли парктағы умыртҡаһыҙҙар өлөшләтә тикшерелгән. Мәҫәлән, диңгеҙ зоопланктоны составында 16 төр, ә бентос фаунаһында 48 төр табылған<ref name=ЗапСССР45/><ref name="Sepp"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=vilsandi Сайт национального парка Вилсанди]{{ref|et}} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] qz2acivt48ukgziplxcbh30yxq9s7bx 0 201140 1298061 1298018 2026-05-25T17:59:23Z Вәхит 24644 /* География8ы */ 1298061 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Матсалу милли паркы |Национальное название = et/Matsalu rahvuspark |Изображение = Matsalu view.jpg |Подпись = Матсалу ҡултығына күренеш |Координаты = 58/45/36/N/23/35/49/E |CoordScale = |Страна = Эстония |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Лихула]] |Площадь = 486,1 |Средняя высота = |Дата основания = 1957 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]]. == Тарихы == Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла. == Географияһы == [[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]] Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км² тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала<ref>{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}</ref>. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай<ref name="чччч">{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}</ref>. == Төрҙәр төрлөлөгө == Парктың фаунаһында 275 төр<ref name="чччч" /> [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә. Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px">Matsalu Keemu bird tower.jpg|Ҡоштарҙы күҙәтеү станцияһы Haeska rannaniit.jpg|Матсалу милли паркы Reeds and Barnacle Geese.jpg|Ҡоштар яр буйында Välk.JPG|[[Кумари (утрау)|Кумари]] утрауында [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]]</gallery> == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }} * {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www.matsalu.ee}} * [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] * {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }} * {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }} {{Вс}} {{Национальные парки Эстонии}} {{иҫкәрмәләр}} 329gour75semrwkxg01ay7883qo349l 10 201147 1298025 2026-05-25T13:01:03Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Crepuscular rays over parc de Noisiel at sunrise, 26 May 2019.jpg 1298025 wikitext text/x-wiki Crepuscular rays over parc de Noisiel at sunrise, 26 May 2019.jpg 9chticxrlutt1r6lj34k3xtw2oiouts 0 201148 1298026 2026-05-25T13:11:09Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146327802|Астродинамика]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298026 wikitext text/x-wiki '''Астродинамика''' ( {{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[Күк механикаһы|күк механикаһынан]] айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == XX быуатта йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{Китап|заглавие=Introduction to Space Dynamics|издательство=Wiley|место=New York|автор=Thomson, William T.|год=1961}}</ref> . Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{Китап|заглавие=Fundamentals of Astrodynamics|ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5|год=1971|издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]]|isbn=978-0-486-60061-1|страницы=5|автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E.}}</ref>. [[Эдмунд Галлей|Эдмунд Галли]] был ысулды төрлө [[Комета|кометалар]], шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер|Эйлер тарафынан]] аналитик ысулға формалаштыра, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих [[Карл Фридрих Гаусс|Гаусстың]] «ҡасып киткән» карлик планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә [[Тура күтәрелеш|ҡатнашыуы]] [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе (тура күтәрелеү парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн УЛ GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заман орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып <ref>{{Cite web|author=С. Херрик|access-date=2019-10-03|accessdate=2019-10-29|url-status=live}}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[Классик механика|классик механика тарафынан]] яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерер ине. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе ). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр-йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{Китап|заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications|страницы=317|издательство=Springer|isbn=0-7923-6903-3|ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec|ref=Vallado|автор=Vallado, David Anthony|год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә <ref>{{Китап|заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion|издательство=USPTO|ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360|ref=Spitzer|автор=Spitzer, Arnon|год=1997}}</ref> . Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] m7hlpx65dltjyq1leqxy6mjgcto488s 1298027 1298026 2026-05-25T13:33:42Z Таңһылыу 14946 1298027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда [[Карл Фридрих]] Гаусстың «ҡасып киткән» карлик планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн УЛ GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заман орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерер ине. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр-йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] 2gpl8ml45u6kw15y20gbetdpoudoc0m 1298051 1298027 2026-05-25T16:40:17Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1298051 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих Гаусстың «ҡасып киткән» кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн УЛ GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заман орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерер ине. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр-йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] 8gsganr64dw2f81osmi4uflpx85eymh 1298052 1298051 2026-05-25T16:42:37Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1298052 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих Гаусстың «ҡасып киткән» кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн ул GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заманса орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерер ине. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр-йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] pdur0i5ysy0y0xvce4m4at2o1h6eiy9 1298054 1298052 2026-05-25T16:45:51Z Таңһылыу 14946 /* Эмпирик ҡағиҙәләр */ 1298054 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих Гаусстың «ҡасып киткән» кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн ул GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заманса орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерәсәк. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр-йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] gp0e1w0d1sm5ecr1zkroi193vzr7b4a 1298056 1298054 2026-05-25T16:48:32Z Таңһылыу 14946 /* Орбиталь маневр */ 1298056 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих Гаусстың «ҡасып киткән» кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн ул GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заманса орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерәсәк. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр —- йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсеү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсеү өсөн энергиянан кәмерәк энергия талап ителеүе мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбита үҙгәреү ваҡытын арттырыу иҫәбенә мөмкин була. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Түбән тартыу двигателдәрен ҡулланғанда (мәҫәлән, электр двигателдәре), әгәр башланғыс орбита теләктәге һуңғы түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, тимәк, оптималь күсермә орбитаһы апогей тиҙлеге йүнәлешендә даими тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул түбән тартыу көсө арҡаһында күпкә оҙағыраҡ ваҡыт талап итә<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] t7j9ofc1ydy3wmo8o1ybk0x6rqnlagi 1298057 1298056 2026-05-25T17:12:49Z Таңһылыу 14946 /* Орбиталь маневр */ 1298057 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Астродинамика''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм δύναμις — көс) — [[Күк механикаһы|күк механикаһының]] ''яһалма'' күк есемдәренең: яһалма юлдаштар, [[Автоматик планета-ара станция|планета-ара станциялар]] һәм башҡа йыһан караптарының хәрәкәтен өйрәнеүсе бүлеге. Астродинамика йыһан карабы [[Орбита (астрономия)|орбиталарын]] иҫәпләүҙе, осоу параметрҙарын билдәләүҙе, маневрҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән орбита үҙгәрештәрен иҫәпләүҙе, гравитацион ярҙам маневрҙарын планлаштырыу, һәм башҡа практик бурыстарҙы үҙ эсенә ала. Астродинамика һөҙөмтәләре бөтә йыһан миссияларын планлаштырыуҙа һәм башҡарыуҙа ҡулланыла. Астродинамика, тәү сиратта [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|гравитацион көстәр]] йоғонтоһонда ''тәбиғи'' күк есемдәренең хәрәкәттәрен өйрәнеүсе [[күк механикаһы]]нан айырылып тора, ул йыһан караптары менән идара итеүҙең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән. Шуға күрә астродинамика классик күк механикаһы тарафынан иғтибарға алынмаған факторҙарҙы ла иҫәпкә алырға тейеш — Ер атмосфераһы һәм магнит ҡырының йоғонтоһо, гравитацион аномалиялар, Ҡояш нурланышы баҫымы һәм башҡалар. == Тарихы == [[XX быуат]]та йыһанға сәйәхәт итеү башланғанға тиклем орбиталь һәм күк механикаһын айырып булмай. XX быуат уртаһында, тәүге яһалма юлдаштар осоронда, был өлкә «йыһан динамикаһы» тип атала<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Space Dynamics |издательство=Wiley |место=New York |автор=Thomson, William T. |год=1961 }}</ref>. Ике өлкәлә лә бер үк фундаменталь ысулдар ҡулланыла, мәҫәлән, Кеплер мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланылғандар (ваҡыт функцияһы булараҡ позицияны билдәләү). 