Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 1768 1298220 1297865 2026-05-27T09:12:59Z Марьям Султанбаева 41189 /* Риза */ 1298220 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) *:риза [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-30804-69|&#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 09:12, 27 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == guy7j1rlsocw67ax8sabpbxxwutpy0n 0 3790 1298160 1296581 2026-05-26T18:57:51Z Amherst99 2108 1298160 wikitext text/x-wiki {{Язык|цвет= |төҫ = Һинд-Европа телдәре |исем = Немец теле |үҙатама = {{unicode|Deutsch {{IPA|[dɔʏtʃ]}}}} |страны =[[Германия]]<br> [[Австрия]]<br> [[Швейцария]]<br> [[Лихтенштейн]]<br> [[Бельгия]]<br> [[Италия]]<br> [[Люксембург]]<br> [[Рәсәй]] һәм башҡа 36 ил |официальный язык = {{Флаг|Германия}} [[Германия]]<br> {{Флаг|Австрия}} [[Австрия]]<br> {{Флаг|Швейцария}} [[Швейцария]]<br> {{Флаг|Лихтенштейн}} [[Лихтенштейн]]<br> {{Флаг|Италия}} [[Италия]]<br> {{Флаг|Люксембург}} [[Люксембург]]<br> {{EUR}}<br> {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] * [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Немец берләшмә]] '''Региональ һәм локаль рәсми телдең статусы:'''<br> {{Флаг|Бразилия}} [[Бразилия]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg |date=2012-04-02 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|author= |date= |work= |publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221184504/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema |date=2012-12-21 }}</ref> * [[Файл:Bandeira de Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарина]] ([[Антониу-Карлус (Санта-Катарина)|Антониу-Карлус]], [[Помероди]]) {{Флаг|Ватикан}} [[Ватикан]]: * [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Швейцария гвардияһы]]<ref>{{статья |автор=Haubel M.|заглавие= Die päpstliche Schweizergarde|ссылка= |язык= |издание=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |номер=3 |страницы=311—316}}</ref> {{Флаг|Дания}} [[Дания]] ([[Көньяҡ Дания]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br> {{Флаг|Италия}} [[Италия]]: * [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Больцано (провинция)|Көньяҡ Тироль]]<ref>{{статья |автор=Bauer R.|заглавие=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |язык=de |издание= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|тип= |год=1994 |том= |номер= |страницы= 63–84}}</ref> {{Флаг|Намибия}} [[Намибия]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|accessdate=2014-11-13|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf |date=2008-06-24 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|accessdate=2011-11-06|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1 |date=2012-02-08 }}</ref><br> {{Флаг|Парагвай}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|accessdate=2014-11-13|lang=de}}</ref><br> {{Флаг|Польша}} [[Польша]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref> * [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Опольское воеводство]] [[Опольское воеводство]] (27 [[гмина|гмин]]) * [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Силезское воеводство]] [[Силезское воеводство]] (1 гмин) {{Флаг|Словакия}} [[Словакия]]: * [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банска-Бистрица крайы]] [[Банска-Бистрица крайы]] ([[Крагуле]]) {{Флаг|Франция}} [[Франция]]:<ref>{{книга|автор=[[Эрбе, Михаэль|Erbe M.]]|заглавие=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|место=Stuttgart|издательство=Kohlhammer|год=2002|страницы=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Хартвег, Фредерик|Hartweg F.]]|заглавие= Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|ссылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|язык=de|издание=Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|номер=35|страницы=63—75}}</ref> * [[Файл:Flag of Lorraine.svg|22px|border|Эльзас]] [[Эльзас]] * [[Файл:Flag of Alsace.svg|22px|border|Эльзас]] [[Лотарингия]] ([[Мозель (департамент)|Мозель]]) |регулирующая организация = |һөйләшеүселәр һаны =Туған тел: 110 миллион<br>Барыһы: 120 миллион |рейтинг = 11 |статус = |үле = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Һинд-Европа телдәре|Һинд-Европа ғаиләһе]] :[[Герман телдәре|Көнбайыш-герман тармағы]] |яҙма = [[латин әлифбаһы]] |ГОСТ 7.75-97 = нем 481 |ISO1=de |ISO2=ger (B); deu (T) |ISO3=deu }} [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] '''Немец теле''' ({{lang-de|Deutsch, deutsche Sprache}}) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел. Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — [[латин әлифбаһы]]. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел. == Тарих == [[Инглиз теле]]нә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора. == Диалекттары == {{main|Диалекты немецкого языка}} {{См. также|Нижненемецкий язык|Верхненемецкий язык}} [[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|right|thumb|Карта немецких диалектов 1894 года]] [[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|right|thumb|Нижненемецкие диалекты.<br> корре́кции: 4 = Ostfriesisch   5 = niedersächsische Mundarten in den Niederlanden ohne Ostfriesisch<br> 10 = Mittelmärkisch]] [[Файл:Verbreitungsgebiet des heutigen Mitteldeutschen.PNG|right|thumb|Средненемецкие диалекты]] [[Файл:Heutige oberdeutsche Mundarten neu.PNG|right|thumb|Южнонемецкие диалекты]] Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ [[нидерланд теле]] лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Италия]] һәм [[Нидерланд]] биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>.Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|work=|publisher=|accessdate=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар<ref>{{книга|автор=Eckhard Eggers.|заглавие=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|место=Steiner, Stuttgart|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында ''p-, t-, k-'' әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай. == Боронғо герман телдәре == {{main|Прагерманский язык}} [[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|Западногерманский языковой регион в [[Восточно-франкское королевство|Восточно-франкском королевстве]] ([[962 год]])]] Герман ҡәбиләләре [[Эльба (река)|Эльба]] менән [[Одер]] йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан<ref>{{книга|автор=Meier-Brügger M., [[Краэ, Ханс|Krahe H.]]|заглавие=Indogermanische Sprachwissenschaft|место=Berlin|издательство=Walter de Gruyter|год=2002|страниц|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә<ref>{{книга|автор=Zimmer S.|часть=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|заглавие=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|место=Berlin|издательство=de Gruyter|год=2006|страницы=572—573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — [[Кельты|кельттар]], һуңыраҡ римляндар- [[латин теле]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9—13}}. Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар ([[Хлодвиг I|Хлодвиг]] етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар ([[Бөйөк Карл]]дың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә<ref>{{книга|автор=[[Лебек, Стефан|Лебек С.]]|часть=Франки|заглавие=Происхождение франков. V-XI века|место=М.|издательство=Скарабей|год=1993|том=1|страниц=|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был [[Рейн]] йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың [[Галлия]] һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына килтерә{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21—22}}. == Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле == {{main|Средневерхненемецкий язык|Ранненововерхненемецкий язык}} Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. ''[[Deutsch (этимология слова)|Deutsch]]'' һүҙе ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса ''theodisce'' (''theodisca lingua'') латин сығанаҡтарында [[VIII быуат]] аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан<ref name="autogenerated6" /><ref>{{книга|автор=Wolfgang Haubrichs, [[Вольфрам, Хервиг|Herwig Wolfram]].|часть=Theodiscus|заглавие=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|место=Berlin, New York|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында ''thiufrenkiska zunga'' осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында ''diu diutisca zunge'' тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты ''diutisc'' тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар {{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}. Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була.<ref>{{книга|автор=Thordis Hennings.|заглавие=Einführung in das Mittelhochdeutsche|место=Berlin|издательство=|год=2003|страниц=|isbn=3-11-017818-4}}</ref>. [[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|thumb|upright|[[Мартин Лютер]] (Өлкән Лукас Кранах эше, [[1526 год|1526]])]] XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). [[Эльба ]] йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала. Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик [[Ганновер]]ҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә [[Реформация]] осоронда тарала. [[Ганза]] ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм [[нидерланд теле]] өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған<ref>{{книга|автор=[[Поленц, Петер фон|Peter von Polenz]].|заглавие=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|место=Berlin, New York|издательство=Walter de Gruyter|год=1987|страниц=|isbn=3-11-007998-4}}</ref>. [[1521 ]] йылда [[Лютер Мартин|Мартин Лютер]] [[Яңы Ғәһед]]те (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә [[1534 ]] йылда — [[Иҫке Ғәһед]]те, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай<ref>{{cite web|url=https://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=[[Флокен, Ян фон|Jan von Flocken]].|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана<ref>{{книга|автор=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|заглавие=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|место=Niemeyer, Tübingen|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-484-25133-6}}</ref>. == Немец яҙмаһы == {{main|Немецкая письменность|Немецкий алфавит}} [[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|[[Прописные буквы]] немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями]] Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (''ä'', ''ö'', ''ü'') һәм лигатура (ҡушма хәреф) ''ß'' (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ''ä'', ''ö'', ''ü'' яҙыу билдәләре ''a'', ''o'', ''u'' хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ''ß'' оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң)<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title= Яҙыуҙа «ß» ҡулланғанда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-01-20|lang=}}</ref> ''ss''-ҡа тиң<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ''ä'', ''ö'', ''ü'' хәрефтәрен ''a'', ''o'' и ''u'' хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-01-17|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308025051/http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html |date=2014-03-08 }}</ref>. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла . {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" |----- ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы |----- | [[A (латиница)|A a]] || а || [[F (латиница)|F f]] || эф || [[L (латиница)|L l]] || эль || [[Q (латиница)|Q q]] || ку || ([[Ü (латиница)|Ü ü]]) || у-умлаут |----- | ([[Ä (латиница)|Ä ä]]) || а-умлаут || [[G (латиница)|G g]] || гэ || [[M (латиница)|M m]] || эм || [[R (латиница)|R r]] || эр || [[V (латиница)|V v]] || фау |----- | [[B (латиница)|B b]] || бэ || [[H (латиница)|H h]] || ха || [[N (латиница)|N n]] || эн || [[S (латиница)|S s]] || эс || [[W (латиница)|W w]] || вэ |----- | [[C (латиница)|C c]] || цэ || [[I (латиница)|I i]] || и || [[O (латиница)|O o]] || о || ([[ß (латиница)|ß]]) || эсцет (ss) || [[X (латиница)|X x]] || икс |----- | [[D|D d]] || дэ || [[J (латиница)|J j]] || йот || ([[Ö (латиница)|Ö ö]]) || о-умлаут || [[T (латиница)|T t]] || тэ || [[Y (латиница)|Y y]] || ипсилон |----- | [[E (латиница)|E e]] || э || [[K (латиница)|K k]] || ка || [[P (латиница)|P p]] || пэ || [[U (латиница)|U u]] || у || [[Z (латиница)|Z z]] || цет |----- |} Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archivedate=2012-01-19|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html |date=2012-01-19 }}</ref>. Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|work=|publisher=New York: Princeton Architectural Press|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла . == Лексика == {{main|Лексика немецкого языка}} Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә [[герман телдәре]], шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор=Wiese H. |заглавие=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt |место=Berlin |издательство=Logos Verlag |год=2010 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') и т. д.; һандар ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'')һ.б..; исем ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') иһ.б.; ҡылымдарҙан ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') кеүектәр инә<ref>См. соотв. статьи в {{книга |автор=[[Клуге, Фридрих|Kluge F.]] |заглавие=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |ответственный=bearbeitet von Elmar Seebold |издание= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage |место= Berlin, New York |издательство= Walter de Gruyter |год=2001 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{книга |заглавие=[[Немецкий словарь|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm]]. 16 Bände in 32 Teilbänden|ссылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|место=Leipzig|год=1854—1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= [[Берлинско-Бранденбургская академия наук|Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]]|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref> Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла<ref name="ReferenceB">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her? |издание= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001 |номер=5 |страницы=7—20}}</ref><ref>{{книга|автор=Schildt J.|заглавие=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|место=Berlin|издательство=|год=1976|страницы=29|isbn=}}</ref>. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар<ref>{{статья |автор=Körner H. |заглавие=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes |издание=Glottometrics |год=2004 |номер=7 |страницы=25—49}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g7zeit.pdf#page=28 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{cite web|url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|title=Fremdwörter und Lehnwörter|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|archivedate=2012-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513061751/http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |date=2013-05-13 }}</ref>. Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм [[орфография]]һын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''),''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') и др.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/ |date=2011-08-31 }}</ref>. [[Боронғо грек теле]]нән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : ''Meter'' ([[Древнегреческий язык|др-греч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән<ref>{{книга|автор=Wolff F.|заглавие=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|место=Wiesbaden|издательство=VMA-Verlag|год=1999|страниц=|isbn=3-928127-63-2}}</ref>. [[Итальян теле]]нән иҡтисади терминдар һәм сәнәғәткә бәйле һүҙҙәр ингән: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Italianismen im Deutschen |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |номер=13 |страницы= 77—86}}</ref>. [[Француз теле]]нән мода һәм көнкүрешкә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |издание=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |страницы= 263—270}}</ref><ref>{{книга |автор=Telling R. |заглавие=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten | |место=Berlin |издательство=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |страницы= |isbn=3-06-521804-6}}</ref>. Немец теленә инглиз теленән, бигерәк тә XX ьыуаттың икенсе яртыһында, бик күп технологиялар, медиа, шулай уҡ йәштәр мәҙәниәтенә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән ([[англицизм]] һәм [[американизм]]дар): ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{книга |автор=Carstensen B., Busse U. |заглавие= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945 |место=Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2001 |том= 1 |страниц= |страницы=25—47 |isbn=}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие= Anglizismen – quantitativ |ссылка= |язык= |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |номер=8 |страницы=7—23}}</ref><ref>{{книга |автор=Burmasova S. |заглавие=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004) |ссылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf |место=Bamberg |издательство=University of Bamberg Press |год=2010 |страницы= |isbn=978-3-923507-71-9}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Anglizismen im Deutschen |издание=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |страницы=57—119}}</ref>. Немец теленә [[ғәрәп теле]] лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: ''Matratze'' (ғәрәпсә. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) һ.б.<ref>{{книга|автор=Osman N.|заглавие=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|место=München|издательство=|год=1992|страниц=|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{книга|автор=Unger A. |заглавие=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |место=Stuttgart |издательство=Reclam |год=2007 |страниц= |isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. Немец телендә еврейҙар теленән — [[иврит]] менән [[идиш]]тан ингән һүҙҙәр ҙә күп: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר), ''dufte'' (טוֹב), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה или מָשָׁל), ''zocken'' (צחוק), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל}})<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Hebraismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2014|номер=27|страницы=10—17}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g27zeit.pdf#page=13 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{книга |автор=Stern H. |заглавие=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten |место=Tübingen |издательство=Niemeyer |год=2000 |страниц= |страницы= |isbn=3-484-39102-2}}</ref>. Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, [[Ҡытай теле]]нән ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Sinismen im Deutschen und Englischen |издание=Glottometrics |год=2008 |номер=17 |страницы=87—93}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g17zeit.pdf#page=90 ram-verlag.eu])</ref>. [[Япон теле]]нән: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche |издание=Glottometrics |год=2009 |номер=19 |страницы=80—84}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g19zeit.pdf#page=83 ram-verlag.eu])</ref>. Урыҫ теленән: ''Sputnik'' (''спутник''), ''Sowjet'' ({{lang-ru|совет}}), ''Pogrom'' (''погром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') һәм башҡалар<ref>{{статья |автор= [[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Slawische Entlehnungen im Deutschen |издание= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt |тип= |год=2003 |том= |номер= |страницы= 464—473}}</ref>. Немец теленә төрлө ваҡытта [[герман]], [[славян]], [[роман]] телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) [[төрки ]], [[фин-уғыр]], [[һинд]], [[иран]]<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Iranismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2013|номер=26|страницы=1—8}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g26zeit.pdf#page=5 ram-verlag.eu])</ref>, [[Полинезия]], [[Африка ]] телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{книга |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Das Fremdwort im Deutschen |место= Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2011 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>. == [[Башҡортостан]]да немец теле == Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930 йылдар аҙағында Бәләбәй педагогия училищеһы базаһында һәм һуңыраҡ [[Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты]]нда әҙерләй башлайҙар. 1941 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Г.Н.Белова, Елизавета Фе етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан [[Жәлил Кейекбаев]], Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән [[Классен Генрих Николаевич|Генрих Классен]] эшләй. Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм [[Гельблу Яков Иосифович|Яков Иосифович Гельблу]] етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, [[Башҡортостан]]да немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле [[Башҡортостан]]дың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; [[Благовар районы]]ның [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]], Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә. Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет [[башҡорт теле]]н уҡытыуҙы ойошторған. === Мәктәптәрҙә === СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған. Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тора<ref>[http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ Популярность изучения немецкого языка в средних школах России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625054117/http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ |date=2014-06-25 }}</ref>. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мурясов Р. З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002. == Сығанаҡтар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele/ Башҡорт энциклопедияһы. Немец теле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030348/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele |date=2016-03-06 }} {{башланғыс}} [[Категория:Германия телдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] lpsh9tq898xgsb4vevpunmekz6ouk6z 0 10214 1298185 1288752 2026-05-27T04:43:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298185 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Иҫке Этекәй | оригинальное название = {{lang-ru|Староитикеево}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 1 |lat_sec = 20 | lon_deg = 55 |lon_min = 58 |lon_sec = 6 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = Муниципаль район | район = Ауырғазы районы | район в таблице = Ауырғазы районы |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы) |поселение в таблице = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы) | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания =1740 | первое упоминание =1747,1779 | прежние имена = Ғүмәр | статус с = | площадь = | высота центра НП = |климат = | население = {{ Население | Староитикеево | тс }} | год переписи = {{ Население | Староитикеево | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453483 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205804010 | категория в Commons = | сайт = }} '''Иҫке Әтекәй''' ({{lang-ru|Староитикеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Батыр ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 205 804 010. == Тарихы == XVIII быуаттың 40-сы йылдарында нигеҙләнгән башҡорт ауылы. 1779 йылда Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр килеп ултыра. Сотник Этекәй Дәүләтов исеме менән аталған ауылға нигеҙ һала. 1774 йылғы Юлбирҙе Этекәйев йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән — ауылдар менән идара иткән. Уның улдары — Юлбирҙе Этекәев (1774) билдәле. Ул бер төркөм ауылдар менән идара иткән, йорт старшинаһы булған. Юлбирҙенең улдары — Фәйзулла, Ихсан, Мөхәмәтғәле, Йосоп. Шулай уҡ ауыл кешеләренең береһе Ғүмәр Исламғолов исеме менән Ғүмәр ауылы тип теркәлгән. XIX быуаттың 1‑се яртыһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. 1795 йылда 32 йортта 203 кеше — 167 башҡорт, 22 типтәр, 14 мишәр йәшәгән. Мишәрҙәр һәм типтәрҙәр бында меркет-мең башҡорттары менән керҙәшлек килешеүен 1747 һәм 1779 йылдарҙа төҙөгән. 1865 йылда 35 йортта — 236 кеше<ref> {{БЭ2013|77581}}</ref> Был ике ауылдың халҡы игенселек, малсылыҡ һәм кәсепселек менән шөғөлләнгән. [[1842 йыл]]да 295 башҡортҡа 608 бот ужым һәм 1082 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. Был ауыл урынлашҡандан һуң 100 йыл үтеүгә бер нисә ғаилә икенсе Этекәй ауылына нигеҙ һалған. Иҫке һәм Яңы Этекәйҙә хәҙер башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәй. Типтәрҙәр үҙҙәрен татар тип атай<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||521|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||486|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||351|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||179|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||208|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||197||89||108||45,2||54,8 |- |} ;Милли состав Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (77 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/39416/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иҫке Этекәй ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 22 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref><ref>{{БЭ2013|77581}}</ref> == Урамдары == {{Колонки|2}} * 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноября}}) * Күл урамы ({{lang-ru|Озерная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000114.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}}. == Билдәле шәхестәр == * [[Зифа Нагаева]] ([[1 март]] [[1956 йыл]]) — йырсы, шағир, композитор, радио тапшырыуҙар алып барыусы (1996—2013). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2006), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/640 Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан. Литературная карта Республики Башкортостан. Персоналии. Нагаева Зифа Валиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224163439/http://libmap.bashnl.ru/node/640 |date=2020-02-24 }}{{ref-ru}}{{V|28|02|2018}}</ref>. * [[Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы]], '''Ғиләж Ғүмәрский''' ([[1 апрель]] [[1890 йыл]]—[[26 ноябрь]] [[1967 йыл]]) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77581}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/39416/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 3s1g9dqn76p9bp9f5lr1az9gkoime3q 4 14997 1298156 1297163 2026-05-26T16:24:53Z MediaWiki message delivery 9284 /* Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников */ яңы бүлек 1298156 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago ^{[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]}, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23^rd of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> lm3xpiwcha4rmkd8rsswhfjkp8bmktc 0 25174 1298173 1046153 2026-05-27T03:30:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298173 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ишмөхәмәт сәсән |оригинал имени = |имя при рождении = Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы |изображение = |ширина = |описание изображения = |род деятельности = йырсы, ҡурайсы |дата рождения = 7.07.1781 |место рождения = [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Күбәләк улусы Балапан ауылы<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Әбйәлил районы}} [[Яңы Балапан]] ауылы</ref> |гражданство = {{Российская империя}} |дата смерти = 1878 |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = }} '''Ишмөхәмәт сәсән''' (төп исеме '''Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы'''; [[7 июль]] [[1781 йыл]] — [[1878 йыл]]) — заманының атаҡлы йырсыһы, ҡурайсы һәм ҡобайырсы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]ның (элекке Тамъян-Ҡатай кантоны Күбәләк-Тиләү волосы) [[Яңы Балапан]] ауылында тыуған. Ул 1839 йылда Хиуа ханлығына походта В. А. Перовский янында йөрөгән ҡурайсы музыканттар төркөмөндә ҡатнаша. Перовский уны исемле ҡылыс менән бүләкләй. Ишмөхәмәт сәсән бик күп йырҙарҙың авторы: «Саңды үҙәк», «Малбай», «Бүҙекәй кантон», «Юлтый ҡараҡ». Шул иҫәптән ул үҙенән алда йәшәгән сәсәндәрҙең ижадын, мираҫын һаҡлаусы ла. Ул боронғо шәжәрәләр, ҡулъяҙмаларҙы туплау эше менән дә шөғөлләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Д. С. Тикеев, [[Ғафаров Булат Баҡый улы|Б. Б. Ғафаров]], Ф. Ә. Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8 * [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғ. Б. Хөсәйенов]]. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0 * Малыбаев Р., Малыбаева С. Балапан ауылы тарихы. — Белорет, 2009. * Малыбаев Р. Һәйкәлгә лайыҡ шәхес. //[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]. — 2010. — № 1. — 167—176-сы биттәр. * Ишмөхәмәт сәсән. / Хөсәйенов Ғ. Башҡорт халҡының рухи донъяһы. — Өфө, 2003. — 295—296-сы биттәр. * Шарапов И. Тамырҙарың ҡайҙан, Ишмөхәмәг сәсән? // [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. — 2004. −13 июль. * [[Ҡәҙим Аралбай|Аралбай Ҡ.]] Ишмөхәмәт сәсән рухына. //Башҡ-н. — 2006. — 9 август. * Ғайсин А. «Ата сәсән». //Тамаша. — 2007. — № 6. — 60-сы бит. == Һылтанмалар == * {{БЭ|85676}}{{V|5|07|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/19 Литературнаы карта Республики Башкортостан: Ишмухамет Мурзакаев-Балапанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418220504/http://libmap.bashnl.ru/node/19 |date=2014-04-18 }} [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Башҡорт сәсәндәре]] [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] eqqmymfno0ubomt0fwn5unvufi0u8i4 0 29545 1298172 678976 2026-05-27T03:30:21Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Ummerstadt.png]] → [[File:DEU Ummerstadt COA.svg]] PNG → SVG 1298172 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Уммерштадт |төп исеме = Ummerstadt |ил = Германия |герб = DEU Ummerstadt COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Христине Бардин<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 15,7 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 281 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 500 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98663 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 052 |Commons-тағы категория = Ummerstadt |сайт = http://www.ummerstadt.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Уммерштадт''' ({{lang-de|Ummerstadt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 500 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 15,7 км². Диңгеҙ кимәленән 281 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.ummerstadt.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} h07z3xqcbk823e8wmwtb78x4ebjq1hw 0 69264 1298221 1272241 2026-05-27T09:15:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298221 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Ринат Камал |Рәсеме =КамалРинат.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Камалов Ринат Әлтәф улы |Псевдонимдары = Ринат Камал |Тыуыу датаһы = 28.6.1954 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Мәсетле районы}} {{ТУ|Дыуан-Мәсетле|Дыуан-Мәсетле ауылында}} ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Рәсәй}} |Эшмәкәрлек төрө = журналист, яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = 1993 — |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = ''«Бәлә»'' (повесть, [[хикәйә]]ләр, новеллалар, 1993) |Премиялары = {{СЮП}} (2010) |Наградалары = [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2022)<br> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} {{фамилиялаш|Камалов}} '''Камалов Ринат Әлтәф улы; Ринат Камал''' ([[28 июнь]] [[1954 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2022). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). == Биографияһы == Ринат Әлтәф улы Камалов 1954 йылдың 28 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, үҙ ауылдарындағы «Комсомолец» колхозында эш башлай. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на уҡырға инә. Әммә әҙәбиәткә булған һөйөүө көслөрәк булып сыға. Беренсе курсты уңышлы тамамлауына ҡарамаҫтан, 1975 йылда барлыҡ имтихандарҙы яңынан тапшырып, [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда университетты тамамлағас, башта [[Учалы районы]] [[Өргөн (Учалы районы)|Өргөн]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә, унан һуң [[Мәсетле районы]] Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә [[башҡорт теле|башҡорт]], [[рус теле|рус]] телдәрен һәм [[әҙәбиәт]]ен уҡыта. 1985 йылда ғәиләһе менән Өфөгә күсеп килә. Биш йыл БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының совет төҙөлөшө һәм әҙәбиәт редакцияларында эшләй. 1990—1991 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның пропаганда бюроһы директоры. 1991—2004 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] әҙәби тәнҡит бүлеге мөхәррире, Зәки Вәлиди исемендәге республика милли китапханаһында бүлек мөдире. 2005 йылдан [[«Китап» нәшриәте|Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең]] [[нәфис әҙәбиәт]] мөхәрририәте мөдире. 1998 йылда әҙип «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 2010 йылда уға Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә. 2022 йылдың 16 декабренән — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|21|12|2022}}</ref>. == Ижады == Ринат Камал әҙәбиәткә уҙған быуаттың 90-сы йылдарында, етерлек тормош һәм ижад тәжрибәһе туплап, ныҡлап аяҡ баҫты һәм артабанғы сирек быуат эсендә үҙен таланты яҙыусы итеп танытты. 1993 йылда повесть, [[хикәйә]]ләр һәм новеллалар тупланған ''«Бәлә»'' исемле тәүге китабы менән, тәнҡитсе [[Суфиян Сафуанов]] билдәләүенсә, ''«әҙәбиәтебеҙгә шаҡтай өлгөрөп еткән проза оҫтаһының килеүе тураһында хәбәр»'' иткән әҙип артабан яңынан-яңы нәҫерҙәрен, хикәйә һәм повестарын уҡыусыға тәҡдим итте. Ул ғына түгел: Ринат Камалдың XXI быуаттағы тәүге ун йыллыҡта нәшер ителгән романдары башҡорт әҙәбиәтендә һиҙелерлек күренеш булды. «''„Таня—Таңһылыу“, „Оҙонтал“, „Сабыр йән“, „Әлфирә“, „Ағай-энеләр“ ише романдары менән проза донъяһы байыны, ҡотайҙы. Ринат Камалдың ғына уңыштары түгел, ә тотош нәфис һүҙ сәнғәтебеҙҙең ҡото, ырыҫы тип баһаланырға хаҡлы улар»'', тип яҙған [[Рафаэль Аҙнағолов]]ҡа ниҙер өҫтәү урынһыҙ. == Китаптары == ; * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTQ1OQ/MSgwKQ Бәлә: Повесть, Хикәйәләр, новеллалар. — Өфө: Китап, 1993. — 192 б.] * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjYxNQ/MSgwKQ Таня—Таңһылыу: Роман һәм повестар. — Өфө: Китап, 1996. — 368 б.] * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjA0Mg/QmluZGVyMQ Мөхәббәт дошмандары: Повестар. — Өфө: Китап, 2001.] * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtNjczMA/MSgwKQ Кеше драмаһы: Романдар. — Өфө: Китап, 2014.] * Оҙонтал: Романдар. — Өфө: Китап, 2004. — 520 б. * Әлфирә: Ҡатыным тураһында. — Өфө: Ғилем, 2005. * Әлфирә: Романдар. — Өфө: Китап, 2008. * Мединститут эше: Роман. — Өфө: Китап, 2015<ref name="МЭ">[http://www.bashinform.ru/bash/797296/ Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше" романының исем туйы үтә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 17 декабрь]</ref>. == Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре == * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7592-ber-yalanas-yrk.html Бер яланғас йөрәк. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите. 2013 йыл, 13 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182414/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7592-ber-yalanas-yrk.html |date=2016-03-09 }}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://vatandash.ru/pics/pdf/655.pdf «Ватандаш» журналында мәҡәлә. Томан эсендәге кешеләр. Рафаэль Аҙнағолов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/bash/654315/ Ринат Камалдың «Кеше драмаhы» — ул илебеҙҙең тарихы] * [http://u7a.ru/articles/culture/433 Самый плодовитый в Башкирии писатель получает за роман… 15 тысяч рублей — сайт] {{lang-ru|}} * Кунафин Г. Күңел ятуларын ачучы. [[Өмөт (гәзит)|«Өмөт» гәзите]], 2014<ref>[http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/400-d-ver-prometee «Өмөт» гәзите, 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423125400/http://omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/400-d-ver-prometee |date=2016-04-23 }}{{ref-tt}}</ref> * Ғөбәйҙуллина Ф. Романдар оҫтаһы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2014, 2 июль<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13859-romandar-otay.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 2 июль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807022823/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13859-romandar-otay.html |date=2016-08-07 }}{{V|27|10|2016}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022); * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998); * Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002); * Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 {{ref-ru}} {{V|24|06|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}} {{V|24|06|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|86210}}{{V|21|12|2022}} ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3538#Resource-1459 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * {{cite web|author=Аралбаева Л.|url=http://www.bashinform.ru/bash/797296/|title=Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше» романының исем туйы үтә|date=2015-12-17|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-17}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/524 «Литературная карта Республики Башкортостан» сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415062216/http://libmap.bashnl.ru/node/524 |date=2014-04-15 }} {{lang-ru|}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=907 «Зәйнәб Биишева исемендәге „Китап“ нәшриәте» сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015851/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=907 |date=2016-03-05 }} {{lang-ru|}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] 96o4merfiohucc16m1805untbd42utx 0 74879 1298165 1288226 2026-05-26T20:41:10Z ~2026-31469-44 47918 /* Тарихы */ 1298165 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡуян (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Ҡуян|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡуян |төп исеме = Кояново |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 47 |lat_sec = 49 | lon_deg = 56 |lon_min = 19 |lon_sec = 6 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Пермь районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡуян |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1312 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[татарҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]], [[христиандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 614533 |почта индекстары = | коды = +7 342 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡуян''' (''Тасим''<ref>{{Атайсал|страницы = 369}}</ref>; {{lang-ru|Кояново}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]]ндағы тарихи [[башҡорт]] [[ауыл]]ы, [[Ҡуян ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1312 кеше теркәлгән<ref>[http://kuznecovpermr.files.wordpress.com/2011/05/d180d0b0d0b7d0b2d0b8d182d0b8d0b5-d182d0b5d180d180d0b8d182d0bed180d0b8d0b9.pptx Об итогах социально — экономического развития Пермского муниципального района за 2010 год и о перспективах развития в 2011 году]</ref>. [[2002]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1215 кеше теркәлгән<ref name="permculture">[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803763302&idParentObject=1803671373 Куяново, Пермский край] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311003727/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803763302&idParentObject=1803671373 |date=2016-03-11 }}</ref>. == Тарихы == Яҙма сығанаҡтарҙа был торлаҡ пункты татар ауылы Ҡуян исеме аҫтында 1689 йылдан алып иҫкә алына башлай<ref name="permculture" />. Исеме шәхси төрки исеменән барлыҡҡа килгән<ref name="permculture" />. Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл шулай уҡ Тасимки, Тасимова<ref name="permculture" />, Тасимка тож<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref> тип тә исемләнә. Ауылда йәшәүселәр [[ғәйнә]] [[ҡәбилә]]һенә ҡараған [[Мол|мол ырыуы]] башҡорттары<br /> 1816 йылда ауылда 455, ә 1834 йылда 1079 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> XIX быуатта ауылда ике мәсет булған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Барлыҡ гәйнә ырыуы башҡорттарының ауылдарынан тик Ҡуян һәм [[Башҡултай (Пермь крайы)|Башҡултай]] ауылдарында ғына XIX быуатта картуф үҫтерелгән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"| 1859 йылғы ревиз яҙмалары буйынса Ҡуян ауылы башҡорттары <ref name="Асфандияров" /> |- |Габдулкарип Габдулсабитович Романов, ахун 65 лет, умер в 1853 г., сыновья Галяутдин 22, Багаллей 11 лет. |- |Мустафа Музафарович Тайсинов 56 лет, сыновья Мухаматзакир 19, Мухаматгалим 9, сводные братья Мухаматгариф Муфахаров, имам, мугаллим 47 лет (сын Кудбул Гарифин 18), Мухамагафий Муфахаров, азанчи 33 лет, умер в 1858 г., Ахматзариф Муфахаров 39 (сыновья Ахматзакир 6, Закирьян 1 года). |- |Шагиахмат Габдулвасикович Касимов 54 лет. |- |Мухаматшариф Габдуликсанов Бактыков 46 лет, сыновья Мухаметкашаф 20, Мухаметгасим 16, Нуруш 15 лет. |- |Габбас Гайсин, он же Гасин, азанчи 87, сын Салиймугусум 52 лет. |- |Зайнутдин Сайфульмулюков Соболков, азанчи 69 лет, умер в 1858 г, сын Гайнутдин 6 месяцев. |- |Багаутдин Габдулмусавиров Габдулвахитов 65 лет, отставной зауряд-хорунжий 65 лет, сыновья Сагдей 5, Шигабутдин 21, Габдулсамат 13, Зелалитдин 3 лет. |- |Габдуликсан Бактыков, отставной зауряд-есаул 79 лет, умер в 1855 г., сын Габдулхафиз 55 (сыновья Габдулганей 34, Мухаматгадый 28, Мустафа 25), племянник Ибрагим Ардуанов 23 лет. |- |Мухаматхабибий Габдулмукминов Романов 39 лет, сыновья Агзам 6, Зинатулла 1, брат Мугалим Габдулмукминов 33 (сын Мустафа 1 года.) |- |Семья вымерла. |- |Габдулсалих Рафиков Султангулов, отставной зауряд-хорунжий 76 лет, умер в 1851 г., сыновья Галаутдин 33, умер в 1855 г., Багаутдин 36, умер в 1857 г., Хисамитдин 25, Камалетдин 12, в отлучке с 1811 г., Зилялитдин 19, Низамутдин 14, Усман 4, Бадритдин 22 лет. |- |Муфахар Ахметов Хасанов 34 лет, умер в 1853 г., сыновья Низамутдин 18, Гайнутдин 7, братья Кадырша Ахматов 39 (сын Гадельша 18), Хурамша 22 лет. |- |Гималитдин Мухаметрахимов Хасанов 18 лет, сыновья Габдулхафиз 41, Рахимзян 4 лет. |- |Габдуллатиф Габдрахманов Хасанов 39 лет, умер в 1853 г., сыновья Габдулсамат 24, Габдулвалей 21, Муллаяр 11, Аллаяр 8 лет. |- |Файзулла Шарипов Хасанов 58 лет, сыновья Шайхулислам 23, Ахматзян 20, Мухаматзян 9 лет. |- | Сиразитдин Хисамутдин Бакиев 58 лет, умер в 1859 г., пасынок Габдулла Гадельшин Бакиев 33, умер в 1859 г. (сыновья Гайнулла 16, Галиулла 2 лет). |- |Шагарден Сайфутдинов Якупов 50 лет, умер в 1853 г., сыновья Сагитдин 30, умер в 1852 г., Фатхутдин 33, Муфарах 30 лет. |- |Сагадий Фатауев Тайсинов 59 лет, сыновья Ахматгариф 36, Хабибуназар 33, Шамсутдин 27, Земалитдин 23, Бадритдин 16 лет. |- |Хисамутдин Габдрахманов Кузяев 72 лет, сыновья Муфахар 41 (сын Муфазал 18, Мухаматкарип 12), Шайхулислам 33 (сын Муллаяр 6 месяцев), внук Габдулмусавир Мустафин 18 лет. |- | Игтисам Саликов Ильзигитов 69 лет, сыновья Юсуф 32 (сын Галиакбар 7), Аюп 27 лет. |- |Музафар Саликов Ильзигитов 58 лет. |- |Ибниамин Ярмухаметов Имайкин 64 лет. |- |Ибатулла Хамзин Кузяев 45, умер в 1854 г., сыновья Гибадулла 13, Сулейман 9 лет. |- |Габдулхафиз Габдуллатифов Султангулов 42, сын Мугаллим 16, брат Мухаматхафиз Габдуллатифов 19, умер в 1858 г., Закария 5 лет. |- |Багуман Габдулмазитов Тайсинов 65 лет, сыновья Гаффан 41 (сын Арслан 10), Тауабел 11, Файзурахман 9 лет. |- |Гималитдин Хисамитдинов Кузяев 50 лет, сын Ягакуп 9 лет. |- |Гадельша Биктимиров Кузяев 64 лет, умер в 1851 г., сыновья Надырша 24, Мухаматрахим 20 лет. |- |Насибулла Биктимеров Кузяев 66 лет, умер в 1856 г. |- |Шигибутдин Мухаматрахимов Кузяев 68 лет, пасынок Габдрафик Хусаинов 45 (сыновья Хасан 24, Хусаин 22, Галиакбер 16 лет). |- |Мухаматвафей Иксанов Илзягитов 49 лет, умер в 1855 г., сын Габдулгаллям 35 лет. |- |Ибрагим Габдрашитов Кузяев 34 лет, сыновья Хайрулла 14, Гайса 14, Тауфатдин 5, братья Мугутасим 21, Адигам 18, Муфтахутдин 14 лет Габдрашитовы. |- |Шайхулислам Габсатаров Кузяев 21 года, умер в 1850 г., брат Шайхутдин Габсатаров 15, дядя Ахматша Габдулгафаров 37 (сын Давлетша) |- |Идрис Мухаматкарим Касимов 65 лет, сын Мударис 28 (сыновья Якуп 7, Мирваис 4 лет). |- |Габдулмалик Габдулмуниров Чурагулов 37 лет, умер в 1857 г., сыновья Аюп 12, умер в 1852 г., Гайса 10 лет. |- |Зелялитдин Габдрахимов Хасанов 53 лет, сыновья Шайхузанатдин 4, Гилязитдин 2 лет. |- |Нуритдин Низамутдинов Кузяев 23 лет. |- |Галиулла Гималитдинов Хасанов 48 лет, сын Гайнутдин 11 лет.. |- |Шагиткамендар Хабибуллин Кузяев 20 лет, умер в 1858 г., братья Шагийайяр 20, Шагиахмат 11 лет, умер в 1858 г. |- |Габдулсадык Сайфуллин Тайсинов 87 лет. |- |Габдулкарим Габдулмуниров Хасанов 37, дети Юсуп 9, Юнус 9 месяцев. |- | Хайритдин Хайрулзаманов Касимов 33 лет, сыновья Муса, Гарифулла 4, Хабибулла 9 месяцев. |- |Мухаматрахим Габдуликсанов Касимов 20 лет, дядя Зиннур Искаков 45 (сын Зайнулла 14 лет). |- |Тайсин Ягудин Хасанов 60 лет, умер в 1856 г., внуки Галямухамет Валиев 20, Рахматулла Мухаметвалеев 12 лет. |- |Амурхан Гузаиров Имайкин 49 лет, умер в 1856 г., сын Ардуан 32, (сын Сайран 6), братья Шагутдин 49 (сыновья Фасан 24, Хуснутдин 21, Шамсутдин 18, Шакир 13, Фахутдин 9 лет), Исмагил Гузаиров 46 (сыновья Ибрагим 16, Мунир 4), Мухаматзариф Гузаиров 40, племянник Ибниамин Ардаширов 30 лет. |- |Габдулвахит Габдулшапеков Кузяев 50 лет, умер в 1859 г., сыновья Гизатулла 41 (сыновья Габидулла 19, Сайфулла 9, Гатаулла 3), Сагабатулла 23, умер в 1856 г., сын Файзулла 3 лет. |- |Муфтахитдин Мухаметрахим Кузяев 61 года, умер в 1853 г., сын Сиразитдин 46 (сын Вильдан 16 лет). |- |Муса Хамидуллин Кузяев(?), сыновья Гадельша 40, Гайса (?) сосланы в Сибирь на поселение в 1862 г., братья Курбангалей Хамидуллин 39 (сын Гайнан 15), Нигматулла Хамидуллин 34 (сыновья Зайнулла 13, Хабибулла 11, Галиулла 7, Гарифулла 7, Сибагатулла 1 года). |- |Зайнагабдин Габдулшапеков Кузяев 44 лет, умер, сыновья Хайрухабдин 34 (сыновья Хуснутдин 14, Галиакбар 12, Хайрулгалифан 5, Хайрутдин 1 года), Рахматулла 27 (сыновья Гарифулла 3, Зинатулла 1), Хайбулла 24, Мингазитдин 21, Земалитдин 16 лет. |- |Шарафутдин Бурханитдинов Бакиев 30 лет, братья Гайнутдин 19, умер в 1857 г., Шайхутдин 13, умер, Гайнулла 16 лет. |- |Фазаутдин Насритдинов Аитов 61, сыновья Тохватулла 36, Сибагатулла 32 (сын Гизатулла 3 месяцев), Хабибулла 25, Ибниазип 21 года. |- |Мухаметсадык Баймурзин Мансуров 64 лет, сыновья Хазимухамет 38 (сын Мухаметгамил 2), Мухаметгадий 33, отдан на военную службу в 1860 г. по предписанию ком. войском от 13 апреля 1860 г., № 1417, Габдулгадый 28 лет. |- | Ардуан Нурмухамитев Офонев 69 лет, сыновья Мухамадый 31, умер в 1853 г. (сыновья Мухаматшакир 16, Мухаматвалий 5, умер в 1853 г.), Мухаматхан 29 лет. |- |Мухаматша Зайнитдинов Касимов 48 лет, сын Мухаматсабир 24, братья Галиулла 46 (сыновья Ахмадулла 19, Башарулла 10, Хайрузаман 6 лет), Хуснутдин 33 лет, умер в 1855 г. (сыновья Агдулла 15, Шарафулла 9), Мухаматвалий 38 (сын Гайса 14), Ахметвалий 27, сослан в Сибирь в 1850 г. (сыновья Ахметшакир 14, ВалиуллаЛ), Ахматгали 18, умер в 1853 г., Гаясатдин 23 лет. |- |Мустафа Муфазалов Мусалев 38 лет, сын Шафигулла 3, брат Музафар 12 лет, умер в 1853 г. |- |Резван Манасыпов Тукмин 54 лет, умер в 1853 г. |- |Шайхутдин Сахабутдинов Якупов 25 лет, сын Фазлутдин 3, дядя Гилямитдин Сайфутдинов 42,5 лет. |- |Сагадий Ибрагимов Акбашев 41 года, умер в 1851 г., сыновья Файруша 31 (сыновья Гадельша 7, Галялий 4, Закария 2), Давлетша 16 лет. |- |Габдулбарый Габдулзялилев Касимов 38 лет, сын Тагир 11, зять Мухаметсадык Байтеряков 46 лет. |- |Резван Саликов Акбашев 63 лет, умер в 1856 г., сын Ахтям 32 (сын Раян 4 лет). |- |Багаутдин Гилязитдинов Хасанов 39 лет. |- |Кагарман Мухаметдинов Офонов 30 лет, сын Нухтарулла 1, братья Шигабутдин 24, Аглиулла 20 лет. |- |Габдулмазит Габдулвахитов Аитов 57 лет, умер в 1853 г., Габдуллатиф, имам, мугалим 57 лет (дети Ахматзян 19, Юнус 16, Саитзян 10). |- |Шарафулислам Нигматуллин Офонев 23 лет. |- |Мухаматгасым Мустафин Сайдашев 29 лет, сын Мухаматхан 2, брат Мухаметзян 16 лет. |- |Абузан Рафиков Сайдашев 57 лет, умер в 1853 г., сын Ахматкарым 12, племянник Гилялетдин Рамазанов 42 (его Зелалитдин 18, Хабабутдин 16, Бахрутдин 1, умер в 1857 г.) |- |Музафар Габдуллин Имайкин 47 лет, сыновья Муфахар 26, Ахмаметдин 13, Гайнутдин 4. |- |Софиян Габдулсултанов Имайкин 32 лет, сыновья Ахматзян 4, Нигматзян 1, братья Сулейман Габдулсултанов 25 (сын Даминдар 4), Гаффан Габдулсултанов 2, дяди Софияна Тохватулла Мухаметкаримов 38, умер в 1858 г. (его сыновья Самидулла 12, Гайса 3), Зелялитдин Мухаматкаримов 45 лет (сын Даут 24 лет, его Рахимзян 3), Гимаметдин 12, Гайнутдин 6 лет. |- |Муратхазей Габдуликсанов Бактыков 43 лет, умер, сыновья Мухаметхазей, урядник 34 лет (сын Ахметфазыл 12), Мухаметзариф 27 (сыновья Ахметшафик 4, Мухаметшафик 3 месяцев). |- |Сахаутдин Мухаметрахимов Имайкин 53 лет, сыновья Шайхутдин 16,5, умер в 1858 г., Фахрутдин 18, Ахметганей 12 лет. |- |Мухаметкарам Ахтямов Аитов 31 года, сын Таип 2, братья Аюп 29, Юсуф 23 Ахтямовы, сводные родня дед Бухармет Юнусов 59 лет, умер в 1853 г. (сын Гайнулла 23 лет, умер в 1853 г.). |- | Ахмат Сайфутдинов Аитов 69 лет, сын Хаммат 30 лет. |- | Маухутдин Мухаматкаримов Марзиков 49 лет, умер в 1854 г., сын Хуснутдин 13 лет. |- | Насретдин Сайфуллин Аитов 74 лет, сын Галяутдин 42 (сыновья Низамитдин 16, Фазлутдин 15, Гайса 11, Ибрагим 3 лет). |- | Мутахутдин Муксинов Тайсинов 64 лет, сын Ардашир 31 (сыновья Сытдыксян 2, Хисравашир 20 лет). |- | Музафар Ермухаметов Имайкин 58, сын Хазийсултан 13 лет. |- | Рахматулла Ермухаметов Имайкин 58 лет, брат Нигматулла 51 (сыновья Шайхулла 27, Шайхулгатар 25, Файзулла 8), двоюродный брат Габдуликсан Габдуллин 51 года. |- | Шарафутдин Сайфулмулюков Собольков 59 лет, сын Мухаметгариф 38 (сыновья Файзухан 9,5, Аруслан 4 лет), брат Хисамутдин Сайфулмулюков, урядник 54 (сыновья Габдрахман 29, Габдулхалил 20, Габдулманнан 13 лет). |- | Муратбакий Чукбаев Тутачев 70 лет, умер в 1853 г. |- | Сайдунакбар Габдулвахитов Мансуров 29 лет, отдан в военную службу в 1856 г., сын Шагувалий 9, братья Габдулманап Габдулвахитов 27, умер в 1854 г. (сын Зайнагабдин 6), Гали Габдулвахитов 33 (сыновья Ахматгалий 5, Мухаматгафей 6 месяцев), сводный брат Низамутдин Махмутдинов 25, умер в 1858 г. (сын Гайаитдин 10 лет). |- | Сагатдин Назметдинов Кузяев 43 лет, брат Шайхулислам 40 (сыновья Гимадыйаслам 18, Мухаметхан 5, Ахматхан 1), сводный брат Ахматгярай Бакиев 31 (сыновья Мухаматнабий 5, Набиулла 1 года). |- | Шагийахмат Ибрагимов Балтаев 45 лет, братья Гайнутдин 20, Мугалим 12, крестились в 1854 г. |- | Мустафа Каримгулов Кузяев 40 лет, сын Мустафа 3 лет. |- | Губайдулла Габдулшапеков Кузяев 60 лет, умер, сын Хайруликсан 33 (сын Байхимзян 5), внук Шахулгаттар Габдуликсанов 21 года. |- | Халит Кунакбаев Кузяев 65 лет, сыновья Муфахар 36, Мугаттар, фельдшер, 34 (сыновья Зягафар 4, Зягафарсадык 1), Мугашар 27, Мухояр 23 лет. |- | Фаткулкарим Кунакбаев Кузяев 47, сын Хайрулгарифан 8 лет. |- | Ишмат Габдулгазизов Имайкин 65 лет, умер в 1856 г., сыновья Бахтияр 48, Мандияр 46 (сын Зайнулла 23), Асфандияр 42 (сыновья Гималитдин 16, Зималитдин 12), Габадулла 35 (сыновья Хатам 6, Хасан 4), Гильмутдин 29, внук Аллаяр Бакиев 30 лет. |- | Абуталып Махмутов Имакаев 48 лет, умер в 1858 г., сыновья Мукаман 27, Мухарам 24 лет. |- | Ахтам Габдуликсанов Ильзигитов 50 лет, сын Мухаметгасым 25, брат Шеринияз Габдуликсанов 43 (сыновья Зульфукар 22, Мухмаметмагриф 18, Муллаяр 7, Тагир 4 лет). |- | Ахмадий Рахматуллин Ильзигитов 45 лет, сыновья Габидулла 12, Шарафулла 9, Хазиахмат 1, брат Мухаматша Рахматуллин 42 (сыновья Марданша 16, Галлямша 12, Давлеткул 5 лет). |- | Габдразак Ильзигутов 80 лет, умер в 1853 г. |- | Байтугин Мухамадеев Суляев 53 лет, сын Гайнулла 13 лет. |- | Сиразетдин Галин Снеляев 64 лет, сыновья Мухаметгаша 38 (сыновья Гайса 5, умер в 1859 г., Габир 2, умер в 1855 г., Габдулзян 2), Мухаметганей 32 (сыновья Ахматгалей 4, Мухаматсафей 29, Мухаметзян 17 лет). |- | Габдулгалим Баширов Чувашев 63 лет, братья Таип 50 лет (сыновья Султанмахмут 19, отдан в военную службу в 1856 г., прибыл в 1863 г., Рафиль 25, Юсуп 21, Ахматхан 18, Мухаматхан 12), Касым 44 (сын Гушияр 21), сводный брат Халиулла Хабибуллин 37 (сыновья Харифулла 6, Загидулла 3 месяцев). |- | Насыбулла Рафиков Чувашаев 63 лет, умер в 1852 г., сыновья Гизатулла 47 (сын Рахматулла 8), Султангулла 48 (сыновья Аглиулла 11, Гарифулла 8, Нигматзян 4 лет). |- | Мустафа Ибрагимов Мурсалимов 60, племянник Мухаматшакир Муфазалов 31 (сыновья Мухаматзакир 8, Ахматфазыл 3 лет). |- | Муфаррах Ибрагимов Мурсалимов 55 лет, сыновья Мухаматхалим 31, Муфахар 15, умер, Кутлубулислам 20, Валиахмат 18 лет. |- | Гусман Махмутов Иманаев 45 лет, умер в 1853 г., сыновья Гаттар 27, Зягафар 17, Ахтарулла 11, брат Мукман 31 года. |- | Абубакир Махмутов Иманаев, имам и мугалим 69 лет. |- | Гумар Махмутов Иманаев 55 лет, умер в 1853 г., сыновья Гали 22, Садык 9 лет. |- | Габдулханнан Махмутов Иманаев 65 лет, умер в 1853 г., сыновья Хисравашир 42 (сыновья Ибнихазип 22, Мугутавар 19, Муфазал 14 лет), Ардашир 41 (сыновья Гатван 10,5, Зыягитдин 2), Галиакбар 36 (сын Мутутасим 4), Ахметзян 33 (сын Нигматзян 4 месяцев), Ахматхафиз 31 (сын Зиннатулла 4 лет). |- | Нурыман Хисамутдинов Кузяев 39 лет, сыновья Насретдин 3, Загрутдин 1, брат Саяф 37 (сын Афратым 12), племянники Мухаматгасим 31 (сыновья Мулланур 3, Нурулла 1), Камалетдин Мухаматвалеев 21, Гайнитдин Мухаматвалеев 39, был в бегах с 1840 г., явился по распоряжению командующего войском, обратно причислен с 1859 г. |- | Калимулла Габсатаров Габсалямов 58 лет, сыновья Хайрулла 36, Шарафулла 22, умер в 1859 г., Зайнулла 27. |- | Мухаметзян Габдулваризов Мурсалимов 77 лет, сыновья Кагабулакбар 36 (сыновья Шагиньян 15, Ганам 10, Мухаматулла 4), Ишабулакбар 25, брат Мухаматбакий Габдулваризов 52 (сыновья Мухаметкашаф 25, Мухаметхафиз 23, Ахматхафиз 20), сводный брат Мухаматсафый Габдрахманов 42 (сын Гизатулла 5 лет). |- | Габдулкарим Габдулмуниров Чурагулов 50 лет. |- | Нугуман Габдулсабиров Тайсинов 50, сын Мухаметюнус 17 лет. |- | Сахибутдин Сабухапкулов Тайсинов 56 лет, сыновья Гималитдин 37, Агаметдин 30, Нурувалий 26, Габидулла 18, Гайдулла 15 лет. |- | Мухамедьяр Ильясов Тайсинов 59 лет. |- | Габдулземиль Габдрахимов Галин 49 лет (сыновья Ахметзян 15, Мухаметзян 13, Уелдан 2 месяцев), брат Габдулхафиз 47 лет. |- | Мухаматгата Мухаматлатыпов Галин 30 лет, сын Габдрахман 6 месяцев, дядя Мухаматшариф Мухаматрахимов 47, умер в 1853 г., сыновья Мухаматзариф 33 (сын Мухаматфазыл 10), Хайруабрар 22, Кутлуабрар 19, Шагиткаюм 12, Мухаматкашаф 10, сводный брат Шайхутдин Губайдуллин 17 лет. |- | Ахматша Галикаев Ертуганов 50 лет, сыновья Зайнулла 22, Яхия 4, племянник Мухаметгадый Мухаметшин 23, в бегах с 1858 г. (сыновья Мухаматнияз 10, Хайрунас 5), Мухаматгадый Мухаметшин 30 (сын Мухтарулла 2 лет). |- | Асадулла Габдулхакимович Яртуганов 43 лет, сын Хайдарулла 13 лет. |- | Мустафа Габдулваризов Хасанов 53 лет (сыновья Галиулла 29, Закирулла 1), Рахматулла 26, Шакирулла 21 года. |- | Резван Абузаров Игинбаев 64 лет, сыновья Габдулсамат 30 (перечислен в 5-ю юрту в 1858 г., сыновья Ахматситдык 11, Ахматкашаф 10), Мухаматрауф 20, Ахматгалим 18, Мухаматзакир 12 лет. |- | Серазитдин Шарипов Хасанов 53 лет, умер в 1853 г., сыновья Багаутдин 42, Хазитдин 37 (сын Нигматзян 3), Мухаматрауф 28 лет, |- | Габдулфаиз Габняев Юртуганов 65 лет, Курбангалий 36 (сын Мангатдин 2), Мухаматвалий 33 (сыновья Хабибулла 3, Нурулла 6 месяцев). |- | Музафар Габдулваризов Хасанов 48 лет, сын Земалитдин 15, брат Габдулгарей 25, племянник Ибнихазип Габдулкаримов 25 лет. |- | Валиулла Шаимсутдинов Султангулов 65 лет, брат Сагадый 52, умер в 1858 г. |- | Габид Рафиков Султангулов 71 года, внук Якуп Мухаметшин 7 лет. |- | Нигазитдин Хисамутдинов Султангулов 59, сын Шарафутдин 70 лет. |- | Давлетша Хисамитдинов Субхангулов 49, сын Фарухша 15 лет. |- | Шамсутдин Ярмухаметов Апкин 81 года, умер в 1854 г., сын Мухаметшариф 40 (сыновья Габдрауф 15, Габдулшакур 12), внуки Ахматхафиз Шагимратов 30 (сыновья Нигаметзян 6, Галамша 1), Мусафа Шагимратов 25, Муфахар Шагимратов 21 года. |- | Габдулвагиз Галин Тайсинов 63 лет, умер в 1854 г., сыновья Габдулвалий 33, Хасан 28 (сын Хазбутдин 1 года). |- | Хисматулла Гамишов Мурсалимов 71 года, умер в 1853 г., пасынок Шагеймардан Зинуров 61 (сыновья Габдулманян 28, Габдулла 20, Сайфулла 16 лет). |- | Ардуан Сафаров Апкин 49 лет, сыновья Якуп 24 (сын Нигматзян), Фаткулабрар 22, Нурутдин 16, Магадий 13, Масагут 7 лет. |- | Габдулсалям Аминев Иртуганов 37 лет, умер в 1852 г. |- | Зубаир Зюлкарнаев Апкин 55 лет, умер в 1852 г., сыновья Шугаип 24, умер в 1851 г., Аюп 20 лет. |- | Габдулмузит Гильманов Игинбаев 60 лет, сыновья Габдулмазит 29, Габдулгафый 18, умер в 1858 г., Ильяс 12 лет, умер в 1859 г. |- | Гайдулла Мирваизов Хасанов 35, сын Хуснураший 11, братья Фатхулвалий 32 (сыновья Шайхутдин 5, Шамсутдин 3 месяцев), Нугуман Мирваизов 30, Габдулмугиз 18; сводные братья Хасан Сафиуллин 24, Хабибулла Сафиуллин 14, дядя Габдрашит Габдрахманов 46 лет (сын Науширван 12 лет). |- | Галиакбар Габдулкарипов Иртуганов 20, сводный брат Хайрутдин Габдрахимов 14 лет. |- | Яфас Саитбатталов Иртубанов 22, умер в 1856 г., сын Габдулмусавир 4, брат Зиягафар 25,5 лет. |- | Сайфутдин Шарыпов Яртуганов 64 лет, сыновья Сафиян 34 (сын Фазлутдин 4), брат Муса Шарыпов 58 лет. |- | Гимадалислам Сафаров Апкин 64 лет, сыновья Шайхулислам 32 (сын Мухутасип 8), Мисбахутдин 30 (сын Фахрутдин 2), Искак 24, Ибрагим 9 лет, умер в 1851 г. |- | Гимран Сафаров Апкин 58 лет, сыновья Гирфан 34 (сыновья Гильман 10, Науширван 7, Валиулла 5), Сайфулабрар 25 (Сальман 3, Хайрузаман 1), шурин Шагиймухамет Габдулнафиков Мрясов 55 (его сын Шагимрат 19), 2-й шурин Хузехмет Хусаинов Кузяев 42,5 лет (сыновья Фахрутдин 19, Мугаттар 14 лет). |- | Ардашир Сафаров Апкин 47 лет, сыновья Мухаметшакир 24, Гайнутдин 19, Ахметзян 5 лет. |- | Муфазал Сафаров Апкин 66 лет, умер в 1852 г. |- | Дильмухамет Галикаев Апкин 53, сыновья Гайса 29 (сын Миннухазип 6 месяцев), Нугуман 23, Афратым (Афридон?) 17 лет. |- | Мухаматамин Мукаев Тетячев 76 лет, сыновья Мухаматша 37 (сослан на каторжную работу в 1859 г., сыновья Галимша 13, Мухаметшакир 12), Бадамша 34 лет. |- | Мухаматрахим Мукаев Тютячев 79 лет, сыновья Хайрубашар 38, умер в 1852 г., Имамутдин 45 (сыновья Сайфисаттар 20, Сагадыйбашар 15), Мухаметхазей 25, умер в 1853 г., Мухаметвафей 29 (сыновья Тауабыл 5, Рахимзян 3), Ахматганей 20 лет. |- | Низаметдин Хисаметдинов Бакиев 51, сын Мингазетдин 17 лет. |- | Ахматфарик Бакиев Кайтуганов 49 лет, сыновья Хайдарбик 16, Хасанбик 3, умер в 1853 г., Мухматхайдар 9 лет, брат Адигам Бакиев 44 (сыновья Мухаматгазый 23, Ахматгазый 21), племянники Мухаматгалим 29, Мухаматлатыф 22 лет Габдулкариповы. |- | Фархушат Валишин Аитов 46, дети Земалетдин 18, Хайрутдин 11 лет. |- | Мафтахутдин Ибатуллин Тайсинов 48 лет. |- | Мухаметзепар Габдулнасыров Габдрашитов 61 года, умер в 1852 г., сыновья Мустафа 46 (сыновья Аюп 20, Шугаип 10, Муртаза 1), Галиулла 36 (сын Гайнулла 8), внук Муфахар Музафаров 29 лет. |- | Шагийахмат Афилханов Апкин 35 лет, сыновья Валиахмат 10, Тамимдар 8 лет. |- | Гилазитдин Хисамутдинов Мрясов 50 лет, сыновья Шагабутдин 20, Зиязитдин 10 лет. |- | Мухаметсафа Яхин Габдрашитов 32 лет, умер в 1857 г., сын Фарвазетдин 19, брат Ахматсафа Яхин 36 (сын Ахметзян 1 года). |- | Низамитдин Хисамутдинов Мирасов 43 лет, умер в 1854 г., сыновья Митазитдин 26 (сын Тауфатдин 1), Зелялитдин 21, Тайафутдин 5 лет. |- | Мухаметгалий Нигматуллин Рахмангулов 42 лет, сыновья Ахматгадей 11, Бахтигарай 8, Муншивар 2 лет. |- | Габдулгалим Габдулгафуров Габсалямов 66 лет, сыновья Мухаметкарып 35, Мухаметбайыш 19, умер в 1854 г., Мугуталим 22 лет. |- | Габдулкаюм Габдулхалимов Габсалямов 46, сыновья Давлетша 20, Ахметгарей 17, братья Хамидулла Габдулхалимов 38 (сын Гусман 6), Гайдулла Габдулхалимов 32 (сын Габидулла 7 лет). |- | Фатхулла Габдулгафуров Габсалямов 56 лет, умер в 1853 г. |- | Гатаулла Тюмашев Мрасов 68 лет, умер в 1855 г., сыновья Шайхулислам 39 (сыновья Нурмухамет 12, Хузятулислам 10, Кашфулла 5, Яхия 1 года), Сибагатулла 35 лет. |- | Гилялетдин Габдумусаиров Габдулвахитов 63 лет, шурин Низамитдин Габдулгазизов 64, умер в 1858 г. (сыновья Мухаметфазыл 38, в бегах с 1853 г., Ахунзян 1 года, умер в 1853 г., Габдулгаллям 2 лет). |- | Султангарей Габдулкадыров Гапсалямов 35 лет, сыновья Мухаметгарей 13, Гизатулла 6, Гиниятулла 5, брат Габдулгалям Габдулгафуров 33, умер в 1857 г. (сын Габидулла 3 года). |- | Габдулвахит Шамсутдинов Тютчев 52 лет, умер в 1853 г., брат Фаттахутдин Шамсутдинов 53 лет. |- | Мусайим Мухаметшарипов Биляев 23 лет. |- | Сахабутдин Габдрахимов Биляев 61 года, сыновья Хабибуназар 33 (сын Хабибутдин 2), Фахрутдин 19 лет. |- | Резван Сагитов Бакиев 51 года, умер, сыновья Абниамин 39 (сыновья Гильмушахар 9,5, Ахматзакир 3, Ибрагим 1), Нугуман 20 лет. |- | Нурмухамет Габдулкаримов Биляев 45 лет, умер в 1852 г., сын Мухаметхафиз 54, сыновья Мухаметгариф 30 (сын Файзурахман 1), Сулейман 23, Тахауй 19, брат Нигаматьян 34 (сын Тавабий 11 лет). |- | Шагий Мухаметзайнашев Тайсинов 69 лет, сын Валейахмат 35 (сыновья Валиулла 11, Закария 6), племянник Галиулла Ибниаминев 41 года. |- | Юсуф Назметдинов Тайсинов 46 лет, сыновья Ахматхан 5, умер в 1852 г., Ахматфазыл 5, Тагирулла 2, брат Мухаметвалей Назмитдинов 40 (сыновья Гильман 10, Хайатулла 1 года). |- | Мухарам Мукаев Тайсинов 49 лет, брат Зиганша Саитбатталов 72, сыновья Мухаметша 40 (сыновья Мухаметшакур 19, Мухаметзакир 15, Давлетша 3), Хамит 31 года. |- | Шернияз Насибуллин Мурасов 53 лет, сыновья Мухаметгата 31 (сын Мухаметсуфый 2), Мухаметгалим 27, Даут 25 (сыновья Хайрузаман 5, Шамсулла 5 месяцев), Закария 19, Казыхан 11 лет. |- | Габдулвыхит Вагизов Тайсинов 54 лет, умер в 1853 г., сын Фатхулвалей 35 (сыновья Ахматгалей 6, Хайданбик 3, Сигабатулла 15), брат Минияз Габдулмазитов 58 лет. |- | Мухаметзариф Гималитдинов Тайсинов 46 лет, сыновья Кутлуабрар 22 (сын Курамша 1 года), Ибрагим 20, братья Шангарей Гималитдинов 42,5 (сыновья Мухаметлатыф 12, Мухаматшариф 5), брат Ахматгариф Гималитдинов 41 (сыновья Мухаматсадык 13, Мухамедулла 8, Габдулхак 1), Зелялитдин Гималитдинов 39 лет. |- | Хуснутдин Муфтахутдинов Тайсинов 34, сын Фатхутдин 3 лет. |- | Фатауий Мухаметкаримов Тайсинов 76 лет, умер в 1854 г., сын Мухаметхафиз 32 (сын Мухаметзян 6), пасынок Ахматвалей Шигабутдинов 38 (сыновья Мухаметвалей 18, Шарафутдин 13, Гайнутдин 11, Ахметзян 3 лет). |- | Шагимурат Габдулхакимов Тайсинов 47 лет, умер в 1857 г., братья Мухаметхазий Габдулхакимов 30 (сын Мухаметлатыф 6), Мухаметгадый Габдулхакимов 27, Мухаметфазый 23 лет. |- | Галиулла Нигматуллин Мирасов 21 года, умер в 1855 г. |- | Низаметдин Галикаев Афонов 47 лет, сослан в Сибирь на поселение в 1861 г., явился из бегов, по распоряжению командующего войском от 30 декабря 1861 г. за № 12340 причислен обратно. |- |} 1942—1956 йылдарҙа ауылда [[Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы|Пермь (Молотов) татар-башҡорт педагогия техникумы]] эшләгән. == Билдәле шәхестәре == * [[Исмәғил Тасимов]] — Рәсәйҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто – Санкт-Петербург тау институтын асыусы рәсәй сәнәғәтсеһе; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112145|Кояново|автор=Махмудов А. Р.}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} * {{YouTube|0wZZid73OCY|История одного села. Кояново. Пермский край РФ|logo=1}} [[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]] [[Категория:Пермь районы ауылдары]] kmb32l1tpn48ehplwfmxyjo13gojvrq 0 74980 1298166 1288216 2026-05-26T20:44:09Z ~2026-31469-44 47918 /* Тарихы */ 1298166 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Башҡултай|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Башҡултай |төп исеме = Башҡултай |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =45 | lon_deg =55 |lon_min =54 |lon_sec =18 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Пермь районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡултай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 666 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[татарҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]], [[христиандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 614520 |почта индекстары = | коды = +7 342 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Башҡултай''' (''Баш-Ҡалтай, Башҡорт Ҡалтай''<ref>{{Атайсал|страницы = 369}}</ref>; {{lang-ru|Баш-Култаево}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]]ндағы тарихи [[башҡорт]] ауылы, [[Ҡултай ауыл биләмәһе]]нә керә. [[File:Пермский край.д. Башкултаево. На фоне фрагмента памятника "Шлем Батыра".jpg|thumb|слева|Пермь крайы. Башҡултай ауылы. [["Батыр торҡаһы" һәйкәле]]нән күренеш]] [[File:Пермский край. Башкултай. Памятник "Шлем батыра". Авт. Мурзакаев А.С.jpg|thumb|"Батыр торҡаһы" һәйкәле. Авторы [[Әнәс Мырҙаҡаев]]. Башҡултай ауылы. Пермь крайы]] [[File:Купол памятника "Шлем батыра". Работа Анаса Мурзакиева. Башкултаево.jpg|thumb|слева|"Батыр торҡаһы" һәйкәленең көмбәҙе]] == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 666 кеше теркәлгән<ref>[http://kuznecovpermr.files.wordpress.com/2011/05/d180d0b0d0b7d0b2d0b8d182d0b8d0b5-d182d0b5d180d180d0b8d182d0bed180d0b8d0b9.pptx Об итогах социально — экономического развития Пермского муниципального района за 2010 год и о перспективах развития в 2011 году]</ref>. 2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 698 кеше теркәлгән<ref>[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&idParentObject=1803671916 Култаевское поселение. Пермский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814075950/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&idParentObject=1803671916 |date=2020-08-14 }}</ref>. == Тарихы == Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]]тың ғилми хеҙмәттәрендә ауылда йәшәүселәр [[ғәйнә]] ҡәбиләһенә ҡараған [[татарҙар|башҡорттар]] тип иҫкә алыналар<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref> Был фекер ревизия мәғлүмәттәре менән дә иҫбатлана. 1816 йылда ауылда 229, ә 1834 йылда 576 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда үткәрелгән X ревизия ауылда 441 ир һәм 354 ҡатын-ҡыҙҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бирә<ref name="Асфандияров" />. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Култаево по X ревизии 1859 г.: |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Музафий Мухаметшин Сайдашев, мугалим 37 лет, сын Мухаметсуфий 1, братья Мухаметамин Сайдашев азанчи 39 (сын Рахимьян 14), Ахматзакир 21, Ахметзалил 19, Ахметгадый 16 лет Мухаметшины. # Муллаяр Габдулхакимов Мурзаев, имам, мугалим 32 лет, сын Аллаяр 10, братья Галяутдин 43 (сыновья Камалитдин 13, умер в 1854 г., Зияитдин 13), Галиакбар 40 (сыновья Губайдулла 19, Хайрулла 16, Нигаматьян 10, Ахматьян 7), Мухаметфазыл 26 лет. # Габдуликсан Ишмухаметов Мурзакаев, зауряд-хорунжий 60 лет, сыновья Багаутдин 39 (сыновья Сальман 19, Шагимардан 2, умер в 1853 г.), Хайрузаман, урядник, 29 (сыновья Хаммат 10, Нурулла 7, Хазиймухамет 1 года), Габдулхасан 22 (сын Софиян 3 лет). # Шагимурат Надыршин Гумеров 32 лет, сыновья Мухаметхайдар 7, Мухаметгадый 4, Шагнияз 2, брат Анас Гадельшин 30, умер в 1853 г. (сын Ганса 6 лет). # Габдулгафар Габдулвахитов Кулитанов, отставной урядник, 58 лет, сыновья Мухаметзариф 29 (сын Мухаметсафа 2), Габдулзяпар 25, Ахматгариф 11, братья Габдуллатыф Габдулвахитов 64, Ахмат Габдулвахитов 41 (сыновья Ахматназар 13, Агадулла 3), Ахматша Габдулвахитов 40 (сыновья Асхадулла 20, Габдулгалим 17, Сагит 9), Муфтахутдин Габдулвахитов 29, в бегах с 1853 г., Камалетдин Габдулвахитов 26, причислен во 2-ю юрту в 1858 г. # Гузаир Яхин Касимов 43 лет, сыновья Якуп 20, Загидулла 16, Ягуда 11, Сулейман 1, умер в 1853 г., Ахметгата 3 лет. # Ардуан Мавлюкаев Касимов 43 лет, сын Габдулгалям 15, братья Марван Мавлюкаев 37 (сын Исмагил 13), Юсуп Мавлюкаев 24 лет. # Шайхузиган Яхин Касимов 56 лет, умер в 1855 г., сыновья Валиахмат 43 (сыновья Ахматзариф 22, Резван 15, Мухаметгариф 3, умер в 1853 г.), Шайхугатар 36 (сын Ахметгарей 10), Шагикамендар 32, Валимухамет 28 (сын Мухаметкиаф 1), Мухарам 25 (сын Мухаматша 2 месяцев), Шайхумансур 22 лет. # Зайнетдин Ильясов Мансуров 57 лет, сын Имамутдин 33 (сыновья Хайругабдин 13, Хаяситдин 21, Зайнагабдин 18 лет). # Хазимухамет Зягафаров Касимов 42 лет, умер в 1853 г., сыновья Мухаметхан 28 (сын Ахметназар 1), Мухаметназар 17, брат Муфахар Зягафаров 52 (сын Мухарам 13 лет). # Ибрагим Габтыкаев Касимов 74 лет, сыновья Мухаметьян 43 (сыновья Найритдин 9, Мухаметюнус 3), Гумар 29 (сын Абубакир 10, Набиулла 7), Хабибулла 26 лет. # Габдулгафар Камантаев Рангулов 71 года, сыновья Мухаметрахим 43 (сыновья Даут 3,5, Закария 2), Хабибуназар 26 (сын Мухаметвалий 2), внук Таип Хайруликсанов 18 лет. # Габдрахим Габдулгафаров Рангулов 47 лет, сын Габдрашит 24 лет. # Гильметдин Ярмухаметов Аитов 57 лет, сыновья Гайнутдин 25, Хайрутдин 15, Хайруликсан 10, Хайрулла 3, братья Мингазитдин Багаутдинов 20, Хайругабдин Багаутдинов 14, внуки Шагимардан 6, Шагимухамет 3 лет Муллаяровы. # Сафар Халилов Асляков 63 лет, сыновья Сагадий 37 (сыновья Фазгутдин 9,5, Курбангалий 2, Сагадин 1), Фарвазетдин 20 лет. # Мугалим Муфасалов Рангулов 29 лет, сын Мусалим 4, брат Муратхазей Мухаметхазиев Рангулов 27 (сын Валиахмат 5 лет). # Мухаматшариф Мухаметаминев Куязгулов 54 лет, сыновья Хасан 19, Хусаин 16, Рамазан 14 лет. # Габдулфазиз Гилязитдинов Кузягулов 44 (сыновья Сиразитдин 19, Ибрагим 12), брат Сагид Раухунисов Кузягулов 19 лет. # Шагиахмат Зягафаров Касимов 49 лет, шурин Азамат Музафаров 34 (сыновья Мухаметзариф 34, Закария 9, Мухаметсадык 2 лет). Все причислены в 3-ю юрту в 1858 г. # Валиша Габдулназыров Гумеров 69 лет (сын Ахматзариф 8 лет). # Габдулгафий Габдулнасыров Кабанов 58 лет, умер в 1854 г., сын Ахметьзян 33 (сын Рахимьзян 4), внук Габдулзян Мухамедьянов Кабанов 22 лет. # Хисматулла Нигматуллин Исмагилов 74 лет, сыновья Нагабуакбар 25, Гималитдин 23 (сын Камалитдин 1 года). # Габдулнафис Габдуликсанов Шарипов 36 лет, сыновья Ахматсаттык 18, Ахматгата 6, в неизвестной отлучке с 1857 г., Ахматьзян 8, Нигматьзян 2, брат Губайдулла Галимуллин 45 (сын Ахматсафа 17 лет). # Ибрагим Байрачев Мансуров 74 лет, умер в 1853 г., сын Зягафар 37 (сын Ахматша 17 лет). # Хисамутдин Фахрутдинов Кабанов 52 лет, сыновья Аюп 27, Сахибутдин 23, Ибнихазип 17 лет. # Габдулбасым Габдулнасыров Кабанов 54 лет, сыновья Мухаматхабибий 31, Шаянъбир 17 лет. # Низамитдин Фахрутдинов Кабанов 45 лет, сыновья Хуснутдин 23, Сайфутдин 19, Фазгутдин 16, Тававхин 9,5, братья Хасан 35, Хусаин 31 (сын Шамсутдин 5 месяцев). # Шамсутдин Азмяков Кабанов 68 лет, умер в 1854 г., сын Асадулла 33 (сыновья Гизатулла 14, Нигматзян 3), внуки Сибагатулла 31 (сыновья Рахматулла 12, Мухаматгата 2), Гильман 29, Гафан 26 лет. # Габдулхаким Габдулнасыров Кабанов 52 лет, сыновья Нигматулла 28 (сын Нигматзян 2), Гайнулла 9 лет. # Хасанбик Габдулваризов Кузин 33 лет, сын Ширван 4 лет. # Низамутдин Мухаметкаримов Сапашкин 59 лет, сыновья Гайсар 11, Гасияр 7, Шарафулислам 1 года. # Зелялитдин Рахматуллин Аптыков 36 лет, умер в 1853 г., сыновья Муфтахутдин 25, Галимбай 7 лет. # Шагабутдин Фазлутдинов Кузин 29 лет, сыновья Бадритдин 4, Мухатемгадый 1, брат Ахматхазип Фазгутдинов 27, дяди Зайнагабдин Гадельшин Кузин 31 года, умер в 1854 г. (сыновья Хайрутдин 20, Шайхутдин 18), Камалитдин Гадельшин Кузин 36 (сыновья Хатыштай 15, Ахматсуфый 13, Ахматюнус 6 лет). # Мухамадый Сайфуллин Кучуков 72 лет, сыновья Мухаматамин 45, умер (сыновья Ибниамин 20, его сын Мухаматнияз 2, Ахматгариф 18, Юнус 13, Мухаматгадый 7), Мухаматсадык 40 (сыновья Мухаматгата 15, Сайфулмулюк 12, Равиль 2), Галишан 34 лет (сыновья Сайфусатар 11, Фазлышан 8 лет). # Мухамадый Габсалямов Азегутов 52 лет, умер, сыновья Мухамедьяр 24, Ахмадьяр 11 лет, умер в 1850 г. # Гимадрислам Игатисамов Кузин 32 лет, брат Шамхабрис Игатисамов 29 лет. # Нугуман Габдулвагизов Кузин 47 лет, сыновья Мухаметсафа 28, Мухаметшакир 25,5 (сын Мухаматрауф 1), Зимгур 13 лет. # Габдулманан Хабибуллин Тимаев 70 лет, умер в 1858 г., сын Садык 38, шурин Давлетша Макаев 53 (сыновья Хиравашир 28, Науширван 20, Давлетбай 17, Галимша 11, Бадамша 7 лет). # Мамхутдин Бурханутдинов Дусматов 70 лет, умер в 1859 г., сыновья Файзухан 43 (сын Мингазитдин 17), Габдулхафиз 39 лет. # Габдулсабир Альмухаметов Мурзакаев 69 лет, сыновья Габдулла 18, умер в 1853 г., Мингазетдин 23, племянник Хамидулла Габдулмусавиров 36 (сыновья Сахабутдин 16, Фазлутдин 13, Даут 8 лет). # Габдулвахит Альмухаметов Мурзакаев 49 лет, сыновья Нигматулла 34 (сын Тухватулла 11), Самигулла 32 (сыновья Тагир 7, Загир 3, Хабибулла 1), Сибагатулла 28 (сын Маухутдин 6), Гибатулла 26 (сын Султангарей 3), Габдрафик23 (сын Габдрашит 1 года). # Габдулнафик Альмухаметов Мурзакаев 53 лет, сыновья Гайнутдин 34 (сын Ахматгариф 3), Хуснутдин 32 (сыновья Шагиахбар 13, Мавхутдин 3), Гилялетдин 26, брат Габдуллатыф Альмухаметов 51 (сыновья Габдулвасик 17, Надырша 10, Моратхазый 6 лет). # Габдулмугис Альмухаметов Мурзакаев 73 лет, сыновья Галиулла 26, Баязит 23 лет. # Хабибулла Абдулменев Коштанов 60 лет, сын Гамиль 18 лет. # Абузяр Шамсутдинов Коштанов 53 лет, сыновья Зайнулла 31 (сыновья Ахметсафа 12, Гайнулла 10, Мухаметгадый 3, Мухаметбай 1), Набиулла 29 (сыновья Хамитулла 6, Хирфатулла 3 лет). # Мухаматвалей Батыршин Коштанов 52 лет, сыновья Мухаматшариф 26 (сын Мухматрахим 1), Мухаматшакир 21, братья Муфахар 51, Муфазай 46 лет Батыршины. # Ахтям Гусманов Мурзакаев 35 лет, умер в 1858 г., сыновья Игатисам 16, Нурмухамат 10 лет. # Ардашир Тупаев Мурзакаев 36 лет, сын Мухаматгариф 17 лет. # Габдулвалей Габдуликсанов Мурзакаев 59 лет, сыновья Фатхулвалей 31 (сын Земалитдин 3), Мухаматганей 29 (сыновья Габдулганей 4, Габдулгадый 1), Фатхутдин 25, брат Гали Габдуликсанов 28, умер в 1856 г. (сын Гадельша 8 лет). # Тупач Габдуликсанов Мурзакаев 44 лет, сын Ахматгариф 21, пасынки Исмагил 36, Мухаматша 31 (сыновья Мухаматхайдар 11, Мухамадыя 6, Ахмадыя 3, Гадый 1), Махаматгафый 28 лет Габдрашитовы. # Габдулатыф Габдуликсанов Мурзакаев 55, сын Мухаматгалим 26 лет. # Шайморат Гумаров Мурзакаев 47 лет, сыновья Мухаматхалил 15, Ахматхалил 1 года. # Насибулла Габдрахимов Аптыков 68 лет, умер в 1856 г., сыновья Хамидулла 41 (сыновья Галиулла 24, Валиулла 21, Гайнулла 19, Мухсияр 13, Мугатар 10, Хайрулла 6), Хабибулла (сын Сафиулла 8), шурин Мусагит Габдрязаков 62, умер в 1852 г. # Мугаташма Мустакимов Дусматов 46 лет, дети Мухаматхатташ 28, Шагийкаландар 24, Суфиян 21, брат Валиймагасум Мустакимов 3 лет. # Габдулла Надыров Суваргулов 69 лет, умер в 1851 г. # Фатавый Мустакимов Дусматов 66, дети Шайхулислам 38 (сыновья Галайхар 11, Мусалям 4, Шакирьян 11), Гимадийислам 30 (сыновья Хайрулла 8, Нурулла 3, Рахматулла 6 месяцев), Шагимухамет 24 лет. # Рамазан Халитов Кулсуитов 24 лет. # Шафый Субхангулов Кулсуитов 77 лет, сыновья Мухаматвалей 53 лет (сын Шарафутдин 23, его сын Ахматсултан 6 месяцев, Шайхулислам 12, Габдуликсан 9, Мухаматгалим 4), Адагам 41 (сыновья Земалитдин 13, Шайхутдин 10, Фаршхутдин 4 лет). # Габдулмунир Габдулгафуров Дмитриев 57 лет, умер в 1854 г. # Зиганша Канзафаров Кулсуитов 40, умер в 1852 г., сыновья Сибагатулла 12, Гизатулла 9,5, племянник Гумар Бикбаев 36 лет. # Габдулкарып Галин Соболков 65 лет, дети Габдулхалик 43, Гибадулла 19, Шайхузеннат 25, Асадулла 19, Хайрулгабдин 15, Вильдан 7 лет. # Галиулла Сайфулмулюков Даутов 67 лет, умер в 1858 г., сыновья Валиулла 35 (сыновья Хайругабдин 15, Мухаматфазый 6), Гайдулла 39 (сыновья Хабибулла 15, Хайрулла 8), Габдулвалий 33 лет. # Фаткулла Акманаев Апкин 67 лет, умер в 1857 г., сыновья Муратбакый 55 (сын Бахтияр 25, его сын Сагидулла 4, Ибрагим 22, Сахабутдин 18, Шамхутдин 6), Зайнулла 31 (сыновья Гизатулла 7, Хабибутдин 4), Гайса 25,5, Ягуда 17 лет. # Габдулганей Галин Соболков 75 лет, сыновья Ахматша 40 (сыновья Мухаматсафа 16, Ахматшафик 1), Мухаматша 38, Мухаматхан 36 (сыновья Мухаматзян 6, Нигматзян 2), Хабибулла 30 лет. # Габдулкарып Габдулманнанов Сайдашев 32 лет. # Гусман Габдрахманов Адылов 65 лет, умер в 1852 г., сын Мухаматгалим 50 (сыновья Мухаматфазыл 31, его сын Мухаматсуфый 3, Хайрутдин 26, Зулкарнай 19 лет), пасынок Мухаматфазыла Мухаматшариф Габдулгаллямов 13 лет. # Сайфухан Габдулнафиков Кутлин 27 лет, сослан в Сибирь на поселение в 1860 г., брат Зайнулбашар 32 (сыновья Зайнугабдин 8, Гилимша 4 лет). # Садыршагит Сайфулмулюков Даутов 54 лет, умер в 1853 г., сын Габдулхалик 23 лет. # Габдулла Габдулгафуров Дмитриев 49 лет, сыновья Шугаип 25,5, Шагангарей 20, Усман 2,5 лет. # Габдулмузип Мухаметкаримов Муртазин 64 лет, сыновья Гимран 28 (сын Гирфан 2), Габдулханнан 23 лет (сын Габдрахман 1 года). # Таховой Файзуллин Муртазин 59 лет, сыновья Габдулфаттах 40, Камалитдин 33 (сын Хайдарбик 14, Гимялитдин 11 лет). # Ахтям Ибрагимов Тимаев 49 лет, брат Тамимдар 36 лет. # Мухаметзян Сафаров 40 лет, умер в 1852 г., сын Юсуп 17, пасынок Наушерван Мухаметзянов 23 лет. # Хусамутдин Габдулганиев Муртазин 36 лет, сын Сайфутдин 2, братья Гайнутдин 31 (сын Низаметдин 2), Фатхутдин 29 лет. # Габдулмузит Габдулгафуров Дмитриев 71 года, сын Нигматула 25 лет. # Бикташ Габдулгафуров Дмитриев 54 лет, сыновья Назыр 36, Башир 29 (сын Гафан 6 лет). # Габит Муфарахов Тимаев 28 лет, братья Габдулнасыр 25, Сафиян 22, Гибалитдин Муфараховы, дядя Зайнитдин Сиразитдинов 48 лет. # Габдулкадыр Габдулзяпаров Батыров 42 лет, сыновья Ахматшакир 19, Саяфутдин 15, Имамутдин 3 лет. # Габдулманнан Габдулмуниров Батыров 25,5 лет. # Ибнихазип Альмухаметов Акзигитов 28 лет, сыновья Габдулгадый 3, Муса 1 года, племянник Ахматфазыл Хайруликсанов 17 лет. # Габдулгафар Абдулаев Акзигитов 72 лет, брат Галикай 69, племянники Габдулфаттах 36 (сыновья Мифтахутдин 10, Мухамадия 2), Ахмадый 34, Хайрузаман 30 лет Насыбуллины. # Габсаттар Хабибуллин 34 лет, сын Низамитдин 4, брат Хисматулла Хабибуллин 29 лет. # Мухаматамин Гашарапов Акзигитов 47 лет, сын Мухаматсуфый 2 лет. # Мустафа Амурханов Батыров 43 лет, умер в 1853 г., сыновья Хайритдин 23, Назмитдин 19, Хамза 12, Калимулла 7 лет. # Мухаматзариф Гайнуллин Мустаев 24 лет, умер в 1853 г. # Идрис Габдуликсанов Тимаев 36 лет, умер в 1856 г., сыновья Ахматьян 11, Ахматситдык 7 лет. # Мухаматкасим Сахабутдинов Ахмаров 26, сын Мухаматзариф 3 лет. # Тазитдин Гилязитдинов Акзигитов 43 лет, сын Багаутдин 40 (сын Шамсутдин 2), брат Нигазетдин 26 лет. # Мухаматвафый Габдуликсанов Тимаев 52, сын Габдулнафык 28 лет. Всего в д. Култаево мужского пола 441, женского — 354 души.<ref name="Асфандияров" />.</blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} XIX быуатта ауылда шулай уҡ мәсет һәм тирмән булған<ref name="Асфандияров" />. == Иҫтәлекле урыны == Ауыл янында тимер дүңгәләктәрҙән торған, бейеклеге 7 метрға етә яҙған монументаль һәйкәл эшләнгән. Уны ябай слесарь-сантехник Әнәс Мырҙаҡаев тимер торбаларҙан киҫеп дүңгәләктәр эшләп беркетеп яһаған. [[«Батыр торҡаһы» һәйкәле|"Батыр торҡаһы"]] тип атаған ул үҙенең башҡорт батырҙарына бағышланған әҫәрен. Эш 4,5 йыл буйы барған. Автор вафат булған<ref>[http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/. Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы |Әнәс Мырҙаҡаев]] үҙе тураһында бик күп яҡты иҫтәлектәр ҡалдырған кеше. Ул Псков өлкөһенә бер нисә йыл барып, шунда емерелеп ятҡан ҡәбер һәйкәлдәрен, ҡоймаларын тәртипкә килтергән,ә тыуған ауылдарында һуғыш ҡорбандарына бағышлап һәйкәл һалған, ауыл зыяратының кәртәһен тәрбиәләп торған <ref>[https://mufti-khuzin.livejournal.com/97466.html В Баш-Култаево готовы приступить к строительству мечети]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғәйнә]] * [[Мол]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112131|Башкултаево|автор=Махмудов А. Р.