1605 йылда үҙенең закондарын баҫтырып сығарған [[Йоһанн Кеплер]] беренсе булып планета орбиталарын юғары дәрәжәләге теүәллек менән моделләштерә. Исаак Ньютон үҙенең «Математические начала натуральной философии» (1687) хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында күк хәрәкәтенең дөйөм закондарын баҫтырып сығара, унда есемдең орбитаһын өс күҙәтеү буйынса табыу ысулы тасуирлана<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics |ссылка=https://books.google.com/books?id=UtJK8cetqGkC&pg=PR5 |год=1971 |издательство=[[Dover Publications|Courier Corporation]] |isbn=978-0-486-60061-1 |страницы=5 |автор=Bate, R. R.; Mueller, D. D.; White, J. E. }}</ref>. [[Эдмунд Галлей]] был ысулды төрлө [[комета]]лар, шул иҫәптән [[Галлей кометаһы|уның исемен йөрөткән кометаның да]] орбитаһын билдәләү өсөн ҡуллана. 1744 йылда Ньютондың эҙмә-эҙлекле яҡынлаштырыу ысулы [[Леонард Эйлер]] тарафынан аналитик ысулға формалаштырыла, ә уның эше үҙ сиратында Ламберт тарафынан 1761—1777 йылдарҙа эллиптик һәм гипербола орбиталарына дөйөмләштерелә. 1801 йылда Карл Фридрих Гаусстың «ҡасып киткән» кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церераны]] эҙләүҙә ҡатнашыуы [[Ауышлыҡ (астрономия)|орбитаны]] билдәләүҙә тағы бер әһәмиәтле этап булып тора. Гаусс ысулы орбитаның уны тулыһынса тасуирлаған алты элементын табыу өсөн ни бары өс күҙәтеүҙе ([[Тура күтәрелеш]] парҙары һәм ауышлыҡ рәүешендә) ҡулланырға мөмкинлек бирә. Орбитаны билдәләү теорияһы һуңынан шул тиклем үҫешә, бөгөн ул GPS ҡабул итеүселәрендә, шулай уҡ яңы табылған бәләкәй планеталарҙы күҙәтеү һәм каталоглаштырыу өсөн ҡулланыла. Хәҙерге заманса орбитаны билдәләү һәм прогнозлау бөтә төр спутниктар һәм космос зондтары менән эшләү өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың киләсәк позициялары юғары аныҡлыҡ менән билдәле булырға тейеш. Астродинамиканы 1930 йылдар башында астроном Сэмюэль Херрик эшләй. Йыһанға осоу дәүере яҡынлашыуын аңлап һәм Роберт Годдардтан ярҙам алып<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |title=Основы астродинамики |author=С. Херрик |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029124607/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/iz-istorii79/herrik.html |url-status=live }}</ref>, ул йыһан навигацияһы техникаһы буйынса эшен дауам итә, улар киләсәктә кәрәк булырына ышана. == Практик алымдар == === Эмпирик ҡағиҙәләр === Түбәндәге эмпирик ҡағиҙәләр астродинамиканың стандарт фараздары буйынса [[классик механика]] тарафынан яҡынлаштырылған хәлдәр өсөн файҙалы. Планета тирәләй әйләнгән юлдаштың аныҡ миҫалы ҡарала, әммә эмпирик ҡағиҙәләрҙе башҡа хәлдәргә лә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, бәләкәй есемдәрҙең Ҡояш кеүек йондоҙ тирәләй орбиталарына. * Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары: ** Орбиталары эллипс формаһында, ауырыраҡ есем эллипс фокустарының береһендә урынлашҡан. Үҙәктә планета булған түңәрәк орбита (түңәрәк эллипстың айырым осрағы) бының айырым осрағы булып тора. ** Планетанан юлдашҡа һуҙылған һыҙыҡ, орбитаның ҡайһы өлөшө үлсәнгәненә ҡарамай, тигеҙ ваҡыт арауыҡтарында тигеҙ майҙандарҙы үтә. ** Спутниктың орбиталь периодының квадраты уның планетанан уртаса алыҫлығы кубына пропорциональ. * Көс ҡулланмайынса (мәҫәлән, ракета двигателен ҡабыҙыу) спутниктың орбитаһы һәм формаһы үҙгәрмәй. * Түбән орбиталағы юлдаш (йәки эллиптик орбитаның аҫҡы өлөшөндәге) планетаның өҫкө йөҙөнә ҡарата юғарыраҡ орбиталағы юлдашҡа ҡарағанда (йәки эллиптик орбитаның юғары өлөшөндәге) тиҙерәк хәрәкәт итә, сөнки планетаға яҡын булғанда гравитация көсө көслөрәк була. * Орбитала бер генә нөктәгә тартыу ҡулланғанда, спутник һәр орбитала шул уҡ нөктәгә кире ҡайтасаҡ, уның юлының ҡалған өлөшө үҙгәрһә лә. Шулай итеп, бер тапҡыр ғына ҡыҫҡа тартыу көсө менән бер түңәрәк орбитанан икенсеһенә күсеү мөмкин түгел. * Түңәрәк орбитала, спутник хәрәкәтенә ҡаршы йүнәлештә бирелгән көс түңәрәк орбитаны эллиптик орбитаға үҙгәртә; спутник түбән төшәсәк һәм башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡтағы иң түбән орбиталь нөктәгә (перигей) етәсәк; шунан һуң ул кире күтәреләсәк. Спутник хәрәкәте йүнәлешендә бирелгән көс башланғыс нөктәнән 180 градус алыҫлыҡта иң юғары нөктәһе (апогей) булған эллиптик орбитаны барлыҡҡа килтерәсәк. Ҡайһы берҙә орбиталь механика ҡағиҙәләренең эҙемтәләре контринтуитив була. Мәҫәлән, ике йыһан карабы бер түңәрәк орбитала булһа һәм улар бик яҡын булмаһа, һәм тоташырға теләһә, тоташыусы карап үҙенең двигателдәрен ҡабыҙып тиҙләнә алмай. Был уның орбитаһының формаһын үҙгәртәсәк, бейеклеккә күтәрелеүенә килтерәсәк һәм, ысынбарлыҡта, алдағы карапҡа ҡарата яйланыуына килтерәсәк. Йыһанда тоташыу алдынан яҡынайыу, ғәҙәттә, бер нисә орбиталь периодта двигателде бер нисә тапҡыр теүәл иҫәпләнгән ҡабыҙыуҙы талап итә, быны тамамлау өсөн сәғәттәр йәки хатта көндәр талап ителә. Әгәр астродинамиканың стандарт фараздары үтәлмәһә, ысын траекториялар иҫәпләнгәндәрҙән айырыласаҡ. Мәҫәлән, Ер тирәһендәге түбән орбиталағы объекттар өсөн атмосфера ҡаршылығы ҡатмарлаштырыусы фактор булып тора. Был эмпирик ҡағиҙәләр сағыштырмаса массалы ике йәки унан күберәк есемде, мәҫәлән, ике йондоҙ системаһын һүрәтләгәндә асыҡтан-асыҡ дөрөҫ түгел (ҡара: N есем мәсьәләһе). [[Күк механикаһы]] киңерәк хәлдәр диапазонына ҡағылышлы дөйөм ҡағиҙәләр ҡуллана. Ньютон закондарынан математик рәүештә сығарыла алған Кеплер планеталарының хәрәкәт закондары, гравитацион булмаған көстәр булмағанда ике гравитацион есемдең хәрәкәтен тасуирлағанда ғына ҡәтғи үтәлә; улар шулай уҡ параболик һәм гиперболик траекторияларҙы тасуирлайҙар. Йондоҙҙар кеүек ҙур есемдәрҙең яҡын тирәһендә [[классик механика]] менән [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының]] айырмаһы мөһим булып китә. == Орбиталь маневр == Йыһанға осошта орбиталь маневр —- йыһан карабының орбитаһын үҙгәртеү өсөн двигатель ҡоролмаларын ҡулланыу. === Күсеү орбитаһы === Күсеү орбиталары — ғәҙәттә эллипс формаһындағы орбиталар, улар йыһан карабына бер (ғәҙәттә түңәрәк) орбитанан икенсеһенә күсергә мөмкинлек бирә. Улар, ғәҙәттә, башында һәм аҙағында, ҡайһы саҡта күсеү ваҡытында ла тартыу талап итә. * Гоман орбитаһы минималь орбиталь маневр тиҙлеген талап итә. * Биэллиптик күсереү өсөн, әгәр орбиталар нисбәте 11,94 йәки унан күберәк булһа, Гоман күсереүенә ҡарағанда аҙыраҡ энергия талап ителергә мөмкин<ref>{{книга |заглавие=Fundamentals of Astrodynamics and Applications |страницы=317 |издательство=Springer |isbn=0-7923-6903-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=PJLlWzMBKjkC&printsec |ref=Vallado |язык=en |автор=Vallado, David Anthony |год=2001}}</ref>, әммә был Гоман траекторияһы менән сағыштырғанда орбитаны үҙгәртеү ваҡытының артыуы иҫәбенә тормошҡа ашырыла. * Тиҙ күсеүҙәр баштағы һәм маҡсатлы орбиталарҙы киҫеп үткән теләһә ниндәй орбитаны ҡуллана ала, был маневрҙың юғары тиҙлеге хаҡына. * Аҙ тартыу көсө булған двигателдәрҙе (мәҫәлән, электр тартыу көсө) ҡулланғанда, әгәр башланғыс орбита һуңғы теләгән түңәрәк орбита менән суперсинхрон булһа, ул саҡта оптималь күсмә орбитаға, апогейҙа тиҙлек йүнәлешендә өҙлөкһөҙ тартыу юлы менән өлгәшелә. Әммә был ысул, түбән тартыу көсө арҡаһында, күпкә күберәк ваҡыт ала<ref>{{книга |заглавие=Optimal Transfer Orbit Trajectory using Electric Propulsion |издательство=USPTO |ссылка=http://www.google.com/patents/US5595360 |ref=Spitzer |язык=en |автор=Spitzer, Arnon |год=1997 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407063537/http://www.google.com/patents/US5595360 }}</ref>. Компланар булмаған орбиталар араһында орбиталь күсеү осрағында яҫылыҡты үҙгәртеү орбиталь яҫылыҡтар киҫелешендә («төйөн») башҡарылырға тейеш. Маҡсат тиҙлек векторының йүнәлешен яҫылыҡтар араһындағы мөйөшкә тигеҙ булған мөйөшкә үҙгәртеү булғанлыҡтан, был тартыу көсөнөң барыһы ла тиерлек йыһан карабы апоцентр янындағы төйөндә булғанда, тиҙлек векторының ҙурлығы минималь булғанда эшләнергә тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, орбиталь ауышлыҡты үҙгәртеүҙең ҙур булмаған өлөшө перицентрға яҡын төйөндә, тартыуҙы теләктәге ауышлыҡ үҙгәреше йүнәлешендә бер аҙ ауыштырып эшләргә мөмкин. Был эшләй, сөнки бәләкәй мөйөштөң косинусы берәмеккә бик яҡын, һөҙөмтәлә яҫылыҡтың бер аҙ үҙгәреүе ғәмәлдә «бушлай» була, был перицентр эргәһендәге йыһан карабының юғары тиҙлеге һәм Оберт эффекты менән бәйле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Астродинамика]] buk4cx27usvjwg29soap2fgmskzxxbb 0 201149 1298031 2026-05-25T15:55:11Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/153071484|Голям Реза Пехлеви]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298031 wikitext text/x-wiki '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан – [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|бер туған]] ағаһы. [[2016 йыл|2016 йылдың]] [[7 ғинуар|7 ғинуарында]] бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф Пәхләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.''&#x20;"Ashraf Pahlavi, Sister of Iran's Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96".&#x20;The New York Times&#x20;(8 января 2016).&#x20;Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж|Парижда]] ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[7 май|2017]] йылдың [[7 май|7 майында]] туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл|1923 йылдың]] [[15 май|15 майында]] Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name=":0">"Ma biographie".&#x20;Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French)&#x20;(2012).&#x20;Дата обращения: 27 июля 2023.</ref>{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>"The Imperial Regime was not a model of Democracy but?".&#x20;Rozaneh Magazine&#x20;(декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл|1925]] йылда Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name=":1">"Reza Shah Pahlavi".&#x20;Iran Chamber Society&#x20;(2013).&#x20;Дата обращения: 16 июля 2013.</ref><ref name=":2">''Mehdi Jangravi.''&#x20;"Reza Shah's Wives".&#x20;Institute for Iranian Studies&#x20;(2012).&#x20;Дата обращения: 31 октября 2012.</ref><ref name=":3">"The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis".&#x20;Qajar Pages&#x20;(2012).&#x20;Дата обращения: 31 октября 2012.&#x20;[ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name=":0" /><ref name=":3" />{{Sfn|Eskandar Deldam|2010}}. Ата-әсәһенең [[1922 йыл|1922]] йылда килешелгән никахы ул тыуғандан һуң күп тә үтмәй, [[1923 йыл|1923]] йылда тарҡала<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл|1934]] йылда өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария|Швейцариялағы]] Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл|1936]] йылда, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл|1941 йылдың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң,]] Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.''&#x20;"Ashraf Pahlavi, Sister of Iran's Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96".&#x20;The New York Times&#x20;(8 января 2016).&#x20;Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>"Iranian Prince Here for Army Training".&#x20;The New York Times&#x20;(9 августа 1952).&#x20;Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем... Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде...»<ref name=":3">"The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis".&#x20;Qajar Pages&#x20;(2012).&#x20;Дата обращения: 31 октября 2012.&#x20;[ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>"Iranian Prince Here for Army Training".&#x20;The New York Times&#x20;(9 августа 1952).&#x20;Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">"Ma biographie".&#x20;Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French)&#x20;(2012).&#x20;Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">"Reza Shah Pahlavi".&#x20;Iran Chamber Society&#x20;(2013).&#x20;Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.''&#x20;"Ashraf Pahlavi, Sister of Iran's Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96".&#x20;The New York Times&#x20;(8 января 2016).&#x20;Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.''&#x20;"Ashraf Pahlavi, Sister of Iran's Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96".&#x20;The New York Times&#x20;(8 января 2016).&#x20;Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266-67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games.&#x20;''International Olympic Committee''&#x20;(1962).&#x20;Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>"IOC put off decision on China issue".&#x20;New Straits Times&#x20;(5 мая 1975).&#x20;Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">"105 Iranian firms said controlled by royal family".&#x20;The Leader Post&#x20;(22 января 1979).&#x20;Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p.&#x20;124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18-19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.''&#x20;Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk)&#x20;(нид.).&#x20;''Open Archieven''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3.&#x20;''www.royalark.net''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи ( 28 ноябрь 1970 йыл ) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>"Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king".&#x20;Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian).&#x20;Дата обращения: 21 апреля 2021.&#x20;Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>"No Safe Haven: Iran's Global Assassination Campaign".&#x20;Iran Human Rights Documentation Center&#x20;(3 февраля 2011).&#x20;Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>"Gholam Reza Pahlavi Passes Away".&#x20;BBC Persian&#x20;(7 мая 2017).&#x20;Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d'Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Cite web|access-date=2026-05-11}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83-93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209-229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] oti22nr9sxued0rcjli7cf9am7bd8rk 1298032 1298031 2026-05-25T16:01:22Z Юлдашева Луиза 18980 1298032 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref>{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref><ref name=":2">''Mehdi Jangravi.'' «Reza Shah’s Wives». Institute for Iranian Studies (2012). Дата обращения: 31 октября 2012.</ref><ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name=":0" /><ref name=":3" />{{Sfn|Eskandar Deldam|2010}}. Ата-әсәһенең [[1922 йыл]]да килешелгән никахы ул тыуғандан һуң күп тә үтмәй, [[1923 йыл]]да тарҡала<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] htxyhrq1aypxq959xm9vanx0nld2b5r 1298033 1298032 2026-05-25T16:03:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тәүге йылдары һәм белеме */ 1298033 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref><ref name=":2">''Mehdi Jangravi.'' «Reza Shah’s Wives». Institute for Iranian Studies (2012). Дата обращения: 31 октября 2012.</ref><ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name=":0" /><ref name=":3" />{{Sfn|Eskandar Deldam|2010}}. Ата-әсәһенең [[1922 йыл]]да килешелгән никахы ул тыуғандан һуң күп тә үтмәй, [[1923 йыл]]да тарҡала<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] t1imwbjeyj4t3kz3skpo1hn5je2fv3z 1298034 1298033 2026-05-25T16:05:09Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тәүге йылдары һәм белеме */ 1298034 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref><ref name=":2">''Mehdi Jangravi.'' «Reza Shah’s Wives». Institute for Iranian Studies (2012). Дата обращения: 31 октября 2012.</ref><ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} Брак его родителей, заключённый в [[1922 год]]у, распался вскоре после его рождения, в [[1923 год]]у.{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] kqg8qgrvlc9nknz1vs3ptz1t7x8y9dt 1298037 1298034 2026-05-25T16:07:19Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298037 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref><ref name=":2">''Mehdi Jangravi.'' «Reza Shah’s Wives». Institute for Iranian Studies (2012). Дата обращения: 31 октября 2012.</ref><ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] ipqc5mm1xsp5japdvq63zta3r3wtrif 1298038 1298037 2026-05-25T16:10:47Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тәүге йылдары һәм белеме */ 1298038 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref> <ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref> <ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name=":0">«Ma biographie». Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) (2012). Дата обращения: 27 июля 2023.</ref><ref name=":1">«Reza Shah Pahlavi». Iran Chamber Society (2013). Дата обращения: 16 июля 2013.</ref>, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 789izdcm98twlbh3ifdgjhhh3lxc918 1298039 1298038 2026-05-25T16:13:02Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы һәм эшмәкәрлеге */ 1298039 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref> <ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref> <ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name=":0" /><ref name=":1" /> . Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] mvbn87tq8mqtxzzmh61z11gupnxkz8l 1298040 1298039 2026-05-25T16:14:19Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы һәм эшмәкәрлеге */ 1298040 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref> <ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref> <ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] l7x1dkeyfsvjlxwu49wyi0kb3fnk17s 1298041 1298040 2026-05-25T16:14:57Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298041 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref> <ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref> <ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 9y98kx96j34pmz1q9gqp9cs2ejq9l00 1298042 1298041 2026-05-25T16:15:08Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298042 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref> <ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref> <ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}} <ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] loaaaz32yfxd8wasjmymq0qktyj2i11 1298043 1298042 2026-05-25T16:15:20Z Юлдашева Луиза 18980 1298043 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == 2005 йылда Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] aobllq6lw7rp0a5m3gq6o7gw2kxxo57 1298044 1298043 2026-05-25T16:15:49Z Юлдашева Луиза 18980 /* Китабы */ 1298044 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == 1996 йылда Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] qb8ip6z1qknd5pngipx2zzs1voo5mvd 1298045 1298044 2026-05-25T16:16:11Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлеме */ 1298045 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == 1948 йылда Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург|Гамбургтың]] төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома 1956 йылда айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Citizens_Financial_Group" rel="mw:ExtLink" title="Citizens Financial Group" class="cx-link" data-linkid="216">Citizens Financial Group</a> компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == [[1996 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] tiidqz5t5ujfvhfgl3sp6cogc7zjcz5 1298046 1298045 2026-05-25T16:18:34Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары */ 1298046 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == [[1948 йыл]]да Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург]]тың төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома [[1956 йыл]]да айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып Citizens Financial Group компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == [[1996 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] qy9uqtphtzzxdzan1930ewfw6rrlvob 14 201150 1298047 2026-05-25T16:25:56Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Йыһанға осоу]] [[Категория:Астрономик проекттар]] 1298047 wikitext text/x-wiki [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Йыһанға осоу]] [[Категория:Астрономик проекттар]] cbax3sy3niz6q2wvbhuj94rsfucq0e5 14 201151 1298048 2026-05-25T16:28:53Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Тикшеренеү проекттары]] [[Категория:Астрономия|Проекттар]] 1298048 wikitext text/x-wiki [[Категория:Тикшеренеү проекттары]] [[Категория:Астрономия|Проекттар]] hhlz8dccip2hyliewb7qdzggcl9xptv 14 201152 1298049 2026-05-25T16:32:04Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]] [[Категория:Проекттар]] 1298049 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]] [[Категория:Проекттар]] fo9v4hs0mf7owtn6n5zg8p9aynge6cf 1 201153 1298053 2026-05-25T16:45:11Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Голям Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:18, 25 май 2026 (UTC) 1298053 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Голям Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:18, 25 май 2026 (UTC) gs2ubtkqocf8v1k6kpdtlt50vsyo6ah 1 201154 1298058 2026-05-25T17:14:21Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Астродинамика|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1298058 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Астродинамика|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} ozrbvh7w9uoe52y9cdaxg2m2efhmxus 0 201155 1298062 2026-05-25T18:04:06Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемос... 1298062 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. 96e90e7t8kh7858w5l20ifbpq9hgz89 1298064 1298062 2026-05-25T18:07:33Z Вәхит 24644 1298064 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == 9v1514639mnd64fndtx8rlhtt10jpsg 1298066 1298064 2026-05-25T18:12:09Z Вәхит 24644 1298066 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == Парктың майҙаны 398,44 км²<ref name=":0" /> Һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора. == Төп мәғлүмәттәр == == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == {{commons-inline|Category:Soomaa National Park}} * [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] * [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] hfsuf9sfymok6j76hmzwtt8795i05ea 1298067 1298066 2026-05-25T18:18:19Z Вәхит 24644 /* Төп мәғлүмәттәр */ 1298067 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == Парктың майҙаны 398,44 км²<ref name=":0" /> Һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора. == Төп мәғлүмәттәр == Парк территорияһында һаҙлыҡтар күп, улар күбеһенсә [[Пярну (йылға)|Пярну]] йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында. Атап әйткәндә, Соомаа биләмәһендә [[Куресоо]] батҡылы йәки «торналар һаҙлығы» бар. [[Файл:Karuskose lammimets Soomaal.jpg|слева|мини|Туристар кәмәлә һыу баҫҡан урман аша йөҙә]] [[Файл:Drone video of Soomaa National Park great flood near former Tõramaa village in Estonia, Pärnumaa (April 2023).webm|мини|Дрондан видео: Соома милли паркы, 2023 йыл]] Парктың көнсығышында Эстониялағы иң бейек дюналар урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == {{commons-inline|Category:Soomaa National Park}} * [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] * [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] guhrqo1xkevqvcsabu4i2366vwhta67 1298068 1298067 2026-05-25T18:19:04Z Вәхит 24644 /* Географияһы */ 1298068 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == Парктың майҙаны 398,44 км²<ref name=":0" /> һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора. == Төп мәғлүмәттәр == Парк территорияһында һаҙлыҡтар күп, улар күбеһенсә [[Пярну (йылға)|Пярну]] йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында. Атап әйткәндә, Соомаа биләмәһендә [[Куресоо]] батҡылы йәки «торналар һаҙлығы» бар. [[Файл:Karuskose lammimets Soomaal.jpg|слева|мини|Туристар кәмәлә һыу баҫҡан урман аша йөҙә]] [[Файл:Drone video of Soomaa National Park great flood near former Tõramaa village in Estonia, Pärnumaa (April 2023).webm|мини|Дрондан видео: Соома милли паркы, 2023 йыл]] Парктың көнсығышында Эстониялағы иң бейек дюналар урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == {{commons-inline|Category:Soomaa National Park}} * [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] * [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] i5xxlic0v2xo2y6dmh0tw8zobcgxibx 1298069 1298068 2026-05-25T18:26:04Z Вәхит 24644 /* Төп мәғлүмәттәр */ 1298069 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == Парктың майҙаны 398,44 км²<ref name=":0" /> һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора. == Төп мәғлүмәттәр == Парк территорияһында һаҙлыҡтар күп, улар күбеһенсә [[Пярну (йылға)|Пярну]] йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында. Атап әйткәндә, Соомаа биләмәһендә [[Куресоо]] батҡылы йәки «торналар һаҙлығы» бар. [[Файл:Karuskose lammimets Soomaal.jpg|слева|мини|Туристар кәмәлә һыу баҫҡан урман аша йөҙә]] [[Файл:Drone video of Soomaa National Park great flood near former Tõramaa village in Estonia, Pärnumaa (April 2023).webm|мини|Дрондан видео: Соома милли паркы, 2023 йыл]] Парктың көнсығышында Эстониялағы иң бейек дюналар урынлашҡан. Парк флораһында 524 төр [[Үҫемлектәр|үҫемлек]] иҫәпләнә. [[Ҡоштар]] фаунаһы 172 төр тәшкил итә, шул иҫәптән [[бөркөт]], [[һаҙ көйөлдөһө]] (100-ҙән ашыу пар), алтын төҫтәге ҡарышлауыҡ (150-гә яҡын пар), [[яғалбай]], [[аҡ ағуна]] һәм [[көйгәнәк]]. [[Һөтимәрҙәр]] фаунаһында 46 төр (атап әйткәндә, [[мышы]], [[ҡондоҙ]], [[бүре]] һәм [[Айыу һымаҡтар|айыу]]). Милли парктың төп үҙенсәлеге булып яҙғы ташҡын тора, был ваҡытта һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле 5 метрға тиклем күтәрелә. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == {{commons-inline|Category:Soomaa National Park}} * [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] * [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] jj7cnqmn6fx3rwuff2eibiaxv1kpzf3 1 201156 1298065 2026-05-25T18:08:56Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Соомаа|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} 1298065 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Соомаа|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=милли парк |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} ai9fx9381ijjb71btwlrydo6ogmniva 0 201157 1298070 2026-05-25T18:28:32Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152429398|Реза Пехлеви (шахзаде)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298070 wikitext text/x-wiki Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октября|31 октябрь]] [[1960 год|1960]], [[Тегеран|Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы - Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран|Ирандағы]] хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]]<nowiki/>тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран|Тәһранда]] тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. 