}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803761758&idParentObject= Пермь крайы энциклопедияһынан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{YouTube|2C2ly95U6rk|История одного села. Башкултаево. Пермский край РФ|logo=1}} [[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]] [[Категория:Пермь районы ауылдары]] 0290zltik4a2e72zdnqjc6zn7msf5pz 1298167 1298166 2026-05-26T20:45:13Z ~2026-31469-44 47918 /* Тарихы */ 1298167 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Башҡултай|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Башҡултай |төп исеме = Башҡултай |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =45 | lon_deg =55 |lon_min =54 |lon_sec =18 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Пермь районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡултай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 666 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[татарҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]], [[христиандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 614520 |почта индекстары = | коды = +7 342 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Башҡултай''' (''Баш-Ҡалтай, Башҡорт Ҡалтай''<ref>{{Атайсал|страницы = 369}}</ref>; {{lang-ru|Баш-Култаево}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]]ндағы тарихи [[башҡорт]] ауылы, [[Ҡултай ауыл биләмәһе]]нә керә. [[File:Пермский край.д. Башкултаево. На фоне фрагмента памятника "Шлем Батыра".jpg|thumb|слева|Пермь крайы. Башҡултай ауылы. [["Батыр торҡаһы" һәйкәле]]нән күренеш]] [[File:Пермский край. Башкултай. Памятник "Шлем батыра". Авт. Мурзакаев А.С.jpg|thumb|"Батыр торҡаһы" һәйкәле. Авторы [[Әнәс Мырҙаҡаев]]. Башҡултай ауылы. Пермь крайы]] [[File:Купол памятника "Шлем батыра". Работа Анаса Мурзакиева. Башкултаево.jpg|thumb|слева|"Батыр торҡаһы" һәйкәленең көмбәҙе]] == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 666 кеше теркәлгән<ref>[http://kuznecovpermr.files.wordpress.com/2011/05/d180d0b0d0b7d0b2d0b8d182d0b8d0b5-d182d0b5d180d180d0b8d182d0bed180d0b8d0b9.pptx Об итогах социально — экономического развития Пермского муниципального района за 2010 год и о перспективах развития в 2011 году]</ref>. 2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 698 кеше теркәлгән<ref>[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&idParentObject=1803671916 Култаевское поселение. Пермский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814075950/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&idParentObject=1803671916 |date=2020-08-14 }}</ref>. == Тарихы == Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]]тың ғилми хеҙмәттәрендә ауылда йәшәүселәр [[ғәйнә]] ҡәбиләһенә ҡараған башҡорттар тип иҫкә алыналар<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref> Был фекер ревизия мәғлүмәттәре менән дә иҫбатлана. 1816 йылда ауылда 229, ә 1834 йылда 576 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда үткәрелгән X ревизия ауылда 441 ир һәм 354 ҡатын-ҡыҙҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бирә<ref name="Асфандияров" />. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Култаево по X ревизии 1859 г.: |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Музафий Мухаметшин Сайдашев, мугалим 37 лет, сын Мухаметсуфий 1, братья Мухаметамин Сайдашев азанчи 39 (сын Рахимьян 14), Ахматзакир 21, Ахметзалил 19, Ахметгадый 16 лет Мухаметшины. # Муллаяр Габдулхакимов Мурзаев, имам, мугалим 32 лет, сын Аллаяр 10, братья Галяутдин 43 (сыновья Камалитдин 13, умер в 1854 г., Зияитдин 13), Галиакбар 40 (сыновья Губайдулла 19, Хайрулла 16, Нигаматьян 10, Ахматьян 7), Мухаметфазыл 26 лет. # Габдуликсан Ишмухаметов Мурзакаев, зауряд-хорунжий 60 лет, сыновья Багаутдин 39 (сыновья Сальман 19, Шагимардан 2, умер в 1853 г.), Хайрузаман, урядник, 29 (сыновья Хаммат 10, Нурулла 7, Хазиймухамет 1 года), Габдулхасан 22 (сын Софиян 3 лет). # Шагимурат Надыршин Гумеров 32 лет, сыновья Мухаметхайдар 7, Мухаметгадый 4, Шагнияз 2, брат Анас Гадельшин 30, умер в 1853 г. (сын Ганса 6 лет). # Габдулгафар Габдулвахитов Кулитанов, отставной урядник, 58 лет, сыновья Мухаметзариф 29 (сын Мухаметсафа 2), Габдулзяпар 25, Ахматгариф 11, братья Габдуллатыф Габдулвахитов 64, Ахмат Габдулвахитов 41 (сыновья Ахматназар 13, Агадулла 3), Ахматша Габдулвахитов 40 (сыновья Асхадулла 20, Габдулгалим 17, Сагит 9), Муфтахутдин Габдулвахитов 29, в бегах с 1853 г., Камалетдин Габдулвахитов 26, причислен во 2-ю юрту в 1858 г. # Гузаир Яхин Касимов 43 лет, сыновья Якуп 20, Загидулла 16, Ягуда 11, Сулейман 1, умер в 1853 г., Ахметгата 3 лет. # Ардуан Мавлюкаев Касимов 43 лет, сын Габдулгалям 15, братья Марван Мавлюкаев 37 (сын Исмагил 13), Юсуп Мавлюкаев 24 лет. # Шайхузиган Яхин Касимов 56 лет, умер в 1855 г., сыновья Валиахмат 43 (сыновья Ахматзариф 22, Резван 15, Мухаметгариф 3, умер в 1853 г.), Шайхугатар 36 (сын Ахметгарей 10), Шагикамендар 32, Валимухамет 28 (сын Мухаметкиаф 1), Мухарам 25 (сын Мухаматша 2 месяцев), Шайхумансур 22 лет. # Зайнетдин Ильясов Мансуров 57 лет, сын Имамутдин 33 (сыновья Хайругабдин 13, Хаяситдин 21, Зайнагабдин 18 лет). # Хазимухамет Зягафаров Касимов 42 лет, умер в 1853 г., сыновья Мухаметхан 28 (сын Ахметназар 1), Мухаметназар 17, брат Муфахар Зягафаров 52 (сын Мухарам 13 лет). # Ибрагим Габтыкаев Касимов 74 лет, сыновья Мухаметьян 43 (сыновья Найритдин 9, Мухаметюнус 3), Гумар 29 (сын Абубакир 10, Набиулла 7), Хабибулла 26 лет. # Габдулгафар Камантаев Рангулов 71 года, сыновья Мухаметрахим 43 (сыновья Даут 3,5, Закария 2), Хабибуназар 26 (сын Мухаметвалий 2), внук Таип Хайруликсанов 18 лет. # Габдрахим Габдулгафаров Рангулов 47 лет, сын Габдрашит 24 лет. # Гильметдин Ярмухаметов Аитов 57 лет, сыновья Гайнутдин 25, Хайрутдин 15, Хайруликсан 10, Хайрулла 3, братья Мингазитдин Багаутдинов 20, Хайругабдин Багаутдинов 14, внуки Шагимардан 6, Шагимухамет 3 лет Муллаяровы. # Сафар Халилов Асляков 63 лет, сыновья Сагадий 37 (сыновья Фазгутдин 9,5, Курбангалий 2, Сагадин 1), Фарвазетдин 20 лет. # Мугалим Муфасалов Рангулов 29 лет, сын Мусалим 4, брат Муратхазей Мухаметхазиев Рангулов 27 (сын Валиахмат 5 лет). # Мухаматшариф Мухаметаминев Куязгулов 54 лет, сыновья Хасан 19, Хусаин 16, Рамазан 14 лет. # Габдулфазиз Гилязитдинов Кузягулов 44 (сыновья Сиразитдин 19, Ибрагим 12), брат Сагид Раухунисов Кузягулов 19 лет. # Шагиахмат Зягафаров Касимов 49 лет, шурин Азамат Музафаров 34 (сыновья Мухаметзариф 34, Закария 9, Мухаметсадык 2 лет). Все причислены в 3-ю юрту в 1858 г. # Валиша Габдулназыров Гумеров 69 лет (сын Ахматзариф 8 лет). # Габдулгафий Габдулнасыров Кабанов 58 лет, умер в 1854 г., сын Ахметьзян 33 (сын Рахимьзян 4), внук Габдулзян Мухамедьянов Кабанов 22 лет. # Хисматулла Нигматуллин Исмагилов 74 лет, сыновья Нагабуакбар 25, Гималитдин 23 (сын Камалитдин 1 года). # Габдулнафис Габдуликсанов Шарипов 36 лет, сыновья Ахматсаттык 18, Ахматгата 6, в неизвестной отлучке с 1857 г., Ахматьзян 8, Нигматьзян 2, брат Губайдулла Галимуллин 45 (сын Ахматсафа 17 лет). # Ибрагим Байрачев Мансуров 74 лет, умер в 1853 г., сын Зягафар 37 (сын Ахматша 17 лет). # Хисамутдин Фахрутдинов Кабанов 52 лет, сыновья Аюп 27, Сахибутдин 23, Ибнихазип 17 лет. # Габдулбасым Габдулнасыров Кабанов 54 лет, сыновья Мухаматхабибий 31, Шаянъбир 17 лет. # Низамитдин Фахрутдинов Кабанов 45 лет, сыновья Хуснутдин 23, Сайфутдин 19, Фазгутдин 16, Тававхин 9,5, братья Хасан 35, Хусаин 31 (сын Шамсутдин 5 месяцев). # Шамсутдин Азмяков Кабанов 68 лет, умер в 1854 г., сын Асадулла 33 (сыновья Гизатулла 14, Нигматзян 3), внуки Сибагатулла 31 (сыновья Рахматулла 12, Мухаматгата 2), Гильман 29, Гафан 26 лет. # Габдулхаким Габдулнасыров Кабанов 52 лет, сыновья Нигматулла 28 (сын Нигматзян 2), Гайнулла 9 лет. # Хасанбик Габдулваризов Кузин 33 лет, сын Ширван 4 лет. # Низамутдин Мухаметкаримов Сапашкин 59 лет, сыновья Гайсар 11, Гасияр 7, Шарафулислам 1 года. # Зелялитдин Рахматуллин Аптыков 36 лет, умер в 1853 г., сыновья Муфтахутдин 25, Галимбай 7 лет. # Шагабутдин Фазлутдинов Кузин 29 лет, сыновья Бадритдин 4, Мухатемгадый 1, брат Ахматхазип Фазгутдинов 27, дяди Зайнагабдин Гадельшин Кузин 31 года, умер в 1854 г. (сыновья Хайрутдин 20, Шайхутдин 18), Камалитдин Гадельшин Кузин 36 (сыновья Хатыштай 15, Ахматсуфый 13, Ахматюнус 6 лет). # Мухамадый Сайфуллин Кучуков 72 лет, сыновья Мухаматамин 45, умер (сыновья Ибниамин 20, его сын Мухаматнияз 2, Ахматгариф 18, Юнус 13, Мухаматгадый 7), Мухаматсадык 40 (сыновья Мухаматгата 15, Сайфулмулюк 12, Равиль 2), Галишан 34 лет (сыновья Сайфусатар 11, Фазлышан 8 лет). # Мухамадый Габсалямов Азегутов 52 лет, умер, сыновья Мухамедьяр 24, Ахмадьяр 11 лет, умер в 1850 г. # Гимадрислам Игатисамов Кузин 32 лет, брат Шамхабрис Игатисамов 29 лет. # Нугуман Габдулвагизов Кузин 47 лет, сыновья Мухаметсафа 28, Мухаметшакир 25,5 (сын Мухаматрауф 1), Зимгур 13 лет. # Габдулманан Хабибуллин Тимаев 70 лет, умер в 1858 г., сын Садык 38, шурин Давлетша Макаев 53 (сыновья Хиравашир 28, Науширван 20, Давлетбай 17, Галимша 11, Бадамша 7 лет). # Мамхутдин Бурханутдинов Дусматов 70 лет, умер в 1859 г., сыновья Файзухан 43 (сын Мингазитдин 17), Габдулхафиз 39 лет. # Габдулсабир Альмухаметов Мурзакаев 69 лет, сыновья Габдулла 18, умер в 1853 г., Мингазетдин 23, племянник Хамидулла Габдулмусавиров 36 (сыновья Сахабутдин 16, Фазлутдин 13, Даут 8 лет). # Габдулвахит Альмухаметов Мурзакаев 49 лет, сыновья Нигматулла 34 (сын Тухватулла 11), Самигулла 32 (сыновья Тагир 7, Загир 3, Хабибулла 1), Сибагатулла 28 (сын Маухутдин 6), Гибатулла 26 (сын Султангарей 3), Габдрафик23 (сын Габдрашит 1 года). # Габдулнафик Альмухаметов Мурзакаев 53 лет, сыновья Гайнутдин 34 (сын Ахматгариф 3), Хуснутдин 32 (сыновья Шагиахбар 13, Мавхутдин 3), Гилялетдин 26, брат Габдуллатыф Альмухаметов 51 (сыновья Габдулвасик 17, Надырша 10, Моратхазый 6 лет). # Габдулмугис Альмухаметов Мурзакаев 73 лет, сыновья Галиулла 26, Баязит 23 лет. # Хабибулла Абдулменев Коштанов 60 лет, сын Гамиль 18 лет. # Абузяр Шамсутдинов Коштанов 53 лет, сыновья Зайнулла 31 (сыновья Ахметсафа 12, Гайнулла 10, Мухаметгадый 3, Мухаметбай 1), Набиулла 29 (сыновья Хамитулла 6, Хирфатулла 3 лет). # Мухаматвалей Батыршин Коштанов 52 лет, сыновья Мухаматшариф 26 (сын Мухматрахим 1), Мухаматшакир 21, братья Муфахар 51, Муфазай 46 лет Батыршины. # Ахтям Гусманов Мурзакаев 35 лет, умер в 1858 г., сыновья Игатисам 16, Нурмухамат 10 лет. # Ардашир Тупаев Мурзакаев 36 лет, сын Мухаматгариф 17 лет. # Габдулвалей Габдуликсанов Мурзакаев 59 лет, сыновья Фатхулвалей 31 (сын Земалитдин 3), Мухаматганей 29 (сыновья Габдулганей 4, Габдулгадый 1), Фатхутдин 25, брат Гали Габдуликсанов 28, умер в 1856 г. (сын Гадельша 8 лет). # Тупач Габдуликсанов Мурзакаев 44 лет, сын Ахматгариф 21, пасынки Исмагил 36, Мухаматша 31 (сыновья Мухаматхайдар 11, Мухамадыя 6, Ахмадыя 3, Гадый 1), Махаматгафый 28 лет Габдрашитовы. # Габдулатыф Габдуликсанов Мурзакаев 55, сын Мухаматгалим 26 лет. # Шайморат Гумаров Мурзакаев 47 лет, сыновья Мухаматхалил 15, Ахматхалил 1 года. # Насибулла Габдрахимов Аптыков 68 лет, умер в 1856 г., сыновья Хамидулла 41 (сыновья Галиулла 24, Валиулла 21, Гайнулла 19, Мухсияр 13, Мугатар 10, Хайрулла 6), Хабибулла (сын Сафиулла 8), шурин Мусагит Габдрязаков 62, умер в 1852 г. # Мугаташма Мустакимов Дусматов 46 лет, дети Мухаматхатташ 28, Шагийкаландар 24, Суфиян 21, брат Валиймагасум Мустакимов 3 лет. # Габдулла Надыров Суваргулов 69 лет, умер в 1851 г. # Фатавый Мустакимов Дусматов 66, дети Шайхулислам 38 (сыновья Галайхар 11, Мусалям 4, Шакирьян 11), Гимадийислам 30 (сыновья Хайрулла 8, Нурулла 3, Рахматулла 6 месяцев), Шагимухамет 24 лет. # Рамазан Халитов Кулсуитов 24 лет. # Шафый Субхангулов Кулсуитов 77 лет, сыновья Мухаматвалей 53 лет (сын Шарафутдин 23, его сын Ахматсултан 6 месяцев, Шайхулислам 12, Габдуликсан 9, Мухаматгалим 4), Адагам 41 (сыновья Земалитдин 13, Шайхутдин 10, Фаршхутдин 4 лет). # Габдулмунир Габдулгафуров Дмитриев 57 лет, умер в 1854 г. # Зиганша Канзафаров Кулсуитов 40, умер в 1852 г., сыновья Сибагатулла 12, Гизатулла 9,5, племянник Гумар Бикбаев 36 лет. # Габдулкарып Галин Соболков 65 лет, дети Габдулхалик 43, Гибадулла 19, Шайхузеннат 25, Асадулла 19, Хайрулгабдин 15, Вильдан 7 лет. # Галиулла Сайфулмулюков Даутов 67 лет, умер в 1858 г., сыновья Валиулла 35 (сыновья Хайругабдин 15, Мухаматфазый 6), Гайдулла 39 (сыновья Хабибулла 15, Хайрулла 8), Габдулвалий 33 лет. # Фаткулла Акманаев Апкин 67 лет, умер в 1857 г., сыновья Муратбакый 55 (сын Бахтияр 25, его сын Сагидулла 4, Ибрагим 22, Сахабутдин 18, Шамхутдин 6), Зайнулла 31 (сыновья Гизатулла 7, Хабибутдин 4), Гайса 25,5, Ягуда 17 лет. # Габдулганей Галин Соболков 75 лет, сыновья Ахматша 40 (сыновья Мухаматсафа 16, Ахматшафик 1), Мухаматша 38, Мухаматхан 36 (сыновья Мухаматзян 6, Нигматзян 2), Хабибулла 30 лет. # Габдулкарып Габдулманнанов Сайдашев 32 лет. # Гусман Габдрахманов Адылов 65 лет, умер в 1852 г., сын Мухаматгалим 50 (сыновья Мухаматфазыл 31, его сын Мухаматсуфый 3, Хайрутдин 26, Зулкарнай 19 лет), пасынок Мухаматфазыла Мухаматшариф Габдулгаллямов 13 лет. # Сайфухан Габдулнафиков Кутлин 27 лет, сослан в Сибирь на поселение в 1860 г., брат Зайнулбашар 32 (сыновья Зайнугабдин 8, Гилимша 4 лет). # Садыршагит Сайфулмулюков Даутов 54 лет, умер в 1853 г., сын Габдулхалик 23 лет. # Габдулла Габдулгафуров Дмитриев 49 лет, сыновья Шугаип 25,5, Шагангарей 20, Усман 2,5 лет. # Габдулмузип Мухаметкаримов Муртазин 64 лет, сыновья Гимран 28 (сын Гирфан 2), Габдулханнан 23 лет (сын Габдрахман 1 года). # Таховой Файзуллин Муртазин 59 лет, сыновья Габдулфаттах 40, Камалитдин 33 (сын Хайдарбик 14, Гимялитдин 11 лет). # Ахтям Ибрагимов Тимаев 49 лет, брат Тамимдар 36 лет. # Мухаметзян Сафаров 40 лет, умер в 1852 г., сын Юсуп 17, пасынок Наушерван Мухаметзянов 23 лет. # Хусамутдин Габдулганиев Муртазин 36 лет, сын Сайфутдин 2, братья Гайнутдин 31 (сын Низаметдин 2), Фатхутдин 29 лет. # Габдулмузит Габдулгафуров Дмитриев 71 года, сын Нигматула 25 лет. # Бикташ Габдулгафуров Дмитриев 54 лет, сыновья Назыр 36, Башир 29 (сын Гафан 6 лет). # Габит Муфарахов Тимаев 28 лет, братья Габдулнасыр 25, Сафиян 22, Гибалитдин Муфараховы, дядя Зайнитдин Сиразитдинов 48 лет. # Габдулкадыр Габдулзяпаров Батыров 42 лет, сыновья Ахматшакир 19, Саяфутдин 15, Имамутдин 3 лет. # Габдулманнан Габдулмуниров Батыров 25,5 лет. # Ибнихазип Альмухаметов Акзигитов 28 лет, сыновья Габдулгадый 3, Муса 1 года, племянник Ахматфазыл Хайруликсанов 17 лет. # Габдулгафар Абдулаев Акзигитов 72 лет, брат Галикай 69, племянники Габдулфаттах 36 (сыновья Мифтахутдин 10, Мухамадия 2), Ахмадый 34, Хайрузаман 30 лет Насыбуллины. # Габсаттар Хабибуллин 34 лет, сын Низамитдин 4, брат Хисматулла Хабибуллин 29 лет. # Мухаматамин Гашарапов Акзигитов 47 лет, сын Мухаматсуфый 2 лет. # Мустафа Амурханов Батыров 43 лет, умер в 1853 г., сыновья Хайритдин 23, Назмитдин 19, Хамза 12, Калимулла 7 лет. # Мухаматзариф Гайнуллин Мустаев 24 лет, умер в 1853 г. # Идрис Габдуликсанов Тимаев 36 лет, умер в 1856 г., сыновья Ахматьян 11, Ахматситдык 7 лет. # Мухаматкасим Сахабутдинов Ахмаров 26, сын Мухаматзариф 3 лет. # Тазитдин Гилязитдинов Акзигитов 43 лет, сын Багаутдин 40 (сын Шамсутдин 2), брат Нигазетдин 26 лет. # Мухаматвафый Габдуликсанов Тимаев 52, сын Габдулнафык 28 лет. Всего в д. Култаево мужского пола 441, женского — 354 души.<ref name="Асфандияров" />.</blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} XIX быуатта ауылда шулай уҡ мәсет һәм тирмән булған<ref name="Асфандияров" />. == Иҫтәлекле урыны == Ауыл янында тимер дүңгәләктәрҙән торған, бейеклеге 7 метрға етә яҙған монументаль һәйкәл эшләнгән. Уны ябай слесарь-сантехник Әнәс Мырҙаҡаев тимер торбаларҙан киҫеп дүңгәләктәр эшләп беркетеп яһаған. [[«Батыр торҡаһы» һәйкәле|"Батыр торҡаһы"]] тип атаған ул үҙенең башҡорт батырҙарына бағышланған әҫәрен. Эш 4,5 йыл буйы барған. Автор вафат булған<ref>[http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/. Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы |Әнәс Мырҙаҡаев]] үҙе тураһында бик күп яҡты иҫтәлектәр ҡалдырған кеше. Ул Псков өлкөһенә бер нисә йыл барып, шунда емерелеп ятҡан ҡәбер һәйкәлдәрен, ҡоймаларын тәртипкә килтергән,ә тыуған ауылдарында һуғыш ҡорбандарына бағышлап һәйкәл һалған, ауыл зыяратының кәртәһен тәрбиәләп торған <ref>[https://mufti-khuzin.livejournal.com/97466.html В Баш-Култаево готовы приступить к строительству мечети]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғәйнә]] * [[Мол]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112131|Башкултаево|автор=Махмудов А. Р.}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803761758&idParentObject= Пермь крайы энциклопедияһынан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{YouTube|2C2ly95U6rk|История одного села. Башкултаево. Пермский край РФ|logo=1}} [[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]] [[Категория:Пермь районы ауылдары]] htqrgd8m3rv1vimpjjgac53md6xecu2 0 81259 1298157 1183152 2026-05-26T18:05:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298157 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Хәкимйән Зарипов |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы |Тыуыу датаһы = 18.10.1929 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се Бәләбәй кантоны<ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Миәкә районы}}.</ref> [[Ҡаран-Ҡуңҡаҫ]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 4.4.2012 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = юрист, журналист, яҙыусы, драматург |Әүҙемлек йылдары = 1958—2012 |Йүнәлеше = |Жанр = публицистика, проза, драматургия |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[рус теле|рус]] |Дебют = «Фәнисәнең мөхәббәте» (1961) | Наградалары = БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{ФШ|Зарипов}} '''Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы''' ([[18 октябрь]] [[1929 йыл]] — [[4 апрель]] [[2012 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). == Биографияһы == Хәкимйән Сәрйәр улы Зарипов 1929 йылдың 18 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се [[Бәләбәй кантоны]]<ref name="Х" /> [[Ҡаран-Ҡуңҡаҫ]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тик яҡшы билдәләренә генә тамамлағандан һуң тыуған колхозында хисапсы, аҙаҡтан бухгалтер булып эшләй. Тырыш хеҙмәте өсөн [[Өфө]] кооператив техникумына уҡырға ебәрелә. Унан һуң [[Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. Юғары белем алып республикаға йүнәлтмә менән ҡайтҡан юрист 1955 йылда Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район халыҡ судының судьяһы итеп һайлана. 1960 йылда билдәләнгән ваҡытты тулғандан һуң [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзите редакцияһына эшкә алына һәм 1968 йылға тиклем баҫманың Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе була. Журналист хеҙмәте менән бер рәттән ижадҡа Хәкимйән Зарипов нәҡ ошо ваҡытта тотона, үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм повестарын яҙа. Әҙәби оҫталығын артабан кәмилләштереү маҡсатында [[СССР Яҙыусылар союзы]] ҡарамағындағы Юғары әҙәбиәт курстарына ебәрелә. Уҡыуын тамамлағас, 1974 йылға тиклем [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нда әҙәби консультант булып эшләй. Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген тәүҙә алған юрист һөнәре буйынса дауам итә: 1977 — 1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] юридик консультацияһында адвокат вазифаһын башҡара. Хәкимйән Зарипов оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2012 йылдың 4 апрелендә вафат була. Тыуған ауылында ерләнгән. == Ижади эшмәкәрлеге == Хәкимйән Зариповтың исеме республика матбуғаты биттәрендә ХХ быуаттың илленсе йылдары аҙағында күренә башлай: халыҡ судьяһы вазифаһын башҡарған осорҙа юрист эшмәкәрлегенә ҡағылышлы мәҡәләләр, әхлаҡ һәм этик темаларға арналған очерктар менән ул гәзит һәм журналдарҙа әүҙем сығыш яһай. Артабан республиканың төп матбуғат баҫмаларының береһе — «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләгән ваҡытында буласаҡ яҙыусы үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм повестарын ижад итә. Әҙиптең беренсе ҙур күләмле әҫәре — «Фәнисәнең мөхәббәте» исемле повесы 1961 йылда айырым китап булып донъя күрә. Артабан «Һуңғы хөкөм» повесы (1970), «Яҙмыштар эҙенән» исемле хикәйәләр йыйынтығы (1974), «Ғашиҡтарҙы хөкөм итмәйҙәр» тип аталған повестар йыйынтығы (1983) һәм башҡа китаптары нәшер ителә. Был әҙәби әҫәрҙәрҙең төп темаһы һәм проблематикаһы — юристар һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренең бик тә еңел булмаған, әммә беҙҙең йәмғиәт һәм айырым кеше өсөн ныҡ кәрәкле эшмәкәрлеге. Бер үк ваҡытта яҙыусы шәхестәр араһындағы төрлө ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе сағыу образдар аша асып бирә, дөрөҫлөктең бер ниндәй ауырлыҡтарға ла ҡарамай тантана итәсәген, һәр саҡ еңәсәген ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй, изгелек кеүек матур сифаттарға дан йырлай, уларҙың һәр беребеҙҙә лә булырға тейешлеге тураһында туранан-тура бәйән итә. Йәмғиәттәге законлыҡты, кешеләрҙең тыныс шарттарҙа йәшәү нормаларын һаҡлау һәм яҡлау мәсьәләре юрист һөнәренә эйә булыусы әҙиптең әҫәрҙәрендә шулай уҡ төп теманың береһе булып тора. Хәкимйән Зариповтың 1977 йылда [[Мәскәү]]ҙә рус телендә баҫылған «Приговор» повестар йыйынтығының СССР Яҙыусылар союзының һәм СССР Эске эштәр министрлығының берлектәге әҙәби премияһына лайыҡ булыуы ғына ла уның ижадына юғары һәм урынлды баһа булды тип иҫәпләргә кәрәк. Хәкимйән Зарипов шулай уҡ драматургия өлкәһендә лә уңышлы эшләне. Уның «Намыҫ ғазабы», «Ҡала ҡыҙы – һөйгәнем» пьесаларында беҙҙең тирә-яҡтағы ысынбарлыҡ ышандырырлыҡ образдар аша һүрәтләнә. Был спектаклдәр Өфөләге Орджоникидзе исемендәге культура һарайында эшләп килгән халыҡ театрында, шулай уҡ республиканың башҡа ижади коллективтарында ҙур уңыш менән ҡуйылды. Ә драматургтың «Эх, кәләше лә кәләше!» комедияһы [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт дәүләт академия театры]] сәхнәһендә 10 йылдан ашыу күп тамашасыны йыйҙы. Әҙип үҙенең тыуған төйәге — [[Миәкә районы]] хеҙмәтсәндәре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәне һәм ижад итте. Уның 1999 йылда баҫылып сыҡҡан «Хыялдар иленә сәйәхәт» тип исемләнгән документаль повесы данлы яҡташтарына арналды. Был китабы өсөн Хәкимйән Зарипов — райондың [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] әҙәби премияһына лайыҡ булды. == Китаптары == * Фәнисәнең мөхәббәте: Повесть — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1961. — 104 бит. * Һуңғы хөкөм: Повесть — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1970. — 144 бит. * Яҙмыштар эҙенән: Хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 132 бит. * Приговор: Повести — Москва: Советский писатель, 1977. — 288 с.{{ref-ru}} * Ғашиҡтарҙы хөкөм итмәйҙәр: Повестар — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 248 бит. * Ғүмерлек үкенес: Повесть һәм хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1989. — 215 бит. * Хыялдар иленә сәйәхәт: Документаль повесть — Өфө: Китап, 1999. — бит. * А разве не моя вина: Повести — Өфө: Китап, 2004. — с.{{ref-ru}} * Яҙмыштар эҙенән: Повестар, пьеса — Өфө: Китап, 2009. — бит. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[СССР]] Яҙыусылар союзының һәм [[СССР]] Эске эштәр министрлығының берлектәге әҙәби премияһы лауреаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙип тураһында == * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/102/tlk-irfanov1.html Түләк Ғирфанов. Хәкимйән ҡайыны // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]] журналы, 2014, № 10] == Сығанаҡтар == * М. Ғәйнуллин, Ғ. Хөсәйенов. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/903 Литературная карта Республики Башкортостан]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3375-zaripov-kh-kimj-n-sar-yar-uly}} * [http://www.kulturarb.ru/ba/news_bash/?ELEMENT_ID=11445 «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» порталы: Яҙыусы Хәкимйән Зарипов вафат булды ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] e0h1q2l41by8kveruli3zh5xiddp97i 0 100223 1298214 1251151 2026-05-27T07:46:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298214 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Йәһүҙин}} {{Яҙыусы |Исеме = Инсур Йәһүҙин |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = 200px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы |Псевдонимдары = Инсур Артур |Тыуыу датаһы = 26.03.1951 |Тыуған урыны = [[Иҫке Мөсәт]] ауылы, {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы}}, [[БАССР]] |Вафат булыу датаһы = 21.03.2011 |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{СССР}} → {{Рәсәй}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = }} '''Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы''' (''псевдонимы Инсур Артур''; [[26 март]] [[1951 йыл]] — [[21 март]] [[2011 йыл]]) — башҡорт [[шиғриәт|шағиры]] һәм [[журналистика|журналисы]]. [[СССР]]-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. == Биографияһы == Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (Инсур Артур) 1951 йылдың 26 мартында [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Мөсәт]] ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, [[Белорет]] ҡалаһында<ref>Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}}</ref>) тыуған. [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлаған, [[журналистика]] буйынса юғары һөнәри белем ала. Шиғырҙары, нәҫерҙәре матбуғатта 14 йәшендә күренә башлай. Оҙаҡ йылдар матбуғат өлкәһендә эшләй: гәзит баҫыусы, хәбәрсе, бүлек мөдире, «[[Башҡортостан (гәзит)|Совет Башҡортостаны]]» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, «[[Таң (гәзит)|Таң]]» гәзитенең баш мөхәррире була. Ул СССР, Рәсәй, [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы|Башҡортостан Журналистар союздары]] ағзаһы булды. 1996 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шиғырҙары, башҡа әҫәрҙәре төрлө телдәрҙә Мәскәүҙә, туғандаш республикаларҙа, сит илдәрҙә донъя күрә. == Китаптары == * Юлға сығам (шиғырҙар) * Тауҙарҙа тауыш аҙашмай (поэма һәм шиғырҙар) * Көнлөғояш (проза) * Дала сыңы (шиғырҙар) * Төлкө килде ҡунаҡҡа" (балалар өсөн шиғырҙар) китаптары донъя күрҙе * Даға ҫыңы * Атайсал — бөрйәндәрдең ере * Яраһыҙ һағыш * Йөрәгемдә кояш күтәрәм == Күләмле әҫәрҙәре, поэмалары == * Тулғанай * Тауыштар * Тынлык минуты * Гөргөлдәк * Ете моң * Минең ҡоролтай * Ысыҡлы дала» * Тыуған көндәр == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}} == Һылтанмалар == * «Башҡорт шиғриәте анталогияһы». — Өфө: Китап, 2001. * [http://libmap.bashnl.ru/node/255 Литературная карта Башкортостана: Ягудин Инсур Газзалиевич (Инсур Артур)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721181712/http://libmap.bashnl.ru/node/255 |date=2021-07-21 }} * [http://burzyancbs.ru/node/68 Ягудин Инсур Газзалиевич, поэт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] npsx5qczuonsiujh5yg0yj1fu3wjd9u 0 109417 1298171 1287393 2026-05-27T02:39:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298171 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы |Төп исеме = |Рәсеме = Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы.jpg |Киңлек= 200px |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Национальность = башҡорт |Тыуыу датаһы = 19.01.1935 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы}} [[Байназар]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 23.10.2010 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Мәләүез}} ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}}{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = |Премиялары = | Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайт = |Викикитапхана = }} '''Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы''' ([[19 ғинуар]] [[1935 йыл]] — [[23 октябрь]] [[2010 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы<ref>http://meleuz-kultura.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1222:ishbulatov-m- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414112105/http://meleuz-kultura.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1222:ishbulatov-m- |date=2023-04-14 }}</ref>. [[Мәләүез районы]]ның [[Булат Рафиҡов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Мөнир Сибәғәт улы Ишбулатов 1935 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] ауылында тыуған<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/700 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821163144/http://libmap.bashnl.ru/node/700 |date=2016-08-21 }} {{ref-ru}}</ref> [[Байназар мәктәбе|Урта мәктәп]]те тамамлағандан һуң, «Ағиҙел» колхозында эшләй. Шунан [[Совет Армияһы]]на хеҙмәткә саҡырыла. 1958—1963 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында белем ала. Хеҙмәт юлын Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. 1963 йыл — Бөрйән районы Белорет районы составына ингәндән һуң, [[Белорет районы]]ның мәғариф бүлегендә инспектор эшен алып бара. 1965 йыл — [[Яңы Мөсәт мәктәбе|Яңы Мөсәт 8 йыллыҡ мәктәбе]]н етәкләй. [[Нәби мәктәбе|Нәби 8 йыллыҡ мәктәбе]]ндә директор була. [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы 7 йыллыҡ мәктәбе]] урта мәктәп булараҡ үҙгәртелгәс, уның завучы ла, директоры ла булып эшләргә тура килә. Шулай уҡ, Мөнир Ишбулатов йәмәғәт эштәренән дә ситтә ҡалмай. [[Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)|Ырғыҙлы ауыл Советы]] рәйесе вазифаһында оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәт итә. 1988 йылда Ульяновск Бөтә Союз юридик институтын ситтән тороп тамамлай. 1990 йылдан хеҙмәт юлын [[Мәләүез]] ҡалаһы мәктәптәрендә, Денис Бүләков исемендәге Арслан урта мәктәбендә дауам итә. Талантлы педогог хеҙмәт юлын Мәләүез мәғариф бүлегендә методист булып тамамлай. [[Мәғариф]] өлкәһендәге эшмәкәрлеген әҙәбиәт өлкәһендә ижад менән бергә алып бара. [[Шиғриәт|Шиғыр]]ҙар, поэмалар, [[хикәйә]]ләр, сәхнә әҫәрҙәре яҙа. Үҙәк китапханала, 4-се ҡала китапханаһында уҙғарылған сараларҙа ҡатнашырға ла, [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы|9-сы гимназия]]ла йәш әҙәбиәтселәр түңәрәге үткәрергә лә өлгәрә<ref>http://xn----btbkakwf0co6a.xn--p1ai/index/munir_sibagatovich_ishbulatov_1935_2010/0-77 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028215856/http://xn----btbkakwf0co6a.xn--p1ai/index/munir_sibagatovich_ishbulatov_1935_2010/0-77 |date=2016-10-28 }}</ref>. Ғүмеренең аҙаҡҡы көндәренә тиклем Мәләүез ҡалаһында йәшәй һәм уҙенең яратҡан яҙыусылыҡ эше менән шөғөлләнә. Мәғариф, әҙәбиәт өлкәһендә ҡаҙанған уңыштары өсөн Мөнир Сибәғәт улы республика ведомстволарының Почёт грамоталары менән бүләкләнә. 2010 йылда вафат була. Тыуған ауылы Байназарҙа ерләнгән. == Әҙәби ижады == Мөнир Ишбулатов педагогик хеҙмәте менән бер рәттән әҙәбиәт өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Уның был эшмәкәрлеге үткән быуаттың 60-сы йылдарынан башлана. Ололар өсөн дә, балалар өсөн дә яҙа. Әҫәрҙәре «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]», «[[Ленинсы (гәзит)|Ленинсы]]», [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]], [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]], [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзиттәрендә, «Йәш көстәр» альманахында, [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]], [[«Шоңҡар» журналы|«Шоңҡар»]], [[«Аманат» журналы|«Аманат»]], [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|«Башҡортостан уҡытыусыһы»]] журналдарында баҫыла килә. Шиғриәт, [[проза]] һәм [[Драма (жанр)|драматургия]] өлкәһендә берҙәй үк уңышлы ижад итә. Бик күп шиғырҙарына [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы|Муса Смаков]], Дамир Әҙелбаев һәм башҡа композиторҙар көй яҙа. Башта әҫәрҙәре [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналында донъя күрә. 1994 йылда «Мөхәббәткә хөкөм юк», 1998 йылда — «Әруахтар ғәҙеллек юллай», 2002 йылда — «Шырмый Ихлас», 2010 йылда «Бар ине заманалар» (Хикәйә-хәтирә) тигән әҫәрҙәре баҫылып сыға. Аҙағыраҡ хикәйәләре, повестары китап булып тупланып сыға башлай. Әҙиптең тыуған халҡына аманаты булып тормош фәлсәфәһе менән һуғарылған 6 китабы ҡалды. == Китаптары == # Ишбулатов, М. С. Изге бурыс [Текст]: Бәйәндәр, хикәйәләр / М. С. Ишбулатов. -М8л89ез: Полиграфист, 2007. — 488 б. # Ишбулатов, М. С. Йылым — ун ике айым [Текст]: Шиғырҙар / М. С. Ишбулатов. -Өфө: Китап, 2005. — 64 б. # Ишбулатов, М. С. Ҡалдың ҡайһы бөгөлдә [Текст]: Шиғырҙар һәм поэмалар / М. С. Ишбулатов. -Күмертау: Ҡала нәшриәте, 2005. — 188 б. # Ишбулатов, М. С. Мөхәббәткә хөкөм юҡ [Текст]: Повестар, хикәйәләр / М. С. Ишбулатов. -Өфө: Китап, 1997. — 400 б. # Ишбулатов, М. С. Төндөң ике йөҙө [Текст] / М. С. Ишбулатов. -Мәләүез: Полиграфист, 2010. — 320 б. # Ишбулатов, М. С. Әруахтар ғәҙеллек юллай [Текст]: Бәйәндәр һәм хикәйәләр / М. С. Ишбулатов. -Өфө: Китап, 2010. — 328 б<ref name="burzyancbs.ru">http://burzyancbs.ru/node/100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028220653/http://burzyancbs.ru/node/100 |date=2016-10-28 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007)<ref name="burzyancbs.ru"/>. == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской [Текст] : справочник / сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Перераб. и доп. второе изд.- Уфа, 2015.- С.297. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] q905b4xvqjzandn8g8ynce2dx6n8xik 0 115295 1298212 1283258 2026-05-27T06:36:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298212 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Йыһаншин}} '''Йыһаншин Камил Фәрухша улы''' ([[15 март]] [[1950 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]]<ref>{{cite web |author = |url = https://ufa.aif.ru/culture/v_bashkirii_poyavilos_3_novyh_narodnyh_pisatelya_i_1_narodnyy_poet|title =В Башкирии появилось 3 новых народных писателя и 1 народный поэт |lang = ru |website = Аргументы и факты. Кфа|date = |access-date = 2020-12-17 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref>, [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән яҙыусыһы. 1995 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2012) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] (2002) лауреаты. == Биографияһы == Камил Фәрухша улы Йыһаншин 1950 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ҡандра районы Ҡандра-Әмин (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Ҡандра]]) ауылында тыуған. Атаһы Совет Армияһы офицеры вазифаларында хәрби хеҙмәттә булғанлыҡтан, йәшлек йылдары Алыҫ Көнсығышта — Приморье һәм Хабаровск крайҙарындағы хәрби ҡаласыҡтарҙа үтә. 1967 йылда «Радиаппаратура конструкторлау һәм етештереү» һөнәре буйынса Алыҫ Көнсығыш политехник институтында уҡый башлай. Студент йылдарында диңгеҙ портында йөк ташыусы һәм кочегар, бер аҙ электрик һәм «Вольный» кит аулау судноһында 2 класлы матрос булып ла эшләй. Тайгала йәшәгән удэгейҙар янынан көтөлмәгән сәбәптәр арҡаһында ваҡытында ҡайта алмай дәрестәргә ике ай һуңлағаны өсөн институттың 5-се курсынан ҡыуыла. Артабан [[Владивосток]]та кочегар булып эшләй. 1973 йылда Горький политехник институтының радиотехник факультетын тамамлай. 1988 йылда [[Башнефть]] сәнәғәт берекмәһендә эшләй. 1974—1975 йылдарҙа Хабаров өлкәһендә Лазов промыслаһында эшләй. 1988 йылдан Башҡортостан көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министрлығында хеҙмәт һала, 1991 йылдан — «ЭХО» ябыҡ акционарҙар берекмәһендә директор, 2001 йылдан [[Өфө]] ҡалаһындағы ООО «ШОК» йәмғиәтендә генераль директор вазифаһын башҡара. 2003—2004 йылдарҙа ОАО «Вымпелком» директоры була. 2005 йылдан [[Мәскәү]] банкыһының Башкортостандағы филиалының директор урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1975 йылдан [[Өфө]]лә йәшәй. Ҡатыны Коскина Татьяна Зиновьевна менән ике ул, өс ҡыҙ үҫтерә. Камил Фәрухша улы [[Рәсәй]] буйлап бик күп сәйәхәт итә. Алыҫ Көнсығышты, Көнсығыш Себерҙе, Поляр һәм Көньяҡ Уралды, [[Кавказ]]ды гиҙеп сыға. [[Гималай]]ҙа, [[Непал]]да, [[Танзания]]ла, [[Занзибар]] утрауында, Патагонияла, Утлы Ерҙә, [[Перу]]ла, [[Аляска]]ла, [[Эквадор]]ҙа, [[Гватемала]]ла була. [[Чили]], [[Боливия]], [[Килиманджаро]] янартауҙарын барып күрә. 2011 йылда Константин Сергеевич Мержоев етәкселегендәге Рус география йәмғиәте ойошторған «Ерҙең утлы билбауы» («Огненный пояс Земли») тип аталған Ер шары тирәләй экспедицияла ҡатнаша. 2020 йылдың 20 авгусында Камил Йыһаншин [[Алтай тауҙары]]ның иң бейек нөктәһе (4509 метр) Белухаға Башҡортостан Республикаһы флагын алып менде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1487671-pisatel-i-puteshestvennik-kamil-ziganshin-podnyal-na-gore-belukha-flag-bashkirii/ Писатель и путешественник Камиль Зиганшин поднял на горе Белуха флаг Башкирии. ИА «Башинформ», 1 сентября 2020 года]{{V|1|09|2020}}</ref>. Был сәйәхәттәге тәьҫораттарын юлъяҙмаларҙа баҫтыра. «Арараттан Олимпҡа тиклем — донъяға юл» («От Арарата до Олимпа — путь к миру») тигән китап яҙа. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Республика ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау фондын ойоштороусы һәм рәйесе, 1993 йыл (2005 йылдан О. Йыһаншин исемен йөрөтә). * «Урман батыры» премияһын булдырыусы. * «Өфө һыуһары» премияһын булдырыусы. * «Туймазы районының йәш таланттары» премияһын булдырыусы. * А. Н. Голстой исемендәге халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр нәфис әҙәбиәте конкурсын ойоштороусы (2005). == Ижади эшмәкәрлеге == 2017 йылда [[Мәскәү]]ҙең «Престиж Бук» нәшриәтендә «Ретро библиотека приключений и научной фантастики» коллекцияһында Камил Йыһаншиндың повестар китабы баҫылып сыҡты. Уға «Щедрый Буге», «Маха», «Боцман» һәм «Возвращение росомахи» әҫәрҙәре ингән. Әҙип абруйлы һәм дәрәжәле «Библиотека приключений и научной фантастики» серияһында китап сығарған тәүге Башҡортостан яҙыусыһы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/965731-v-serii-biblioteka-priklyucheniy-i-nauchnoy-fantastiki-izdana-kniga-povestey-kamilya-ziganshina/ В серии «Библиотека приключений и научной фантастики» издана книга повестей Камиля Зиганшина. ИА «Башинформ», 2017, 1 март]{{ref-ru}}{{V|01|03|2017}}</ref>. 2020 йылдың декабрендә Мәскәүҙең шул уҡ «Престиж Бук» нәшриәте «Ретро библиотека приключений и научной фантастики» коллекцияһында Камил Йыһаншиндың сираттағы китабын баҫып сығарҙы. «Возвращение росомахи» тип исемләнгән был йыйынтыҡҡа ошо атамалы әҫәрҙән башҡа тағы ла «Щедрый Буге», «Маха» һәм «Боцман» повестары индерелгән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1537655-v-moskve-pod-odnoy-oblozhkoy-izdali-chetyre-povesti-ufimskogo-pisatelya-kamilya-ziganshina-/ В Москве под одной обложкой издали четыре повести уфимского писателя Камиля Зиганшина. ИА «Башинформ», 21 декабря 2020 года]{{V|21|12|2020}}</ref>. == Китаптары == * «Маха, йәки Һуҫар балаһының тормошо тарихы» («Маха, или История жизни кунички»), 1992. * «Йомарт Буге» («Щедрый Буге»), 1996. * «Тайга хикәйәләре: повестар», Өфө, 1998. * «Боцман»,2002. * «Скитниктар» (2004), * «Алдан алтыны» романы («Золото Алдана»), 2010. * «Ерҙең утлы билбауы» («Огненный пояс Земли»), * «Йылмайыуҙар иле» («Страна улыбок»), (201 телдә баҫылып сыҡҡан). * «Аргентина» (201 телдә баҫылып сыҡҡан). == Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). * Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2012). * С. П. Злобин исемендәге премия (2001). * Э.Володин исемендәге «Империя мәҙәниәте» премияһы (2004). * Михаил Шолохов исемендәге миҙал (2015)<ref>[https://www.rgo.ru/ru/article/medal-imeni-mihaila-aleksandrovicha-sholohova МЕДАЛЬ ИМЕНИ МИХАИЛА АЛЕКСАНДРОВИЧА ШОЛОХОВА. ВОО «Русское географическое общество», Отделение в Республике Башкортостан. 20 марта 2015 года]{{ref-ru}}</ref>. * «Мәрхәмәтле лира» («Добрая лира») әҙәби-педагогик конкурс лауреаты (2010). * В. Я. Шишков исемендәге премия (2011). * Н. С. Лесков исемендәге премия (2011). * В. М. Шукшин исемендәге премия (2011). * Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы (2011). * Ю. С. Рытхэу исемендәге премия (2012). * П. П. Ершов исемендәге әҙәби премия. * Урал федераль округының Әҙәби премияһы (2019)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1318599/ Камил Йыһаншин Урал федераль округының Әҙәби премияһы менән бүләкләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 11 июнь]{{V|11|06|2019}}</ref>. * * Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2022)<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-12-16/haly-ya-yusylary-sha-ir-ary-r-te-tulylandy-3076183 Халыҡ яҙыусылары, шағирҙары рәте тулыланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216173026/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-12-16/haly-ya-yusylary-sha-ir-ary-r-te-tulylandy-3076183 |date=2022-12-16 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3645 рус телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * {{БЭ|85115}}{{V|26|03|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/923 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213090426/http://libmap.bashnl.ru/node/923 |date=2017-02-13 }} * [http://www.ziganshin.ru/biography.html Сайт писателя Камиля Зиганшина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909234916/http://www.ziganshin.ru/biography.html |date=2013-09-09 }} * [https://www.bashinform.ru/news/1574251-ufimskiy-pisatel-i-puteshestvennik-kamil-ziganshin-poobshchalsya-s-putinym/ Уфимский писатель и путешественник Камиль Зиганшин пообщался с Путиным. ИА «Башинформ», 26 марта 2021 года]{{ref-ru}}{{V|26|03|2021}} [[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары]] [[Категория:Яҙыусы-сәйәхәтселәр]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:1991 йылдан һуң Рус география йәмғиәте ағзалары]] bayjbc97uh2f042nb943t5rm7fowifo 0 119976 1298217 1286010 2026-05-27T09:08:43Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Field_Marshall_Keitel_signs_German_surrender_terms_in_Berlin_8_May_1945_-_Restoration.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Field_Marshal_Keitel_signs_German_surrender_terms_in_Berlin_ 1298217 wikitext text/x-wiki {{бм|Еңеү көнө (мәғәнәләр)}} {{Праздник |название праздника=Еңеү көнө |тип(цвет)=дәүләт |тип=дәүләт |изображение = Victory Day Parade 2005-36.jpg |ширина = 200px |подпись = Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығы уңайынан 2005 йылда Мәскәүҙә байрам салюты |установлен= [[СССР]] Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 майындағы Указы менән Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының еңеүе хөрмәтенә |официально=Еңеү көнө |иначе= |также= |отмечается=[[Рәсәй]]ҙә, [[Әрмәнстан]]да, [[Белоруссия]]ла, [[Грузия]]ла, [[Үзбәкстан]]да, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Молдавия]]ла, [[Тажикстан]]да, [[Төркмәнстан]]да, [[Әзербайжан]]да — ял көнө, {{Сворачивающийся список|стиль_блока = border: none;display:inline;|стиль_заголовка=background:transparent; display:inline;|стиль_списка=text-align:left; display:inline;|заголовок={{nobold|шулай уҡ бер нисә танылмаған һәм өлөшләтә танылған дәүләттәрҙә}}|[[Көньяҡ Осетия]]ла, [[Абхазия]]ла, [[Луганск Халыҡ Республикаһы]]нда, [[Донецк Халыҡ Республикаһы]]нда, [[Днестр буйы Молдавия Республикаһы]]нда һәм [[Таулы Карабах Республикаһы]]нда}}. |в период с= |по= |дата=9 май |дата2007= |дата2008= |празднование=парад, матәм, сәскәләр һалыу |традиции= |связан с=[[Бөйөк Ватан һуғышы]] }} '''Еңеү көнө''' — [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Ҡыҙыл Армияның һәм совет халҡының [[Өсөнсө рейх|нацистик Германияны]] еңеү байрамы. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 майындағы Указына ярашлы<ref name="law">{{Cite web|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая Праздником Победы»|url=http://base.garant.ru/198106/|accessdate=2015-04-10}}</ref>, һәр йыл [[9 май]]<nowiki/>ҙа билдәләнә. Еңеү көнөндә Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә ([[Мәскәү]]) сәскәләр һалына, баш ҡалала, [[герой-ҡалалар|герой ҡалалар]]ҙа парад, байрам салюты ойошторола. == Һуғыштың һуңғы көндәре == === Берлин һөжүм операцияһы === [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|260x260пкс|Еңеү Байрағы]] [[Файл:Reichstag-Russisches_Graffiti.jpg|мини|260x260пкс|Рейхстаг стеналарында совет һалдаттары ҡалдырған ҡултамғалар Берлинды совет ғәскәрҙәре алғандан һуң 70 йыл үткәс тә һаҡлана]] [[1945 йыл]]дың апрелендә Ҡыҙыл Армия [[Берлин]]ға яҡынлаша. Операция алдынан совет ғәскәрҙәрендә бөтәһе 1 900 000 һуғышсынан торған 149 уҡсы, 12 кавалерия дивизияһы, 13 танк һәм 7 механизацияланған корпус, 15 айырым танк һәм үҙйөрөшлө бригада иҫәпләнә. Операцияла Польша Ғәскәренең 1-се һәм 2-се армияларының 10 пехота, 1 танк дивизияһы, шулай уҡ 1 айырым кавалерия дивизияһы ҡатнашып, уларҙа йәмғеһе 155 900 кеше була. Берлинға һөжүмдә бөтәһе 2 миллиондан ашыу һалдат һәм офицер, 6 250 [[танк]] һәм үҙйөрөшлө орудие, 41 600 орудие һәм миномет, 7 500 самолет ҡатнаша. Немец ғәскәрҙәре [[Одра|Одер]] һәм Нейсе йылғаларының көнбайыш ярҙарында оборона тота. Берлин эргәһендә һәм ҡаланың үҙендә составында 62 дивизия (шул иҫәптән 48 пехота, 4 танк һәм 10 моторлаштырылған), 37 айырым пехота полкы, 100-гә яҡын айырым пехота батальоны, бихисап артиллерия частары һәм подразделениелары иҫәпләнгән ғәскәр төркөмө туплана. Унда миллион тирәһе кеше, 1 500 танк, 10 400 орудие һәм миномет, 3 300 хәрби самолет була<ref name="nazi_Berlin_force">{{Из|БСЭ|url=http://bse.sci-lib.com/article112153.html|title=Берлинская операция 1945}}</ref>. Берлин ҡеүәтле нығытмаға әйләндерелә һәм урам һуғыштарын алып барыуға әҙерләнә. Ҡала тирәләй өс оборона ҡулсаһы булдырыла, ҡала эсендә һәр береһендә меңләп һалдаты булған гарнизонлы 400-ҙән ашыу тимер-бетон ут нөктәһе ҡорола. Берлин гарнизонының үҙендә яҡынса 200 мең кеше иҫәпләнә. Берлин операцияһы барышында Ҡыҙыл Армия 78 291 һуғышсыһын юғалта, санитар юғалтыуҙар 274 184 кеше тәшкил итә<ref name="soldat">{{Cite web|title=Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил|url=https://web.archive.org/web/20071005010836/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_40|accessdate=2015-04-10}}</ref>. Йәғни тәүлегенә 15 меңдән ашыу һалдат һәм офицер һәләк була. Польша ғәскәрҙәре 8 892 мең кешеһен юғалта, уларҙың 2825-е һәләк була. Немецтарҙың оборонаһын өҙөү һәм ҡала эсендә һуғышыу өсөн танкылар киң ҡулланыла. Ҡала шарттарында улар үҙҙәренең өҫтөнлөгөн файҙалана алмай һәм бик йыш немецтарҙың танкыға ҡаршы ҡоралына сәп була. Был да ҙур юғалтыуҙарға килтерә: ике аҙна эсендә Ҡыҙыл Армия Берлин операцияһында ҡатнашҡан танкыларҙың һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларының өстән бер өлөшөн юғалта (1 997 берәмек). Шулай уҡ 2 108 орудие һәм миномет, 917 хәрби самолет юғалтыла, әммә совет ғәскәрҙәре ҡуйылған бурысты тулыһынса үтәй: дошмандың 70 пехота, 12 танк һәм 11 моторлаштырылған дивизияһын тар-мар итә, 480 мең кешене әсирлеккә ала<ref name="zaberlin">{{Cite web|title=«За Берлин» в Учительской газете|url=http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=1586|accessdate=2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503135342/http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=1586 |date=2008-05-03 }}</ref>, Германияның баш ҡалаһын яулап, Германияны капитуляцияларға мәжбүр итә. [[1945 йыл]]дың [[1 май]]ында таң менән, Рейхстагты штурмлағанда, кесе лейтенант А. П. Берест етәкселегендә сержант Михаил Егоров менән кесе сержант Мелитон Кантария Рейхстаг бинаһы түбәһенә ''Еңеү байрағын'' ҡаҙай<ref>Также существуют альтернативные версии того, кто же на самом деле водрузил советский флаг над рейхстагом. </ref>. Әммә бынан бер көн алда, 1945 йылдың [[30 апрель|30 апрелендә]] 22 сәғәт 40 минутта, гвардия капитаны Владимир Николаевич Маков етәкселегендә Рейхстагка беренселәрҙән булып Ҡыҙыл байраҡты [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мишкә районы]] Янағош ауылы егете [[Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы]] ҡаҙай<ref name="f136">{{ЦАМО|фонд=136 АПАБр.|опись=1|дело=1|лист=1, 9, 12}}</ref><ref name=aif1176>{{статья |ссылка=http://gazeta.aif.ru/online/aif/1176/06_01 |заглавие=Егоров и Кантария были не первыми |номер=19 (1176) от 7 мая |год=2003 |author=Сергей Осипов |издание=Аргументы и факты |тип=газета }} </ref><ref>{{статья |автор=Лев Корсунский. |заглавие=Сколько знамен у победы? |ссылка=http://russian-bazaar.com/ru/content/787.htm |издание=Русский базар |тип=газета |место=New York |год=2002 |номер=19 (315) }}</ref>. === Капитуляцияға ҡул ҡуйыу === {{Listen |Имя_файла=Levitan_Germany_surrender.ogg |Название=Совет радиоһының Германия капитуляцияһы тураһында белдереүе |Описание=Тексты Юрий Левитан уҡый }} [[Файл:Field Marshal Keitel signs German surrender terms in Berlin 8 May 1945 - Restoration.jpg|thumb|right|260px|Вильгельм Кейтель Германияның бер ниндәй шарт ҡуймайынса капитуляцияһы тураһындағы Актҡа ҡул ҡуя]] 1945 йылдың 1 майында 3 сәғәт 50 минутта 8-се гвардия армияһының команда пунктына вермахттың ҡоро ер ғәскәрҙәренең генераль штабы начальнигы, пехота генералы Кребс килешеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға вәкил булараҡ килә. Әммә [[Иосиф Виссарионович Сталин]] быға рөхсәт бирмәй, тик бер һүҙһеҙ капитуляция тураһында ғына һөйләшеү алып барырға ҡуша. Немец командованиеһына ультиматум ҡуйыла: әгәр сәғәт 10-ға тиклем бер һүҙһеҙ капитуляцияға ризалыҡ бирелмәһә, совет ғәскәрҙәре емергес һөжүм башлаясаҡ. Яуап алмағас, совет ғәскәрҙәре 11 тула 20 минуттан Берлин уртаһында ҡалған оборона ҡалдыҡтарына көслө ут аса. Киске сәғәт 6-ла капитуляция талаптарының кире ҡағылыуы асыҡлана. Шунан һуң ҡаланың Империя канцелярияһы урынлашҡан үҙәк өлөшөнә һуңғы һөжүм башлана. 1 майҙан 2-һенә ҡараған төндә канцелярия өсөн һуғыш бара. Таңға барлыҡ бүлмәләрҙе лә совет һалдаттары биләй. [[2 май]]ҙа төнгө 2 тула 10 минуттан радионан шундай хәбәр алына: «Парламентёрҙарыбыҙҙы Бисмарк-штрасселағы күпергә ебәрәбеҙ. Хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатабыҙ». Һуңынан пропаганда министры урынбаҫары Ганс Фриче совет командалығынан радио аша Берлин гарнизонындағы немец ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡты туҡтатыу тураһында мөрәжәғәт итергә рөхсәт һорай. Көндөҙгө сәғәт 3-кә Берлин гарнизоны (134 меңдән ашыу кеше) әсир төшә. [[7 май]]ҙа 3 тула 19 минутта Реймста бер ниндәй шарт ҡуймайынса капитуляциялау тураһында актҡа ҡул ҡуйыла. Немец Баш командалығы исеменән протоколға генерал Уолтер Смит ҡатнашлығында генерал Альфред Йодль, совет Баш командалығы яғынан генерал Иван Алексеевич Суслопаров һәм француз армияһынан шаһит булараҡ генерал Франсуа Севез ҡул ҡуя. Әммә генерал Суслопаровтың Германияның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйырға Мәскәүҙән рөхсәте булмай, [[Советтар Союзы]] икенсе актҡа ҡул ҡуйыуға ныҡыша. [[8 май]]ҙа Үҙәк Европа буйынса төнгө 11 тула 17 минутта (Мәскәү ваҡыты менән төнгө 1 тула 17 минутта) вермахттың генерал-фельдмаршалы Вильгельм Кейт, шулай уҡ лютваффе вәкиле генерал-полковник Ганс-Юрген Штумпф менән Кригсмарине адмиралы Ганс Георг фон Фридебург, Карл Дёництан тейешле вәкәләтте алып, Германияның бер ниндәй шартһыҙ капитуляцияланыуы тураһында тағы бер актҡа ҡул ҡуя. Ул Мәскәү ваҡыты менән [[9 май]]ҙа теүәл төнгө сәғәт берҙә көсөнә инә. Капитуляцияны ҡабул итеп, Советтар Союзы Германия менән солох килешеүе төҙөмәй, йәғни һуғыш хәлендә ҡала. Германия менән һуғыш юридик яҡтан [[1955 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ында, СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан тейешле ҡарар ҡабул ителгәндән һуң туҡтай. {{викитека-текст||Акт о безоговорочной капитуляции Германии|Германияның капитуляцияһы тураһында акт}} === Германия ставкаһының һуңғы хәбәре === [[9 май]]ҙа совет ғәскәрҙәре ҡулы аҫтында булған Цоссендан Германия ставкаһы һуңғы хәбәрен бирә: [[Файл:Акт о капитуляции Германии 1945.jpg|thumb|Германияның капитуляцияһы тураһында акт. «Правда», 9 май 1945]] {{начало цитаты}} Из ставки гросс-адмирала [[Дёниц, Карл|Дёница]] Верховное главнокомандование вооружённых сил сообщает: В [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]] германские войска во вторник до последней возможности удерживали устье Вислы и западную часть [[Балтийская коса|косы Фрише Нерунг]]. Особенно отличилась 7-я пехотная дивизия. За её образцовые действия командир дивизии генерал [[Заукен, Дитрих фон|фон Заукен]] награждён дубовыми листьями с мечами и бриллиантами к Рыцарскому кресту Железного креста. Главные силы нашей группы армий в [[Курляндия|Курляндии]], в течение многих месяцев под командованием генерала пехоты [[Хильперт, Карл|Хильперта]] оказывавшие сильное сопротивление превосходящим советским танковым и пехотным соединениям и мужественно выдержавшие шесть крупных сражений, покрыли себя бессмертной славой. Эта группа армий отклонила любую преждевременную капитуляцию. Уцелевшие самолёты в образцовом порядке доставили на Запад раненых и отцов семейств. Офицеры и штабы остались со своими войсками. В полночь в соответствии с принятыми нами условиями любые военные действия и любые передвижения войск были прекращены. Защитники [[Бреслау]], которые в течение двух месяцев отбивали все советские атаки, после героического сопротивления в последний момент уступили превосходству противника. На Юго-Восточном и Восточном фронтах все штабы главных соединений вплоть до [[Дрезден]]а получили приказ прекратить огонь. [[Пражское восстание (1945)|Восстанию чехов]] почти во всей [[Протекторат Богемия и Моравия|Богемии и Моравии]] удалось помешать выполнению условий капитуляции и нашим связям в этом районе. Сведений о группах армий [[Лёр, Александер|Лёра]], [[Рендулич, Лотар|Рендулича]] и [[Шернер, Фердинанд|Шернера]] штаб верховного главнокомандования до сих пор ещё не получил. Сражающиеся далеко от фатерланда защитники опорных пунктов на побережье Атлантического океана, войска в Норвегии и гарнизоны на островах Эгейского моря, соблюдая повиновение и дисциплину, поддержали честь германского солдата. Итак, начиная с полуночи оружие на всех фронтах смолкло. По приказу гросс-адмирала вермахт прекратил ставшую бессмысленной борьбу. Тем самым закончилось почти шестилетнее героическое единоборство. Оно принесло нам великие победы, но и тяжёлые поражения. Германский вермахт под конец с почётом уступил огромному превосходству противника в силах. Германский солдат, верный своей присяге, отдавая себя до конца своему народу, свершил то, что не забудется в веках. Тыл до последнего момента поддерживал его изо всех своих сил, неся при этом тяжелейшие жертвы. Неповторимые свершения фронта и тыла найдут свою окончательную оценку в последующем справедливом приговоре истории. Даже противник не сможет отказать в своём уважении славным деяниям и жертвам германских солдат на земле, на воде и в воздухе. Поэтому каждый солдат может честно и гордо выпустить из рук своё оружие и в эти тяжелейшие часы нашей истории храбро и уверенно обратиться к труду ради вечной жизни нашего народа. В этот час вермахт чтит память своих погибших солдат. Погибшие обязывают нас к безоговорочной верности, повиновению и дисциплине по отношению к истекающей кровью многочисленных ран Родине. {{конец цитаты|источник=}} === Һуңғы ҡаршылыҡ нөктәләре === Капитуляция мәленә немецтар [[Франция]]ның (Дюнкерк, Ла-Рошель, Лорьян) Атлантик яр буйын, Гернси, Джерси һәм башҡа уртауҙарҙы, Германияның төньяҡ өлөшөн, Үҙәк Европа террриторияһын (көньяҡ Германияның, Австрияның, Чехословакияның бер өлөшө), Путцигер-Нерунгтағы (Висла тамағы) Данцигтан көнсығыштараҡ һәм Латвия ССР-ы территорияһында Курляндия плацдармын, Грек архипелагы утрауҙарын, [[Дания]] һәм [[Норвегия]]ның ҙур өлөшөн, [[Голландия]]ның яр буйы территорияларының бер өлөшөн терәк пункты итеп тота. Совет фронты алдында торған Үҙәк Европалағы немец ғәскәрҙәре капитуляция тураһындағы бойороҡҡа буйһонмайынса, союздаштар яғына сығыу иҫәбе менән, көнбайышҡа табан сигенә башлай. [[10 май]]ҙа совет ғәскәрҙәре Путцигер-Нерунгта Хель ҡалаһында плацдарм яулай, 11 майҙа Курляндия улар контроленә күсә. 14 майҙа Үҙәк Европала көнбайышҡа сигенгән немец ғәскәрҙәрен эҙәрлекләү тамамлана. 9-нан [[14 май]]ға тиклем барлыҡ фронттарҙа ла совет ғәскәрҙәре тарафынан 1 миллиона 230 меңдән ашыу немец һалдаты һәм офицеры <!--какова была общая численность ВС на тот момент?--> һәм 101 генерал әсиргә алына. [[15 май]]ҙа Совинформбюро барлыҡ фронттарҙа ла әсирҙәрҙе ҡабул итеү туҡтатылыуын хәбәр итә<ref name="svodka">[http://9may.ru/inform/m4266 Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824214934/http://9may.ru/inform/m4266 |date=2007-08-24 }}</ref>. == Байрам тарихы == [[Файл:Указ ПВС СССР от 9 мая 1945 года "Об объявлении 9 мая праздником Победы".jpg|thumb|right|270px|СССР Юғары Советы Президиумының «9 майҙы ЕҢЕҮ КӨНӨ тип иғлан итеү тураһында» 1945 йылдың 8 майындағы Указы|./Special:FilePath/Указ_ПВС_СССР_от_9_мая_1945_года_"Об_объявлении_9_мая_праздником_Победы".jpg]] {{викитека-текст|ru|Указ Президиума ВС СССР от 8.05.1945 об объявлении 9 мая праздником победы|Указа Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 года «Об объявлении 9 мая праздником победы»}} СССР Юғары Советы Президиумының «9 майҙы Еңеү көнө тип иғлан итеү тураһында»ғы указы нигеҙендә байрам ителә<ref name=law />. === 9 май 1945 йыл === [[9 май]]ҙа иртән Юғары Баш командующийҙың ([[Сталин Иосиф Виссарионович]]) 369-сы Указы донъя күрә<ref name="yubilei">''Татьяна Воронцова.'' [http://urokiistorii.ru/history/trad/2009/yubilei-pobedy Юбилеи Победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521015511/http://urokiistorii.ru/history/trad/2009/yubilei-pobedy |date=2015-05-21 }} // Проект «Уроки истории. XX век», 26 мая 2009 г.</ref>: {{начало цитаты}}ПРИКАЗ<br> Верховного Главнокомандующего<br> По войскам Красной Армии<br> и Военно-Морскому Флоту 8 мая 1945 года в Берлине представителями германского верховного командования подписан акт о безоговорочной капитуляции германских вооружённых сил. Великая Отечественная война, которую вёл советский народ против немецко-фашистских захватчиков, победоносно завершена, Германия полностью разгромлена. Товарищи красноармейцы, краснофлотцы, сержанты, старшины, офицеры армии и флота, генералы, адмиралы и маршалы, поздравляю вас с победоносным завершением Великой Отечественной войны. В ознаменование полной победы над Германией сегодня, 9 мая, в День Победы, в 22 часа столица нашей Родины Москва от имени Родины салютует доблестным войскам Красной Армии, кораблям и частям Военно-Морского Флота, одержавшим эту блестящую победу, тридцатью артиллерийскими залпами из тысячи орудий. Вечная слава героям, павшим в боях за свободу и независимость нашей Родины! Да здравствуют победоносные Красная Армия и Военно-Морской Флот! Верховный Главнокомандующий Маршал Советского Союза И. Сталин 9 мая 1945 года{{конец цитаты|источник=}} Бынан тыш, был көндә СССР Юғары Советы Президиумының «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалын булдырыу тураһында" Указы сыға<ref name="yubilei" />. [[1945 йыл]]дың [[9 май]]ындағы тәүге байрам ҙур салют менән тамамлана. Совет халҡының хәтерендә ул оҙаҡ һаҡлана. Германияны еңеүҙең финал аккорды [[1945 йыл]]дың [[24 июнь|24 июнендә]] үткән Еңеү парады була<ref name="yubilei" />. === Сталин һәм Хрущёв заманында байрам === {{викитека-текст|ru|Указ Президиума ВС СССР от 23.12.1947 об объявлении 1 января нерабочим днём|СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 23 декабрендәге Указы}} [[1948 йыл]]ға тиклем Еңеү көнө эш көнө булмай, әммә СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 23 декабрендәге Указы менән ял көнө бөтөрөлә һәм уның урынына Яңы йыл ял көнө ителә<!-- см. также «Известия» № 302 от 24.12.47</ref>-->. Был аҙымға барырға нимә этәргес биргәндер — билдәһеҙ. Инициатива Сталиндан сыҡҡан тигән күҙаллау ғына бар, йәнәһе уға Еңеүҙе кәүҙәләндереүсе маршал [[Георгий Константинович Жуков]]тың популярлығы тыныслыҡ бирмәй<ref>''Николай Жуков''. [http://www.obzor.lt/news/n16003.html Две победы] // Газета «Обзор»: Новости Литвы.</ref>. Ике тиҫтә йылдан һуң, Леонид Ильич Брежнев осоронда, 1965 юбилей йылында ғына Еңеү көнө ҡабат ял көнөнә әйләндерелә<ref>[http://base.garant.ru/6341190 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём»]</ref><ref>[http://base.garant.ru/6341191 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.»]</ref>. Байрамдың хәҙерге атрибуттары бер көндә генә барлыҡҡа килмәгән. Мәҫәлән, һуғыштан һуңғы 20 йыл эсендә Еңеү парады бер тапҡыр — [[1945 йыл]]дың [[24 июнь|24 июненд]]ә генә үткәрелә. Артабанғы ике тиҫтә йылда байрам саралары бары тик салют менән генә сикләнә, әммә тотош ил, һуғыш юлын үткән ветерандар менән бергә, ял булмаһа ла, Еңеү көнөн байрам итә<ref name="sad" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин]] заманында ла, Никита Сергеевич Хрущёв заманында ла байрам бер «трафарет» буйынса уҙғарыла: үҙәк гәзиттәрҙә байрам мәҡәләләре сыға, тантаналы кисәләр ойошторола, СССР-ҙың барлыҡ эре ҡалалларында 30 артиллерия залпынан торған салют бирелә. Айырма бары тик шунда ғына була: Хрущев осоронда фашланған Сталинлы ла, һуғышты үткән полководецтарҙы ла маҡтау булмай, сөнки Никита Сергеевич улар менән талашып бөтә<ref name="sad" />. Беренсе Еңеү юбилейы [[1955 йыл]]дың [[9 май]]ында ғәҙәти эш көнө була, ҡалаларҙа тантаналы йыйылыштар үтһә лә, парад ойошторолмай. Майҙандарҙа һәм парктарҙа халыҡ күпләп күңел асыу ойоштора. Бынан тыш, Мәскәүҙә, союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында, герой ҡалаларҙа 30 артиллерия залпынан салют бирелә<ref name=tass10>[http://tass.ru/obschestvo/1832561?page=2 «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России], страница 2 // [[ТАСС]].</ref>. === Артабанғы үҫеше === {{викитека-текст|ru|Указ Президиума ВС СССР от 26.04.1965 № 3478-VI|СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 26 апрелендәге "9 майҙы ял көнө тип иғлан итеү тураһында" Указы}} Еңеү көнө, [[Германия]]ны тар-мар иткәндән һуң 20 йыл үткәс кенә, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы йыллығынан һуң икенсе дәүләт байрамына әйләнә. [[Леонид Ильич Брежнев]] 9 Май байрамына бөгөн дә дауам иткән өс әһәмиәтле өҫтәмә индерә<ref name="sad" />: * Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үтә һәм Кремлдәге Съездар һарайында ҡабул итеү була; * 9 Май ял көнө тип иғлан ителә; * 1967 йылда Еңеү көнөндә Брежнев шәхсән Билдәһеҙ Һалдат ҡәберен аса. Шунан башлап тантана киң ҡолас ала. [[1975 йыл]]дың [[9 май|9 Майында]] [[Ҡыҙыл майҙан]]да парад үтә, Ленин мавзолейына һәм Билдәһеҙ Һалдат ҡәберенә сәскәләр һалына (35 минут), сәғәт 1-ҙә [[Мәскәү]] йәштәренең [[Ҡыҙыл майҙан]]да тантаналы манифестацияһы була (45 минут), сәғәт 3-тә — тантаналы ҡабул итеү, 18.50 — бер минут тынлыҡ, 21.00 — байрам салюты<ref name="sad" />. Бынан тыш, 60-сы йылдарҙа СССР-ҙың күп ҡалаларында үҙенсәлекле хәрби парадтар үтә башлай. Был көндә хәрби частар һәм хәрби училищелар тәрбиәләнеүселәре митингылар үткән һәм хәрби мемориалдарға, һуғышта һәләк булған яугирҙәр һәйкәлдәренә сәскәләр һалған урындарҙан марш менән уҙа<ref name="sad">{{cite web |url=http://www.itogi.ru/archive/2005/19/57588.html |title=Эти дни Победы |author=Денис Бабиченко |publisher=Итоги, № 19/465 |date=2005-05-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219061847/http://www.itogi.ru/archive/2005/19/57588.html |date=2019-12-19 }}</ref>. === Хәҙерге Рәсәйҙәге байрам === [[Файл:Victory Day Parade 2005-17.jpg|thumb|270px|Мәскәү, 2005 йылдың 9 Майындағы парад]] СССР тарҡалғандан һуң, Ҡыҙыл майҙанда 9 Майҙа хәрби парад 1995 юбилей йылына тиклем уҙғарылмай. Ул саҡта Мәскәүҙә ике парад үтә: Ҡыҙыл майҙанда һәм Поклонная горала (ғәскәр һәм хәрби техника ҡатнашлығында). Шунан алып Ҡыҙыл майҙанда парад йыл һайын үтә, әммә тәүге йылдарҙа хәрби техника күрһәтелмәй. 2008 йылдан башлап хәрби техника һәм хәрби авиация ҡатнашлығында уҙғарыла. Еңеү көнөндә парад барлыҡ герой ҡалаларҙа, хәрби округтарҙа һәм Рәсәйҙең, БДБ илдәренең эре ҡалаларында үтә. Был көндә ветерандар осраша, Билдәһеҙ Һалдат ҡәберенә, хәрби дан һәм ҡаһарманлыҡ һәйкәлдәренә веноктар, сәскәләр һалына, байрам салюты атыла. 2012 йылда Томскиҙа беренсе тапҡыр «Үлемһеҙ полк» акцияһы уҙғарыла: унда ҡатнашыусылар, һуғышта ҡатнашҡан ата-әсәләренең, олатай-өләсәйҙәренең портреттарын тотоп, колонна булып үтә<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://moypolk.ru/letopis-polka |title=Бессмертный полк |accessdate=2015-04-10}}</ref>. 2013 йылдан алып был традиция бөтөн Рәсәйгә һәм унан ситкә тарала, йылдан-йыл яңы ҡалалар һәм илдәр ҡушыла<ref>[http://ria.ru/society/20150402/1056165135.html Акция «Бессмертный полк» пройдет 9 мая в 800 городах 12 стран мира] // «[[РИА Новости]]», 2 апреля 2015 г.</ref>. 2015 йылда унда Рәсәй буйынса барлығы 12 миллион кеше ҡатнаша<ref>[http://ria.ru/victory70/20150509/1063632518.html В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян] // [[РИА Новости]], 9 мая 2015 г.</ref>. Мәскәүҙә генә колонна менән 500 мең кеше<ref>[http://ria.ru/analytics/20150512/1064093475.html Что увидел и чего не увидел Запад в День Победы] // [[РИА Новости]], 12 мая 2015 г.</ref>, шул иҫәптән Рәсәй Президенты Владимир Владимирович Путин үтә]<ref>[http://tass.ru/obschestvo/1959120 Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка»] // [[ТАСС]], 9 мая.</ref>. [[Файл:2010 Moscow Victory Day Parade-5.jpeg|thumb|left|200px|Ҡыҙыл майҙанда Еңеү көнө, 2010 йыл]] ; Айырым даталар * [[1995]] — Еңеүҙең 50 йыллығы. Поклонная горала мемориаль комплекс һәм Манеж майҙанында маршал Георгий Константинович Жуковҡа һәйкәл асыу. [[Ҡыҙыл майҙан]]да ветерандарҙың һәм Поклонная горала хәрби техника парады. * [[2000]] — Еңеүҙең 55 йыллығы. [[Ҡыҙыл майҙан]]да ветерандар парады. * [[2005]] — Еңеүҙең 60 йыллығы. Парад ике өлөштән тора: тарихи һәм хәҙерге. Кульминация булып 2600 ветерандың "полуторка"ларҙа үтеүе була. "Георгий таҫмаһы"на старт бирелә. * [[2006]] — Рәсәй Федерацияһы президенты Указы менән «Хәрби дан ҡалаһы» почетлы исем булдырыла. * [[2008]] — Хәҙерге Рәсәйҙә Ҡыҙыл майҙандағы парадта беренсе тапҡыр ауыр хәрби техника ҡатнаша. * [[2010]] — Еңеүҙең 65 йыллығы. Беренсе тапҡыр Бөтә Рәсәй Еңеү парады үтә. * [[2015]] — Еңеүҙең 70 йыллығы. == Элекке СССР дәүләттәрендә байрам == [[Файл:2016-05-09. День Победы в Донецке 040.jpg|thumb|220px|Донецкиҙа Еңеү көнө, 9 май, 2016]] Еңеү көнө Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең барлыҡ территорияһында ла тиерлек: [[Әзербайжан]]да, [[Әрмәнстан]]да, [[Белоруссия]]ла, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Молдавия]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Тажикстан]]да, [[Төркмәнстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, шулай уҡ [[Грузия]]ла, Абхазияның өлөшләтә танылған дәүләттәрендә<ref>{{cite web |url=http://www.apsny.ru/republic/republic.php?page=content/gos_prazdniki/gos_prazdniki.htm |title=Государственные праздники Республики Абхазия |accessdate=2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318124658/http://www.apsny.ru/republic/republic.php?page=content%2Fgos_prazdniki%2Fgos_prazdniki.htm |date=2012-03-18 }}</ref> һәм Көньяҡ Осетияла<ref>{{cite web |url=http://www.regnum.ru/news/421902.html |title=В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат |accessdate=2014}}</ref>), танылмаған Донецк Халыҡ Республикаһында<ref>[http://dnr-online.ru/wp-content/uploads/2014/11/Указ-о-праздниках.pdf Указ главы Донецкой Народной Республики «О праздниках в Донецкой Народной Республике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223011738/http://dnr-online.ru/wp-content/uploads/2014/11/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85.pdf |date=2015-02-23 }}</ref>, Луганск Халыҡ Республикаһында<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1933544 День Победы 9 мая в ЛНР объявлен государственным праздником] // [[ТАСС]], 27 апреля 2015 г.</ref>, Таулы Ҡарабах Республикаһында<ref>[http://www.president.nkr.am/ru/nkr/holidays/ Праздники и памятные даты НКР]</ref>, Приднестровьела байрам ителә һәм ял көнө булып тора. === Украина === [[Файл:Victory day Kiev 3.jpg|thumb|right|[[Киев]]та Крещатникта Еңеү көнө, [[9 май]] [[2010]], танк [[Т-34-85]]]] [[1991 йыл]]дан [[2015 йыл]]ға тиклем [[Украина]]ла Еңеү көнө рәсми рәүештә «Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү көнө» булараҡ билдәләнә. Әммә [[2015 йыл]]дың 9 апрелендә Юғары рада «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» закон ҡабул итә<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&pf3511=54649&pf35401=336505 Текст закона]</ref>, 9 майҙа уға президент ҡултамға һала, 21 майҙа ҡанун көсөнә инә<ref name="Голос України">{{статья|ссылка=http://www.golos.com.ua/article/254978 Закон України|заглавие=«Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років»|издание=Голос України: газета Верховної Ради України|год=2015|номер=87|день=20|месяц=травня}}</ref><ref group="прим."> Украина президентының [[1997 йыл]]дың 10 июнендәге «Норматив-хоҡуҡи акттарҙы халыҡҡа рәсми еткереү һәм уларҙың көсөнә инеү тәртибе тураһында» 503/97 һанлы Указына ярашлы, закон рәсми баҫылып сыҡҡандың икенсе көнөнә көсөнә инә</ref>. Һөҙөмтәлә элекке байрам бөтөрөлә, хәҙер рәсми рәүештә 8 майҙа Хәтер һәм татыулыҡ көнө, 9 майҙа Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө билдәләнә<ref name="Голос України" /><ref name="Вести_Укр_090415">[http://vesti-ukr.com/strana/95775-v-ukraine-otmenili-velikuju-otechestvennuju-vojnu В Украине отменили «Великую Отечественную войну»] // «Вести-Репортёр», 9 апреля 2015 г.</ref>. Шулай уҡ Украинала илдә коммунизмды бөтөрөү сиктәрендә 2015 йылдан совет символикаһы<ref name="Взгляд_150515">[http://vz.ru/news/2015/5/15/745543.html Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война»] // [[Взгляд (интернет-газета)]], 15 мая 2015 г.</ref>, шул иҫәптән Еңеү байрағы ла тыйыла<ref name="Лента_080516">[https://lenta.ru/articles/2016/05/08/maidan_style/ День без Победы — Как Киев борется с праздником 9 Мая] // [[Lenta.ru]], 8 мая 2016 г.</ref>. Шуны ла әйтергә кәрәк: Львовта коммунизмды бөтөрөү башланғанға тиклем [[2010]] һәм [[2011]] йылдарҙа Еңеү көнөн байрам иткәндә төрлө инциденттар күҙәтелә, «Азатлыҡ» активистары ветерандарға янай, совет флагтарын тапай һәм яндыра, Георгий таҫмаларын таҡҡан кешеләргә һөжүм итә<ref name="Лента_080516" />. == Элекке СССР дәүләттәренән ситтә байрам == [[Файл:9may2010 treptow 024.jpg|thumb|Берлинда Азат итеүсе һалдат монументы алдындағы сәскәләр, 9 май, 2010 йыл]] [[Файл:9 May 2015 People.jpg|thumb|Болгарҙар Софияла Совет армияһы һәйкәле алдында, 9 май, 2015]] Израилдә лә Еңеү көнөн байрам итәләр<ref>[https://www.1tv.ru/news/social/206464 В Израиле отмечают День Победы] // «Первый канал», официальный сайт, 9 мая 2012, Среда, 09:22.</ref>. Был илдә 9 Май 2000 йылда Икенсе донъя һуғышы ветерандары һәм блокадала булғандар тураһында закон ҡабул итеүгә бәйле барлыҡҡа килә. Уны элекке СССР-ҙан килеүселәр дәүләт кимәлендәге байрам итеп таныуға өлгәшә<ref name=rfi>''Эла Котлер.'' (Израиль)[http://ru.rfi.fr/v-mire/20130509-izrail-otmechaet-den-pobedy-nad-natsistskoi-germaniei/ Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518081700/http://ru.rfi.fr/v-mire/20130509-izrail-otmechaet-den-pobedy-nad-natsistskoi-germaniei/ |date=2015-05-18 }} // Международное французское радио, 9 мая 2013 г.</ref>. Байрам парадтары Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары ҡатнашлығында үтә. Әлбиттә, уларҙың Германияны еңеүе Израилдә шунда уҡ булмаһа ла, һуңынан дәүләт кимәлендә танылыу таба<ref name=rfi /><ref group="прим.">В частности, министр абсорбции Израиля Софа Ландвер в 2013 году отметила: «''сейчас впервые в Израиле осознали, что без той роли, которую эти люди сыграли в разгроме гитлеровской Германии, не было бы, наверное, и нашего еврейского государства''» (см. [http://ru.rfi.fr/v-mire/20130509-izrail-otmechaet-den-pobedy-nad-natsistskoi-germaniei/ цитируемый источник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518081700/http://ru.rfi.fr/v-mire/20130509-izrail-otmechaet-den-pobedy-nad-natsistskoi-germaniei/ |date=2015-05-18 }}).</ref>. [[Германия]] '''8 майҙы''' Азат итеү көнө булараҡ билдәләй. Был дата дәүләт байрамы булмаһа ла, ҡағиҙә булараҡ, тотош илдә, бигерәк тә юбилей йылдарында, төрлө иҫтәлекле саралар үтә. Бынан тыш, Берлинда '''9 майҙа''' Трептов-паркта саралар уҙғарыла, Азат итеүсе һалдат һәйкәленә сәскәләр һалына, халыҡ байрамы ойошторола, уларҙа, тәү сиратта, элекке СССР-ҙан күсеп килеүселәр ҡатнаша<ref>[http://www.rbb-online.de/politik/thema/2015/70-jahre-kriegsende/beitraege/Gedenken-9-Mai-Tag-des-Sieges-Treptow-Demos-Berlin.html Gedenken am «Tag des Sieges» — Tausende Menschen am Ehrenmal in Treptow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102024325/http://www.rbb-online.de/politik/thema/2015/70-jahre-kriegsende/beitraege/Gedenken-9-Mai-Tag-des-Sieges-Treptow-Demos-Berlin.html |date=2016-11-02 }}{{ref-de}}</ref>. [[2007 йыл]]дан [[Лондон]]да ([[Бөйөк Британия]]) йыл һайын Еңеү байрамы билдәләнә. Иғтибар үҙәгендә Бөйөк Британия төп роль уйнаған Төньяҡ конвойҙар тора. Байрам 9 Майҙа үтә һәм «Белфаст» крейсерының бортында (Темзаның көньяҡ ярында туҡталған музей) ойошоролған байрамдан ғибәрәт. Унда Британия һәм Рәсәй ветерандары, Британия короле ғаиләһе ағзалары, ике ил дипломаттары ҡатнаша. [[2012 йыл]]дан байрамды Король филармоник оркестрының сығышы аса һәм уның программаһына мотлаҡ [[П. И. Чайковский]]ҙың «1812 йыл» увертюраһы индерелә һәм ул башҡарылғанда крейсер пушкалары залп бирә<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=eOUUKTYxHtk увертюры «1812 Год» П. И. Чайковского]</ref>. [[1945]]—[[1989]] йылдарҙа Болгария Халыҡ Республикаһы йыл һайын Еңеү көнөн байрам итә. [[1989 йыл]]дың 10 ноябренән һуң Еңеү көнө илдең рәсми дәүләт байрамдары исемлегенән төшөп ҡала. шуға ҡарамаҫтан, русофил, һул сәйәси партиялар ағзалары һәм православие, славян үҙаңы үҫешкән болгарҙар йыл һайын был байрамды билдәләмәй ҡалмай<ref>{{cite web |url=http://rusofili.bg/9-май-ден-на-победата-ден-на-почит-към-за/ |title=9 МАЙ- ДЕН НА ПОБЕДАТА, ДЕН НА ПОЧИТ КЪМ ЗАГИНАЛИТЕ ЗА ОТЕЧЕСТВОТО |author=Росица Младенова |date=12.05.2014 |work= |publisher=[[Русофилы (движение)|Национальное движение «Русофилы» (Болгария)]] |accessdate=2015-10-15 |lang=bg}}</ref>. [[2005 йыл]]дан Еңеү көнөн билдәләүсе болгарҙар Георгий таҫмаларын таға<ref>{{cite web |url=http://rusofili.bg/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%89%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B8-3/ |title=Георгиевска лента – символ на Победата |author=Мирослав Ганчев |date=04-05-2015 |work= |publisher=[[Русофилы (движение)|Национальное движение «Русофилы» (Болгария)]] |accessdate=2015-10-15 |lang=bg}}</ref>. == Еңеү көнө наградалары == === Советтар Союзы === {| |<imagemap>Файл: Order of Glory Ribbon Bar.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы default [[Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы |- |<imagemap>Файл:SU Medal Twenty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 20 йыл» миҙалы default [[Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 20 йыл» юбилей миҙалы |- |[[Файл:Order of Glory Ribbon Bar.svg|border|40px]] |«Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 25 йыл» билдәһе |- |<imagemap>Файл:SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» миҙалы default [[Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы |- |<imagemap>Файл:SU Medal Forty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 40 йыл» миҙалы default [[Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы |} === Рәсәй === {| |<imagemap>Файл:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл» миҙалы default [[Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы |- |<imagemap>Файл:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» миҙалы default [[Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы |- |<imagemap>Файл:RUS Medal 65 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|41px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 65 йыл» миҙалы default [[Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы |- |<imagemap>Файл:RUS Medal 70 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|41px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл» миҙалы default [[Медаль «70 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл» юбилей миҙалы |} === Украина === {| |<imagemap>Файл:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» миҙалы default [[Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945»]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» миҙалы (Украина) |- |<imagemap>Файл: Ювілейна медаль «70 років Перемоги над нацизмом» (стрічка). PNG|border|40px|«Нацизмды Еңеүгә 70 йыл» юбилей миҙалы default [[Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»]] desc none</imagemap> |«Нацизмды Еңеүгә 70 йыл» юбилей миҙалы |} === Ҡаҙағстан === {| |<imagemap>Файл:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|«1941 — 1945 йылдарҙа Еңеүгә 60 йыл» миҙалы (Ҡаҙағстан) default[[Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан)]] desc none</imagemap> |«1941—1945 йылдарҙа Еңеүгә 60 йыл» миҙалы (Ҡаҙағстан) |} == Еңеү көнө мәҙәниәттә == === Музыка === * [[Еңеү көнө (йыр)]] === Телевидение === * «9 мая. Личное отношение» (телеальманах, [[2008]]—[[2010]]) === Филателия === <gallery perrow=7> Файл:Awards of the USSR-1945. CPA 987.jpg|<small>«''Еңеү байрамы''» тигән яҙыулы почта маркаһы. [[СССР]], [[1945]] {{ЦФА|962}} Файл:Da zdravstvuet nasha Pobeda! Marka SSSR 1945.jpg|''Йәшәһен беҙҙең Еңеү!'' почта маркаһы. [[СССР]], [[1945]] Файл:Kvartblok 55 years of Victory, Russia, 2000.jpg|Еңеүҙең 55 йыллығы хөрмәтенә юбилей почта маркалары. [[РФ]], [[2000]] Файл:Dayosh Kiev stamp.jpg|Еңеүҙең 60 йыллығы хөрмәтенә юбилей почта маркаһы. [[Украина]], [[2005]] Файл:Блок Украины 60 лет Победы.jpg|Еңеү көнөнөң 60 йыллығына почта блогы. [[Украина]], [[2005]] Файл:Victory Day 2005 Ukraine.jpg|Еңеүҙең 60 йыллығына конверт. [[Украина]], [[2005]] Файл:Sheet of Azerbaijan 2010-04-20 stamps - 65th. Anniversary of Victory in Great Patriotic War.jpg|Еңеүҙең 65 йыллығына почта блогы. [[Әзербайжан]], [[2010]]</small> </gallery> == Еңеү көнө рус православие сиркәүендә == 1945 йылдың Пасха мөрәжәғәтендә Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы Алексий I түбәндәгеләрҙе яҙа<ref>[http://archive.jmp.ru/page/index/194505319.html БОЖИЕЮ МИЛОСТИЮ СМИРЕННЫЙ АЛЕКСИЙ, ПАТРИАРХ МОСКОВСКИЙ И ВСЕЯ РУСИ ПРЕОСВЯЩЕННЫМ АРХИПАСТЫРЯМ, ПАСТЫРЯМ И ВЕРНЫМ ЧАДАМ ПРАВОСЛАВНОЙ РУССКОЙ ЦЕРКВИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Журнал Московской Патриархии]], № 5, май 1945 г.</ref>: {{начало цитаты}}Пасхальная радость [[Воскресение Христово|Воскресения Христова]] соединяется ныне с светлой надеждой на близкую победу правды и света над неправдой и тьмой германского фашизма, который на наших глазах сокрушается соединённой силою наших доблестных войск и войск наших союзников.<br><br>Свету и силе Христовой не возмогли противиться и препятствовать тёмные силы фашизма, и Божие всемогущество явилось над мнимой силой человеческой.{{конец цитаты|источник=}} === Ғибәҙәт үҙенсәлектәре === {{СС|9|май||26|апрель}}, Еңеү көнөндә Рус Православие сиркәүе ''һәләк булған яугирҙәрҙе иҫкә алыу''ҙы — һәләк булыусыларҙы билдәле дата менән айырым иҫкә алыу көнөн үткәрә. Литургиянан һуң ҡорамдарҙа йыназа уҡыла<ref>''Елизавета Киктенко''. [http://foma.ru/roditelskie-subbotyi.html Родительские субботы] // «[[Фома (журнал)|Фома]]», журнал.</ref>. Йыл һайын Еңеү көнөндә «''дин, Ватан һәм халыҡ өсөн ғүмерен биргән һәм 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында яфаланып һәләк булғандарҙы''» иҫкә алыу Рус Православие сиркәүенең Архиерей Соборы тарафынан [[1994 йыл]]да булдырыла<ref>[http://calendar.rop.ru/mes1/apr26.html Месяцеслов, 26 апреля по старому стилю / 9 мая по новому стилю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102201/http://calendar.rop.ru/mes1/apr26.html |date=2015-05-18 }} // Русская Православная Церковь. Православный календарь на 2016 год.</ref>. [[2010 йыл]]да Еңеү көнө алдынан Мәскәү һәм Бөтә Русь Патриархы Кирилл барлыҡ Рус православие сиркәүҙәрендә «''Ватаныбыҙ үҙ тарихында күрмәгән, халҡыбыҙҙы ҡурҡыныс, үлемесле дошмандан, хәүефтән азат итеүҙе иҫкә алып ғибәҙәт ҡылыуға''» фатиха бирә. Патриарх, бының өсөн рус армияһының [[Наполеон]]ды еңеүе хөрмәтенә изге Филарет Московскийҙың аятын нигеҙ итеп алып, махсус аят төҙөй<ref name="kirill">[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=35458 Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы] // Интерфакс, новости, 6 мая 2010 года, 12:42.</ref>. === Ваҡиғаларҙы баһалау === Еңеү темаһын дауам итеп, Патриарх Кирилл уның «''Илаһи көс ҡатнашлығында тормошҡа ашырылыуын''» онотмаҫҡа кәрәклеген, һуғыштың Аллаһы Тәғәләнең һынауы булыуын һәм тәүбә итергә кәрәклеген дә билдәләй<ref name="kirill" />:{{начало цитаты}}И в ответ Господь совершит чудеса, как он совершил чудо спасения Москвы и избавления страны нашей и всей Европы.{{конец цитаты|источник=''[[Интерфакс]].'' Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы<ref name="kirill" />}} Патриарх Кирилл әйтеүенсә, Филарет Московский заманында (йәғни XIX быуатта) Рус сиркәүе Наполеон армияһының баҫҡынсылығын тотош халыҡтың «гонаһы өсөн яза» тип ҡабул итә. Ул шулай уҡ бер йыл элек, 2009 йылда, Еңеүҙе кешеләрҙең гонаһы өсөн ауыр һынауҙан һуң бирелгән Аллаһ шәфҡәте итеп ҡабул итергә саҡырған була һәм донъяуи матбуғат журналистарының был тезисҡа тәнҡит күҙлегенән ҡарауын таный<ref name="kirill" />. Бөйөк Ватан һуғышының гонаһтар өсөн яза булыуы тураһында фекерҙәр быға тиклем дә яңғырай. Атап әйткәндә, архимандрит<ref group="прим.">В отдельных источниках упоминается как ''схиархимандрит''.</ref> Кирилл (Павлов) 1990 йылдар уртаһында, Аллаһы Тәғәләне онотоп, динде бөтөрөргә һәм тулы дәһрилек урынлаштырырға тырышҡан өсөн «''бөйөк һәм ҡурҡыныс Ватан һуғышы, әлбиттә, Аллаһ язаһы» тип белдерә<ref name="kirill_pavlov">[http://azbyka.ru/propovedi/propovedi-kirill-pavlov.shtml Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова)] // «Азбука веры», портал.