1977 йылда 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран|Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi.&#x20;Дата обращения: 8 января 2018.&#x20;Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш <ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi - “The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran”&#x20;(англ.).&#x20;''www.rezapahlavi.org''.&#x20;Дата обращения: 6 августа 2025.&#x20;Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ – [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''«Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай <ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. 2023 йылдың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.''&#x20;Memorable Romance: The Shah & I&#x20;(1 июля 2016).&#x20;Дата обращения: 4 июня 2017.&#x20;Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.''&#x20;Exiles: How Iran's Expatriates are Gaming the Nuclear Threat&#x20;48.&#x20;The New Yorker&#x20;(6 марта 2006).&#x20;Дата обращения: 8 января 2018.&#x20;Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи.&#x20;''dw.com''&#x20;(13 июня 2025).&#x20;Дата обращения: 6 августа 2025.&#x20;Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.''&#x20;Anti-government protests break out in Iran over economic woes.&#x20;''The Times of Israel''&#x20;(28 декабря 2017).&#x20;Дата обращения: 30 декабря 2017.&#x20;Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.''&#x20;Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations&#x20;(англ.).&#x20;''Huffington Post''&#x20;(28 декабря 2017).&#x20;Дата обращения: 29 декабря 2017.&#x20;Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.''&#x20;Chants in the holy city of Qom tonight.&#x20;Twitter&#x20;(29 декабря 2017).&#x20;Дата обращения: 30 декабря 2017.&#x20;Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран|Тәһранда]] тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ( [[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'' ) тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль_(футбольный_клуб)|Эстеғләл]]<nowiki/>» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» ( фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'' ) тип үҙгәртелә <ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> .  1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм Артек пионер лагерында ял итә, был Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ! фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order_of_Pahlavi_(Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad_Reza_Pahlavi_Investiture_Medal_1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th_Anniversary_Medal_1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The_Silver_Jubilee_Decoration_1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order_of_the_Seraphim_-_Ribbon_bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone_di_gran_Croce_di_Gran_Cordone_OMRI_BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден_«За_заслуги_перед_Итальянской_Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден_«За_заслуги_перед_Итальянской_Республикой»|»]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{Cite web|page=|authorlink=|access-date=2012-10-16|accessdate=2014-07-15|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Order_of_Isabella_the_Catholic_-_Sash_of_Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]]) <ref>{{Cite web|access-date=2018-01-08|accessdate=2019-04-15|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Legion_Honneur_GC_ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT_Honour_for_Services_to_the_Republic_of_Austria_-_1st_Class_BAR.png|60x60пкс]] <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D1%91%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%C2%AB%D0%97%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9%C2%BB" rel="mw:ExtLink" title="Почётный знак «За заслуги перед Австрийской Республикой»" class="cx-link" data-linkid="309">«</a>Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D1%91%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%C2%AB%D0%97%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9%C2%BB" rel="mw:ExtLink" title="Почётный знак «За заслуги перед Австрийской Республикой»" class="cx-link" data-linkid="309">»</a> Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]] ) <ref>{{Cite web|page=458|authorlink=pdf|access-date=2012-10-16|accessdate=2020-05-22|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Royal_Order_of_the_Drum_(Rwanda)_-_ribbon_bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры ( Руанда Короллеге ) * [[Файл:Order_of_the_Most_Holy_Annunciation_BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто) <ref>{{Cite web|accessdate=2024-06-15|access-date=2025-08-06|url-status=live}}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы <ref>{{Cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author=RFE/RL|accessdate=2025-08-06|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html}}</ref> * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{Cite web|first=Victoria|subtitle=2017-01-26|accessdate=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref> <ref name="KeyVideo2">{{Cite web|subtitle=2017-01|accessdate=2021-12-21|url-status=live}}</ref> == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web|access-date=2014-06-25|accessdate=2020-11-01|url-status=live}}</ref> [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 6j3aml0jki7pcwv7ekgsgmqi547ru6f 1298071 1298070 2026-05-25T18:32:57Z Юлдашева Луиза 18980 1298071 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{Cite web|page=|authorlink=|access-date=2012-10-16|accessdate=2014-07-15|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{Cite web|access-date=2018-01-08|accessdate=2019-04-15|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D1%91%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%C2%AB%D0%97%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9%C2%BB" rel="mw:ExtLink" title="Почётный знак «За заслуги перед Австрийской Республикой»" class="cx-link" data-linkid="309">“</a>Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D1%91%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%C2%AB%D0%97%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9%C2%BB" rel="mw:ExtLink" title="Почётный знак «За заслуги перед Австрийской Республикой»" class="cx-link" data-linkid="309">»</a> Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{Cite web|page=458|authorlink=pdf|access-date=2012-10-16|accessdate=2020-05-22|url-status=live}}</ref> * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге) * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web|accessdate=2024-06-15|access-date=2025-08-06|url-status=live}}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{Cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author=RFE/RL|accessdate=2025-08-06|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html}}</ref> * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{Cite web|first=Victoria|subtitle=2017-01-26|accessdate=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{Cite web|subtitle=2017-01|accessdate=2021-12-21|url-status=live}}</ref> == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web|access-date=2014-06-25|accessdate=2020-11-01|url-status=live}}</ref> [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] dp4huri63qz5syzbq84bpd0u3k3dbyw 1298072 1298071 2026-05-25T18:41:09Z Юлдашева Луиза 18980 /* Сит ил наградалары */ 1298072 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{Cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author=RFE/RL|accessdate=2025-08-06|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html}}</ref> * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{Cite web|first=Victoria|subtitle=2017-01-26|accessdate=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{Cite web|subtitle=2017-01|accessdate=2021-12-21|url-status=live}}</ref> == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web|access-date=2014-06-25|accessdate=2020-11-01|url-status=live}}</ref> [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] l548i4ev59snpxigzpzo9bd5yzzrwbi 1298073 1298072 2026-05-25T18:42:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Башҡа наградалары */ 1298073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web|access-date=2014-06-25|accessdate=2020-11-01|url-status=live}}</ref> [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 0hh29lw0cnqhdg1ccnx2mwelasqsmn0 1298074 1298073 2026-05-25T18:43:29Z Юлдашева Луиза 18980 /* Баҫмалары */ 1298074 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref> [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] j8ghuz180iks5zxs2i3obd6ygx09p9d 1298075 1298074 2026-05-25T18:43:54Z Юлдашева Луиза 18980 /* Баҫмалары */ 1298075 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] lhfny7j4t3dum4zretdy8y0jh6syoli 1298076 