</ref><ref name="kirill_pavlov2">''Архимандрит Кирилл (Павлов).'' [http://lib.eparhia-saratov.ru/books/10k/kirill/homilies/16.html Проповеди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724135011/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/10k/kirill/homilies/16.html |date=2011-07-24 }} // Православие и современность. Информационно-аналитический портал Саратовской епархии Русской Православной Церкви.</ref>. {{начало цитаты}} Господь провидел эти вражеские планы, и чтобы не попустить их осуществление, Господь попустил войну. Не случайно.{{конец цитаты|источник=''Архимандрит Кирилл (Павлов).'' Я шел с Евангелием и не боялся…<ref name="kirill_pavlov" /><ref name="kirill_pavlov2" />}} == Комментарийҙар == {{иҫкәрмәләр|group="прим."}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] [[Категория:СССР байрамдары]] [[Категория:Әзербайжан байрамдары]] [[Категория:Әрмәнстан байрамдары]] [[Категория:Украина байрамдары]] [[Категория:Ҡаҙағстан байрамдары]] [[Категория:Ҡырғыҙстан байрамдары]] [[Категория:Төркмәнстан байрамдары]] [[Категория:Белоруссия байрамдары]] [[Категория:Тажикстан байрамдары]] o0986issl716fad2ov4s2764iale9oc 0 122648 1298170 1283243 2026-05-27T00:39:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298170 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Иран-Ираҡ һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Iran-Iraq war-gallery.png|300px]] |заголовок = Иран фронтында етем балаларҙың ҡатнашыуы, ираҡтар тарафынан үлтерелгән ирандарҙың кәүҙәләре, Америка фрегаты USS Stark (FFG-31), Ираҡ Хәрби-һауа көстәре тарафынан яңылыш атакаланған Ираҡ фрегаты «Старк» (инцидент), КСИР армияһының Мерсад операцияһы барышында һәләк булған ОМИН мөжәһиттәре; Хорремшәһәрҙә әсирлеккә төшкән ираҡ һалдаттары, Иран армияһының ЗУ-23-2. |дата = 1980 йылдың 22 сентябре — 1988 йылдың 20 авгусы |место = [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Фарсы ҡултығы]] |причина = Ираҡтың сик буйындағы Арвандруд йылғаһының һул ярына ҡарата территориаль дәғүәләр |изменения = Статус-кво |итог = Тиң иҫәп **Ираҡ Хузестан провинцияһын аннексиялай алмаған **Иран [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡолата алмаған **БМО Именлек Советының 598-сы резолюцияһы, атышты туҡтатыу. |противник1 = '''{{Флагификация|Ирак|1963}}''' ** {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы (ОМИН) '''ярҙам итеүселәр:''' * {{Флагификация|США}} * {{Флагификация|СССР}} * {{Флаг|ЛАГ}} [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] (ЛАГ) * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |противник2 = '''{{Флагификация|Иран}}''' ** {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} Ҡурдистандың Демократик партияһы (ДПК) ** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} Ҡурдистандың патриотик съезы (ПСК) ** Ираҡтың Юғары ислам советы (ВСИРИ) '''ярҙам итеүселәр:'''<br> * {{Флагификация|Сүриә}} * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |командир1 = {{Флаг|Ирак|1963}} [[Сәддам Хөсәйен]]<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Али Хәсән әл-Мәжид<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Таха Ясин Рамаҙан<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Ғиззәт Ибраһим әд-Дури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Әбед Хәмид Мәхмүд <br>{{Флаг|Ирак|1963}} Тариҡ Азиз<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Аднан Хәйраллаһ<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Сәддам Камел<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Үдәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Күсәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Мөхәммәт Жәсем әл-Жабури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Солтан Хәшим Әхмәд<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Хәмид Ража Сәләх әт-Тикрити<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мәсүд Ражави<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мирьям Ражави |командир2 = {{Флаг|Иран}} [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]]<br>{{Флаг|Иран}} Абулхәсән Банисадр<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Али Ражаи<br>{{Флаг|Иран}} Али Хәмәнәи<ref name=mearsheimer02>{{cite web|last1=Mearsheimer|first1=John J.|first2=Stephen M.|last2=Walt|url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html%7C|title=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|publisher=Belfer Center for Science and International Affairs|date=12 November 2002|work=International Security}}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br>{{Флаг|Иран}} Али Әҡбәр Хәшими Рафсанжани<br>{{Флаг|Иран}} Али Шамхани<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Жәвәд Бахонар<br>{{Флаг|Иран}} Мирхөсәйен Мүсәви<br>{{Флаг|Иран}} Мостафа Чамран<br>{{Флаг|Иран}} Али Сәйәд-Ширази<br>{{Флаг|Иран}} Хөсәйен Харрази<br>{{Флаг|Иран}} Мөхсин Резайи <br>{{Флаг|Курдистан}} Мәсүд Барзани <br>{{Флаг|Курдистан}} Жәләл Талабани |силы1 = һуғыштың башланыуы<br><ref>Pollack, p. 186</ref><br> 200 000 һалдат<br>2 800 танк<br>4 000 бронетранспортёр<br>1 400 артиллерия орудиеһы<br>380 истребитель-бомбардировщик<br> 350 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>175 000 һалдат<br>1 200 танк<br>2 300 бронемашина<br> 400 артиллерия орудиеһы<br>450 самолет<br>180 вертолет<br>һуғыш аҙағы<br>1 500 000 һалдат<br><ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref><br>~5 000 танк<br>8 500–10 000 БТР<br>6 000–12 000 артиллерия орудиеһы<br>900 истребитель-бомбардировщик<br>1000 вертолет |силы2 = һуғыш башланыуы<br><ref>Pollack, p, 186</ref><br> 110 000–150 000 һалдат<br>1 700–2 100 танк<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (500 хәрәкәт итеүсе)<ref>Pollack, p. 187</ref><br>1 000 берәмек бронетехника<br>300 хәрәкәт итеүсе артиллерия орудиеһы<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref><br>485 истребитель-бомбардировщик (~100 йөрөүсе)<br>750 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>350 000 хәрби<br>700 танк<br>2 700 бронемашина<br>400 артиллерия орудиеһы<br>350 самолет<br>700 вертолет<br> 1988 й. башы<br><ref>Pollack, p. 232</ref><br>600 000 һалдат<br>1 000 хәрәкәт итеүсе танк<br>800 бронемашина<br>600 ауыр артиллерия берәмеге<br>60-80 истребитель-бомбардировщик<br>70-90 вертолет |потери1 = 105 000–375 000 һәләк булған<ref name="hiro205"/><ref name="PotterSick2006"/><ref name="hawaii.edu">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|title=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002" /><ref name="KochLong1997">{{cite book|last1=Koch|first1=Christian|last2=Long|first2=David E.|title=Gulf Security in the Twenty-First Century|publisher=Emirates Center for Strategic Studies and Research|location=Abu Dhabi|year=1997|page=29|isbn=9781860643163|oclc=39035954}}</ref><br>250 000-500 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance" /><br>400 000 яраланған<ref name="Karsh2002">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|title=The Iran-Iraq War, 1980-1988|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|page=89|isbn=9781841763712|oclc=48783766}}</ref><br>70 000 әсирлеккә эләккән<ref name="Karsh2002"/><ref name="Mikaberidze2011"/> |потери2 = 123 220-160 000 һәләк булған<br>60 711 хәбәрһеҙ юғалған (иран мәғлүмәттәре){{что?}}<ref name="hiro205">{{cite book|last=Hiro|first=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|title=The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict|publisher=Routledge|location=New York|year=1991|page=205|isbn=9780415904063|oclc=22347651}}</ref><ref>здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии</ref><ref name="Abrahamian2008">{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|title=A History of Modern Iran|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, U.K.; New York|year=2008|pages=171–175, 212|isbn=9780521528917|oclc=171111098}}</ref><br>200 000-600 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="hiro205"/><ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Rajaee1997">{{cite book|last=Rajaee|first=Farhang|title=Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|year=1997|page=2|isbn=9780813014760|oclc=492125659}}</ref><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195</ref><br>800 000 һәләк булған (ираҡ белдереүе)<ref name="hiro205" /><br>более 1 000 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance">[http://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives]</ref><br>320 000–500 000 яраланған<ref name="PotterSick2006">{{cite book|last1=Potter|first1=Lawrence G.|last2=Sick|first2=Gary|title=Iran, Iraq and the Legacies of War|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke|year=2006|page=8|isbn=9781403976093|oclc=70230312}}</ref><ref name="Mikaberidze2011">{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|year=2011|page=418|isbn=9781598843361|oclc=775759780}}</ref><ref name="Zargar2012">{{cite journal|last1=Zargar|first1=Moosa|last2=Araghizadeh|first2=Hassan|last3=Soroush|first3=Mohammad Reza|last4=Khaji|first4=Ali|title=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|volume=41|issue=6|publisher=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|location=São Paulo|date=December 2012|pages=1065–1066|url=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=4645489824|accessdate=2 November 2013}}</ref><br>40 000–42 875 әсиргә төшкән<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/><br> 11 000–16 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/> |общие потери = ике яҡтан да 100 000 артыҡ тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name=hawaii.edu-D>{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|title=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><br>(Анфаль ваҡытында үлтерелгән 50 000–100 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар)<ref name="hang">{{cite news|publisher=Tampa Bay Times|url=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|title= Iraq to hang 'Chemical Ali'|last=Sinan|first=Omar|work=Associated Press|date=25 June 2007}}</ref> }} '''Иран-Ираҡ һуғышы''', '''Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш''' йәки''' Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш''' тип тә атала<ref>{{Cite book|last=Carlisle|editor=Bowman, John S.|year=2003|first=Rodney P.|title=Persian Gulf War|location=New York|publisher=Facts on File|isbn=9780816049424}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War|publisher=dKosopedia|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002132/http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War |date=27 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=I Persian Gulf War, 1980-1988|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_205.shtml|publisher=Acig.org|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iran-Iraq_War|publisher=New World Encyclopedia|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com|url=http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm|publisher=History.searchbeat.com|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924230616/http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm |date=24 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gulf War Militaria &#124; Gulf War Relics|url=http://gulfwarstuff.com/|publisher=Gulfwarstuff.com|date=20 August 1988|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927200635/http://gulfwarstuff.com/ |date=27 September 2013 }}</ref> — [[Ираҡ]] менән [[Иран]] араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «'''Изге оборона'''» атамаһы ({{lang-fa|دفاع مقدس}} — ''деф-йе могаддас''), ҡайһы берҙә — «'''Көсләп тағылған һуғыш'''» ({{lang-fa|جنگ تحمیلی}} — ''джанг-тахмиль'') атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә '''«Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы»''' ({{lang-ar-n|قادسية صدام}} — ''Саддам кадиссийят'') атамаһы таралған. Һуғыш [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. [[1982 йыл]]дың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. [[1988 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә. Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла. == Низағ башы == [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. [[XX быуат]] дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша. [[1937 йыл]]да илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. [[1969 йыл]]дың [[19 апрель|19 апрелендә]] Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. [[1975 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Алжир]]ҙа [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК Нефть]] экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм Ираҡ вице-президенты [[Сәддам Хөсәйен]] Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла. Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд {{comment|һуғышмандарын|боевиктарын}} хуплай<ref name="Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969-1979">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=410 Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979]</ref>. 1975 йылдың [[13 июнь|13 июнендә]] илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра. [[1979 йыл]]дың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә. Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. [[1980 йыл]]дың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы {{comment|һуғышмандары|боевиктары}} Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә. Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. [[1979 йыл]]дың 23 февраленән [[1980 йыл]]дың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.<ref>[http://old.redstar.ru/2003/04/26_04/5_01.html СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года]</ref> [[1980 йыл]]дың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә. [[1980 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Сәддам Хөсәйен]] [[1975 йыл]]ғы [[Алжир]] килешеүен формаль рәүештә {{comment|ғәмәлдән сығара|денонсировать}} һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән "Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы"ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра. == Һуғыш барышы == [[Файл:Karte_Frontverläufe_im_ersten_Golfkrieg.jpg|мини|306x306пкс|Һуғыш барышында яҡтарҙың иң ҙур уңыштары (Ираҡ ғәскәрҙәренең алға барыуы — миләүшә, Иран ғәскәренеке ҡыҙғылт һары төҫ менән күрһәтелгән)]] === Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар === [[Файл:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|250px|мини|Иран-Ираҡ һуғышы - [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] - [[Тәһран]]]] Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар [[Бағдад]]тан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн [[Ираҡ]]та һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала<ref name="Канун, 1980">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=411 Канун, 1980]</ref>. Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын {{comment|кисеп сыҡҡан|операция «Каман-99»}} һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, [[1980 йыл]]дың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә ([[1980 йыл]]дың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана<ref name="Решительное начало">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=77|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}}ды бомбаға тота<ref name="Хроника войны">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=413 Хроника войны]</ref>. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, [[Сәддам Хөсәйен]] ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә<ref name="autogenerated4">{{книга|автор=Криворучко А. П., Рощупкин В. Т.|часть=Война с Ираном: жребий брошен|заглавие=Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне|место=М.|издательство=[[Проспект (издательство)|Проспект]]|год=2008|страницы=197|isbn=978-5-392-00071-5}}</ref>. Әммә {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}} һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй. Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә<ref name="autogenerated3">{{cite news|title=Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном|url=http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam2V.htm|author=История войн}}</ref>. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла<ref name="Кордесман 4">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/|author=Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161516/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде {{comment|тотороҡһоҙландырыуына|дестабилизация}} һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты [[Ҡорбан байрамы]]на ([[20 октябрь]]) тамамлау күҙаллана. Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. [[АҠШ]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа {{comment|өҫтәмә көстәр|подкрепление}} күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була. [[Файл:Destroyed_Douglas_C-47_of_IIAF.jpg|справа|мини|250x250пкс|Абаданда юҡ ителгән [[Douglas C-47 Skytrain|C-47 Skytrain]] Иран самолеты]] Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә<ref name="autogenerated2">Efraim Karsh.</ref>. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй<ref name="Большая война">{{cite news|title=ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА|url=http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm|author=И.Кленов, В.Орлов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035108/http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm |date=2008-03-08 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә [[Бағдад]]та 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks Iraq parades captured Iranian tanks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230824/http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks/ |date=2016-12-30 }}</ref>. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан<ref name="autogenerated1">Чернякевич О.</ref>. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була<ref name="The Iran-Iraq War">The Iran-Iraq War.</ref>. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған<ref>[http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html Танковые бои в ирано-иракской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622121555/http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html |date=2017-06-22 }}</ref>. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=47 I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980]</ref>. === Инициативаның Иранға күсеүе === [[1981 йыл]]дың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул [[1981 йыл]]дың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә<ref name="Кордесман 5">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161554/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй. Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да [[Тәһран]]дағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның {{comment|абруйын төшөрә|дискредитациялай}}. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}}, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала. Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}} активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар [[Тәһран]]ға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар<ref>{{Cite news|title=Chronological Listing of Iranian Losses & Ejections|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|url=http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725050428/http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm |date=2013-07-25 }}</ref>. Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла. [[1981 йыл]]да Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. [[7 июнь|7 июндә]] Израиль авиацияһы [[Бағдад]]тан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. {{comment|Һауа көстәренә ҡаршы тороу|ПВО}} системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө {{comment|удар|зыян}} килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай<ref>Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93</ref>. === Иран контрһөжүме === [[Файл:Super_Etendard_Irak.jpg|слева|мини|Dassault Super Étendard, Ираҡтың Хәрби-һауа көстәре, 1983]] [[1981 йыл]]дың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. [[1982 йыл]]дың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, [[24 май]]ҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң [[Сәддам Хөсәйен]] солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен [[Иран]] территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана. === Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш === [[1982 йыл]]дың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан [[1987 йыл]]ға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. [[1986 йыл]]дың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә [[Фарсы ҡултығы]]нан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата [[Бағдад]]ҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын [[1988 йыл]]дың апрелендә генә кире ҡайтара. [[Файл:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|мини|300x300пкс|Америка караптары Фарсы ҡултығында танкерҙы оҙатып бара. [[1987 йыл]]дың октябре]] Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. [[1984 йыл]]дан «'''танкер һуғышы'''» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты {{comment|халыҡ-ара|интернационализация}} кимәлгә саҡлы үҫтерә. [[1985 йыл]] был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та {{comment|даими рәүештә|методично}} авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә. [[1986 йыл]]дың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид [[Бағдад]]ҡа саҡыртыла һәм атыла. [[1986 йыл]]дың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә<ref>A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.</ref>. [[1987 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы {{comment|оҙата барыу|эскортирование}} буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы {{comment|бәрелеш|инцидент}} була. [[1987 йыл]]дың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең {{comment|рух төшөнкөлөгөндә|деморализация}} сағыла. Бынан тыш, [[1987 йыл]]дың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә ([[1988 йыл]]дың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең {{comment|иң юғары нөктәһе|кульминацияһы}}) була<ref>.[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/03/14/n_2241813.shtml Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана]</ref>). [[1988 йыл]]дың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул [[1988 йыл]]дың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә. == Һуғыш эҙемтәләре == [[Файл:F-4E_IRIAF_wreck_at_Tallil_AB_Iraq_1991.JPEG|слева|мини|Ираҡ авиабазаһында F-4 Phantom II иран истребителенең ярсыҡтары]] [[Файл:Yazd3.JPG|мини|250x250пкс|Иран хәрби ҡәберлеге. Йезд]] Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана<ref>Rajaee, Farhang.</ref>. 8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Iran-Iraq Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә. Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, [[Күвейт]]кә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле [[1990 йыл]]да [[Сәддам Хөсәйен]] Күвейткә һөжүм итергә була. Төньяҡ Атлантик хәрби блогы [[НАТО]] илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә {{comment|ике яуызлыҡтың бәләкәйе|как меньшее из зол}} һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция<ref>{{Cite web|title=Iraq: a Country Study. Arms from France|url=http://countrystudies.us/iraq/99.htm|author=Metz, Helen Chapin.|lang=en|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2010-12-27}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAlQ">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAlQ"> U.S. Library of Congress.</span> <small tabindex="0" id="cxmwAlQ">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref> һәм Германия күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081211162243/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archivedate=2008-12-11|author=Tony Paterson.|lang=en|publisher=[[The Independent]]|date=2002-12-18|accessdate=2010-10-11}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAl0">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAl0"> </span>[[The Independent]] <span tabindex="0" id="cxmwAl0">(2002-12-18).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">[http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827030002/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html |date=2010-08-27 }} архивланған 11 декабрь 2008.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">11 октябрь 2010 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=The USS Vincennes: Public War, Secret War.|url=http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JDwSq80|archivedate=2012-02-09|author=Ted Koppel.|lang=en|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] ''Nightline''|date=1992-06-01|accessdate=2010-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAns">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>[[American Broadcasting Company|ABC]]<span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>''Nightline'' <span tabindex="0" id="cxmwAns">(1992-06-01).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAns">[http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }} архивланған 9 февраль 2012.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAns">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға<ref>[http://tass.ru/spec/desert-storm ]</ref><ref>[http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана<ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=75|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>, һәм ошо сәйәсәт [[Бағдад]] режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай. == Һуғышты ҡылыҡһырлау == === Яҡтарҙың ҡоралланыуы === Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана. [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә [[ГФР]], [[СССР]] һәм [[Израиль]]) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары. Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала<ref name="The Iran-Iraq War"/> 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.<ref>After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.</ref>. === Һауа һуғышы === [[Файл:Mi24_tehran.jpg|справа|мини|Иран-ираҡ һуғышы ваҡытында Ираҡ армияһы ташлап киткән һәм Тәһрандағы Хәрби музейҙа трофей сифатында ҡуйылған Ми-24 вертолёты]] [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла {{comment|осош|налёт}} сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=78|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[1981 йыл]]дың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана<ref name="Война в воздухе">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=83|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә. Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған<ref>Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.</ref>, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар<ref>[http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml Domain wartechnic.ru maybe for sale<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626074037/http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml |date=2008-06-26 }}</ref>. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала<ref>{{cite news| title= Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982| url= http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml| author= Tom Cooper, Farzad Bishop| date= 09.09.2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323174631/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml |date=2010-03-23 }}</ref>. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда [[Лаос]] территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған<ref>{{cite news | title= The Fall of Lima Site 85 | url= http://www.afa.org/magazine/april2006/0406lima.asp | author= John Correll | date= 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121192421/http://www.afa.org/magazine/April2006/0406lima.asp |date=2007-11-21 }}</ref>. Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән<ref>[http://www.airvectors.net/avcobra_2.html Greg Goebel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110012919/http://www.airvectors.net/avcobra_2.html |date=2016-01-10 }}</ref>. === Химик ҡорал ҡулланыу === [[Файл:Chemical_weapon1.jpg|мини|200x200пкс|Противогаз кейгән иран һалдаты]] Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм {{comment|горчица|гәрсис}} газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.<ref>[http://www.progressive.org/node/1866 Anthrax for Export] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225102406/http://www.progressive.org/node/1866 |date=2016-12-25 }}</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement]</ref><ref>[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue51/articles/51_30-31.pdf 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war]</ref> == Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр == [[1973]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) [[Ираҡ]]ты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр<ref>{{Cite news|title=База данных SIPRI по торговле оружием|url=http://web.archive.org/web/20040601181327/projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf}}</ref>:<center> {| class="wikitable" border="1" ! Ҡорал менән тәьмин итеүселәр ! АҠШ млрд доллары (1990 йылғы $US хисабында) ! дөйөм һандан % |- | align="center" |[[СССР]] | align="center" |25,2 | align="center" |57 |- | align="center" |[[Франция]] | align="center" |5,6 | align="center" |13 |- | align="center" |[[Ҡытай]] | align="center" |5,2 | align="center" |12 |- | align="center" |[[Чехословакия]] | align="center" |2,9 | align="center" |7 |- | align="center" |[[Польша]] | align="center" |1,7 | align="center" |4 |- | align="center" |[[Бразилия]] | align="center" |0,7 | align="center" |2 |- | align="center" |[[Мысыр]] | align="center" |0,6 | align="center" |1 |- | align="center" |Башҡа илдәр | align="center" |2,1 | align="center" |4 |- | align="center" |'''Барыһы''' | align="center" |'''43,9''' | align="center" |'''100,0''' |} </center>1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=112|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[Күвейт]] тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. [[1982 йыл]]дың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=111|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. === Иран === АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=100|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told 27 Million Israel Iran Arms Deal told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210258/http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told/ |date=2017-03-06 }}</ref> Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.<ref>Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.</ref>. == Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте == Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти: {{цитата|Үҙенең мәғәнәһеҙлеге менән фажиғәле төҫ алған Иран һәм Ираҡ конфликты дауам итә. Был — ныҡлап аяҡҡа баҫмаған илдәр өсөн империалистик сәйәсәттең {{comment|тирмән ташына|жернова}} эләгеү ни тиклем хәүефле булыуын иҫбатлаған аныҡ миҫал. Кем өсөн отошло инде был һуғыш? Әлбиттә, Ираҡҡа ла, Иранға ла ул табыш килтермәй. Улар алмашҡа ҡыйратылған иҡтисад менән күп һанлы кеше ҡорбандарын ғына аласаҡ. Ләкин ҡайһы берҙәрҙең отош алыуын беҙ бөгөн үк күрәбеҙ. Бөтә донъяның күҙ алдында Яҡын һәм Урта Көнсығышҡа сит илдәрҙең хәрби үтеп инеүе көсәйгәндән көсәйә… Ирандың да, Ираҡтың да империализмға ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәтен көсһөҙләндереүгә иҫәп ҡорола. Һәм бына шуларҙың барыһы өсөн ике күрше халыҡ үҙ ҡаны менән түләй. Бына ни өсөн СССР был конфликтты тик тыныс юл менән хәл итеү өсөн көрәшә<ref>{{книга |автор =Агаев С. Л. |заглавие =Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1981 |страницы = 245 }}</ref>.}} === Ираҡҡа ярҙам === 1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта<ref>Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46</ref>. == Сәнғәттә сағылышы == * Нуль километры (фильм, 2005) * Персеполис (йәнһүрәт) * 143-сө траншея == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''И. Кленов, В. Орлов.'' Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28. * ''И. Гурьянов''. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19. * ''Ж. А. Ниязматов''. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с. * Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in ''Arab Studies Quarterly'', Vol. 16, No. 3, Summer 1994.{{ref-en}} * David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in ''Foreign Affairs'', Summer 1988.{{ref-en}} * Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in ''The Middle East Journal'', Vol. 64, No. 3, Summer 2010.{{ref-en}} * Ronald E. Bergquist, ''The Role of Airpower in the Iran-Iraq War'', Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp.{{ref-en}} * John Bulloch, ''The Gulf War: Its Origins, History and Consequences'', location: Methuen, 1989, 309 pp.{{ref-en}} * Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, ''The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War'', Westview Press, 1990, 647 pp.{{ref-en}} * {{книга |автор= Farrokh, Kaveh.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Iran at War: 1500-1988|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Osprey Publishing|год= 2011|volume= |pages= |columns= |allpages= 488|серия= |isbn= 1846034914|тираж= |ref= }}{{ref-en}} * Alan Friedman, ''Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq'', Bantam Books, 1993, 455 pp.{{ref-en}} * Dilip Hiro, ''The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict'', New York: Routledge, 1990, 323 pp.{{ref-en}} * Efraim Karsh, ''The Iran-Iraq War: 1980—1988'' (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp.{{ref-en}} * Stephen С. Pelletiere, ''The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum'', New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp.{{ref-en}} * Pierre Razoux, ''La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988'', éd. Perrin 2013, 604 pp.{{ref-fr}} {{һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Иран һуғыштары]] [[Категория:Ираҡ һуғыштары]] [[Категория:Иран-Ираҡ һуғышы]] [[Категория:Сәддам Хөсәйен]] okzv9042xb96449ig2ve078w405fkqo 0 123779 1298161 1196746 2026-05-26T19:27:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298161 wikitext text/x-wiki {{зоология}} '''Зооло́гия''' ({{lang-grc|ζῷον, грекса зоон}} — хайуандар + {{lang-grc2|λόγος, грекса логос}} — тәғлимәт) — [[хайуандар]] донъяһы тураһындағы [[фән]]. Зоология хайуандарҙы, уларҙың күп төрлөлөгөн (систематика), төҙөлөшөн ([[Морфология (биология)|морфология]] һәм [[анатомия]]), ҡылыҡтарын ([[этология]]), тереклек үҙенсәлектәрен ([[физиология]]), үрсеүен һәм үҫешен ([[эмбриология]]), килеп сығыуын (филогенез), таралыуын (зоогеграфия) һәм тирә-йүндәге мөхит менән бәйләнештәрен ([[экология]]), шулай уҡ, хайуандарҙың тәбиғәттәге һәм кеше тормошондағы әһәмиәтен өйрәнә. Зоология фәне башҡа бик күп биология буйынса фәндәр, [[медицина]], ветеринария, [[ауыл хужалығы]], кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм хайуандарҙы һаҡлау кеүек өлкәләр бәйле һәм берлектә үҫешә<ref>'''Зоология''' /// ''Экология человека. Понятийно-терминологический словарь. — Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.''</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Зоология}}</ref>. == Зоология фәненең өйрәнеү өлкәләре == * Систематика; * Морфология; * Эмбриология; * Физиология; * Этология; * [[Экология]]; * Зоогеография. == Зоология фәненең бүлектәре == Зоология фәнен ике бүлеккә айырып өйрәнәләр: умыртҡаһыҙҙар һәм умыртҡалылар зоологияһы. === Умыртҡаһыҙҙар зоологияһы === ** Протозоология (протистология) — иң ябай хайуандар йәки бер күҙәнәкле хайуандар тураһында фән. ** Планктология — һыу тәрәнлектәрендә көн иткән микроорганизмдарҙы өйрәнә. ** [[Гельминтология]] — паразит селәүсендәр тураһында фән. Умыртҡаһыҙҙар зоологияһының медицина фәне менән берлектә эш алып барған өлкәһе. ** Нематология — йомро селәүсендәр тураһында фән. [[Гельминтология]] фәне менән уртаҡ өлкәһе бар. ** Аннелидология — балдаҡлы селәүсендәр тураһында фән. ** Артроподология — быуынтығаяҡлылар тураһында фән. *** [[Арахнология]] —үрмәкселәр тураһында фән. **** [[Акарология]] — талпандар тураһында фән. *** [[Карцинология]] — ҡыҫала һымаҡтар тураһында фән. *** [[Энтомология]] — бөжәктәр тураһында фән. **** Одонатология — энәғараҡтар тураһында фән. **** Ортоптерология —тура ҡанатлылар тураһында фән. **** [[Колеоптерология]] — ҡуңыҙҙар йәғни ҡаты ҡанатлылар тураһында фән. **** [[Лепидоптерология]] —тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр тураһында фән. **** Диптерология — ике ҡанатлылар тураһында фән. **** Гименоптерология — яры ҡанатлылар тураһында фән. ***** [[Мирмекология]] — ҡырмыҫҡалар тураһында фән. **** [[Апиология]] — бал ҡорттары тураһында фән. ** [[Малакология]] — йомшаҡ тәнлеләр йәғни моллюскалар тураһында фән. *** Конхиология — ҡабырсаҡтарҙы, башлыса моллюскаларҙың ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән. . === Умыртҡалылар зоологияһы === ** [[Ихтиология]] — балыҡтар һәм яңаҡһөйәкһеҙҙәр тураһында фән. ** [[Герпетология]] — һөйрәлеүселәр тураһында фән. ** Батрахология — ер-һыу хайуандары тураһында фән. ** [[Орнитология]] — ҡоштар һәм {{lang-el2|λόγος}} — өйрәнеү, һүҙ)— [[ҡоштар]] тураһындағы, һәм уларҙың эмбриология, морфология, физиология, [[экология]], [[Биологик систематика|систематикаһын]] һәм географик таралыуын өйрәнеүсе фән, [[зоология]] фәненең бер тармағы. ** [[Териология]]({{lang-grc|θηρίον}} — йәнлектәр) — йәнлектәр тураһындағы фән, [[һөтимәрҙәр|һөтимәр хайуандарҙы]] өйрәнеүсе зоология тармағы. *** Приматология — приматтар тураһында фән. *** Кинология — эттәр тураһында фән. *** Иппология — аттар тураһында фән. *** Родентология — кимереүселәр тураһында фән. *** Кетология — кит һымаҡтарҙы өйрәнеүсе фән. *** Хироптерология — ярғанаттар тураһында фән. *** Фелинология — бесәйҙәр тураһында фән. ** Палеозоология — палеонтология фәненең үлеп бөткән умыртҡаһыҙҙар һәм умыртҡалыларҙың ҡалдыҡтарын өйрәнеңсе бүлеге. == Зоология буйынса конгрестар == Зоология буйынса иң беренсе халыҡ-ара конгресс 1889 йылда [[Париж]] ҡалаһында ([[Франция]]), икенсеһе 1892 йылда [[Рәсәй]]ҙә үтә. Ә 1963 йылда [[Вашингтон]]да үткән конгреста 60 илдән 2500 вәкил ҡатнаша<ref name="congress125">[http://docplayer.net/27385940-125-years-of-the-international-congress-of-zoology.html 125 Years of The International Congress of Zoology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304035853/http://docplayer.net/27385940-125-years-of-the-international-congress-of-zoology.html |date=2017-03-04 }}. International Society of Zoological Sciences [http://www.globalzoology.org/dct/attach/Y2xiOmNsYjpwZGY6NTUyMTQ=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126235445/http://www.globalzoology.org/dct/attach/Y2xiOmNsYjpwZGY6NTUyMTQ= |date=2017-01-26 }}</ref>. * XVIII Халыҡ-ара зоология конгресы (2000, [[Афина]], [[Греция]]) * XIX Халыҡ-ара зоология конгресы (2004, [[Пекин]], [[Ҡытай]]) * XX Халыҡ-ара зоология конгресы (2008, [[Париж]], Франция) * XXI Халыҡ-ара зоология конгресы (2012 йылдың 2-7 сентябре, Хайфа, [[Израиль]])<ref>Хляп Л. А., Е. В. Котенкова. (2013). [http://www.maikonline.com/maik/showArticle.do?auid=VAHFPBZQTC XXI Международный зоологический конгресс (2-7 сентября 2012, Хайфа, Израиль).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Зоологический журнал]]. Том 92, № 5, Май 2013, С. 623—624.</ref> * XXII Халыҡ-ара зоология конгресы (2016 йылдың 14-19 ноябре, Окинава, [[Япония]])<ref>[http://www.zoology.or.jp/2016-jointmeeting/ Joint meeting of the 22nd International Congress of Zoology (ICZ) & the 87th meeting of the ZSJ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718202426/http://www.zoology.or.jp/2016-jointmeeting/ |date=2017-07-18 }}. zoology.or.jp</ref> == Әҙәбиәт == * А. А. Яхонтов. Зоология для учителя в двух томах, 1968, 1970.Издательство: Просвещение. Страниц: 680 * Билич Г. Л. Биология. Полный курс. В 3-х т. Том 3. Зоология / Г. Л. Билич, В. А. Крыжановский. — 4-е изд., испр. — М.: Издательство Оникс, 2007. — 544 с.: ил. ISBN 5-488-00887-Х ISBN 5-488-00890-Х (Том 3. Зоология) * {{БСЭ3|заглавие=Зоология}} [[Категория:Зоология]] [[Төркөм:Хайуандар]] [[Категория:Батшалыҡтар (биология)]] 36ykbtv8omwjx09m9va6k1e05l333mf 0 138055 1298150 1183086 2026-05-26T15:47:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298150 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ереван ҡала советы''' ({{Lang-hy|Երևան քաղաքի ավագանի}}, һүҙмә-һүҙ «аҡһаҡалдар советы») — [[Әрмәнстан]]дың баш ҡалаһы Еревандың закондар сығарыу власы органы. Советтың статусы һәм вәкәләттәре Әрмәнстан Республикаһының «Ереван ҡалаһында урындағы үҙидаралыҡ тураһында» Законы менән билдәләнә<ref>Закон [http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=95037 О МЕСТНОМ САМОУПРАВЛЕНИИ В ГОРОДЕ ЕРЕВАНЕ]</ref>. Партия исемлектәре буйынса пропорциональ һайланған 65 депутаттан тора. Ҡала советы башлығы — Ереван ҡалаһының мэры. Совет ҡала органдарының эшен контролләй, ерҙе файҙаланыу, ҡайһы бер башҡа мәсьәләләр буйынса буйынса ҡарарҙар ҡабул итә. Ҡала советы шулай уҡ ҡала бюджетын раҫлау өсөн яуап бирә. [[2009 йыл]]да формалашҡандан алып унда «власть партияһы» — Әрмәнстандың Республика партияһы өҫтөнлөк итә, ул шулай уҡ вөкилдәре советтың бөтә өс саҡырылышында ла булған берҙән-бер партия. Әлеге ваҡытта улар 46 мандатҡа эйә. Ҡалған урындар оппозициялағы Никола Пашиняндың «Елк» (14) һәм Заруи Постанджяндың «Өрөк иле» партиялары араһында бүленә (5). == Һайлауҙар == Ҡала советына депутаттар һайлауғ йылға бер тапҡыр үтә. Һайлау системаһы — пропорциональ, һайлаусылар партия исемлеге өсөн тауыш бирә. Шул уҡ ваҡытта, бер рәттән өс мөҙҙәт депутат булыусылар исемлеккә индерелмәй, әммә дүрт йыллыҡ тәнәфестән һуң ҡабаттан һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм һайлана ала. 40 проценттан ашыу тауыш йыйған партия исемлегендә беренсе торған кеше Ереван мэры итеп ҡуйыла; әгәр бер партия ла 40 процент тауыш йыя алмаһа, совет мэрҙы айырым һайлай. Хәҙерге ваҡытта ҡала мэры — Әрмәнстандың Республика партияһы вәкиле [[Маргарян Тарон Андраникович|Тарон Андраникович Маргарян]]. Ул [[2011 йыл]]дың 15 ноябрендә ҡала советының беренсе саҡырылышында һайлана һәм икенсе, өсөнсө саҡырылыш һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса ҡабаттан ошо вазифаға тәғәйенләнә<ref>[https://www.yerevan.am/ru/mayor/ Официальная страница мэра Еревана] на сайте Еревана</ref>. == Комиссиялар == Ҡала советында 4 комиссия эшләй<ref>[https://www.yerevan.am/ru/standing-commisions/ Постоянные комиссии]</ref>: * Финанс-кредит һәм иҡтисад мәсьәләләре буйынса (рәйесе Наира Нагапетян)<ref>[http://www.hhk.am/ajax/persons.php?id=976&language=ru Нагапетян Наира Миграновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612223700/http://www.hhk.am/ajax/persons.php?id=976&language=ru |date=2018-06-12 }} — биография</ref>. * Хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса (рәйесе Енок Азарян)<ref>[http://velib.com/read_book/azarjan_e_r/prestuplenie_nakazanie_pravoporjadok/azarjan_enok_rubenovich/ Азарян Енок Рубенович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — биография</ref>. * Еҙер файҙаланыу һәм ҡала төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса (рәйесе Оганес Токмаджян Оганес). * Мәҙәниәт, мәғариф һәм социаль тәьминәт мәсьәләләре буйынса (рәйесе Роза Сирунян)<ref>[http://www.hhk.am/ajax/persons.php?id=1256&language=ru Сирунян Роза Ваняевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612221505/http://www.hhk.am/ajax/persons.php?id=1256&language=ru |date=2018-06-12 }} — биография</ref>. == Бинаһы == [[Файл:Yerevan_City_Hall_1_(9).jpg|справа|мини|391x391пкс|Ишек алды]] Ҡала советы ултырыштары үткән Ереван мэрияһы бинаһы Ереван шарап заводы ҡаршыһында, Кентрон районының Аргишти урамында урынлашҡан. Уның фасады Рәсәй майҙанына сығып тора. Төҙөлөш [[2004 йыл]]дың ноябрендә, Ерванд Захаряндың ҡала мэры булған ососронда тамамлана. Сығымдар 3,1 миллиард драм тәшкил итә. Баштан уҡ ратушаны архитектор Джим Торосян проектлай. Төҙөлөш [[1980 йыл]]дар башында башлана, әммә [[1991 йыл]]да финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында туҡтатыла. [[2003 йыл]]ға тиклем төҙөлөп бөтмәгән бина ташландыҡ булып тора<ref>{{Cite web|title=Բացվեց Երեւանի քաղաքապետարանի նոր շենքը|url=https://armenpress.am/arm/news/398018|lang=hy|date=2004-11-26}}(әрм.)&#x20;<span id="cxmwQg" tabindex="0">(2004-11-26).</span></ref>. Ратуша — дөйөм майҙаны 13 500 квадрат метр тәшкил иткән биш ҡатлы йорт. Төп ишек мәңгелекте аңлатҡан сикһеҙ төңәрәктәр рәүешендәге традицион әрмән символы һәм тормошто сағылдырған боронғо әрмән ағасы Кенац цар менән биҙәлгән. Бина дүрт мөйөшлө, 47 метр бейеклектәге, «ԵՐԵՎԱՆ» (ЕРЕВАН) тип яҙылған, традицион биҙәктәр менән һырланған сәғәт башняһынан ғибәрәт. Башняның өҫкө яғы быяла стеналар менән уратылған. Еревандың Ҡала тарихы музейы бинаның көнбайыш төкәтмәһендә урынлашҡан<ref>[http://www.yerevan.am/ru/museum-of-history-of-yerevan/ Музей истории г. Еревана]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ереван]] 8cdpoobhnh98a01sm3jcfaittzz6gcg 0 140151 1298199 1225038 2026-05-27T05:30:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298199 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йомағужа ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылы. == Тарихы == [[Файл:Мурадымовское_ущелье,_Бурзянский_район_03.jpg|справа|мини|Мораҙым тарлауығында йылға.]] [[Файл:Сосновый_лес.jpg|справа|мини|Мораҙым тарлауығында ҡарағай урманы.]] [[Файл:Аккаваз.jpg|справа|мини|«Башҡортостан» милли паркында Әкәүәҙ йылғаһы.]] [[Файл:Bashkiria's_mountains.jpg|справа|мини|«Башҡортостан» милли паркы]] [[Файл:Водопад_-_карстовый_мост_Куперля_2.jpg|справа|мини|250x250пкс|Шарлауыҡ — «Башҡортостан» милли паркында Күперле карст күпере.]] «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name='RBzakon'>Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)</ref>. == Халҡы == {{ Население | Юмагузинский сельсовет (Кугарчинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Юмагузино (Кугарчинский район) | тс }} | | [[Александровка (Күгәрсен районы)|Александровка]] | ауыл | {{ Население | Александровка (Кугарчинский район) | тс }} | | [[Хлебодаровка (Күгәрсен районы)|Хлебодаровка]] | утар | {{ Население | Хлебодаровка (Кугарчинский район) | тс }} | | [[Олотөп]] | утар | {{ Население | Улутуп | тс }} | | [[Нарбут]] | ауыл | {{ Население | Нарбутово | тс }} }} == Иҫтәлекле урындары == * [[Мораҙым тарлауығы]] — уникаль тәбиғи-климат шарттары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының төрлөлөгө бай булған тәбиғәт паркы<ref>[http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/165 Виртуальный тур по Мурадымовскому ущелью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118044457/http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/165 |date=2017-01-18 }}</ref><ref>[http://muradym.ru/ Официальный сайт природного парка «Мурадымовское Ущелье»]</ref>. * [[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркы]] — үҫемлектәр һәм хайуандар төрлөлөгө күп булған тәбиғәт паркы, уларҙың күпселеге Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән<ref>[http://npbashkiria.ru Сайт Национального парка «Башкирия»]</ref><ref>[http://www.ecotravel.ru/regions/reserves/1/4/90 Центр путешествий. Башкирия Национальный парк]</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Филиппов Александр Павлович]] (7 ноябрь 1932 — 15 октябрь 2011) — шағир, тәржемәсе, әҙәбиәтсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/538 Филиппов Александр Павлович. Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416024141/http://libmap.bashnl.ru/node/538 |date=2021-04-16 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡалып:Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] 14wsnklm9z7kkrxhmk7h0x4afl6wxi8 0 140839 1298222 1183787 2026-05-27T10:37:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298222 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карпухин Иван Егорович''' ([[5 февраль]] [[1936 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-фольклорсы, яҙыусы һәм шағир. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультетының декан урынбаҫары, 1974—1982 йылдарҙа деканы, бер үк ваҡытта 1976—1978 йылдарҙа башланғыс кластар факультеты деканы, 1982 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор; 2003—2012 йылдарҙа — урыҫ һәм сит телдәр әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан филиалдың һәм [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының лаборатория мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2018), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1998). [[ Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[СССР]] юғары мәктәбе (1980), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы (1977), Башҡортостан Республикаһы мәғариф (1996) отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Ғәли Ибраһимов исемендәге премия әҙәби лауреаты (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2016), [[Әлшәй районы]]ның почётлы гражданы (2012). == Биографияһы == Иван Егорович Карпухин 1936 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Васильевка ауылында (хәҙер бөткән, [[Торонтайыш ауыл Советы (Әлшәй районы)|Торонтайыш ауыл Советында]] булған) тыуған. Халыҡ ауыҙ-тел ижадына ҡыҙыҡһыныуҙы әсәһе Анна Михайловна һәм апаһы Тамара уята. [[Адамовка (Әлшәй районы)|Адамовка]] ете йыллыҡ мәктәбен, тик «бишле» билдәләренә Дәүләкән педагогия училищеһын, 1960 йылда — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. Мәктәптә уҡытыусы-телсе, [[Стәрлебаш]]тың 2-се урта мәктәбендә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. [[1962 йыл]]дан Стәрлетамаҡ педагогия институтында, [[1967 йыл]]дан — декан урынбаҫары, [[1974]]—[[1982 йыл]]дарҙа — урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы, 1982 йылдан — ғилми эштәр буйынса проректор; [[2003 йыл]]дан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире һәм лаборатория мөдире<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92002/ Башҡорт энциклопедияһы — Карпухин Иван Егорович]{{V|2|02|2021}} </ref>. [[1974 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһын, [[1998 йыл]]да М. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетында «Свадьба русских Башкортостана как фольклорно-игровой комплекс (вопросы поэтики и межэтнических взаимодействий)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1966 йыл]]дан — Башҡортостан буйлап фольклор экспедициялары етәксеһе. Яҙыусы һәм ғалимдың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: Башҡортостан Республикаһының күп этник мөхитендә рус фольклоры, республикалағы башҡа халыҡтарҙың фольклоры менән бәйләнеше. Стәрлетамаҡ педагогия институтында рус халыҡ ижады, боронғо рус әҙәбиәтенең һәм XVIII быуат әҙәбиәтенең тарихы тураһында лекциялар уҡый, «Миф. Фольклор. Әҙәбиәт» махсус семинары менән етәкселек итә. Шиғырҙар, әкиәттәр яҙа. == Хеҙмәттәре == Карпухин Иван Егорович — 500-ҙән ашыу фәнни, уҡытыу-методик һәм ижади эштәр, шул иҫәптән 20 китап һәм брошюра авторы. Уның мөхәррирлеге менән 70-кә яҡын монография, уҡыу әсбаптары, фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы һәм ижади эштәр нәшер ителә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Эшендә яҡшы уңыштары өсөн. СССР-ҙың юғары мәктәбе» (1980) * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996) * «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуының 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970) * РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1989) * «Бөйөк Октябрь социалистик революцияһына 80 йыл» миҙалы (1997) * Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986) * Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) * [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Ғәли Ибраһимов исемендәге әҙәби премияһы (2006) * Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының почетлы профессоры (2012) * Әлшәй районының почётлы гражданы (2012) == Китаптары == * Русская свадьба в Башкортостане (состояние, поэтика, межэтнические взаимосвязи": монография. — Уфа; Стерлитамак, 1999. — 381 с.; * Зоренька вечерняя. — Стерлитамак: СГПИ, 2000. — 129 с.; * Частушки (в устах нерусских Башкортостана). — Уфа: Китап, 2003. — 528 с.; * Русское устное народное творчество. — М.: Высшая школа, 2005. — 280 с.; * Частушки (устами русских). — Уфа: Китап, 2006. — 776 с.; * Моя судьба — Башкортостан. — Уфа: Гилем, 2007. — 172 с.; * Сказки. — Уфа: Китап, 2008. — 440 с.; * Фольклор русских Башкортостана. — Стерлитамак: СГПА, 2008. — 102 с.; * Свадьбы в Башкортостане на стыке тысячелетий. — Уфа: Гилем, 2009. — 480 с. + илл.16 с.; * Частушки в Башкортостане на рубеже тысячелетий. — Уфа: Гилем, 2011. — 220 с. + илл. 16 с. * Стерлитамак мой: избранные произведения писателей южного региона Республики Башкортостан / Союз писателей Республики Башкортостан, администрация города Стерлитамака, Стерлитамакская писательская организация. — Стерлитамак, 2004.- С. 203—205. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|92002}}{{V|2|02|2021}} *[http://strbsu.ru/teacher/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%20%D0%95%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Карпухин Иван Егорович. Стерлитамакский филиал БашГУ. Офиицльный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904030917/http://strbsu.ru/teacher/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%20%D0%95%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-09-04 }}{{ref-ru}}{{V|2|02|2021}} * [http://www.hrono.ru/text/2006/ahm03_06.html Борис Ахметшин. С наукой по жизни. Журнал «БЕЛЬСКИЕ ПРОСТОРЫ», № 3, 2006]{{ref-ru}}{{V|2|02|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/505 Литературная карта Республики Башкортостан. Иван Егорович Карпухин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122160211/http://libmap.bashnl.ru/node/505 |date=2021-11-22 }}{{ref-ru}}{{V|2|02|2021}} [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]] [[Категория:Шәхестәр:Стәрлебаш]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:5 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:Әлшәй районында тыуғандар]] lwxa4jcue7b759x4z6q9e2b013x0z6e 0 150362 1298227 1183807 2026-05-27T11:34:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298227 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каяани ратушаһы''' — [[Финляндия]]ла Каяани ҡалағындағы элекке ратуша бинаһы == Тарихы == Император [[Александр I]] [[1819 йыл]]да тәүге тапҡыр Каяани ҡалаһына килә һәм ратуша төҙөүгә аҡса бүлә. Ратуша биналарҙың дөйөм ҡулланыу Идаралығында Каяани үҙ проекты буйынса төҙөлә. Ампир стилендәге ағас бинаның проекты архитектор Карл Людвиг Энегль һәм инженер Антон Вильгельм Арппе тарафынан төҙөлә. Төҙөлөш 1831 йылда тамамлана. Ратуша ҡала үҙәгендә иң боронғо бина булып тора<ref>[http://www.nba.fi/rky1993/kohde321.htm Rakennettu kulttuuriympäristö. Valtakunnallisesti merkittävät kulttuurihistorialliset ympäristöt 1993 -luettelo]</ref>. [[Файл:Kajaani_300_years_1951.jpg|слева|мини|140x140пкс|1951 йылғы марка]] [[1951 йыл]]дың 7 июлендә Финляндияла Каяани ҡалаһының 300-йыллығына арналған 20 фин маркаһында махсус почта маркаһы сығарыла. Уларҙа 1604—1619 йылдарҙа Амманкоски утрауында Исак Расмусс тарафынан төҙөлгән Каяани замогы (1619-1717), Койвукоски электр станцияһы, Яков Аренберг Каяани (1896) сиркәүе һәм Энгель проекталған Каяани ратушаһы башнялары һүрәтләнгән<ref>[http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta Postimerkit, Kuopassa.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311183253/http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta |date=2016-03-11 }}</ref>. Бинаның реконструкцияһы [[1985 йыл]]дан алып [[1990 йыл]]ға тиклем үткәрелә. Нигеҙе сифатында Оулу университетының архитектура факультетын тамамлаған Ирмель Хангандың диплом эше ҡулланыла. Реставрация сиктәрендә бина диуарҙарының баштағы төҫө тергеҙелә, хәҙер ул тулыһынса [[1831 йыл]]да тамамланған төҙөлөшкә тап килә. [[1904 йыл]]да ҡуйылған тәҙрәләрҙе неоренессанс стилендә ҡалдырыу ҡарар ителә. Каяани ҡалаһы Оулу губернаһындағы биналарҙы һаҡлау буйынса [[1992 йыл]]да премияға лайыҡ була<ref>Kovalainen, Pasi; Passoja, Brita ja Turpeinen, Juhani: Viisikanta – hyvää rakennussuojelua, s. 109–110. Oulun läänin rakennussuojelupalkinnot 1990–2005. Helsinki: Rakennustieto Oy, 2008. ISBN 978-951-682-899-5.</ref>. Реставрациянан һуң ратушала ҡала хакимиәте һәм ҡаланың туристик агентлығыбүлексәләре урынлаша. [[2007 йыл]]дың февраленән йортта Элиас Леннрот үҙәге урынлаша, ул ҡала художество музейының комплекс өлөшө булып тора<ref>[http://www.eliaslonnrotseura.fi/1.html Elias Lönnrot-seura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926013733/http://www.eliaslonnrotseura.fi/1.html |date=2011-09-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Финляндия]] [[Категория:Ратушалар]] 7zo0ptzjdo3lmerb645spsoknx9m8uq 0 150396 1298228 1197304 2026-05-27T11:35:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298228 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каяани сиркәүе''' (фин. <span lang="fi" style="font-style:italic;">Kajaanin kirkko</span>) — Каяани ҡалаһында ([[Финляндия]]) инжил -лютеран ғибәҙәтханаһы == Тарихы == [[Файл:Kajaani_300_years_1951.jpg|слева|мини|140x140пкс|Маркала сиркәү]] Сиркәүҙең хәҙерге бинаһы 1656 йылда Каяаниның беренсе сиркәүе булған урында урынлашҡан. Беренсе сиркәүҙе [[1716 йыл]]да рус ғәскәрҙәре [[Төньяҡ һуғыш]] сиктәрендә Каяани замогы менән бер үк ваҡытта емерә. Икенсе мәхәллә сиркәүе 1734—35 йылдарҙа Грепс Норлинг тарафынан төҙөлә һәм килеүселәргә 160 йыл дауамында хеҙмәт итә. Иҫке сиркәү [[1895 йыл]]да һүтелә, әммә уның алтары әлеге бинаға күсерелә<ref>[http://www.kajaaninseurakunta.fi/kirkot-ja-tilat Kajaanin seurakunta. Toimitilat]</ref>. Өсөнсө бина [[1897 йыл]]да төҙөлә. Декоратив ағас сиркәү архитектор Якоб Аренберг проекты буйынса төҙөлә. Сиркәү неоготик стилдә һәм [[XIX быуат]] аҙағының конструктив ағас төҙөлөшөнөң уникаль ҡомартҡыһы булып һанала. Был бинаны семәрле ағас башня ослай. Бинаның эсендә инглиз готик стилендәге гравюралар менән биҙәлгән конструкциялар һаҡланған<ref>[https://www.kyppi.fi/palveluikkuna/rapea/read/asp/r_kohde_det.aspx?KOHDE_ID=200745 Kajaanin kirkko]</ref>. Ғибәҙәтхана 800 диндарҙы һыйҙыра ала. [[1942 йыл]]да мейес күмеренән сиркәүҙә янғын барлыҡҡа килә. Бина мөғжизәле ҡотҡарыла, тик бер генә стенаһы яна<ref>[https://yle.fi/uutiset/3-8734230 Suntion aavistus esti tulipalon, kansa uhmasi piispan käskyä – Kirkko seisoo yhä paikoillaan]</ref>. [[1951 йыл]]дың 7 июлендә Финляндияла Каяани ҡалаһының 300-йыллығына арналған 20 фин маркалы махсус почта маркаһы сығарыла. Уларҙа Исак Расмусспойя тарафынан төҙөлгән Каяани замогы (1619—1717), Койвукоски электростанцияһы, Яков Аренберг Каяани (1896) сиркәүе һәм Энгель проекталған [[Каяани ратушаһы]] башнялары һүрәтләнгән<ref>[http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta Postimerkit, Kuopassa.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311183253/http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta |date=2016-03-11 }}</ref>.<gallery> KajaaniKirche.jpg| Kajaani Church interior.jpg| Kajaanin-kirkko.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Финляндия]] [[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]] 3p9jpk23rmcabxxrqvd8bortmuwb2dc 2 152779 1298224 895845 2026-05-27T10:57:10Z AntonyFragakis 21322 1298224 wikitext text/x-wiki {{delete|I want the local page to be deleted so that the Meta-Wiki page appears instead.}} d6fcysldbiz8xyhb12x75b3k4vu67wq 0 155841 1298168 1274456 2026-05-26T21:53:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298168 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Afroasiatic_languages-ru.svg|мини|upright=1.5|Афразия телдәре]] '''Иври́т, йәһүд теле''' ({{Audio|He-Ivrit.ogg|''עִבְרִית''}}, {{МФА2|iv'ʁit}}) — «йәһүд теле») — [[Семит телдәре|семит ғаиләһенә]] ҡараған тел, [[Израиль дәүләте|Исраилдең]] [[Рәсми тел|дәүләт теле,]] [[Европа|Европалағы]] ҡайһы бер общиналарҙың һәм диаспораларҙың теле. Ивриттың боронғо формаһы (боронғо йәһүд теле) — [[Йәһүдилек|йәһүҙилектең]] традицион һәм изге теле. Хәҙерге иврит - ҡайтанан аяҡҡа баҫтырып алынған тел. Ул Исраил Дәүләтенең ХХ быуатта һөйләш теле һәм [[Рәсми тел|рәсми теле]] итеп көйләнгән. == Атамаһы == ''Иврит'' (עִבְרִית) һүҙе йәһүд телендә [[сифат]] һүҙ төркөмөнә ҡарай; был сифат сафа (שׂפה - «тел», «телмәр») тигән женский родтағы исем һүҙгә ҡарағанға күрә "иврит" тигән сифат та еврей телендә женский родта тора. == Барлыҡҡа килеүе == Беҙҙең эраға тиклем XIII һәм VII быуаттар араһында иврит үҙ аллы семит теленә әйләнә, үҙенә яҡын туғанлыҡта торған төньяҡ-көнбайыш тармаҡ (ингл. <span style="font-style:italic">[[:en:Northwest Semitic languages|<span title="Версия статьи «Северо-западные семитские языки» на английском языке">Northwest Semitic languages</span>]]</span><span>) телдәренән ныҡлы айырыла</span>. Ивритса еврей [[Эпос|эпосының]] иң боронғо ҡомартҡыһы — Библиялағы «Девора йыры» ({{Тәүрат|Суд|5}}), уның тексы яҡынса беҙҙең эраға тиклемге XII быуатҡа ҡарай.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Serge Frolov, Department of Religious Studies, Dedman College, Southern Methodist University|заглавие=How Old Is the Song of Deborah?|ссылка=http://www.bibleodyssey.org/en/people/related-articles/how-old-is-the-song-of-deborah.aspx|язык=en|издание=Journal for the Study of the Old Testament|год=2011|номер=36|страницы=163—184}}</ref> Ивриттағы иң боронғо яҙмалар — «Ғезер календары» һәм Хирбет-Кияфалағы (ингл. <span style="font-style:italic">[[:en:Khirbet Qeiyafa|<span title="Версия статьи «Хирбет-Кияфа» на английском языке">Khirbet Qeiyafa</span>]]</span><span>)</span> яҙма — беҙҙең эраға тиклем X быуат ҡомартҡылары. Был яҙмаларҙың телен, башҡа ҡәнғәни телдәрҙән айырмалы, нәҡ иврит тип табыу буйынса фәнни бәхәстәр дауам итә. == Үҫеш баҫҡыстары == [[Файл:Пиктографический_иврит.jpg|мини|Пиктографик протосинай яҙмаһы, палеойеврей яҙмаһының элгәре тип фараз ителә]] [[Файл:Aramaic_script.gif|мини|Палеоеврей яҙмаһы (яҙыу стиле бер аҙ үҙгәргән, хәрефтәр яҙыу тиҙлеген арттырыу маҡсатында ябайлаштырылған)]] === Боронғо еврей теле === ==== Библия осоро (беҙҙең эраға тиклем XII—II быуаттар) ==== Сығанаҡ: * [[Иҫке Ғәһед]] (ул шулай уҡ ''Тана́х'' — «Тора, Невиим, Ктувим»). Үҙенсәлектәре: [[грамматика]] һәм [[фонетика]] һаман семит телдәренә хас һыҙаттарҙы һаҡлай. Һуҙынҡылар бик ҡыҫҡаларға, ҡыҫҡаларға һәм оҙондарға бүленә. ==== Библиянан һуңғы осор (беҙҙең эраға тиклем I  — беҙҙең эраның II быуаты) ==== Сығанаҡтар: * <nowiki><i id="mwWg">Мишна́</i></nowiki> (йәһүдилек ҡанундары йыйылмаһы (Телдән әйтелгән Ҡанун)) * [[Ҡумран ҡулъяҙмалары|Ҡумран яҙмалары]] (1940-сы йылдарҙағы [[Үле диңгеҙ]] буйындағы ҡаҙылдыҡ табыштар) Беҙҙең эраның I быуаты аҙағында боронғо еврей теле һөйләш теле булыуҙан туҡтай һәм дин йолалары башҡарыу теле булып ҡала. ==== Талмуд һәм Масореттар дәүеренең боронғо еврей теле (III—V быуаттар) ==== Сығанаҡтар: * ''пию́т'' (еврей телендәге дини поэзия) * ''Мидраштар'' (Тораға аңлатмалар һәм тәфсирҙәр) Был дәүерҙә йәһүди диненең «<nowiki><i id="mwcQ">масо́рет</i></nowiki>тар» («йолаларҙы һаҡлаусылар») тигән бер ағымында «тартынҡы» хәрефтәр эргәһендә «һуҙынҡыларҙы» тамғалау системаһын («<nowiki><i id="mwcw">н</i></nowiki>икуд») уйлап табалар. Никуд боронғо еврей текстарын уҡығанда һуҙынҡыларҙы әйтеүҙе яйға һала. Иврит тәүҙә арами [[Лексика|лексикаһы]] менән тулылана (был процесс урта быуаттарҙа ла дауам итә). [[Ҡылым]]   системаһы үҙгәртеп ҡорола — элекке аспект (тамамланған һәм тамамланмаған) категорияһы ҡабаттан ҡарала; ҡылым ваҡыттары системаһын үҙгәртеү һөҙөмтәһендә ҡайһы бер «сифатты аңлатҡан» рәүештәр үҙ аллы һүҙ булып китә. === Урта быуаттар ивриты ([[X быуат|X]]—[[XVIII быуат|XVIII]] быуаттар) === Сығанаҡтар: * испан поэзияһы (Йегуда Галеви, Ибн-Эзра, Ибн-Гебироль, Альхаризи); * Тора менән Талмудҡа аңлатмалар (Раши, Маймонид, Нахманид); * каббалистика әҙәбиәте; * фәнни әҙәбиәт (фәлсәфә, медицина, география, [[филология]], тарих). Иврит һөйләш теле түгел, әммә еврейҙар уны һаман өйрәнә, ошо телдә дини китаптар уҡый, хеҙмәттәр яҙа, башҡа илдәрҙәге еврейҙар менән аралаша. Ивриттың төп «көнәркәше» булған арами теле ҡулланыуҙан төшөп ҡала. Ивриттың бер нисә өн әйтеү нормаһы: ашкеназ ([[Европа|Европала]], Испания ғына инмәй), сефард (башлыса, мосолман илдәрендә, [[Испания|Испанияла]], [[Греция|Грецияла]], өлөшләтә [[Италия|Италияла]]), [[йемен]] нормалары барлыҡҡа килә. Сефард нормаһы боронғо әйтелештең үҙенсәлектәрен яҡшыраҡ һаҡлаған, әммә унда ҡыҫҡа һәм оҙон һуҙыеҡылар араһындағы айырма юғалтылған. Ашкеназ нормаһы немецса әйтелештең ҡайһы бер һыҙаттарын үҙләштергән; оҙон һуҙынҡылар дифтонгтарға әйләнә, һуҙынҡылар һәм тартынҡылар системаһы ныҡ ҡына үҙгәртелә. Сифат үҙ аллы һүҙ төркөмөнә әйләнә. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[XVII быуат|XVII быуатта]] Европа филологияһында [[фин теле]] менән ивриттың ҡәрҙәшлеге теорияһы йәшәй. === [[XIX быуат]] ивриты === [[Иврит телендәге әҙәбиәт]] Европа мәҙәниәтенең бер өлөшөнә әүерелә. Сығанаҡтар: * иврит телендәге гәзит-журналдар; * романдар, хикәйәләр, пьесалар, новеллалар һ.б. (мәҫәлән, Менделе Мойхер-Сфорим китаптары); * бөтә фәндәр буйынса мәктәп дәреслектәре. === Яңыртылған иврит ([[XX быуат]] башынан) === 18 быуат буйы тик китап теле тип иҫәпләнгән тел көндәлек һөйләш теле, [[Израиль дәүләте|Израиль Дәүләтенең]] дәүләт теле булып китә. Был энтузиастар тырышлығы һөҙөмтәһе була, уларҙың иң билдәлеһе — Элиэзер Бен-Йегуда. Ивритаты тергеҙеү фекере диаспора мираҫы һәм сит хакимлыҡтар аҫтында йәшәргә мәжбүр булған еврейҙар һөйләшкән телдәр (Телдәр һуғышы) менән араны өҙөргә ынтылған сионизм идеологияһының айырылғыһыҙ өлөшө була. Был йәһәттән 1935 йылда ғалим, либерал, Европа интеллектуалы һәм Израилдең буласаҡ беренсе президенты Хаим Вейцмандың әйткәне  әһәмиәтле: «''Беҙ Эрец-Исраэлгә [[Варшава]], Пинск һәм [[Лондон]] тормошон ҡабатлар өсөн килмәнек. Сионизмдың асылы — еврейҙар сит мәҙәниәттәр баҫымы аҫтында үҙләштергән бөтә ҡиммәттәрҙе үҙгәртеү''». Немец еврейҙарының үҙ-ара ярҙам берлеге (Хильфсферайн) 1904 йылда Йәрүсәлимдә иврит уҡытыусылары өсөн беренсе уҡытыусылыҡ семинарияһын һәм 1905 йылда Яффола «Герцлия» гимназияһын — донъяла уҡытыу иврит телендә алып барылған беренсе урта мәктәпте асҡанға йөҙ йылдан ашыу ваҡыт үтте. ХХ быуаттың беренсе сирегендә Эрец-Исраэлгә күсеп килгән икенсе һәм өсөнсө тулҡын репатрианттар ғаиләләрендә ивритты ғаиләләрҙә , киббуцтарҙа һәм ауыл хужалығы торамаларында аралашыу теле итеп ирекле (ҡайһы берҙә мәжбүри ҙә) һайлау уңыштың төп шарты була. Израиль Дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге осорҙарында ивритты индереү бик ҡаты ысулдар менән алып барыла. Артабан, башҡа еврей телдәрен тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарғас, дәүләттең ул телдәргә мөнәсәбәте йомшара. 1996 йылда [[идиш]] һәм [[Сефард теле|ладино]] телдәрендәге мәҙәни мираҫты һаҡлау тураһында закондар сығарыла. 2018 йылда ҡабул ителгән «Израиль — еврей халҡының милли дәүләте» тигән закон ивритты Израиль Дәүләтенең берҙән-бер дәүләт теле итеп раҫлай (ғәрәп теле дәүләт теле статусын юғалты, әммә уның айырым статусы нығытыла). == СССР-ҙа иврит == Иврит телендәге һуңғы нәфис баҫма  — Б. Фрадкиндың «''Алей асор''» («Ун ҡыллы лирала») тигән китабы - 1927 йылда баҫылып сыға, унан һуң дөйөм ихтыяжға дини материалдар ғына (календарҙар, доғалыҡтар) баҫылғылай. Совет әҙәбиәтендә ивритты оҙаҡ ваҡыттар буйы «боронғо еврей теле» тип йөрөтәләр, хатта Израилдә уны тергеҙеү мәсьәләһе хәл ителгәс тә был дауам итә, моғайын, сәйәси маҡсаттандыр, «иҫке һәм үле» иврит телен «заманса һәм тере» еврей теленә — [[Идиш|идишҡа]] ҡаршы ҡуйыу өсөн дәлер. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа 1953 йылда [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] үлгәндән алып 1967 йылғы Алты көнлөк һуғышҡа тиклемге аралыҡта, [[Израиль дәүләте|Израиль]] менән СССР араһында дипломатик мөнәсәбәттәр булғанда, хәҙерге ивритҡа нейтраль мөнәсәбәт булып ала. 1963 йылда Ф. Л. Шапиро әҙерләгән «Иврит-русский словарь» баҫыла, унда грамматика буйынса Б.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Гранде яҙған ентекле һәм ҙур күләмле очерк та була, һуңынан ул 1960—1980-се йылдарҙа ивритты йәшерен өйрәнгән саҡта ҡулланма булып хеҙмәт итә. «Поэзия Израиля» йыйынтығы сыға, унда ивриттан тәржемәләр ҙә инә. Совет китапханалары был осорҙа Израилдә иврит телендә баҫылған китаптарҙы ла алғылай, әммә СССР-ҙа иврит телен уҡытыу бер ерҙә лә алып барылмай тиерлек. 1967 йылда Алты көнлөк һуғыштан һәм совет-израиль мөнәсәбәттәрен өҙгәндән һуң, СССР-ҙа ивритты өйрәнеүселәр һәм өйрәтеүселәр (киң күләмле булмаған ғилми тикшеренеү өсөн өйрәнеүҙән, мәҫәлән, университеттарҙың Көнсығыщты ҡйрәнеү бүлексәләренән тыш) сионистарға (йәғни эмигранттарға  — «совет Ватанына хыянат итеүселәргә», һуңынаныраҡ, БМО-ның 1975 йылда ҡабул ителгән һәм 1991 йылда юҡҡа сығарылған 3379-сы резолюцияһына ярашлы, [[Расизм|«расистарға»]]) тиңләнә. Уларҙы эштән йә вуздан ҡыуыу еңелләшә, ә ҡайһы бер иврит уҡытыусылары төрлө сәбәп менән төрмәгә ябыла  — мәҫәлән, Эфраим Холмянский, Юлий Эдельштейн һәм башҡалар менән шулай була. 1987 йылда СССР-ҙағы йәшерен иврит уҡытыусылары «''Игуд а-морим''» — иврит уҡытыусылары профсоюзын ойоштора. Зеэв Гейзель, Лев Городецкий һәм Авигдор Левит уның рәйестәре була. Үҙгәртеп ҡороуҙан һуң совет осоронан һуңғы мөхиттә яйлап рәсми даирәләрҙә лә «боронғо еврей теле» урынына «иврит» атамаһы ҡулланыла башлай. == Уҡыу һәм яҙыу == * Иврит яҙыу өсөн еврей алфавитын ҡуллана, ул арами һәм идиш кеүек үк, ''квадрат шрифтлы.'' * Квадрат шрифт — [[алфавит]] төрө (ивритса — ''алеф-бет''). Ул, алфавитһыҙ системаларҙан (өлөшләтә боронғо мысыр, [[Ҡытай яҙыуы|ҡытай]]) айырмалы, һәр тамғаның (хәрефтең) бтлдәле бер өнгә тап килеүенән ғибәрәт, ә алфавитһыҙҙарҙа һәр тамға төшөнсәне ([[идеограмма]]) йә өндәр берләшмәһен ([[ижекле яҙыу]]) билдәләй. * Иврит алфавитында 22 хәреф, һәи хәреф тартынҡы өнгә тап килә (консонанталы яҙыу). Ивритта һуҙынҡы өндәрҙе белдергән бер хәреф тә булмай, әммә дүрт хәреф ([[Алеф (йәһүд хәрефе)|әлеф]], хей, йуд һәм вав) тик тартынҡы өндәрҙе белдергән хәреф булыуҙан туҡтап, матрес лекционис («уҡыу инәһе») сифатында һуҙынҡыларҙы белдереү өсөн дә ҡулланыла. Яҙыуҙа хәрефтәр уңдан һулға ҡарай теҙелә, хәрефтәр бер-береһенә тоташтырылмай (ҡулъяҙмаларҙа гел генә улай түгел), ә юлдар өҫтән аҫҡа ҡарай теҙелә. * Һуҙынҡылар махсус билдәләр (''некудот'') ярҙамында тамғалана, улар хәреф тирәләй (өҫтөндә, аҫтында, һулдан) ҡуйылған нөктәләр һәм һыҙыҡтар йыйылмаһынан (никуд) тора. Никуд белдергән һуҙынҡы никудлы тартынҡы өндән һуң әйтелә. Әгәр тартынҡынан һуң һуҙынҡы булмаһа, хәреф аҫтында уҡылмай торған ''шва'' тамғаһы тора. Ҡайһы берҙә никуд нөктәләре һәм һыҙыҡтары дүрт «уҡыу инәһе» менән бергә килә; бындай осраҡта был хәрефтәр тартынҡы итеп уҡылмай, ә һуҙынҡыны белдереү өсөн хеҙмәт итә. * Күп осраҡта текстарҙа никуд тамғалары ҡуйылмай. Улар түбәндәге осраҡтарҙа ғына мотлаҡ була: :* дини текстарҙа, :* йырҙарҙа һәм шиғырҙарҙа, :* һүҙлектәрҙә, :* мәктәп һәм ульпандарҙа, :* балалар өсөн китаптарҙа, :* ҡайһы берҙә — сит телдәрҙәге һүҙлектәрҙә һәм төрлөсә уҡыла алған һүҙҙәрҙә : һәм башҡаларҙа. Иврит грамматикаһына ярашлы, һүҙҙең тамырында һуҙынҡылар булмай. Тексты никудһыҙ уҡыуҙы еңелләштерер өсөн «тулы яҙыу» ({{Lang-he|כתיב מלא}}) ҡулланыла, йәғни «у», «о» өндәренең ҡайһы берҙәре - ''вав'' хәрефе'','' «и», «э» өндәре - ''йуд'', сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә ҡайһы бер «а», «э» өндәре ''әлеф'' хәрефе менән тамғалана, бынан тыш, «в» һәм «й» тартынҡыларын белдергән ''вав'' һәм ''йуд'' хәрефтәре айырым осраҡтарҙа парлы итеп яҙыла. === Һуҙынҡы өндәрҙе тамғалау === Некудот тамғалары һуҙынҡы өндәрҙе тамғалау өсөн хеҙмәт итә. Произношение звуков «а», «э», «и», «о», «у» примерно соответствует русскому произношению. Согласные в иврите никогда не палатализуются (не смягчаются) перед гласными «и» или «е (э)». {| class="standard" |+ !Никуд тамғаһы ! <br />Атамаһы<br /> !Һүрәтләнеше !Уҡылышы |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ַ |''Патах'' |Хәреф аҫтында горизонталь һыҙыҡ |«а» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ָ |''Камац'' |Хәреф аҫтында т-ға оҡшаш билдә |«а» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֵ |''Цере'' |Хәреф аҫтында горизонталь урынлашҡан ике нөктә |«э» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֶ |''Сэголь'' |Хәрнф аҫтында түбәһе менән аҫҡа ҡараған тигеҙ яҡлы өсмөйөш кеүек урынлашҡан өс нөктә |«э» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ִ |''Хирик'' |Хәреф аҫтындағы нөктә |«и» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |י ִ |''Хирик'' менән ''йод'' |Хәреф аҫтында нөктә һәм киләһе хәреф йод |«и» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֹ |''Холам хасэр'' |Хәрефтең өҫтөндә һул яҡта нөктә |«о» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |וֹ |''Холам мале'' |Өҫтөндә нөктәле вав хәрефе |«о» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ָ |''Камац катан'' |Хәреф аҫтында т-ға оҡшаш билдә (камац кеүек) |«о» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֻ |''Куббуц'' |Хәреф аҫтында диагональ буйынса урынлашҡан өс нөктә |«у» |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |וּ |''Шурук'' |Эсенә нөктә ҡуйылған вав хәрефе |«у» |+ |} <div></div>Бынан тыш, ҡайһы бер баҫымһыҙ һуҙынҡылар (''э, а, о'') ''шва'' ְ(хәреф аҫтында ике вертикаль нөктә) тамғаһы йә шваның ''сэголь'', ''камац'' һәм ''патах'' тамғалары (бөтәһе лә хәреф аҫтына ҡуйыла һәм һуңғыларының атамаһы алдан ''хатаф'' һүҙен ҡушып әйтелә) менән берләшмәһе ярҙамында тапшырыла ала. Хатаф ҡатнаш тамғалау: Ни {| class="standard" |+ !Никуд тамғаһы ! <br />Атамаһы<br /> !Һүрәтләнеше !Уҡылышы |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֳ |''хатаф-камац'' | ''камац'' + ''шва'' унан уңда |баҫымһыҙ «о» өнө |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֲ |''хатаф-патах'' |''патах'' + ''шва'' унан уңда |баҫымһыҙ «а» өнө |- | style="font-size:4em;line-height:1.2;text-align:center;" |ֱ |''хатаф-сэголь'' | ''сэголь'' + ''шва'' унан уңда | баҫымһыҙ «э» өнө |+ |} <br /> === Хәрефтәр === Миҫалдар: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Хәреф ! rowspan="3" |Һан мәғәнәһе<br /><br />(гематрия) ! colspan="3" |Атамаһы ! colspan="3" |Транслитерация ! colspan="5" |Әйтелеше ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]) |- ! rowspan="2" |башта<br /><br />уртала ! rowspan="2" |аҙаҡта ! rowspan="2" |Стандарт ! rowspan="2" |Ашкеназса ! rowspan="2" |Ивритса * ! rowspan="2" |Русса ** ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Ябайлаштырылған ! rowspan="2" |Израилсә ! rowspan="2" |Ашкеназса ! rowspan="2" |Сефардса ! colspan="2" |Реконструкцияһы |- !Мишна !Библ. |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |א | | align="center" |1 |А́леф |А́леф |אָלֶ"ף |' |ʾ |' |{{Ipa|[ ʔ, - ]}} |[ — ] |{{Ipa|[ ʔ, - ]}} |{{Ipa|[ ʔ, - ]}} |{{Ipa|[ʔ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ב | | align="center" |2 |Бет (Вет)*** |Бейс (Вейс)*** |בֵּי"ת |б, в |b, ḇ |b, v |[ b, v ] |{{Ipa|[b, v~v̥ ]}} |[ b, b~{{Ipa|β}}~v ] |[ b, β ] |[ b ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ג | | align="center" |3 |Ги́мель |Ги́мель |גִימֶ"ל |г |g, ḡ |g |{{Ipa|[ ɡ ]}} |{{Ipa|[ɡ~ɡ ̊]}} |{{Ipa|[ ɡ, ɡ~ɣ ]}} |{{Ipa|[ ɡ, ɣ ]}} |{{Ipa|[ ɡ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ד | | align="center" |4 |Да́лет |До́лес |דָלֶ"ת |д |d, ḏ |d |[ d ] |{{Ipa|[ d~d̥ ̊]}} |{{Ipa|[ d̪~ð ]}} |{{Ipa|[ d̪, ð ]}} |{{Ipa|[ d ̪]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ה | | align="center" |5 |хе |хэй |הֵ"א |(h), х, г |h, Ḏ |h |{{Ipa|[ h~ʔ, - ]}} |[ h, — ] |[ h, — ] |[ h, — ] |[ h ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ו | | align="center" |6 |Вав |Вов |וָ"ו |в, у, о |w |w |[ v ] |{{Ipa|[ v~v̥ ]}} |{{Ipa|[ v ]}} |[ w ] |[ w ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ז | | align="center" |7 |За́ин |За́ен |זַיִ"ן |з |z |z |[ z ] |{{Ipa|[ z~z̥ ]}} |[ z ] |[ z ] |[ dz ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ח | | align="center" |8 |Хэт |Хэс |חֵי"ת |х |ḥ |h`, x |{{Ipa|[ χ~ħ ]}} |{{Ipa|[ x ]}} |[ ħ ] |[ ħ, x ] |[ ħ, x ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ט | | align="center" |9 |Тэт |Тэс |טֵי"ת |т |ṭ |t` |{{Ipa|[ t ]}} |{{Ipa|[ t ]}} |{{Ipa|[ t̪ ]}} |{{Ipa|[ t̪ˁ ]}} |{{Ipa|[ t̪ʼ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |י | | align="center" |10 |Йуд |Йод |יוֹ"ד |й |y |y |[ j ] |[ j ] |[ j ] |[ j ] |[ j ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |‭כ | height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ך | align="center" |20 |Каф (Хаф)*** |Коф (Хоф***) |כָּ"ף |к, х |k, ḵ |k, kh |[ k, {{Ipa|χ}} ] |[ k, x ] |[ k, x ] |[ k, x ] |[ k ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ל | | align="center" |30 |Ла́мед |Ло́мед |לָמֶ"ד |л |l |l |[ l ] |{{Ipa|[ l~ɫ ]}} |[ l ] |[ l ] |[ l ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |‭מ | height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ם | align="center" |40 |Мем |Мем |מֵ"ם |м |m |m |[ m ] |[ m ] |[ m ] |[ m ] |[ m ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |‭נ | height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ן | align="center" |50 |Нун |Нун |נוּ"ן |н |n |n |[ n ] |[ n ] |{{Ipa|[ n̪ ]}} |{{Ipa|[ n̪ ]}} |{{Ipa|[ n̪ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ס | | align="center" |60 |Са́мэх |Со́мэх |סָמֶ"ך |с |s |s |[ s ] |[ s ] |[ s ] |[ s ] |[ ts ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ע | | align="center" |70 |А́ин |А́ен |עַיִ"ן |` |` |` |{{Ipa|[ ʔ ~ ʕ, – ]}} |[ — ] |{{Ipa|[ ʕ, ŋ, – ]}} |{{Ipa|[ ʕ, ɣ ]}} |{{Ipa|[ ʕ, ɣ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |‭פ | height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ף | align="center" |80 |Пэ (Фе)*** |Пэй (Фэй)*** |פֵּ"א |п, ф |p, ph |p, ph |[ p, f ] |[ p, f ] |[ p, f ] |{{Ipa|[ p, ɸ ]}} |[ p ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |‭צ | height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ץ | align="center" |90 |Ца́ди |Цо́ди |צָדִ"י |с, ц |ṣ |s` |{{Ipa|[ ʦ ]}} |{{Ipa|[ ʦ ]}} |{{Ipa|[ ʦ ]}} |{{Ipa|[ sˁ ]}} |{{Ipa|[ʦʼ, ʧʼ, t͡ɬʼ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ק | | align="center" |100 |Коф |Куф |קוֹ"ף |к |k |k |[ k ] |[ k ] |[ k ] |[ q ] |[ kʼ ] |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ר | | align="center" |200 |Рэш |Рэйш |רֵי"ש |р |r |r |{{Ipa|[ ʁ ]}} |{{Ipa|[ ʀ ]}} |{{Ipa|[ r~ɾ ]}} |{{Ipa|[ ɾ ]}} |{{Ipa|[ ɾ ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ש | | align="center" |300 |Шин (Син) |Шин (Син) |שִׁי"ן (שִׂי"ן) |ш, с |š, ś |sh, lh |{{Ipa|[ ʃ, s ]}} |{{Ipa|[ ʃ, s ]}} |{{Ipa|[ ʃ, s ]}} |{{Ipa|[ ʃ, ɬ ]}} |{{Ipa|[ ʧ, t͡ɬ, s ]}} |- | align="center" height="28" style="font-size:240%; font-family:serif" |ת | | align="center" |400 |Тав |Тов (Сов)*** |תָ"ו |т |t, ṯ |t, th |[ t ] |{{Ipa|[ t, s ]}} |{{Ipa|[ t̪, θ ]}} |{{Ipa|[ t̪, θ ]}} |{{Ipa|[ t̪ ]}} |- |} ; Иҫкәрмәләр Хәҙерге иврит теленең грамматикаһы боронғо еврей теленең грамматикаһынан ныҡ ҡына айырыла. Уға элек киң таралған еврей телдәре, айырыуса идиш менән ладиноның йоғонтоһо ҙур була. Мөһим үҙгәрештәр: Тел әле лә байыуын дауам итә, был эшкә [[Иерусалим|Иерусалимдағы]]. Иврит теле академияһы ғалимдары ҙур өлөш индерә. Телдең байыуы түбәндәге юлдар менән бара: ==== Һүҙ аҙағындағы хәрефтәр ==== Биш хәреф төрлөсә яҙыла — һүҙҙең башында һәм уртаһында бер төрлө, аҙағында — икенсе төрлө: {| class="standard" |+ ! colspan="2" |Һүҙҙең башында һәм уртаһында ! colspan="2" |Һүҙ аҙағында |- |Каф | style="font-size:4em;line-height:1.2" |<span style="font-family:serif">כ</span> |Каф-софи́т | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">ך</span> |- |Мем | style="font-size:4em;line-height:1.2" |<span style="font-family:serif">מ</span> |Мем-софи́т | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">ם</span> |- |Нун | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">נ</span> |Нун-софи́т | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">ן</span> |- |Пей | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">פ</span> |Пей-софи́т | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">ף</span> |- |Цади | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">צ</span> |Цади-софи́т | style="font-size:4em;line-height:1.2;" |<span style="font-family:serif">ץ</span> |+ |} <br /> == Грамматикаһы == Хәҙерге иврит грамматикаһы боронғо еврей теле грамматикаһынан ныҡ айырыла. Уға еврей телдәренән идиш һәм ладиноның йоғонтоһо көслө. Иң мөһим үҙгәрештәрҙең ҡайһы берҙәре: * һүҙ тәртибе SVO-ға әйләнә (''эйә-ҡылым-тура тултырыусы'') (элек VSO була, ''ҡылым-эйә-тура тултырыусы''); * ҡылым замандарының иҫке системаһы үҙгәртелеп, үткән һәм киләсәк замандар булдырыла, хәҙерге заман сифат ҡылым менән бирелә башлай; * бергә егелгән конструкциялар (''смихут'') башлыса тотороҡло һүҙбәйләнештәрҙә һаҡлана; башҡа осраҡтарҙа йышыраҡ ''шель'' [[Киҫәксә|киҫәксәле]] конструкциялар ҡулланыла; * ҡылымдары эргәһендәге бергә яҙылған объект алмаштарын ''эт'' предлоглы конструкция биләй. == Лексикаһы == [[Иерусалим|Иерусалимдағы]] Иврит теле академияһы ғалимдары телде байытыу өҫтөндә эшен даууам итә. Бының ысулдары: '''1. Боронғо һүҙҙәрҙең мәғәнәһен үҙгәртеү''' Миҫалдар: * ''анива́'' (עניבה) һүҙе Мишнала уҡ (II быуат), унан һуң [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] ла (Маймонидтарҙа осрай) таҫманың айыым бер төрөн аңлата, хәҙер был һүҙ «галстук»ты аңлата; * ''алуф'' (אלוף) һүҙе борон «ҡәбиләнең ғәскәр башлығы, меңсе» мәғәнәһен аңлатҡан, ул э́леф (אלף = «мең») һүҙенән яһалған булған, хәҙер — ул «генерал» хәрби званиены, шулай уҡ «чемпион»ды аңлата. '''2. Телдә йәшәп килгән тамырҙарҙан иврит грамматикаһы ҡағиҙәләренә ярашлы яңы һүҙҙәр яһау.''' Миҫал: әлеге һүҙҙәргә оҡшатып: * ''маХШе́В'' (מחשב) = «компьютер» (һүҙмә-һүҙ: «хисаплаусы», ''ХиШеВ'' нигеҙенән (חישב = «(ул) хисапланы»)); иҫке һүҙҙәргә оҡшатып: * ''Мазле́г'' (מזלג) = «сәнске», * ''Мазре́к'' (מזרק) = «шприц» һ.