1298075 2026-05-25T18:44:23Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298076 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 07353vxecuahoiv13f5kft16zuhfucp 1298077 1298076 2026-05-25T18:44:33Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] szwmfbcpamr1evotv1h8qxez18bdq1r 1298078 1298077 2026-05-25T18:44:53Z Юлдашева Луиза 18980 /* Баҫмалары */ 1298078 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|«]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|„]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] "Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] h4i4vhuqz5r6alc0o264hkwu4sipajx 1298079 1298078 2026-05-25T18:45:20Z Юлдашева Луиза 18980 1298079 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|"]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|"]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] «Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] jbke3dmjp9foch7wf0bgayp6rbyy4d9 1 201158 1298080 2026-05-25T18:46:32Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Реза Пехлеви (шахзаде)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:46, 25 май 2026 (UTC) 1298080 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Реза Пехлеви (шахзаде)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:46, 25 май 2026 (UTC) miy21c8464binrf6bzqywzs5cxyst9f 0 201159 1298083 2026-05-25T18:49:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{НП | статус = Ҡала | русское название = Никшич | оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}} | изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG | описание изображения = | страна = Черногория | флаг = Flag of Nikšić.gif | герб = Niksic Coat-of-Arms.svg | ширина герба = 100 | lat_deg = 42 | lat_min = 46 | lat_sec = 48 | lon_deg = 18 | lon_min = 56 | lon_... 1298083 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Ҡала | русское название = Никшич | оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}} | изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG | описание изображения = | страна = Черногория | флаг = Flag of Nikšić.gif | герб = Niksic Coat-of-Arms.svg | ширина герба = 100 | lat_deg = 42 | lat_min = 46 | lat_sec = 48 | lon_deg = 18 | lon_min = 56 | lon_sec = 24 | CoordAddon = type:city | размер карты страны = 200 | вид главы = мэр | глава = Марко Ковачевич | дата основания = | первое упоминание = IV быуат | прежние имена = Анагастум, Оногошт | высота центра НП = 649 | население = 66 700 | год переписи = 2023 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = +1 | DST = есть | телефонный код = +382 40 | почтовый индекс = 81400 | автомобильный код = NK | сайт = http://www.niksic.me }} '''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{wikivoyage|Niksic}} {{ВС}} {{Города Черногории}} 9is0z853w7x3oo5xyw9wo1y7hiwk08e 1 201160 1298084 2026-05-25T18:50:50Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Никшич|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Черногория |ил2= |ил3= }} 1298084 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Никшич|25 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Черногория |ил2= |ил3= }} a6kiwon0j3x64zz0sjm4az0aegdw6dn 0 201161 1298092 2026-05-26T04:12:56Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151565684|Пехлеви, Али Реза]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298092 wikitext text/x-wiki Принц '''Әли Реза Пәһләүи''' ({{Тыуған көнө|28|4|1966}}, Тәһран — {{Үлгән көнө|4|1|2011}}, {{ВафатБулыуУрыны|Бостон}} ) — [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаныу Фәрәхтең кесе улы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи 1966 йылдың 28 апрелендә тыуған<ref name=":0">''Scott, Marcia.''&#x20;AFP: Son of Iran shah commits suicide in US: family.&#x20;Google.com&#x20;(4 января 2011).&#x20;Дата обращения: 8 февраля 2011.&#x20;Архивировано 7 января 2011 года.</ref>. Ирандағы Ниаваран һарайы башланғыс мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi.&#x20;farahpahlavi.org.&#x20;Дата обращения: 25 августа 2011.&#x20;Архивировано из оригинала 26 июля 2011 года.</ref>, әммә һуңынан Иран революцияһына тиклем күп тә үтмәй ғаиләһе менән Ирандан китә. Пәһләүи АҠШ-ҡа күсә, унда Нью-Йорктағы Сент-Дэвид мәктәбендә һәм Массачусетс штатының Уильямстаун ҡалаһында Маунт-Грейлок төбәк урта мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi.&#x20;Farah Pahlavi.&#x20;Дата обращения: 9 января 2011.&#x20;Архивировано из оригинала 7 февраля 2011 года.</ref>. Ул Принстон университетында бакалавр дәрәжәһен, Колумбия университетында магистр дәрәжәһен ала һәм үлеренән алда Гарвард университетында боронғо Иран тикшеренеүҙәре һәм филологияһы буйынса аспирант сифатында уҡый<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=News / International: Son of former Iranian shah found dead in Boston|publisher=The Hindu|location=Chennai, India|url=http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026125619/http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archivedate=2012-10-26|accessdate=2011-02-08}}</ref>. == Шәхси тормошо == 2001 йылда ул Сара Тәбәтәбәй менән йәрәшә, әммә хәбәр ителеүенсә, бер ни тиклем ваҡыттан һуң уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлә<ref>[https://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html «Ein Herz und keine Krone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009205302/http://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html|date=2008-10-09}}. ''Die Welt''. 16 November 2001.</ref> . 2008—2010 йылдарҙа Шерен Мелания менән мөнәсәбәттә була. Бер ваҡыт ул «донъялағы иң лайыҡлы принцтарҙың береһе» исеменә лайыҡ була<ref>''Steven Hoffer.''&#x20;Prince Ali Reza Pahlavi Commits Suicide: 5 Facts About the Shah of Iran's Son.&#x20;Aolnews.com&#x20;(4 января 2011).&#x20;Дата обращения: 8 февраля 2011.&#x20;Архивировано из оригинала 8 февраля 2011 года.</ref>. 2011 йылдың 26 июлендә уның партнеры Рахи Дидеварҙан ҡыҙы Ирьяна Ләйлә тыуа<ref name=":1">Announcement of Birth.&#x20;''Reza Pahlavi website''.&#x20;Дата обращения: 16 апреля 2017.&#x20;Архивировано 17 апреля 2017 года.</ref>. == Үлеме == Оҙайлы депрессиянан һуң Пәһләүи 2011 йылдың 4 ғинуарында башына атып, үҙ-үҙенә [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу|ҡул]] һала,<ref name="HuffPost">{{Cite news|date=2011-01-04|title=Alireza Pahlavi Suicide: Iran Shah's Son Killed Himself In Boston, Says Brother|work=HuffPost|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107103341/http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|archivedate=2011-01-07}}</ref> Элекке Иран министры Мәхнәз Әфхәмиҙең Би-би-си хеҙмәтенә һөйләүенсә, 1979 йылда Пәһләүи һәм уның ғаиләһе [[Би-би-си|һөргөнгә]] мәжбүр ителә. Был ваҡиға уны тәрән йәрәхәтләй<ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Shah of Iran's younger son kills himself in US|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105090115/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|archivedate=2011-01-05}}</ref> . 2001 йылдың июнендә Әли Резаның һеңлеһе [[Ләйлә Пәһләүи]] лә үҙ-үҙенә ҡул һала. Ғаиләнең яҡын дуҫтары әйткәнсә, Әли Реза үҙенә бик яҡын булған апаһы вафат булғандан һуң тәрән төшөнкөлөккә бирелг<ref>{{Cite news|date=2011-01-07|title=Former shah of Iran's youngest son dead in apparent suicide|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113031403/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archivedate=2012-11-13|accessdate=2011-01-07}}</ref> . Әсәһе Фәрәх Пәһләүи, өлкән ағаһы Реза, һеңлеһе Фәрәхнәз, бер туған һеңлеһе Шаһназ <ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Son of former shah of Iran commits suicide|work=CNN|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS|archivedate=2011-01-06}}</ref> һәм ул үлгәндән һуң тыуған ҡыҙы Ирьяна Ләйлә Пәһләүи ҡала<ref name=":1" />. Уның ағаһы Реза Пәһләүи әйтеүенсә, Әли Реза үҙен яндырыуҙарын, ә көлөн Каспий диңгеҙенә таратыуҙарын теләгән<ref>Dead son of Iran’s last Shah to be cremated.&#x20;''Euronews''&#x20;(4 января 2011).&#x20;Дата обращения: 8 февраля 2011.&#x20;Архивировано 12 марта 2011 года</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] 36s65gl1pygl1ugk89o2hc8iv1bbibq 1298093 1298092 2026-05-26T04:17:30Z Юлдашева Луиза 18980 1298093 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Принц '''Әли Реза Пәһләүи''' ([[28 апрель]] [[1966 йыл]], [[Тәһран]] — [[4 ғинуар]] [[2011 йыл]], [[Бостон]], [[АҠШ]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаныу Фәрәхтең кесе улы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи 1966 йылдың 28 апрелендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">''Scott, Marcia.'' AFP: Son of Iran shah commits suicide in US: family. Google.com (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано 7 января 2011 года.</ref>. Ирандағы Ниаваран һарайы башланғыс мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi. farahpahlavi.org. Дата обращения: 25 августа 2011. Архивировано из оригинала 26 июля 2011 года.</ref>, әммә һуңынан Иран революцияһына тиклем күп тә үтмәй ғаиләһе менән Ирандан китә. Пәһләүи АҠШ-ҡа күсә, унда Нью-Йорктағы Сент-Дэвид мәктәбендә һәм Массачусетс штатының Уильямстаун ҡалаһында Маунт-Грейлок төбәк урта мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi. Farah Pahlavi. Дата обращения: 9 января 2011. Архивировано из оригинала 7 февраля 2011 года.</ref>. Ул Принстон университетында бакалавр дәрәжәһен, Колумбия университетында магистр дәрәжәһен ала һәм үлеренән алда Гарвард университетында боронғо Иран тикшеренеүҙәре һәм филологияһы буйынса аспирант сифатында уҡый<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=News / International: Son of former Iranian shah found dead in Boston|publisher=The Hindu|location=Chennai, India|url=http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026125619/http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archivedate=2012-10-26|accessdate=2011-02-08}}</ref>. == Шәхси тормошо == 2001 йылда ул Сара Тәбәтәбәй менән йәрәшә, әммә хәбәр ителеүенсә, бер ни тиклем ваҡыттан һуң уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлә<ref>[https://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html «Ein Herz und keine Krone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009205302/http://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html|date=2008-10-09}}. ''Die Welt''. 16 November 2001.</ref> . 2008—2010 йылдарҙа Шерен Мелания менән мөнәсәбәттә була. Бер ваҡыт ул «донъялағы иң лайыҡлы принцтарҙың береһе» исеменә лайыҡ була<ref>''Steven Hoffer.'' Prince Ali Reza Pahlavi Commits Suicide: 5 Facts About the Shah of Iran’s Son. Aolnews.com (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано из оригинала 8 февраля 2011 года.</ref>. [[2011 йыл]]дың 26 июлендә уның партнеры Рахи Дидеварҙан ҡыҙы Ирьяна Ләйлә тыуа<ref name=":1">Announcement of Birth. ''Reza Pahlavi website''. Дата обращения: 16 апреля 2017. Архивировано 17 апреля 2017 года.</ref>. == Үлеме == Оҙайлы депрессиянан һуң Пәһләүи 2011 йылдың 4 ғинуарында башына атып, үҙ-үҙенә ҡул һала,<ref name="HuffPost">{{Cite news|date=2011-01-04|title=Alireza Pahlavi Suicide: Iran Shah's Son Killed Himself In Boston, Says Brother|work=HuffPost|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107103341/http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|archivedate=2011-01-07}}</ref> Элекке Иран министры Мәхнәз Әфхәмиҙең Би-би-си хеҙмәтенә һөйләүенсә, [[1979 йыл]]да Пәһләүи һәм уның ғаиләһе һөргөнгә мәжбүр ителә. Был ваҡиға уны тәрән йәрәхәтләй<ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Shah of Iran's younger son kills himself in US|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105090115/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|archivedate=2011-01-05}}</ref>. [[2001 йыл]]дың июнендә Әли Резаның һеңлеһе [[Ләйлә Пәһләүи]] лә үҙ-үҙенә ҡул һала. Ғаиләнең яҡын дуҫтары әйткәнсә, Әли Реза үҙенә бик яҡын булған апаһы вафат булғандан һуң тәрән төшөнкөлөккә бирелә<ref>{{Cite news|date=2011-01-07|title=Former shah of Iran's youngest son dead in apparent suicide|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113031403/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archivedate=2012-11-13|accessdate=2011-01-07}}</ref> . Әсәһе Фәрәх Пәһләүи, өлкән ағаһы Реза, һеңлеһе Фәрәхнәз, бер туған һеңлеһе Шаһназ<ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Son of former shah of Iran commits suicide|work=CNN|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS|archivedate=2011-01-06}}</ref> һәм ул үлгәндән һуң тыуған ҡыҙы Ирьяна Ләйлә Пәһләүи ҡала<ref name=":1" />. Уның ағаһы Реза Пәһләүи әйтеүенсә, Әли Реза үҙен яндырыуҙарын, ә көлөн Каспий диңгеҙенә таратыуҙарын теләгән<ref>Dead son of Iran’s last Shah to be cremated. ''Euronews'' (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано 12 марта 2011 года</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] oc0b59dciu6ju4hdeujlhn6zw9jze5k 1298106 1298093 2026-05-26T07:38:06Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298106 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Принц '''Әли Реза Пәһләүи''' ([[28 апрель]] [[1966 йыл]], [[Тәһран]] — [[4 ғинуар]] [[2011 йыл]], [[Бостон]], [[АҠШ]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаныу Фәрәхтең кесе улы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи 1966 йылдың 28 апрелендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">''Scott, Marcia.'' AFP: Son of Iran shah commits suicide in US: family. Google.com (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано 7 января 2011 года.</ref>. Ирандағы Ниаваран һарайы башланғыс мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi. farahpahlavi.org. Дата обращения: 25 августа 2011. Архивировано из оригинала 26 июля 2011 года.</ref>, әммә һуңынан Иран революцияһына тиклем күп тә үтмәй ғаиләһе менән Ирандан китә. Пәһләүи АҠШ-ҡа күсә, унда Нью-Йорктағы Сент-Дэвид мәктәбендә һәм Массачусетс штатының Уильямстаун ҡалаһында Маунт-Грейлок төбәк урта мәктәбендә уҡый<ref>Ali Reza Pahlavi. Farah Pahlavi. Дата обращения: 9 января 2011. Архивировано из оригинала 7 февраля 2011 года.</ref>. Ул Принстон университетында бакалавр дәрәжәһен, Колумбия университетында магистр дәрәжәһен ала һәм үлеренән алда Гарвард университетында боронғо Иран тикшеренеүҙәре һәм филологияһы буйынса аспирант сифатында уҡый<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=News / International: Son of former Iranian shah found dead in Boston|publisher=The Hindu|location=Chennai, India|url=http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026125619/http://www.thehindu.com/news/international/article1034537.ece|archivedate=2012-10-26|accessdate=2011-02-08}}</ref>. == Шәхси тормошо == 2001 йылда ул Сара Тәбәтәбәй менән йәрәшә, әммә хәбәр ителеүенсә, бер ни тиклем ваҡыттан һуң уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлә<ref>[https://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html «Ein Herz und keine Krone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009205302/http://www.welt.de/print-welt/article487599/Ein_Herz_und_keine_Krone.html|date=2008-10-09}}. ''Die Welt''. 16 November 2001.</ref> . 2008—2010 йылдарҙа Шерен Мелания менән мөнәсәбәттә була. Бер ваҡыт ул «донъялағы иң лайыҡлы принцтарҙың береһе» исеменә лайыҡ була<ref>''Steven Hoffer.'' Prince Ali Reza Pahlavi Commits Suicide: 5 Facts About the Shah of Iran’s Son. Aolnews.com (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано из оригинала 8 февраля 2011 года.</ref>. [[2011 йыл]]дың 26 июлендә уның партнеры Рахи Дидеварҙан ҡыҙы Ирьяна Ләйлә тыуа<ref name=":1">Announcement of Birth. ''Reza Pahlavi website''. Дата обращения: 16 апреля 2017. Архивировано 17 апреля 2017 года.</ref>. == Үлеме == Оҙайлы депрессиянан һуң Пәһләүи 2011 йылдың 4 ғинуарында башына атып, үҙ-үҙенә ҡул һала,<ref name="HuffPost">{{Cite news|date=2011-01-04|title=Alireza Pahlavi Suicide: Iran Shah's Son Killed Himself In Boston, Says Brother|work=HuffPost|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107103341/http://www.huffingtonpost.com/2011/01/04/alireza-pahlavi-suicide-i_n_804347.html|archivedate=2011-01-07}}</ref> Элекке Иран министры Мәхнәз Әфхәмиҙең Би-би-си хеҙмәтенә һөйләүенсә, [[1979 йыл]]да Пәһләүи һәм уның ғаиләһе һөргөнгә мәжбүр ителә. Был ваҡиға уны тәрән йәрәхәтләй<ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Shah of Iran's younger son kills himself in US|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105090115/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12115006|archivedate=2011-01-05}}</ref>. [[2001 йыл]]дың июнендә Әли Резаның һеңлеһе [[Ләйлә Пәһләүи]] лә үҙ-үҙенә ҡул һала. Ғаиләнең яҡын дуҫтары әйткәнсә, Әли Реза үҙенә бик яҡын булған апаһы вафат булғандан һуң тәрән төшөнкөлөккә бирелә<ref>{{Cite news|date=2011-01-07|title=Former shah of Iran's youngest son dead in apparent suicide|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113031403/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/05/AR2011010506156.html|archivedate=2012-11-13|accessdate=2011-01-07}}</ref> . Әсәһе Фәрәх Пәһләүи, өлкән ағаһы Реза, һеңлеһе Фәрәхнәз, бер туған һеңлеһе Шаһназ<ref>{{Cite news|date=2011-01-05|title=Son of former shah of Iran commits suicide|work=CNN|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|accessdate=2016-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS|archivedate=2011-01-06}}</ref> һәм ул үлгәндән һуң тыуған ҡыҙы Ирьяна Ләйлә Пәһләүи ҡала<ref name=":1" />. Уның ағаһы Реза Пәһләүи әйтеүенсә, Әли Реза үҙен яндырыуҙарын, ә көлөн Каспий диңгеҙенә таратыуҙарын теләгән<ref>Dead son of Iran’s last Shah to be cremated. ''Euronews'' (4 января 2011). Дата обращения: 8 февраля 2011. Архивировано 12 марта 2011 года</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{последовательность людей |предшественник = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список = [[Пехлеви|Иран принцы]] |годы = [[27 июль]] [[1981]] — [[4 ғинуар]] [[2011]] |преемник = [[Патрик Әли Пәһләүи]] }} [[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] ip5px86oro22zfvew8wzuxa016ptakb 1 201162 1298094 2026-05-26T04:19:46Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Пехлеви, Али Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])04:19, 26 май 2026 (UTC) 1298094 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Пехлеви, Али Реза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])04:19, 26 май 2026 (UTC) fj9yzt6tfyrzuqr191sexyvou4l03o4 0 201163 1298100 2026-05-26T07:25:12Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152386967|Мохаммед-шах Каджар]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298100 wikitext text/x-wiki '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 января|5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]] ) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл|1834 йылдың]] [[23 октябрь|23 октябренән]] 1848 йылдың 5 сентябренә тиклем олатаһы Фәтх Әли шаһ урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. [[Баб (бабизм)|Әли Мөхәммәт]] нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре ) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза 1808 йылдың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}} . [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}} . Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}} . Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}} . Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә|Гәнжәне]] һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}} . Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}} . 1832 йылда Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд|Мәшһәдтә]] ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}} . Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын – атаһының вазифаһын – үҙ ҡулына ала һәм Тәһрандан Тәбризгә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}} . Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}} . 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ "Allāh-qolī Khan Īlḵānī"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ "Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ "Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ "Herat vi. The Herat Question"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza "Ḵosrow Mirzā"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ "ʿAbbās Mirzā Qajar"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro "Mohammad Shah Qajar"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 "حاجی قوام الملک شیرازی"] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ "ʿEzzat-al-Dawla"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ "Ḵassa"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ "Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o "Muḥammad Shāh Qājār"]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet "Anglo-Russian Convention of 1907"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ "Bahman Mirza"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan "Āḡā Moḥammad Khan Qajar"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ "Isfahan viii. Qajar Period"]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] fir5zz8fu66a1rygbnpifz4sarzt03n 1298101 1298100 2026-05-26T07:30:29Z Юлдашева Луиза 18980 1298101 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы Фәтх Әли шаһ урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] a9z2czrmpj917snedcp8kf02iejl9x3 1298102 1298101 2026-05-26T07:30:48Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298102 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы Фәтх Әли шаһ урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] iit0d1btjkddmy81s2msr8fzd3176h6 1298103 1298102 2026-05-26T07:31:54Z Юлдашева Луиза 18980 1298103 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] 6jbwbmdm305fi2icauogg0gjkc8awhd 1298107 1298103 2026-05-26T08:10:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298107 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] qifltp18lmyzow2zeo2snk0tr44wauf 1298109 1298107 2026-05-26T08:34:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298109 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Списки правителей|Иран]] [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] cyf3yun9lprn09yqiehfa6q72cx7590 1298110 1298109 2026-05-26T08:34:38Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Списки правителей]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298110 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] cy1xlme4rgh5p7ntbrtxwltd93uq8sl 1298111 1298110 2026-05-26T08:34:48Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298111 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] ik1tpfox7n08e11x7f52xgebmhs2kkr 1 201164 1298104 2026-05-26T07:33:01Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мохаммед-шах Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])07:32, 26 май 2026 (UTC) 1298104 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мохаммед-шах Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])07:32, 26 май 2026 (UTC) qzcz7hz0eqij0gwccnjckuxxxhconww 0 201165 1298113 2026-05-26T09:19:31Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/147600735|Али Адил-шах]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298113 wikitext text/x-wiki '''Әҙил шаһ''', Ә'''ли Ҡули хан Әфшәр''' ( {{Lang-az|Adil şah}} ( [[1719 йыл|1719 — 1749]] ) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1749 йыл|1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 йыл|1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл|1719]] йылда [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл|1737]] йылда [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743 йыл|1743—1747]] [[1747 йыл|йылдарҙа]] Әли-Ҡули хан [[Курдистан|Курдистанда]] зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл|1747 йылдың]] [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһты]] заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан|Исфаһанға]] килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ [[Нәдир шаһ]] һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд|Мәшһәдтә]] Әҙил шаһ [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. [[Нәдир шаһ|Нәдир шаһтың]] иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл|1747]] йылда [[Нәдир шаһ]] вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. [[1715 йыл|1715—1758 йылдарҙа]] баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан [[бәктәр бәге]] Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ ( [[1747 йыл|1747–1748]] ) [[1758 йыл|,]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл|йылда, 1748 йылда,]] Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл|1748 йылдың]] июнендә Иран [[Әзербайжан|Әзербайжанында]] Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран|Тәһранға]] ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. [[1749 йыл|1749 йылдың]] [[20 май|20 майында]] [[Мәшһәд|Мәшһәдтә]] Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл|1736]] йылда [[Мәшһәд|Мәшһәдтә]] ( [[Хөрәсән]] ) [[Ҡәзвин|Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/ [[1737 йыл|1737 йылдың ғинуарында,]] Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. [[1749 йыл|1749 йылға]] тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] pq0sj2a5uly1kv92tgk2jfibg8d1ind 1298114 1298113 2026-05-26T09:29:18Z Юлдашева Луиза 18980 1298114 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] gc4btslua4aavzu8xo0plqxa8amjzuq 1298115 1298114 2026-05-26T09:39:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298115 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Списки правителей|Иран]] [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] lv4uxvzgi1gubf9j778e7ysyy53gv9b 1298116 1298115 2026-05-26T09:39:34Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Списки правителей]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298116 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 6yssgre35t5498ax58tqt4ubh8ches8 1298117 1298116 2026-05-26T09:39:42Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298117 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] cr4o2glkcqbye6sku8naj366zf7f4jz 1298118 1298117 2026-05-26T09:39:48Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298118 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] g2inxx6la8g1fhsyo1hlv4bkrivh1ro 1298119 1298118 2026-05-26T09:47:02Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ғәиләһе */ 1298119 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә<ref>{{cite web|url = https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1724746|title= Али Адил-шах|website = Словари|access-date = 2026-05-26|lang = ru}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] ehna8hfsdai9kxk7k7tlq05d56ug4z8 1298120 1298119 2026-05-26T09:47:56Z Юлдашева Луиза 18980 [[Али Әҙил шаһ]] битенең исемен [[Әли Әҙил шаһ]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1298119 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә<ref>{{cite web|url = https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1724746|title= Али Адил-шах|website = Словари|access-date = 2026-05-26|lang = ru}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] ehna8hfsdai9kxk7k7tlq05d56ug4z8 0 201166 1298121 2026-05-26T09:47:56Z Юлдашева Луиза 18980 [[Али Әҙил шаһ]] битенең исемен [[Әли Әҙил шаһ]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1298121 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Әли Әҙил шаһ]] 5mew7qdcaifcjszzcin8fgst5uj4n7j