б. '''3. Телдең үҙенсәлеге  — «ҡуша егеүле конструкция»''', ике йә унан да күберәк исемдән торған һүҙбәйләнеш (''смиху́т''), беренсе һүҙе ҡайһы берҙә билдәле бер фонетик закондар буйынса үҙгәрә (был форма ''нисма́х'' тип атала). Миҫал: * ''Бейт-се́фер'' (בית-ספר) — «мәктәп», ''ба́ит'' (בית = «йорт») +''се́фер'' (ספר = «китап») тигәндән; * ''Шем-мишпаха́'' (שם משפחה) — «фамилия», ''шем'' (שם = «имя») + ''мишпаха'' (משפחה = «ғаилә») тигәндән; * ''Бат-Ям'' (בת-ים) — «диңгеҙ ҡыҙы», «һыуһылыу» ''бат'' (בת = «ҡыҙ») + ''ям'' (ים = «диңгеҙ») тигәндән; * ''Купа́т-холи́м'' (קופת חולים) — «дауахана кассаһы» (медицина страхка ойошмаһы) ''купа́'' (קופה = «касса») + ''холи́м'' (חולים — «ауырыуҙар» (күплектә)) тигәндән. Бындай һүҙбәйләнештәр бер һүҙгә лә әйләнгеләй. Мәҫәлән: * ''кадуре́гель'' (כדורגל) — «футбол» (''каду́р'' (כדור) = «туп», ''ре́гель'' (רגל) = «аяҡ»); * ''мигдало́р'' (מגדלור) — «маяҡ» (''мигда́ль'' (מגדל) = «башня», ''ор'' (אור) = «яҡтылыҡ»). '''4. Ҡатмарлы ҡыҫҡартмалар ''' (''вуз'', ''колхоз'' йә ''КПСС'' кеүек) Ҡатмарлы ҡыҫҡартмаларҙың һуңғы хәрефе менән унан алдағы хәреф араһына ғәҙәттә икеләтелгән апостроф (<nowiki>"</nowiki>) ҡуйыла. Миҫалдар: * ғалим ''Рашиҙың'' исеме — ''Рабейну Шломо Ицхаки'' (רש"י= остазыбыҙ Шломо Ицхаҡ улы); * ''тапу́з'' (תפוז= әфлисун) ике һүҙҙе ҡушып яһалған: ''«тапу́ах»'' һәм ''«заха́в»'' (һүҙмә-һүҙ = «алтын алма»); * Иҫке Ғәһедтең еврейса атамаһы  — ''Танах'' (תנ"ך), ''Тора, Невиим, Кетувим'' («Бишкитап, Пәйғәмбәрҙәр, Яҙмалар») тип тарҡатыла. '''5. Сит телдәрҙән үҙләштермәләр''' Мәҫәлән: ''[[Телефон|те́лефон]]'' (טלפון), ''униве́рсита'' (אוניברסיטה), ''о́тобус'' (אוטובוס), ''[[Ғинуар|я́нуар]] -'' ғинуар (ינואר) һ.б == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Боронғо еврей тел * Еврей телдәре * [[Иврит телендәге әҙәбиәт]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|30em}}{{Interwiki|he|עמוד ראשי||иврит}}  {{Навигация | Тема = Иврит | Викисловарь = иврит }} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЕЭБЕ|Язык еврейский|[[Берлин, Израил Захарович|Берлин И.]]}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Язык еврейский в России|[[Вольтке, Григорий Самойлович|Гр. В.]]}} == Һылтанмалар == * {{ЭЕЭ|11675|Иврит язык}} * [https://web.archive.org/web/20040921215130/http://stra.teg.ru/library/strategics/7/2/2 Возрождение иврита], Элиэзер Бен-Йехуда. * [http://ulpanet.netzah.org/ Самоучитель иврита] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617130814/http://ulpanet.netzah.org/ |date=2025-06-17 }} * [http://ivrita.net/ Иврит через мозг] * [https://web.archive.org/web/20120419184952/http://ulpan.hebrus.net/ Виртуальный Ульпан: иврит древний и современный, грамматика и лексика] * [http://toldot.ru/cycles/cycles_539.html Учим иврит], видеодәрестәр, Толдот Йешурун сайтында. * [http://www.hebrew.ecott.ch/ Иврит современный]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040926233705/http://stra.teg.ru/library/strategics/7/2/1 Несколько вопросов и ответов об иврите], «Глобус Израиля» * David Steinberg. History of the Ancient and Modern Hebrew Language (англ.). Мөрәжәғәт датаһы 16 ғинуар 2013. 2013 йылдың 19 ғинуарында архивлаштырылған. * ''Kutscher E. Y.'' [http://khazarzar.skeptik.net/books/jud/histhebl.pdf A history of the Hebrew language]. Leiden, 1982. * ''Klein E.'' [http://neft.dk/ivrittu.pdf A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language]. Jerusalem, 1987. === Һүҙлектәр === * The Even-Shoshan Dictionary, 6 volumes, in Hebrew. Renewed and Updated, 2003. * Brown F., Driver S.R., Briggs C.A. [http://www.archive.org/details/ahebrewandengli00briggoog A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament]. Oxford, 1907. * Koehler L., Baumgartner W., Stamm J.J. The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament. Leiden; Boston; Köln, 2001. * [[iarchive:DictionaryOfTargumsTalmudsAndMidrashlit.index.aramhebJastrow.1903.2vols/page/n1|A dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and the midrashic literature]], by Marcus Jastrow * ''Gustaf Dalman'', [[iarchive:aramischneuheb1922dalmuoft/page/n4|Aramäisch-neuhebräisches Handwörterbuch zu Targum, Talmud und Midrasch]]. Frankfurt am Main, 1922. * Шапиро Ф. Л., под ред. Гранде Б. М. Иврит-русский словарь. Москва, 1963. * Клайнбарт М., Соломоник А. Иврит-русский словарь (с обратным алфавитным указателем и ключом глагольных основ). Иерусалим, 1987. * Еврейско(иврит)-русский словарь (составил Михаэль Дрор, при участии Иосифа Гури и Иехезкеля Керена, под редакцией Шломо Эвен-Шошана и Иехезкеля Керена). Изд-во «Ам Овед», 1990. * Графов А. Э. Словарь библейского иврита. — М. : Текст, 2019. — 702 с. — ISBN 978-5-7516-1537-6. * [http://www.slovar.co.il/translate.php Онлайновый словарь иврита], Большой иврит-русский и русско-ивритский словарь под ред. д-ра Б. Подольского [[Категория:Израиль телдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Йәһүд телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Ханаан телдәре]] [[Категория:Йәһүд теле]] dib3pt66hkywlmjzp7zmqq32m5ozayu 0 158134 1298226 1202689 2026-05-27T11:28:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298226 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Кашапова}} '''Кашапова Клара Наил ҡыҙы''' ([[29 ғинуар]] [[1970 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]], оҙон дистанцияға йүгереү буйынса белгес. [[1990 йыл]]дарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, күп тапҡырҙар ил чемпионаттары призеры һәм еңеүсеһе, [[Санкт-Петербург]]та үткән Ихтыяр уйындарының көмөш миҙал эйәһе, [[Атланта]]лағы [[Йәйге Олимпия уйындары]] ҡатнашыусыһы. Санкт-Петербург исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Биографияһы == Клара Наил ҡыҙы Кашапова 1970 йылдың 29 ғинуарында [[Ленинград]]та тыуа. Еңел атлетика менән Колпинола «Ижорец» спорт комплексында тренерҙар Т. Я. Кондрашов һәм В. И. Морозов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. РСФСР-ҙың һәм Ленинградтың йыйылма командалары, «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай. Һуңғараҡ «Рәсәй йәшлеге» спорт клубында әҙерлек үтә. А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетын тамамлай, унда физик культура факультетында уҡый. [[1993 йыл]]да Мәскәүҙә ярыммарафон буйынса асыҡ Рәсәй чемпионатында еңеүсе була. Рәсәй милли йыйылма командаһы составына эләгеп, [[Брюссель|Брюсселдә]] ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта — 24-се, зачетында алтынсы урын ала. [[1994 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеүсе була. Санкт-Петербургта Изге ихтыяр уйындарында 10 000 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулай, финишта [[Кения]]ның билдәле спортсыһы Тегла Лорупанан ҡалыша. Ә [[Хельсинки]]ҙағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала һигеҙенсе була. [[Осло]]лағы ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында шәхси беренселектә — 16-сы, команда беренселегендә бишенсе һөҙөмтә көрһәтә. Шулай уҡ ошо [[Адлер]]ҙа шоссенан 5 саҡырымға йүгереү буйынса миҙгелдә йүгереү буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры була. [[1995 йыл]]да «Изге ихтыяр осрашыуы» халыҡ-ара ярыштары сиктәрендә Мәскәүҙә 10 000 метрға йүгереүҙә Рәсәй чемпионы исемен яулай. Гетеборгтағы донъя чемпионатында квалификация йүгереүендә дистанциянан сыға һәм финалға үтмәй. Бер үк ваҡытта 10 000 метрға йүгереү буйынса Рәсәйҙең асыҡ чемпионаты үткәрелгән Владимир Куц мемориалында Людмила Петрованан ҡалышып, көмөш призер була. Уңышлы сығыштары менән Атлантала Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала, әммә 33:28,34 һөҙөмтәһе менән квалификация үтә алмай<ref>[https://www.olympic.org/klara-kashapova Клара Кашапова]{{ref-en}} — страница на сайте [[Международный олимпийский комитет|Международного олимпийского комитета]]</ref><ref>{{SportsReference|ka/klara-kashapova-1}}</ref>. [[1999 йыл]]да [[Тула]]лағы Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә Ольга Егорова менән Мария Пантюхованан ғына ҡалышып, бронза призер була. Шул уҡ дисциплинала Селтвьелағы донъя чемпионатында ҡатнаша, Белфастағы донъя чемпионатындағы сығышы менән айырылып тора. [[2001 йыл]]да үҙен марафон дистанцияһында һынап ҡарай — 2:35:49 һөҙөмтәһе менән Лион марафонында икенсе була. [[2003]] һәм [[2004 йыл]]дарҙа «Аҡ төндәр» марафоны сиктәрендә ике тапҡыр 10 километрға йүгерә, икенсе һәм алтынсы була<ref>[https://more.arrs.run/runner/1412 Клара Кашапова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026142328/https://more.arrs.run/runner/1412 |date=2021-10-26 }}. ARRS</ref>. Артабан Колпиноның 258-се дөйөм белем биреү мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй<ref>[http://sc461.kolp.gov.spb.ru/official/heroes-Kolpino.pdf Герои спорта Колпинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930091808/http://sc461.kolp.gov.spb.ru/official/heroes-Kolpino.pdf |date=2020-09-30 }}. Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа № 461</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] nw33t0nhgyczqsilft3xabcqk0hkxm9 0 158289 1298225 937807 2026-05-27T11:27:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298225 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кашаева Регина Фаритовна''' ([[5 ноябрь]] [[1979 йыл]]), ҡыҙ фамилияһы '''Рахимкулова''' — Рәсәй [[Еңел атлетика|еңел атлеты]], оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса белгес. 2003—2011 йылдарҙа элиталы спортсы булараҡ сығыш яһай, 3000 һәм 5000 метрға, шулай уҡ тигеҙ булмаған ерҙәрҙә йүгереүҙә Рәсәй чемпионы. Гетеборгта Европа чемпионатында, Бирмингемда ябыҡ биналағы Европа чемпионатында, Анси ҡалаһында Европа кубогында Башҡортостан исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең Халыҡ-ара класлы спорты мастеры. == Биографияһы == Регина Рахимкулова [[1979 йыл]]дың [[5 ноябрь|5 ноябрендә]] [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Надежда исемле игеҙәк туғаны бар, ул да йүгереүҙә билдәле ҡаҙаныштарға өлгәшә. Тренеры Геннадий Иванович Алексеев етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә. [[2003 йыл]]да [[Тула]]ла үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә етенсе урын ала. Был йылдан һуң ошондай уҡ ярышта шул уҡ дисциплинала 11-се була, [[Ырымбур]]ҙа кросс буйынса Рәсәй чемпионатында финишҡа туғыҙынсы булып килә. [[2005 йыл]]да [[Волгоград]]та Рәсәй чемпионатында 3000 метрҙа дүртенсе була. [[2006 йыл]]да [[Тула]]ла уҙған Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеү яулай. Рәсәй милли йыйылма командаһының төп составына эләгеп, [[Гетеборг]]та Европа чемпионатында 15:22,50 һөҙөмтәһе менән көслө унау исемлеген яба. Бынан тыш, ярыш 2 километрға кроста Рәсәй чемпионы була. [[2007 йыл]]да Волгоградта Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, ә [[Бирмингем]]да ябыҡ биналағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала ун икенсе була<ref>{{Cite web|author=Елена Евтеева|title=Уфимская бегунья Регина Рахимкулова стала чемпионкой России|url=http://www.bashinform.ru/news/146146-ufimskaya-begunya-regina-rakhimkulova-stal-chempionkoy-rossii/|publisher=Башинформ|date=2007-02-12|accessdate=2020-03-18}}</ref>. [[2008 йыл]]да [[Жуковский]] ҡалаһында Рәсәйҙең кросс буйынса яҙғы чемпионатында сығыш яһап, еңеүсе була, Анси ҡалаһында уҙған Европа Кубогында, 5000 метрға йүгереүҙә өсөнсө урын ала һәм команда зачетында беренсе була<ref>{{Cite web|author=|title=Башкирская легкоатлетка Рахимкулова победила на Кубке Европы|url=https://rb7.ru/sport/others/8914|publisher=RB7.ru|date=|accessdate=2020-03-18}}</ref>. [[2009 йыл]]да [[Сочи]]ҙа Рәсәй чемпионатында 4×1500 метрға эстафетала Башҡортостан командаһы составында еңеүсе булып, көмөш миҙал яулай — бында инде иренең фамилияһы менән Кашаева булып сығыш яһай. [[2010 йыл]]да [[Жуковский]] ҡалаһында яҙғы кросс буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була. [[2011 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә — туғыҙынсы, 5000 метрға унынсы була<ref>[https://more.arrs.run/runner/21285 Регина Рахимкулова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320050032/https://more.arrs.run/runner/21285 |date=2020-03-20 }}. ARRS</ref><ref>[https://more.arrs.run/runner/31574 Регина Кашаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320050033/https://more.arrs.run/runner/31574 |date=2020-03-20 }}. ARRS</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө спортсылары]] bxrdwcol2avp1a6930qxfakazzlrcnt 0 172031 1298152 1189856 2026-05-26T16:01:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298152 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еркүскән''' ({{lang-ru|Иркускан}}) — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау һырты<ref>[http://www.culture-chel.ru/htmlpages/Show/Travellnotes/GoraIrkuskanili903metrakrasoty Гора Иркускан//Официальный сайт Министерства культуры Челябинской области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119145520/http://culture-chel.ru/htmlpages/Show/Travellnotes/GoraIrkuskanili903metrakrasoty |date=2021-01-19 }}</ref> == Географияһы == Еркүскән тауы [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ округы]] [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем — 220 км,, [[Өфө]]гә — 205 км, [[Һатҡы]]ға — 16 км. Координаттары: 54°54’48"N 58°51’45"E<ref name="Гора Иркускан">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/irkuskan_gora/ Гора Иркускан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304064952/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/irkuskan_gora/ |date=2021-03-04 }}</ref> == Тасуирламаһы == Еркүскән тауы [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]], Макарушкин һырттары һәм [[Шихан (Шыйҙа һырты)|Шихан]] ҡаяһы менән бер рәттән Баҡалды тауҙарының бер өлөшө булып тора. Тау 903 метрға етә. Уның битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған, башлыса ҡарағай, шулай уҡ ҡуйы үлән үҫә. Тау түбәһе карьерҙар менән соҡоп бөтөрөлгән, эшкәртелгән мәғдән ҡалдыҡтары өйөлгән. Карьерҙарҙың ҡайһы берҙәрендә һыу ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килгән. Бәхеткә күрә, кеше эшмәкәрлеге тауҙарҙың төп зиннәттәренең береһен — бик күп таш "таҡта"ларҙан торған рельефлы кварцит тау ҡалдыҡтарын зарарламаған. Еркүскән тауынан [[Боланды (тау)|Боланды]] һәм [[Оло Суҡы]] һырттары күренеп тора, ә эшкәртелгән тоҡом ҡалдыҡтары артынан яһалма күлдәргә әүерелгән каръерҙарҙағы фирүзә төҫлө һыу ятҡылыҡтары күҙгә ташлана. Еркүскәндең төньяҡ-көнсығыш тау итәгендә заманында рудникта эшләгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән шул уҡ исемдәге ҡасаба урынлашҡан. Тауҙан алыҫ түгел [[Болан (йылға)|Болан]] йылғаһы башлана<ref name="Гора Иркускан"/>. == Тарихы == Иркүскәндең кварциттары һәм тоҡом сидериттары тау белгестәренең иғтибарын XVIII быуатта уҡ йәлеп иткән. Тиҙҙән көнсығыш битләүендә беренсе рудниктар — ''Охряный, Александровский, Ивановский'' файҙаланыла башлай. 1910 йылға Тяжелые (әлеге ваҡытта Гаев карьеры) һәм Болан рудниктарында эш башлана. Был ваҡыт эсендә рудниктарҙа эш итеү тәртипһеҙ рәүештә алып барыла, иң бай мәғдән ятҡылыҡтары ғына өйрәнелә. Граждандар һуғышынан һуң был процесс системаға һалына. Һөҙөмтәлә ҙур Еркүскән руднигы барлыҡҡа килә, уның биләмәһендә бер юлы бер нисә карьер иҫәпләнә. Тимер мәғдәндәрен сығарыу буйынса эштәр 1960 йылға тиклем алып барыла. Табылған минералдар Урал металлургия заводтарына ебәрелеп тора<ref name="Гора Иркускан"/><ref>[https://uralmines.ru/rudnik-irkuskan-tsentralnyj-karer/ Рудник Иркускан: центральный карьер]</ref> == Этимологияһы == Тауҙың исеме буйынса бер нисә фараз бар: ''ер ҡоҫҡан'', һәм көтөлмәгәнсә ''ир ҡоҫҡан'' тип аңлатыуҙар ҙа осрай. Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов иһә тауҙың атамаһыны ер күсеү күренеше менән аңлата. Петер Симон Паллас  Джиркускан тип яҙып алған булған, ти ул<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref name="old.toposural.ru">[http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }}</ref><ref name="old.toposural.ru"/><ref>В записках Петра Симона Палласа — Джиркускан. Образовано словами: ер (баш.), жир (татарский) — «земля», «местность» и кускен — «лавина», то есть Иркускан — «место, гора с лавинами». - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. Моғайын, тауҙан ер шыуып төшкән осраҡтар булғандыр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/okrestnosti-bakala-irkuskan-i-shikhan Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан] * [https://uralmines.ru/rudnik-irkuskan-tsentralnyj-karer/ Рудник Иркускан: центральный карьер] * [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] loo5imwtj7qp7j20807bv8jco1jhncc 0 172567 1298151 1067270 2026-05-26T15:49:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298151 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ерекле''' {{lang-ru|Джерекля}} — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йылғаһы. [[Ырымбур өлкәһе]] Медногорск ҡала округы биләмәләрендә аға. == Географияһы == Ерекле йылғаһы [[Беләү (йылға)|Беләү]] йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ районы]] анклавы [[Медногорск]] ҡала округындағы Никитино ҡасабаһы эргәһенән аға<ref>[http://about-the-way.ru/kuvandyk/djerekla.html Джерекля]</ref> Беләү йылғаһы ҡушылдығы булараҡ, [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса, йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).<ref name="РСРМ">{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=12.01.00.005|title=РФ һыу реестры мәғлүмәттәре: Беләү}}</ref> == Этимологияһы == Ырымбур өлкәһенең топонимакаһы белгесе С. М. Стрельников «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында: ''Джерекля, речка — правый приток Блявы около пос. Никитино города Медногорска. От местных башкир записана также форма Ерекле. А в книге 1989 г. речка отмечена как Джеракла. Топоним характеризует растительность: в башкирском языке ерек — «ольха», -ле — аффикс обладания. «Ольховая».<ref>«Кувандыкский край в географических названиях», 1994</ref>'', тип яҙған. ''Ерек'' — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас, тигән аңлатма бирә Башҡҡорт теленең һүҙлеге <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 329-сы бит</ref>. [[Ырымбур]] ҡалаһының «Южный Урал» гәзите 1990 йылда хәбәр итеүенсә, Медногорск ҡалаһында йәшәүселәр һуңғы йылдарҙа ''Купороска'' тип тә атай башлаған булған. Баҡһаң, йылғала кислота, баҡыр һәм сульфат миҡдары бик юғары икән, ә купорос көкөрт кислотаһы тоҙҙарының береһе Д. Чернавин.<ref>[http://about-the-way.ru/kuvandyk/djerekla.html Джерекля//Текут речки «купороски». — «Южный Урал», 30 августа 1990 г.]</ref> Медногорск ҡалаһында Джерекля (Ерекле) урамы бар<ref>[https://www.alta.ru/fias/4b3c961c-cff7-4ce0-b505-8bd10577cc4e/ Оренбургская Область, Медногорск Город, Джерекля Улица]</ref> == Экологик торошо == Ерекле йылғаһын Купороска тип атауҙары тураһында 1990 йылда — дәүләт тарафынан талаптар әле ярайһы ҡәтғи булған осорҙа яҙылған булған әле. Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты шахталарынан ағыулы сығанаҡтар Ерекле йылғаһына төшә һәм Беләү йылғаһына барып ҡоя, тип яҙған «Российская газета» 2003 йылда. Ерекле йылғаһына металл әйбер барып төшөүе була, «баҡыр»ға әйләнә, сөнки һыуҙа уның концентрацияһы шул тиклем ҙур Ҡасандыр был ағыулы һыуҙарҙы комбинат насостар менән һурҙыртып торған, ләкин хәҙер насостар туҡтатылған: дәүләт мәжбүр итеү саралары булмағанда бындай сығымдарға мохтажлыҡ юҡ, тип хәбәр ителә гәзиттә<ref>[https://rg.ru/2003/10/24/orenburg.html Нечистая сила//«Российская газета»]</ref> 2017 йылда Екатерина Антоненкова тигән автор, был һыуҙар йылғаларҙан ер аҫты һыуҙарына ла эләгеүе бар, тип хәүефләнә<ref>[https://www.ural56.ru/news/552303/ Жители Медногорска боятся, что изумрудные воды из брошенного Блявинского месторождения попадут в грунтовые//Урал56.Ру]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://about-the-way.ru/kuvandyk/djerekla.html Джерекля] * [https://www.alta.ru/fias/4b3c961c-cff7-4ce0-b505-8bd10577cc4e/ Оренбургская Область, Медногорск Город, Джерекля Улица] == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Кувандыкская энциклопедия|ответственный=Гл. ред.-сост. С. М. Стрельников|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Челябинск|издательство=Челябинский Дом печати|год=2013|страниц=636|ref=Кувандыкская энциклопедия}} * ''Стрельников С. М.'' Кувандыкский край в географических названиях. — Златоуст: Изд-во С. М. Стрельникова, 1994. * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 329-сы бит {{Һаҡмар бассейны}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 98gofw9w0dmbv5clm6dbpx660mmaoku 0 183304 1298216 1291410 2026-05-27T08:35:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298216 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каган Илья Иосифович''' ([[10 октябрь]] [[1929 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй анатомы, медицина фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996). [[Почёт ордены]] кавалеры (2005) == Биографияһы == Илья Иосифович Каган 1929 йылдың 10 октябрендә Минск ҡалаһында уҡытыусыһәм Белоруссия ССР-ы Фәндәр академияһы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа<ref name="oren"/>. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышының]] тәүге айҙарында ғаилә Чкалов ҡалаһына (хәҙер [[Ырымбур]]) эвакуациялана. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Чкалов (Ырымбур) медицина институтына уҡырға инә, уны 1952 йылда отличие менән тамамлап, унда 67 йылдан ашыу эшләй. * 1952—1953 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһының өлкән лаборанты. * 1953—1960 йылдарҙа нормаль анатомияһы кафедраһы ассистенты. * 1960—1964 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы доценты. * 1963—2009 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире<ref>{{cite web|title=Оренбург выбирает Почетного гражданина|url=http://orenburg.ru/power/town_council/news/245/89464/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028084203/http://orenburg.ru/power/town_council/news/245/89464/ |date=2019-10-28 }}</ref>. * 1966—1980 фәнни эштәр буйынса проректор. * 2009 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем — Ырымбур дәүләт медицина университетының С.С.Михайлов исемендәге оператив хирургия һәм клиник анатомия кафедраһы профессоры. === Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге === Эксперименталь хиругия һәм клиник анатомия өлкәһендә белгес. Хеҙмәттәре нормала һәм патологияла үҙәк нерв системаһының вена йүнәлеше торошон, ҡыуыш эсле органдарҙың клиник анатомияһын һәм микрохирургияһын, ҡан тамырҙары һәм нервыларҙы, үҙе иҫән саҡта анатомик ҡатламдарҙы визуаль өйрәнеүгә, оператив хирургия һәм топографик анатомия уҡытыуҙы камиллаштырыуға арналған. Уның ғилми етәкселеге аҫтында 99 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә. Уның уҡыусылары — профессор В. М. Боев, РФА академигы Г.Т.Сухих, профессор Л. М. Железнов һ. б. 1997 йылда Рәсәй клиник анатомдар ассоциацияһын ойоштора һәм уның тәүге президенты (1997—2009)була. Әлеге ваҡытта уның почетлы президенты булып тора<ref>[http://gpmu.org/science/conference/anatom_hirurg/ gpmu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831190326/http://gpmu.org/science/conference/anatom_hirurg/ |date=2019-08-31 }}</ref>. [[2013 йыл]]да Ырымбур дәүләт медицина университетында микрохирургия һәм клиник анатомияның ғилми-тикшеренеү институтын ойоштора, Ырымбур дәүләт медицина университеты тарихы музейына нигеҙ һала һәм уның ғилми етәксеһе булып тора. [[2019 йыл]]да Илья Иосифович Каганға «Ырымбур ҡалаһының почетлы гражданы» тигән исем бирелә<ref name="oren"/><ref>{{cite web|title=Профессор Илья Каган отметил 90-летие|url=https://orenburg.media/?p=10140|website=orenburg.media|date=13.10.2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Депутаты горсовета присвоили звание «Почетный гражданин города Оренбурга» Илье Кагану|url=https://www.ural56.ru/news/633446/}}</ref>. == Баҫмалары == 550 баҫма авторы, улар араһында === Монографиялар === * Баева И. Ю., Каган И. И., Константинова О. Д. Крупный плод в современном акушерстве: состояние проблемы и дискуссионные вопросы. — Оренбург, Агентство «Пресса», 2010. — 146 с. * Дронова О. Б., Каган И. И., Третьяков А. А., Мищенко А. Н. Диагностика гастроэзофагеальной рефлюксной болезни. — Оренбург, Издат. центр ОГАУ, 2008. — 92 с. * Каган И. И. Микрохирургическая техника и деминерализованная кость в восстановительной хирургии полых органов и кровеносных сосудов. — СПб: Эскулап, 1996. — 128 с.: ил. * Каган И. И. История кафедры оперативной хирургии и клинической анатомии им. С. С. Михайлова. — Оренбург: Печатный дом «Димур», 2001. — 112 с. * Каган И. И. Среди проблем клинической анатомии и оперативной хирургии. — СПб: Эскулап, 2003. — 148 с. * Каган И. И. Оренбургская государственная медицинская академия: этапы развития и летопись. — Оренбург, ИПК «Южный Урал», 2004. — 168 с.: ил. * Каган И. И. Современные аспекты клинической анатомии. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2012. — 108 с.: ил. * Каган И. И. Венозное русло центральной нервной системы: клиническая анатомия и нарушения венозной циркуляции. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2016. — 496 с. * Каган И. И. Современные аспекты клинической анатомии. — 2-е изд., дополн. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2017. — 124 с. * Каган И. И., Адегамова А. М. Рентгеноанатомическая изменчивость ободочной кишки. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2009. — 140 с.: ил. * Каган И. И., Железнов Л. М. Поджелудочная железа: микрохирургическая и компьютерно-томографическая анатомия. — М., Медицина. 2004. — 164 с. * Каган И. И., Жуков С. Г., Баева И. Ю. Близнецы на этапах пренатального онтогенеза. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2007. — 180 с. * Каган И. И., Канюков В. Н. Клиническая анатомия органа зрения. — СПб: Эскулап, 1999. — 192 с.: ил. * Каган И. И., Канюков В. Н. Микрохирургическая анатомия сосудистой оболочки и дренажного аппарата глаза. — М.: Медицина, 2008. — 160 с.: ил. * Каган И. И., Лященко С. Н. Забрюшинное пространство: компьютерно-томографическая и макромикроскопическая анатомия. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2012. — 182 с.: ил. * Каган И. И., Лященко С. Н., Чемезов С. В., Лященко Д. Н., Сафронова Ю. В. Клиническая анатомия забрюшинного пространства и его органов. — Оренбург: ОрГМУ, 2019. — 320 с. * Каган И. И., Струкова С. С. Магнитно-резонансно-томографическая анатомия структур головного мозга в детском возрасте. — М.: Медицина, 2009. — 194 с.: ил. * Каган И. И., Третьяков А. А. Микрохирургия желчных путей: анатомо-экспериментальные основы и опыт клинического применения. — Оренбург: Изд-во ОрГМА, 2011. — 260 с.: ил. * Каган И. И., Фатеев И. Н. Клиническая анатомия щитовидной железы. — Оренбург: Изд-во ОрГМА, 2012. — 180 с.: ил. * Третьяков А. А., Каган И. И. Микрохирургические межорганные анастомозы в абдоминальной хирургии. — Оренбург: Издат. центр ОГАУ, 2012. — 252 с.: ил. * Функциональная и прикладная анатомия вен центральной нервной системы / Под ред. проф. С. С. Михайлова и проф. И. И. Кагана. — Оренбург, 1975. — 150 с. '''Дәреслектәр, ҡулланмалар, уҡыу әсбаптары''' * Атлас прижизненной компьютерно-томографической и магнитно-резонансно-томографической анатомии головы и туловища / И. И. Каган, В. И. Ким, С. Н. Лященко, И. Н. Фатеев, С. В. Чемезов, А. К. Урбанский; под ред. проф. И. И. Кагана и проф. С. В. Чемезова. — Оренбург: Издательский центр ОГАУ, 2013. — 176 с. * Воробьев А. А., Каган И. И. Оперативная хирургия: учебное пособие по мануальным навыкам. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2015. — 688 с. * Каган И. И. Клиническая анатомия женского таза: иллюстрированный авторский цикл лекций / Под ред. академика РАН Г. Т. Сухих. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2017. — 152 с. * Каган И. И. Клиническая анатомия сердца: иллюстрированный авторский цикл лекций. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2018. — 128 с. * Каган И. И., Канюков В. Н. Функциональная и прикладная анатомия органа зрения: руководство для офтальмологов и офтальмохирургов. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2017. — 208 с. * Каган И. И., Кирпатовский И. Л. Топографическая анатомия и оперативная хирургия: учебник: в 2 т. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2012. — Т. 1. — 512 с., Т. 2. — 576 с. * Каган И. И., Кирпатовский И. Д. Топографическая анатомия и оперативная хирургия: учебник на казахском языке в 2 т. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2016 — Т. I. — 512 с., Т.II. — 568 с. * Каган И. И., Чемезов С. В. Топографическая анатомия и оперативная хирургия: учебник. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2009, 2011, 2016. — 672 с.: ил. * Каган И. И., Чемезов С. В. Топографическая анатомия и оперативная хирургия: учебник на казахском языке. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2015. — 576 с. * Козлов В. А., Каган И. И. Оперативная челюстно-лицевая хирургия. — М.: Издательская группа ГЭОТАР-Медиа, 2014, 2019. — 544 с. * Микрохирургические технологии в абдоминальной хирургии: практическое руководство для врачей / под ред. И. И. Кагана, А. А. Третьякова. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2016. — 192 с. * Шеррис Д. А., Керн Ю. Б. Базовые хирургические навыки. Перевод с английского под ред. И. И. Кагана. — «ГЭОТАР-Медиа», 2015. — 220 с. [[Файл:Учебник_по_топографической_анатомии_и_топографической_хирургии.jpg|мини]] === Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре === * [[Почёт ордены]] (2005). Миҙалдары: * «Ватан Һаулыҡ һаҡлау алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2014); * «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалы (1970); Билдәләр: * «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» (1968); * «Яҡшы эштәрендә уңыштар өсөн» (1991); Маҡтаулы исемдәре: * «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» — (1996); * «Ырымбур ҡалаһында һаулыҡ һаҡлауҙың атҡаҙанған хеҙмәткәре» (2001), * В. Н. Шевкуненко исемендәге Рәсәй Федерацияһының Медицина фәндәре академияһы премияһы лауреаты (2003), * Рәсәй анатомдары, гистологлары һәм эмбриологлары фәнни медицина йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|refs=<ref name="oren">{{cite web|title=Памятные даты Оренбургской области|url=https://orenlib.ru/kray/calendar/a-2222.html|website=https://orenlib.ru/kray}}</ref>}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190831190322/https://www.orgma.ru/kafedry/kafedra-operativnoj-khirurgii-i-klinicheskoj-anatomii-im-s-s-mikhajlova.html Оренбургский государственный медицинский университет] * https://www.famous-doctors.ru/9377/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123093310/https://famous-doctors.ru/9377/ |date=2022-01-23 }} * [https://www.ural56.ru/news/633446/ Депутаты горсовета присвоили звание «Почетный гражданин города Оренбурга» Илье Кагану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024023938/https://www.ural56.ru/news/633446/ |date=2019-10-24 }} * [https://minzdrav.orb.ru/news/odin-iz-vedushchikh-i-izvestnykh-v-rossii-uchenykh-ilya-kagan-otmechaet-90letniy-yubiley-/ Один из ведущих и известных в России ученых Илья Каган отмечает 90-летний юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024024347/https://minzdrav.orb.ru/news/odin-iz-vedushchikh-i-izvestnykh-v-rossii-uchenykh-ilya-kagan-otmechaet-90letniy-yubiley-/ |date=2019-10-24 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ырымбур дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Минскиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Ғалимдар]] 4fxd6lmods0tjc9wgslzpp0mp4h0n7c 0 184892 1298169 1218154 2026-05-26T22:34:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298169 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Изюм''' ({{Lang-uk|Ізюм}}) — [[Украина|Украинаның]] [[Харьков өлкәһе]]ндәге ҡала, Изюм районының административ үҙәге (район составына инмәй). == Географияһы == Ҡала Северский Донец йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == 1637 йылда батша Михаил Фёдорович үҙенең грамотаһында Изюм ҡурғаны янында ҡала төҙөргә кәрәклеген яҙа. Торама тураһындағы тәүге һүҙҙәр 1639 йылға ҡарай<ref>Изюм // Советский энциклопедический словарь. редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. 4-е изд. М., «Советская энциклопедия», 1986. с. 481.</ref>. Әммә элегерәк телгә алынған «Изюм» исемле ауылдар ҡаланың йәшен арттырыу өсөн тура килмәй, сөнки әлеге ҡала биләмәһе 1681 йылда төҙөлгән ҡәлғәнән барлыҡҡа килгән һәм киңәйеп киткән<ref>Кисиленко В. Ю. Коли було засновано місто Ізюм // Слобожанщина. Погляд у минуле — 2021: збірник науково-документальних праць. — Житомир: Видавець О. О. Євенок, 2021. — С.176-179</ref>. == Этимологияһы == Ҡаланың исеме төрки сығышлы, ҡаҙаҡса «өзен», ҡарасайса äzän «йылға», татарса üzän «үзән» һүҙҙәренән алынған тигән фараздар бар<ref>{{книга |автор= Фасмер М.|заглавие= Этимологический словарь русского языка. В 4 т|место= М.|издательство= Прогресс|год= 1986|том= 2|страницы= 124}}</ref>. Шулай уҡ «йөҙөм» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән версия ла бар, сөнки ҡала ситендә 17-се быуатта виноград үрсеткәндәр. == Туғандаш ҡалалар == * [[Красногорск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] * [[Жуков (ҡала)|Жуков]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] * [[Тукумс]], [[Латвия]] <center></center><gallery widths="150px"> Файл:Хар губ Изюм 1781 из Винклера.jpg|Ҡала гербы . [[1781]] Файл:Coat of Arms of Izium.svg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Украина/Области/Харьковская/Изюм/|Изюм}} * [http://www.izyum.info/ Сайт города Изюма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416100131/http://www.izyum.info/ |date=2012-04-16 }} * [http://www.siat.in.ua/ ТРК «СИАТ» — телеканал города Изюма] {{Webarchive}} * [http://www.ikm2002.narod.ru Изюмский краеведческий Музей] * [http://www.obrii.com.ua Сайт «Обрии Изюмщины» — новости Изюма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516222902/http://obrii.com.ua/ |date=2014-05-16 }} [[Категория:Украина ҡалалары]] [[Категория:Неопределяемая страна (телефонный код)]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 35g3rtalmg3ypc8sfmxpt1qsrzuvdda 0 199876 1298188 1291312 2026-05-27T04:48:54Z ~2026-31590-11 47922 /* Халыҡ һаны */ 1298188 wikitext text/x-wiki {{ПОКАЗАТЬ_ЗАГОЛОВОК:Ҡотлобай (ауыл)}} {{НП+Россия|статус=бөтөрөлгән ауыл|русское название=Кутлубаево|lat_deg=54.744729|lon_deg=62.511542|регион=Ҡурған өлкәһе|регион в таблице=Ҡурған өлкәһе|вид района=Муниципаль район|район=Сафакүл районындағы|район в таблице=Сафакүл районындағы|в регион=сверху|B в регион=справа|внутреннее деление=|глава=|дата основания=1780 йыл.|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=1972|площадь=|высота центра НП=|население=0ㅤ|год переписи=|плотность=|агломерация=|национальный состав=[[башҡорттар]]|конфессиональный состав=[[Сөнни мосолмандар]]|этнохороним=|сайт=}}'''Ҡотлобай''' (''Ҡыпсаҡ'' ) — Рәсәй Федерацияһының [[Ҡурған өлкәһе| Ҡурған өлкәһенең]] [[Сафакүл районы|Сафакүл районындағы]] ауыл, 1972 йылда бөтөрөлгән . Ауыл халҡының нәҫелдәре хәҙер Сөләймән ауылында һәм Сафакүл районының башҡа ауыл ҡасабаларында йәшәй . Ауылдың атамаһы, элекке йәшәүселәрҙең хәтирәләре буйынса, аҫаба Ҡотлобай исеменән, [[Башҡорт теле|башҡортса]] «ҡотло» һәм «бай» исеменән килеп сыҡҡан. == География . == Ауыл [[Сюй (озеро)|Сөй]] күле янында [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] яҡынса өс саҡрым алыҫлыҡта, ауылдан 3—4 саҡрым алыҫлыҡта, Абдулменево ауыл советы үҙәгенән 8 саҡрым алыҫлыҡта , [[Силәбе өлкәһе|Силәбе районы]] менән административ сик янында урынлашҡан. Силәбе районының Ҡотлобай ауылына иң яҡын ҡасаба Шамурино ауылы була . == Хикәйә == === Оренбург губернаһы === 1780 йылда [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһында]] хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡорттан]] [[Табын ҡәбиләһе|Табын]] ырыуынан аҫабалар күл ярына ҡаҙаҡ ҡыуып сығара. Күлде [[Сюй (озеро)|Сөй]] тип атағандар, уның тирәһендә үҫкән. Башҡа ауылдарҙан айырмалы рәүештә, Ҡотлобай бай крәҫтиәндәр булмаған. Йорттар күбеһенсә балсыҡтан һәм һаламдан төҙөлгән. Бүрәнә [[Урыҫ өйө|өйҙәр]] һирәк һәм бәләкәй булған. 1914–1918 йылдар ауыл өсөн ауыр осор була. Ғаиләләрен, ҡатындарын ҡалдырып, ирҙәр фронтҡа китә. Ҡотлобай ауылында өс кенә кешеһенең [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышында]] иҫән ҡалыуы билдәле, 1926 йылда халыҡ һаны 1900 йылға ҡарағанда 203—142 кешегә кәмерәк була, ауырыуҙар һәм аслыҡ арҡаһында үлем осраҡтары арта. Аслыҡ бигерәк тә 30-сы йылдарҙа көслө була. Халыҡ мал-тыуар, баҡса тоторға тырышҡан, күршеләренә был эштәрҙә ярҙам иткән. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, кешеләр дегәнәк, ҡырағай ҡош йомортҡаларын ашаған. Ауылда техника бөтөнләй юҡ тиерлек. 1932—1933 йылдарҙа Кутлубаевоға тракторҙар килә башлағас, кешеләр улар тураһында төрлө тойғолар кисерә: ҡайһы берәүҙәр уларҙа эшләргә хыяллана, ә икенселәр уларҙы «шайтан үрсеме» тип һанай. 1939–1940 йылдарҙа Ҡотлобайсылар мул уңыш ала, ләкин яңынан [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башлана. Ун өс Ҡотлобайҙын халығы фронтта һәләк була. Еңеүгә егерме алты Ҡотлобай кешеләр тыл хеҙмәтсәне үҙ өлөшөн индерә. 1942 йылда башланғыс мәктәп асыла. Уның дүрт класы була, бишенсе класҡа тиклемгеләрҙе башҡа ауылдарға [[Баҡай (Ҡурған өлкәһе)|— Баҡай]], Соколоу һәм [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] ебәрәләр. Баҡай һәм Ҡотлобай мәктәптәрендә уҡытыу [[Башҡорт теле|башҡорт]] телендә барҙы. 1943 йылға тиклем [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] ҡарай. == Һуғыштан һуң . == 1957 йылда ауыл “Сибиряк” совхозы составына ингәс, халыҡ эш хаҡын аҙыҡ-түлек түгел, ә аҡсалата ала башлай. Бүрәнә йорттар төҙөлә, техника, машиналар, тегеү машиналары, сепараторҙар барлыҡҡа килә. === Байрамдар . === Ҡотлобайҙар [[Мосолмандар|мосолман]] булғанлыҡтан, дине байрамдар ( [[Ҡорбан байрамы]], [[Ураҙа байрамы]] ) дәүләт байрамдары ( [[Рәсәйҙә Яңы йыл байрамы|Яңы йыл]], 1 май ) менән бер рәттән билдәләнгән. Ауылда шулай уҡ башҡорттарҙың [[Һабантуй]] байрамы үткәрелгән. === Ауылды күсереү . === Ҡотлобайның артабанғы үҫешенә электр уты, дауахана (фельдшер аҙнаһына бер тапҡыр килә торғайны), юғары уҡыу йорто булмауы ҡамасаулай. Ҡотлобайҙа эш юҡ тиерлек, унда йәшәүселәр эш буйынса [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймәнғә]] күсеп йөрөгән. 1970 йылға ауылда бары өс ғаилә ҡалған, әммә хатта улар ҙа уны ташлап киткән. 1972 йылда Ҡурған өлкә башҡарма комитеты «Ҡотлобай ауылын күсереү тураһында» ҡарар ҡабул итә. == Халыҡ һаны == {| class="wikitable" |+1866 йылдан 1967 йылға тиклем халыҡ һаны: ! Йыл ! 1866 йыл ! 1900 йыл ! 1916 йыл ! 1949 йыл ! 1959 йыл ! 1964 йыл ! 1967 йыл |- ! йәшәүселәр ! 415 ! 345 ! 362 ! 160 ! 211 ! 221 ! 175 |- ! ихаталары ! 76 ! 57 ! 80 ! 44 ! 46 ! 54 ! 41 |} == Беҙҙең заман . == Ауыл биләмәһендә әле лә зыярат эшләй. Уның эргәһендә «Ҡотлобай ауылы» тип яҙылған һәйкәл ҡуйылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡурған башҡорттары|Ҡурған башҡорттары .]] == Иҫкәрмәләр == # https://bashenc.online/ru/articles/109656/ # http://www.etomesto.ru/map-atlas_orenburgskogo-kraya/?y=54.745539&x=62.507164 # http://www.etomesto.ru/map-karta-strelbickogo_vostok/?y=54.739995&x=62.510597 == Әҙәбиәт == * Арсланов Ш. Г. "Страницы истории деревни Кутлубаево" {{СОРТИРОВКА_ПО_УМОЛЧАНИЮ:Ҡотлобай (ауыл)}} 35sjimh93mjeb4v7cioft9eppc4tuth 102 199994 1298127 1298105 2026-05-26T13:00:41Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298127 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[]]{{*}} |54 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 18yatacfxf92rlg07culewmcb2yrc5j 1298149 1298127 2026-05-26T14:51:10Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1298149 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |45 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |51 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[]]{{*}} |54 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dnbsstx655ujmebple2pk6ms6dxyf2p 1298158 1298149 2026-05-26T18:14:36Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1298158 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |46 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |51 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |83 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[]]{{*}} |54 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] oj44c32tyon2c9kxtl2nem4ks2h09ut 0 200816 1298206 1296771 2026-05-27T06:20:19Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тарихы һәм тасуирламаһы */ 1298206 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s «Tribute to Hafez» to travel to Isfahan (англ.). ''tehrantimes.com''. Tehran Times (19 февраля 2019). Дата обращения: 15 августа 2019. Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 9tmnlzdgnbftd9lmrxz93yjyjsyserd 1298207 1298206 2026-05-27T06:20:40Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1298207 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s «Tribute to Hafez» to travel to Isfahan (англ.). ''tehrantimes.com''. Tehran Times (19 февраля 2019). Дата обращения: 15 августа 2019. Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 84ys0krlqs4ryibvnf1ascrf7jspm6j 1298208 1298207 2026-05-27T06:20:53Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298208 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s «Tribute to Hafez» to travel to Isfahan (англ.). ''tehrantimes.com''. Tehran Times (19 февраля 2019). Дата обращения: 15 августа 2019. Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] kicuvrms1j7adnx52e8n6iiwlyvd95m 1298209 1298208 2026-05-27T06:26:50Z Юлдашева Луиза 18980 1298209 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>{{https://tournavigator.pro/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/7990306|title= Музей современного искусства (Иран, Исфахан)|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 56mfxo0agge2p3y0b0d0ftl1b9c2l6p 1298210 1298209 2026-05-27T06:29:32Z Юлдашева Луиза 18980 1298210 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>{{cite web|url = https://tournavigator.pro/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/7990306|title= Музей современного искусства (Иран, Исфахан)|website = sibmama.ru|access-date =2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] r9fje87x30b9nm2ww91gb2x1gro6dsd 1298211 1298210 2026-05-27T06:34:11Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тарихы һәм тасуирламаһы */ 1298211 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>{{cite web|url = https://tournavigator.pro/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/7990306|title= Музей современного искусства (Иран, Исфахан)|website = sibmama.ru|access-date =2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана<ref>{{cite web|url = https://www.visitiran.ir/index.php/ru/attraction/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3.-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD|title= Музей современного искусства г. Исфахан|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай<ref>{{cite web|url = https://sajjadi.livejournal.com/39900.html|title= Экскурсия по Исфахану|website =|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] n18fuysq8uy7toon9t7458a4g4x1gfd 0 200932 1298202 1297273 2026-05-27T05:44:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298202 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Grosserwagenmitzeigerz.jpg|мини|1. «Йондоҙло» сәғәт уғы горизонтҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә:15° — ҡа боролғанда (шкала 0°, 15°, 30° һ.б.) бер сәғәт йондоҙ ваҡыты үтә (шкала 23, 0, 1, һ. б.). 2."Йондоҙло" сәғәт уғы Ҡояшҡа беркетелгән уйҙырма циферблатта әйләнә: яҡынса бер ай эсендә (шкала 06, 07, 08, һ. б.) уҡ 30° — ҡа (шкала 0°, 15°, 30°, һ. б.) күсә]] '''Йондоҙ ваҡыты''', '''s''', [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең]] [[Күк координаталары системаһы|сәғәт мөйөшө]] . Астрономдар '''йондоҙ ваҡытын''' телескопты кәрәкле объектты күреү өсөн ҡайҙа йүнәлтергә кәрәклеген билдәләү өсөн ҡулланалар. == Билдәләмә == Урынға ҡарап айыралар: * '''Урындағы йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Sidereal Time, LST) — бирелгән урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө. * '''Гринвич йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Sidereal Time, GST) — Гринвич меридианында яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең сәғәт мөйөшө. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: йондоҙ ваҡыты Ер әйләнешенә бәйле, шуға күрә йондоҙ ваҡыты шкалаһы ''бер тигеҙ түгел''. [[Күк сфераһы|Яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһен]] билдәләгәндә нутацияны төрлөсә иҫәпкә алырға, йәки бөтөнләй иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин. Ошоға ҡарап, ''ысын'', ''квази-ысын'' һәм ''уртаса'' йондоҙ ваҡыты араһында айырма яһала. Беренсе осраҡта ысын [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] ♈ _ist ҡарала, ул прецессия һәм нутация хәрәкәтенә эйә. Ул эклиптика яҫылығында оҙонлоғо буйынса дөйөм прецессия арҡаһында йылына 50,25" тиҙлектә күсә һәм бер үк ваҡытта нутация арҡаһында периодик рәүештә тирбәлә. Икенсе осраҡта - . ♈ _med, был [[Среднее звездное время|квазиысын йондоҙ ваҡыты]], нутациянан уның ҡыҫҡа периодик өлөшө сығарыла, ниһайәт, бөтә нутацияны алып ташлау [[:ru:Среднее звездное время|уртаса йондоҙ ваҡытын]] билдәләүсе яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһен бирә. Шулай итеп, беҙ алабыҙ: * '''Урындағы ысын йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Apparent Sidereal Time, LAST) — билдәле бер урын өсөн (урындағы меридиан өсөн) [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең]] ысын нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈_IST * '''Гринвич ысын йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса ысын йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Apparent Sidereal Time, GAST) — Гринвич меридианында [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең ысын нөктәһенең]] ♈ _IST сәғәт мөйөшө. * '''Урындағы уртаса йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Local Mean Sidereal Time, LMST) — [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең]] урта нөктәһенең сәғәт мөйөшө ♈ _уртаса . * '''Гринвич урта йондоҙ ваҡыты''' йәки '''Гринвич буйынса урта йондоҙ ваҡыты''' (ингл. Greenwich Mean Sidereal Time, GMST) — Гринвич меридианында [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең]] _♈ урта [[Инглиз теле|нөктәһенең]] сәғәт мөйөшө. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Звёздные сутки]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110806024325/http://tycho.usno.navy.mil/sidereal.html Калькулятор расчета звёздного времени] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node31.html Сферическая астрономия. Звездное время]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103021701/http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node31.html |date=2008-11-03 }} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node38.html Сферическая астрономия. Связь всемирного и звездного времени]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513015519/http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node38.html |date=2009-05-13 }} * [https://web.archive.org/web/20120322021708/http://www.sit-com.ru/www/content/view/18/10/ Время] [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Астрометрия]] eqwdqj14oy1sweh4t0wnqx8smy1gu6p 0 200934 1298197 1297168 2026-05-27T05:13:25Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298197 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ғәббәс Хәлили''' ({{lang-fa|عباس الخلیلی، عباس خلیلی}}; [[1895 йыл]] — [[1971 йыл]]) — Иран журналисы, тәржемәсе, сәйәсмән, шағир һәм прозаик<ref>زندگی‌نامه سیمین بهبهانی. Дата обращения: 26 июня 2017. Архивировано из оригинала 22 августа 2006 года.</ref>. == Иртә йылдары == Хәлили шәйех Әсәҙулланың дини ғаиләһендә тыуа, ул улын ғәрәп һәм фарсы телдәренә өйрәтә. [[1910 йыл]]дарҙа буласаҡ яҙыусы Нәжәфтәге семинарияларҙа ислам хоҡуғын һәм мосолман фәлсәфәһен өйрәнә. Британияның Ираҡты баҫып алыуы 1918—1919 йылдарҙа Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә, был ваҡытта Ираҡ дини етәкселәре Ираҡ оккупацияһына ҡаршы джихадҡа саҡыра башлай. Был осорҙа Нәжәфтә бер нисә йәшерен йәмғиәт, шул иҫәптән Ислам хәрәкәте йәмғиәте барлыҡҡа килә. Хәлили был йәмғиәткә нигеҙ һалыусыларҙан була һәм уның секретары булып эшләй. Йәмғиәт тарафынан Нәжәфтә британ дипломаты капитан У. М. Маршал үлтерелгәндән һуң, британ армияһы ҡаланы блокадаға ала һәм Йәмғиәттең күп кенә ағзалары үлтерелә. Хәлили лә үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул Иранға ҡаса һәм өс йыл Әли Фатий әл-Эслам псевдонимы аҫтында Рәштта йәшәй. Ғәрәп акценты арҡаһында күптәр уны Хәлили-Ғәрәп тип атай. == Иранда тормошо == Ираҡта дөйөм амнистия иғлан ителгәс, Хәлили үҙенең ысын исемен асыҡлай һәм ''«Гром»'' (перс. رعد Raʿd), ә һуңынан ''«Баладия»'' гәзитендә эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта фарсы әҙәбиәтенә, фәненә һәм Иран сәйәсәтенә арналған ай һайын сыҡҡан яңы баҫма «Этесам-ол-Молк» (фар. اعتصام ‎الملک) өҫтөндә эштә ҡатнаша. Бынан һуң Хәлили ижтимағи мәсьәләләргә арналған ''«Шаги»'' гәзитен ойоштора. Тәүҙә аҙнаһына өс тапҡыр сыҡһа, тиҙҙән көндәлек гәзиткә әйләнә. [[1927 йыл]]да ''«Шаги»'' башҡа бик күп гәзит-журналдар менән бер рәттән Реза шаһ режимы баҫымы арҡаһында ябыла. 1922—1929 йылдарҙа Хәлили Юстиция министрлығының юридик бүлегендә тәржемәсе булып эшләй. ''«Шаги»'' ябылғас, журналист үҙен етди рәүештә яҙыу эшенә, бизнесҡа бағышлай. [[1949 йыл]]да Хәлили [[Йәмән]]дә, һуңынан [[Эфиопия]]ла илсе итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда ҡайтҡас, [[Иран]] балыҡсылыҡ компанияһы идараһы ағзаһы була. Хәлилиҙең шәхси тормошо мауыҡтырғыс була. Дүрт тапҡыр өйләнгән, уның алты балаһы — дүрт улы һәм ике ҡыҙы тыуа, уларҙан береһе — билдәле Иран шағиры Симин Бехбахани (әсәһе Фәкр-Озма Аргун — Иран журналисы һәм шағиры). Хәлили ғүмеренең һуңғы йылдарын яңғыҙы үткәрә, ғаиләһенең күпселек өлөшө менән бәйләнештәрҙе өҙә. Был ваҡытты ул журнал-гәзиттәргә мәҡәләләр яҙыу менән үткәрә. 1971 йылда Тәһранда йөрәк өйәнәгенән вафат була. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Хәлили ғәрәп телдәрендә лә, фарсы телдәрендә лә шиғырҙар яҙа, күп тәржемә итә. Уның тәржемәләренә Фирҙәүсиҙең ''[[Шаһнамә|«Шаһнамә»]]'' һенән 1100 өҙөк һәм Саадиҙың Мысырҙа һәм Ливанда баҫылып сыҡҡан бер нисә шиғыры, шулай уҡ [[Максим Горький]]ҙың ''«Төрмә»'' әҫәренән тәржемә инә. Хәлили — Иран социаль романсыларының беренсе быуынының иң билдәле вәкилдәренең береһе, уның әҫәрҙәре Эмиль Золя кеүек Европа яҙыусылары ижадынан илһамланған. 1920 йылдарҙа Хәлили [[XX быуат]] башында Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хәле тураһында дүрт роман яҙа. Хәлилиҙең иң билдәле романы ''—'' ''«Смутное время»'' ({{lang-fa|روزگار سیاه}} — Ruzgār-e siāh) түбәнселеккә төшкән ҡатын-ҡыҙҙар һәм емерек ҡалалар тураһында һөйләй. Ул бығаса булмағанса йәмәғәтселектең юғары баһаһына лайыҡ була һәм бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫыла. Хәлилиҙең артабанғы романдары — ''«Үс алыу»'' ({{lang-fa|انتقام}} — Enteqām), ''«Төн серҙәре»'' ({{lang-fa|اسرار شب}} — Asrār-e šab), ''«Ямғыр»''({{lang-fa|باران}} — Bārān) һ.б. Был әҫәрҙәрҙең күбеһе ''«Шаги»'' гәзитендә өҙөктәр булып баҫылып сыға. Хәлилиҙең артабанғы романдарының стиле йәмәғәтселек тарафынан яҡшы ҡабул ителмәй — автор күренештәрҙе һәм ваҡиғаларҙы һүрәтләү урынына күберәк ораторлыҡ күрһәтә, кешелекте һәм уның әхлаҡи тарҡалыуын ҡарғай. Хәлилиҙең прозаһында Европа әҙәбиәтенең романтикаһы менән Иран уҡыусыларына насар аңлашылған иҫке ғәрәп терминдары менән йомарт тулыландырылған фарсы классикаһы ҡушыла. == Һылтанмалар == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] 3do8zuoc6hzv1bkdyf7v0kjkmyg0kxb 1298198 1298197 2026-05-27T05:28:08Z Юлдашева Луиза 18980 1298198 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ғәббәс Хәлили''' ({{lang-fa|عباس الخلیلی، عباس خلیلی}}; [[1895 йыл]] — [[1971 йыл]]) — Иран журналисы, тәржемәсе, сәйәсмән, шағир һәм прозаик<ref>{{cite web|url = https://e-univers.ru/upload/iblock/fd6/wjgx1xif15ej89h35csb08t0jsiqwuly.pdf|title= Персидская проза XX–XXI веков в русских переводах, стр 5|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>.<ref>زندگی‌نامه سیمین بهبهانی. Дата обращения: 26 июня 2017. Архивировано из оригинала 22 августа 2006 года</ref>. == Иртә йылдары == Хәлили шәйех Әсәҙулланың дини ғаиләһендә тыуа, ул улын ғәрәп һәм фарсы телдәренә өйрәтә. [[1910 йыл]]дарҙа буласаҡ яҙыусы Нәжәфтәге семинарияларҙа ислам хоҡуғын һәм мосолман фәлсәфәһен өйрәнә. Британияның Ираҡты баҫып алыуы 1918—1919 йылдарҙа Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә, был ваҡытта Ираҡ дини етәкселәре Ираҡ оккупацияһына ҡаршы джихадҡа саҡыра башлай. Был осорҙа Нәжәфтә бер нисә йәшерен йәмғиәт, шул иҫәптән Ислам хәрәкәте йәмғиәте барлыҡҡа килә. Хәлили был йәмғиәткә нигеҙ һалыусыларҙан була һәм уның секретары булып эшләй. Йәмғиәт тарафынан Нәжәфтә британ дипломаты капитан У. М. Маршал үлтерелгәндән һуң, британ армияһы ҡаланы блокадаға ала һәм Йәмғиәттең күп кенә ағзалары үлтерелә. Хәлили лә үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул Иранға ҡаса һәм өс йыл Әли Фатий әл-Эслам псевдонимы аҫтында Рәштта йәшәй. Ғәрәп акценты арҡаһында күптәр уны Хәлили-Ғәрәп тип атай. == Иранда тормошо == Ираҡта дөйөм амнистия иғлан ителгәс, Хәлили үҙенең ысын исемен асыҡлай һәм ''«Гром»'' (перс. رعد Raʿd), ә һуңынан ''«Баладия»'' гәзитендә эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта фарсы әҙәбиәтенә, фәненә һәм Иран сәйәсәтенә арналған ай һайын сыҡҡан яңы баҫма «Этесам-ол-Молк» (фар. اعتصام ‎الملک) өҫтөндә эштә ҡатнаша. Бынан һуң Хәлили ижтимағи мәсьәләләргә арналған ''«Шаги»'' гәзитен ойоштора. Тәүҙә аҙнаһына өс тапҡыр сыҡһа, тиҙҙән көндәлек гәзиткә әйләнә. [[1927 йыл]]да ''«Шаги»'' башҡа бик күп гәзит-журналдар менән бер рәттән Реза шаһ режимы баҫымы арҡаһында ябыла. 1922—1929 йылдарҙа Хәлили Юстиция министрлығының юридик бүлегендә тәржемәсе булып эшләй. ''«Шаги»'' ябылғас, журналист үҙен етди рәүештә яҙыу эшенә, бизнесҡа бағышлай. [[1949 йыл]]да Хәлили [[Йәмән]]дә, һуңынан [[Эфиопия]]ла илсе итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда ҡайтҡас, [[Иран]] балыҡсылыҡ компанияһы идараһы ағзаһы була. Хәлилиҙең шәхси тормошо мауыҡтырғыс була. Дүрт тапҡыр өйләнгән, уның алты балаһы — дүрт улы һәм ике ҡыҙы тыуа, уларҙан береһе — билдәле Иран шағиры Симин Бехбахани (әсәһе Фәкр-Озма Аргун — Иран журналисы һәм шағиры). Хәлили ғүмеренең һуңғы йылдарын яңғыҙы үткәрә, ғаиләһенең күпселек өлөшө менән бәйләнештәрҙе өҙә. Был ваҡытты ул журнал-гәзиттәргә мәҡәләләр яҙыу менән үткәрә. 1971 йылда Тәһранда йөрәк өйәнәгенән вафат була. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Хәлили ғәрәп телдәрендә лә, фарсы телдәрендә лә шиғырҙар яҙа, күп тәржемә итә. Уның тәржемәләренә Фирҙәүсиҙең ''[[Шаһнамә|«Шаһнамә»]]'' һенән 1100 өҙөк һәм Саадиҙың Мысырҙа һәм Ливанда баҫылып сыҡҡан бер нисә шиғыры, шулай уҡ [[Максим Горький]]ҙың ''«Төрмә»'' әҫәренән тәржемә инә. Хәлили — Иран социаль романсыларының беренсе быуынының иң билдәле вәкилдәренең береһе, уның әҫәрҙәре Эмиль Золя кеүек Европа яҙыусылары ижадынан илһамланған. 1920 йылдарҙа Хәлили [[XX быуат]] башында Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хәле тураһында дүрт роман яҙа. Хәлилиҙең иң билдәле романы ''—'' ''«Смутное время»'' ({{lang-fa|روزگار سیاه}} — Ruzgār-e siāh) түбәнселеккә төшкән ҡатын-ҡыҙҙар һәм емерек ҡалалар тураһында һөйләй. Ул бығаса булмағанса йәмәғәтселектең юғары баһаһына лайыҡ була һәм бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫыла. Хәлилиҙең артабанғы романдары — ''«Үс алыу»'' ({{lang-fa|انتقام}} — Enteqām), ''«Төн серҙәре»'' ({{lang-fa|اسرار شب}} — Asrār-e šab), ''«Ямғыр»''({{lang-fa|باران}} — Bārān) һ.б. Был әҫәрҙәрҙең күбеһе ''«Шаги»'' гәзитендә өҙөктәр булып баҫылып сыға. Хәлилиҙең артабанғы романдарының стиле йәмәғәтселек тарафынан яҡшы ҡабул ителмәй — автор күренештәрҙе һәм ваҡиғаларҙы һүрәтләү урынына күберәк ораторлыҡ күрһәтә, кешелекте һәм уның әхлаҡи тарҡалыуын ҡарғай. Хәлилиҙең прозаһында Европа әҙәбиәтенең романтикаһы менән Иран уҡыусыларына насар аңлашылған иҫке ғәрәп терминдары менән йомарт тулыландырылған фарсы классикаһы ҡушыла. == Һылтанмалар == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] ofn1ab81elpwejq6lhts6vjwr3vf9i2 1298200 1298198 2026-05-27T05:30:51Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298200 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ғәббәс Хәлили''' ({{lang-fa|عباس الخلیلی، عباس خلیلی}}; [[1895 йыл]] — [[1971 йыл]]) — Иран журналисы, тәржемәсе, сәйәсмән, шағир һәм прозаик<ref>{{cite web|url = https://e-univers.ru/upload/iblock/fd6/wjgx1xif15ej89h35csb08t0jsiqwuly.pdf|title= Персидская проза XX–XXI веков в русских переводах, стр 5|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>.<ref>زندگی‌نامه سیمین بهبهانی. Дата обращения: 26 июня 2017. Архивировано из оригинала 22 августа 2006 года</ref>. == Иртә йылдары == Хәлили шәйех Әсәҙулланың дини ғаиләһендә тыуа, ул улын ғәрәп һәм фарсы телдәренә өйрәтә. [[1910 йыл]]дарҙа буласаҡ яҙыусы Нәжәфтәге семинарияларҙа ислам хоҡуғын һәм мосолман фәлсәфәһен өйрәнә. Британияның Ираҡты баҫып алыуы 1918—1919 йылдарҙа Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә, был ваҡытта Ираҡ дини етәкселәре Ираҡ оккупацияһына ҡаршы джихадҡа саҡыра башлай. Был осорҙа Нәжәфтә бер нисә йәшерен йәмғиәт, шул иҫәптән Ислам хәрәкәте йәмғиәте барлыҡҡа килә. Хәлили был йәмғиәткә нигеҙ һалыусыларҙан була һәм уның секретары булып эшләй. Йәмғиәт тарафынан Нәжәфтә британ дипломаты капитан У. М. Маршал үлтерелгәндән һуң, британ армияһы ҡаланы блокадаға ала һәм Йәмғиәттең күп кенә ағзалары үлтерелә. Хәлили лә үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул Иранға ҡаса һәм өс йыл Әли Фатий әл-Эслам псевдонимы аҫтында Рәштта йәшәй. Ғәрәп акценты арҡаһында күптәр уны Хәлили-Ғәрәп тип атай. == Иранда тормошо == Ираҡта дөйөм амнистия иғлан ителгәс, Хәлили үҙенең ысын исемен асыҡлай һәм ''«Гром»'' (перс. رعد Raʿd), ә һуңынан ''«Баладия»'' гәзитендә эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта фарсы әҙәбиәтенә, фәненә һәм Иран сәйәсәтенә арналған ай һайын сыҡҡан яңы баҫма «Этесам-ол-Молк» (фар. اعتصام ‎الملک) өҫтөндә эштә ҡатнаша. Бынан һуң Хәлили ижтимағи мәсьәләләргә арналған ''«Шаги»'' гәзитен ойоштора. Тәүҙә аҙнаһына өс тапҡыр сыҡһа, тиҙҙән көндәлек гәзиткә әйләнә. [[1927 йыл]]да ''«Шаги»'' башҡа бик күп гәзит-журналдар менән бер рәттән Реза шаһ режимы баҫымы арҡаһында ябыла. 1922—1929 йылдарҙа Хәлили Юстиция министрлығының юридик бүлегендә тәржемәсе булып эшләй. ''«Шаги»'' ябылғас, журналист үҙен етди рәүештә яҙыу эшенә, бизнесҡа бағышлай. [[1949 йыл]]да Хәлили [[Йәмән]]дә, һуңынан [[Эфиопия]]ла илсе итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда ҡайтҡас, [[Иран]] балыҡсылыҡ компанияһы идараһы ағзаһы була. Хәлилиҙең шәхси тормошо мауыҡтырғыс була. Дүрт тапҡыр өйләнгән, уның алты балаһы — дүрт улы һәм ике ҡыҙы тыуа, уларҙан береһе — билдәле Иран шағиры Симин Бехбахани (әсәһе Фәкр-Озма Аргун — Иран журналисы һәм шағиры). Хәлили ғүмеренең һуңғы йылдарын яңғыҙы үткәрә, ғаиләһенең күпселек өлөшө менән бәйләнештәрҙе өҙә. Был ваҡытты ул журнал-гәзиттәргә мәҡәләләр яҙыу менән үткәрә. 1971 йылда Тәһранда йөрәк өйәнәгенән вафат була. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Хәлили ғәрәп телдәрендә лә, фарсы телдәрендә лә шиғырҙар яҙа, күп тәржемә итә. Уның тәржемәләренә Фирҙәүсиҙең ''[[Шаһнамә|«Шаһнамә»]]'' һенән 1100 өҙөк һәм Саадиҙың Мысырҙа һәм Ливанда баҫылып сыҡҡан бер нисә шиғыры, шулай уҡ [[Максим Горький]]ҙың ''«Төрмә»'' әҫәренән тәржемә инә. Хәлили — Иран социаль романсыларының беренсе быуынының иң билдәле вәкилдәренең береһе, уның әҫәрҙәре Эмиль Золя кеүек Европа яҙыусылары ижадынан илһамланған. 1920 йылдарҙа Хәлили [[XX быуат]] башында Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хәле тураһында дүрт роман яҙа. Хәлилиҙең иң билдәле романы ''—'' ''«Смутное время»'' ({{lang-fa|روزگار سیاه}} — Ruzgār-e siāh) түбәнселеккә төшкән ҡатын-ҡыҙҙар һәм емерек ҡалалар тураһында һөйләй. Ул бығаса булмағанса йәмәғәтселектең юғары баһаһына лайыҡ була һәм бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫыла. Хәлилиҙең артабанғы романдары — ''«Үс алыу»'' ({{lang-fa|انتقام}} — Enteqām), ''«Төн серҙәре»'' ({{lang-fa|اسرار شب}} — Asrār-e šab), ''«Ямғыр»''({{lang-fa|باران}} — Bārān) һ.б. Был әҫәрҙәрҙең күбеһе ''«Шаги»'' гәзитендә өҙөктәр булып баҫылып сыға. Хәлилиҙең артабанғы романдарының стиле йәмәғәтселек тарафынан яҡшы ҡабул ителмәй — автор күренештәрҙе һәм ваҡиғаларҙы һүрәтләү урынына күберәк ораторлыҡ күрһәтә, кешелекте һәм уның әхлаҡи тарҡалыуын ҡарғай. Хәлилиҙең прозаһында Европа әҙәбиәтенең романтикаһы менән Иран уҡыусыларына насар аңлашылған иҫке ғәрәп терминдары менән йомарт тулыландырылған фарсы классикаһы ҡушыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] e86uij3fpt6h1ufefbcihhylxrhrd03 1298201 1298200 2026-05-27T05:33:45Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298201 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ғәббәс Хәлили''' ({{lang-fa|عباس الخلیلی، عباس خلیلی}}; [[1895 йыл]] — [[1971 йыл]]) — Иран журналисы, тәржемәсе, сәйәсмән, шағир һәм прозаик<ref>{{cite web|url = https://e-univers.ru/upload/iblock/fd6/wjgx1xif15ej89h35csb08t0jsiqwuly.pdf|title= Персидская проза XX–XXI веков в русских переводах, стр 5|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>.<ref>زندگی‌نامه سیمین بهبهانی. Дата обращения: 26 июня 2017. Архивировано из оригинала 22 августа 2006 года</ref>. == Иртә йылдары == Хәлили шәйех Әсәҙулланың дини ғаиләһендә тыуа, ул улын ғәрәп һәм фарсы телдәренә өйрәтә. [[1910 йыл]]дарҙа буласаҡ яҙыусы Нәжәфтәге семинарияларҙа ислам хоҡуғын һәм мосолман фәлсәфәһен өйрәнә. Британияның Ираҡты баҫып алыуы 1918—1919 йылдарҙа Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә, был ваҡытта Ираҡ дини етәкселәре Ираҡ оккупацияһына ҡаршы джихадҡа саҡыра башлай. Был осорҙа Нәжәфтә бер нисә йәшерен йәмғиәт, шул иҫәптән Ислам хәрәкәте йәмғиәте барлыҡҡа килә. Хәлили был йәмғиәткә нигеҙ һалыусыларҙан була һәм уның секретары булып эшләй. Йәмғиәт тарафынан Нәжәфтә британ дипломаты капитан У. М. Маршал үлтерелгәндән һуң, британ армияһы ҡаланы блокадаға ала һәм Йәмғиәттең күп кенә ағзалары үлтерелә. Хәлили лә үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул Иранға ҡаса һәм өс йыл Әли Фатий әл-Эслам псевдонимы аҫтында Рәштта йәшәй. Ғәрәп акценты арҡаһында күптәр уны Хәлили-Ғәрәп тип атай. == Иранда тормошо == Ираҡта дөйөм амнистия иғлан ителгәс, Хәлили үҙенең ысын исемен асыҡлай һәм ''«Гром»'' (перс. رعد Raʿd), ә һуңынан ''«Баладия»'' гәзитендә эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта фарсы әҙәбиәтенә, фәненә һәм Иран сәйәсәтенә арналған ай һайын сыҡҡан яңы баҫма «Этесам-ол-Молк» (фар. اعتصام ‎الملک) өҫтөндә эштә ҡатнаша. Бынан һуң Хәлили ижтимағи мәсьәләләргә арналған ''«Шаги»'' гәзитен ойоштора. Тәүҙә аҙнаһына өс тапҡыр сыҡһа, тиҙҙән көндәлек гәзиткә әйләнә. [[1927 йыл]]да ''«Шаги»'' башҡа бик күп гәзит-журналдар менән бер рәттән Реза шаһ режимы баҫымы арҡаһында ябыла. 1922—1929 йылдарҙа Хәлили Юстиция министрлығының юридик бүлегендә тәржемәсе булып эшләй. ''«Шаги»'' ябылғас, журналист үҙен етди рәүештә яҙыу эшенә, бизнесҡа бағышлай. [[1949 йыл]]да Хәлили [[Йәмән]]дә, һуңынан [[Эфиопия]]ла илсе итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда ҡайтҡас, [[Иран]] балыҡсылыҡ компанияһы идараһы ағзаһы була. Хәлилиҙең шәхси тормошо мауыҡтырғыс була. Дүрт тапҡыр өйләнгән, уның алты балаһы — дүрт улы һәм ике ҡыҙы тыуа, уларҙан береһе — билдәле Иран шағиры Симин Бехбахани (әсәһе Фәкр-Озма Аргун — Иран журналисы һәм шағиры). Хәлили ғүмеренең һуңғы йылдарын яңғыҙы үткәрә, ғаиләһенең күпселек өлөшө менән бәйләнештәрҙе өҙә. Был ваҡытты ул журнал-гәзиттәргә мәҡәләләр яҙыу менән үткәрә. 1971 йылда Тәһранда йөрәк өйәнәгенән вафат була. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Хәлили ғәрәп телдәрендә лә, фарсы телдәрендә лә шиғырҙар яҙа, күп тәржемә итә. Уның тәржемәләренә Фирҙәүсиҙең ''[[Шаһнамә|«Шаһнамә»]]'' һенән 1100 өҙөк һәм Саадиҙың Мысырҙа һәм Ливанда баҫылып сыҡҡан бер нисә шиғыры, шулай уҡ [[Максим Горький]]ҙың ''«Төрмә»'' әҫәренән тәржемә инә. Хәлили — Иран социаль романсыларының беренсе быуынының иң билдәле вәкилдәренең береһе, уның әҫәрҙәре Эмиль Золя кеүек Европа яҙыусылары ижадынан илһамланған. 1920 йылдарҙа Хәлили [[XX быуат]] башында Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хәле тураһында дүрт роман яҙа. Хәлилиҙең иң билдәле романы ''—'' ''«Смутное время»'' ({{lang-fa|روزگار سیاه}} — Ruzgār-e siāh) түбәнселеккә төшкән ҡатын-ҡыҙҙар һәм емерек ҡалалар тураһында һөйләй. Ул бығаса булмағанса йәмәғәтселектең юғары баһаһына лайыҡ була һәм бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫыла. Хәлилиҙең артабанғы романдары — ''«Үс алыу»'' ({{lang-fa|انتقام}} — Enteqām), ''«Төн серҙәре»'' ({{lang-fa|اسرار شب}} — Asrār-e šab), ''«Ямғыр»''({{lang-fa|باران}} — Bārān) һ.б. Был әҫәрҙәрҙең күбеһе ''«Шаги»'' гәзитендә өҙөктәр булып баҫылып сыға. Хәлилиҙең артабанғы романдарының стиле йәмәғәтселек тарафынан яҡшы ҡабул ителмәй — автор күренештәрҙе һәм ваҡиғаларҙы һүрәтләү урынына күберәк ораторлыҡ күрһәтә, кешелекте һәм уның әхлаҡи тарҡалыуын ҡарғай. Хәлилиҙең прозаһында Европа әҙәбиәтенең романтикаһы менән Иран уҡыусыларына насар аңлашылған иҫке ғәрәп терминдары менән йомарт тулыландырылған фарсы классикаһы ҡушыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Mahyār Ḵalili, “Šarḥ-e moḵtaṣari az zendagi-e marḥum-e Abbās-e Ḵalili,” in ʿAbbās Ḵalili, 2001, pp. 17—21. * Ṣafāʾ-al-Din Tabarrāʾiān, “Qiām-e Najaf ʿalayh-e Engelis va takvin-e Jamʿiyat-e nahżat-e eslāmi” in Tāriḵ-e moāʿṣer-e Irān, 1/1, 1987, pp. 9—49. * Ali Behzādi, Šebh-e Ḵāṭerāt, I, Tehran, 1996. * Yaḥyā Ārianpur, Az Ṣabā tā Nimā, II, Tehran, 1971. [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] 216tl0lw0jcl235i949t9k0cjg6wrjj 0 200940 1298143 1297880 2026-05-26T14:37:39Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298143 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хәбиб Сәхир'''<ref name=":1">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 26 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=20230420065019 }}</ref> йәки '''Мир Хәбиб Ғәүәми''' ({{Lang-az|Həbib Sahir və ya Mir Həbib Qəvami}} ([[1895 йыл]], [[Тәбриз]], [[Иран|Фарсыстан]] — [[1985 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — әзербайжан шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе. Иранда үҙ аллы [[Әзербайжан әҙәбиәте|төрки]] шиғриәтенә нигеҙ һалыусы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа. Ул шулай уҡ матбуғат өсөн «Айдын», «Үлкер», «Ағ» кеүек псевдонимдар менән мәҡәләләр яҙа. Эшмәкәрлеге өсөн эҙәрлекләнә. Иран ислам революцияһынан һуң ул аҫылынып үҙ-үҙенә ҡул һала. == Биографияһы == Мир Хәбиб Ҡавами 1903 йылда [[Тәбриз|Тәбриздең]] Сирхаб районында тыуған<ref name=":1"/><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=20230420065019 }}</ref>. «Сәрҙәбә усту» мулла мәктәбендә ғәрәпсә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Һуңыраҡ башланғыс белемде «Мәҙрәсә-и Мотамид» һәм «Рушдиә» мәктәптәрендә ала. Башланғыс белемде тамамлағас, «Мәҙрәсә-и Мөбәрәк-и Мөхәммәҙиә» юғары мәктәбенә уҡырға инә<ref name=":5">{{cite book |author = Али Кавказский |title = Антология иранской тюркской литературы |year = 2002 |location = [[Эрзурум]] |publisher = Публикации Университета Ататюрка |volume = V |url = https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |page = 15 |access-date = 2023-04-11 |archive-date = 2023-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |date=20230411130221 }}</ref>. Уның класташы Мөхәммәт Хөсәйен Шәһрийәр була<ref>{{cite web | url = https://www.irna.ir/news/81426195/حبيب-ساهر-از-نوگرايي-درشعر-فارسي-تا-سبك-آفريني-در-ادبيات-تركي | archive-url = https://archive.today/20230412083346/https://www.irna.ir/news/81426195/%D8%AD%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D9%83-%D8%A2%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A | archive-date = 2023-04-12 | title = حبيب ساهر، از نوگرايي درشعر فارسي تا سبك آفريني در ادبيات تركي | author = يحيي مرتضايي | date = 2014-12-24 | publisher = irna.ir | access-date = 2023-04-12 | language = fa }}</ref>. Юғары мәктәптә француз теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мирза Таһихан Рафат Тәбризи була<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |page = 212 |access-date = 2023-04-28 |archive-date = 2022-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |date=20220319230738 }}</ref>. Мирза Таһихан йоғонтоһонда Хәбиб Сәхир көнбайыш әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай. [[Төркиә]]лә нәшер ителгән «Рәсмли ай» һәм «Сарвати-фунун» баҫмалары менән таныша<ref>{{cite news |author = Вафа Ханоглан |title = Мысли о творчестве Габиб Сахира и тюркской литературной среде, личности и поэзии |pages = |newspaper = [[Литература (газета)|Литературная газета]] |location = [[Баку]] |date = 2022-03-17 |url = https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2022-06-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220629090158/https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |url-status = unfit }}</ref>. Бында Хәбиб «Сәхир» ҡушаматын ала, сөнки уға Сәхирҙең эштәре оҡшай. Курсташтары менән бергә улар «Әнджүмән-и Рафат» һәм «Әҙәб» гәзиттәрен сығара<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 27 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. Шәйех Мөхәммәт Хиябани үлтерелгәндән һәм «Азадистан» тарҡалғандан һуң ике гәзит тә баҫылыуҙан туҡтай<ref name=":3">{{cite web | url = http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20230410104425/http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-date = 2023-04-10 | title = Я поэт пленных земель | author = Эсмира Фуад | date = 2020-07-02 | publisher = [[Народный фронт (газета)|Народный фронт]] | access-date = 2023-04-10 | language = az }}</ref>. Белем алғас, бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы булып эшләй. Ул үҙенең эш хаҡының бер өлөшөн [[Тәбриз]]дәге ғаиләһенә ебәрә, ҡалғанын Төркиәлә юғары белем алыу өсөн йыя<ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 4 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}</ref>. 1927 йылда Хәбиб Сәхир Төркиәгә китә. Ул ике йыл унда йәшәгән ирандар өсөн асылған Дабистан-и Иранян мәктәбендә фарсы теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй<ref name=":2">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 28 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. В 1929 году он был принят на историко-географический факультет [[Стамбульский университет|Стамбульского университета]]<ref name=":5" /><ref>{{cite book |author = Расул Грек |title = избранные работы Хабиба Шахира |year = 2008 |location = [[Тегеран]] |publisher = Nashreafkar |url = https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |page = 21 |isbn = 978-964-8910-82-7 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=20230412064025 }}</ref>. Бында ул хәҙерге төрөк һәм француз шиғриәте менән таныша һәм француз телен өйрәнә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 37 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. Уҡыу йылдарында француз шағиры [[Шарль Бодлер]] («Дошман») шиғырҙарын, шулай уҡ Ламартиндың билдәле «Күл», [[Сәғҙи Ширази]] «Гөлөстан» поэмаһын, [[Хафиз Ширази]]<ref>{{cite web | url = https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221222011622/https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-date = 2022-12-22 | title = Güneyli şair Həbib Sahirin (Ülkər) anım günüdür | author = Timur | date = 2022-12-15 | publisher = GünAz TV | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref> [[Ғәзәл|ғәзәлдәрен]] әзербайжан төрки теленә тәржемә итә. Ул «Иран-Әзербайжандың тәбиғи географияһы» темаһына диплом эше яҙа һәм яҡлай. Уҡытыусыһы Сади бейҙең кәңәше буйынса диплом эшен сериялы рәүештә «Азербайджан юрд билгиси» журналында баҫтырып сығара. Уҡыуын тамамлағас, [[1933 йыл]]да Тәбризгә ҡайта, Мәғариф департаменты тәғәйенләнеше менән Тәбриз мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Бынан тыш, студенттар өсөн дәреслектәр ҙә яҙа. 1936 йылда Тәбриз Мәғариф министрлығы ҡарары менән Зәнжанда уның «Хәмсә географияһы» дәреслеге баҫылып сыға һәм премияға лайыҡ була<ref name=":4">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Sabah |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 30 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. Һуңыраҡ уны [[Зәнжан]]ға уҡытыусы итеп ебәрәләр<ref name=":4" /><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 5 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}</ref>. 1941 йылда [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]] делегацияһы составында Тәбризгә килгән әзербайжан интеллигенцияһы ҡаланың әҙәби-мәҙәни мөхитендә ыңғай үҙгәрештәр индерә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 33 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. Был осорҙа «Азербайджан», «Ветен йолунда», «Шафак», «Aзад миллет», «Ени Шарк» кеүек гәзит-журналдарҙа Хәбиб Сәхирҙың шиғырҙары, тәржемәләре һәм мәҡәләләре баҫыла<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 35 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}</ref><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 8 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}</ref>. Тәбриздә йәшәгән йылдарҙа уның фарсы телендәге «Шаҡайҡ», «Күләгәләр», «Төнгө риүәйәт», «Һайланма шиғырҙар» тигән китаптары баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 34 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref>. 1945—1946 йылдарҙа Әзербайжан милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа һәм «Айдын» ҡултамғаһы менән баҫмала баҫыла<ref name=":3" />. Милли хөкүмәт тарҡалғас та, аноним рәүештә: «Айдын», «Үлкер», «Ағ» тип ҡул ҡуйып, туған телендә уҡытыуын һәм шиғырҙар, хикәйәләр яҙыуын дауам итә. Был эшмәкәрлек фашланғандан һуң, уны хөкөм итәләр һәм [[Әрдәбил]]гә һөргөнгә ебәрәләр<ref>{{cite web | url = https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-url = https://archive.today/20230412072038/https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-date = 2023-04-12 | title = Cənublu soydaşlarımıza mübarizə ruhu aşılayan şair | author = Savalan Fərəcov | date = 2023-01-11 | publisher = medeniyyet.az | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref>. Бында ул Сафауия мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында дәрестәре әзербайжан телендә алып барылғас, уны даими иҫкәртеп торалар. Һөҙөмтәлә, 3 йылдан һуң, уны Әрдәбилдән сығарып, [[Ҡәзвин]]гә һөргөнгә ебәрәләр. Бында эшмәкәрлегендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмағанлыҡтан, ул Мазандаранда урынлашҡан Сари ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 21 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}</ref>. Киҙеү менән ауырығанға күрә, уны Ҡәзвинғә кире ебәрәләр, унда 13 йыл йәшәй<ref name=":3" />. Һуңыраҡ ул Тәһранға күсә. Шиғри әҫәрҙәренең береһендә ул Ирандың боронғо тарихына мөрәжәғәт итә һәм ил менән идара иткән төрки династияларының, Иранды яҡлау өсөн ғүмерҙәрен ҡорбан иткән әзербайжан улдарының хеҙмәттәрен иҫкә төшөрә: «Әгәр ҙә төрки шаһтары булмаһа, ташта бер таш та ҡалмаҫ ине. Тарих Иран тип аталған илде лә хәтерләмәҫ ине»<ref name = "Həbib Sahir" />. В 1965 году вышла его первая книга стихов на родном языке «Лирические стихи»<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 32 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=20230406112643 }}</ref> 1965 йылда уның туған телендә «Лирик шиғырҙар» тигән тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=32|accessdate=2023-04-06}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf}}</ref>. Уның «Таң балҡый», «Бер ҡасан да һүнмәгән яҡтылыҡтар», «Тарҡалған хәтирәләр», «Ковшан» китаптары Ирандағы Ислам революцияһынан һуң баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Bəkir Nəbiyev |title = Söz ürəkdən gələndə |year = 1984 |location = Bakı |publisher = Yazıçı nəşriyyatı |url = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |page = 200 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |url-status = live }} {{Wayback|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |date=20230417060301 }}</ref><ref name = "Həbib Sahir" >{{cite book |author = Həbib Sahir |title = Seçilmiş əsərləri |year = 2005 |location = Bakı |publisher = Lider nəşriyyatı |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 6, 10 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Wayback|url=http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=20160305013342 }}</ref>. Бынан тыш, ул шулай уҡ француз телендә шиғырҙар, ғәрәп телендә хикәйәләр яҙа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 29 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}</ref>. == Ғәиләһе == Хәбиб Саәхрҙың олатаһы Тәбризгә Тарк ҡалаһынан, Миянанан күсеп килә<ref><ref>{{Citation |author = |title = Həbib Sahirin həyatı |pages = 6 |newspaper = Peyk e Azər |location = Zəncan |date = 2001 |url = https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-url = https://web.archive.org/web/20161021183634/https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-date = 2016-10-21 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-url = https://archive.today/20230411101503/https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-date = 2023-04-11 | title = Təbrizdə Həbib Sahirin xatirəsi anılıb | author = Əlirza Quluncu | date = 2013-01-09 | publisher = Amerikanın Səsi | access-date = 2023-04-11 | language = az }}</ref>. Атаһы Мир Ҡавам Сәхир 1908 йылда, Конституцион революция ваҡтында, урлана һәм үтерелә<ref>{{cite web | url = http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-url = https://web.archive.org/web/20210731183826/http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-date = 2021-07-31 | title = Həbib Sahir (Ülkər) | author = Guləddin İsmayilov | date = 2021-07-16 | publisher = aze.adfmk.com | access-date = 2023-04-07 | language = az }}</ref>. Әсәһе Баят ырыуынан була. Ғаиләлә 4 ағаһы һәм 1 ҡыҙ туғаны була<ref name=":1" />. В 1946 году, когда ему было 43 года, он женился на Нусрат уль-мульк Нури<ref name=":3" />. От этого брака родились сыновья Хамид и Саид и дочери Маниса и Сурейя<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}</ref>. [[1946 йыл]]да, 43 йәшендә, Нусрат ул-мөлк Нуриға өйләнгән<ref name=":3" />. Был никахтан улдары Хәмит һәм Сәйет, ҡыҙҙары Мәнисә һәм Сурейя тыуа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=20230417095935 }}</ref>. == Үлеме == [[1988 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы ла ҡулға алынасағы тураһында хәбәр алғас<ref>{{Citation|author=Əkbər Ənvərian Ağdam|title=Güney Azerbaycanlı Habib Sâhir|pages=28|location=Ankara|url=https://www.academia.edu/10083151/Habib_Sahir|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite book|author=Вафа Алиев|title=Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)|year=2000|location=[[Баку]]|publisher=Издательство Озан|url=https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev|page=27|accessdate=2023-04-12}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev}}</ref>, Тәһран янындағы Арьяшар ҡалаһында (хәҙерге Садегие) фатирының тәҙрәһенән аҫылынып, үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=40|accessdate=2023-04-06}} {{Wayback|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf}}</ref>. Ул Тәһрандағы Бехеште-и Заһра зыяратында ерләнә<ref>{{Cite book|author=Vaqif Sultanlı, İrəc İsmayıl|title=Güney Azərbaycan nəsri. Antologiya|year=2017|location=Bakı|publisher=|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf|page=155|accessdate=2021-01-08}} {{Wayback|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf}}</ref><ref>Həbib Sahirin həyatı. Дата обращения: 23 сентября 2018. Архивировано 30 марта 2022 года.</ref><ref>{{Cite book|author=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|page=26|accessdate=2023-04-12}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|author=Vəfa Əliyev|title=Hüriyyət fədaisi (Həbib Sahirin taleyi və ədəbi irsi)|year=2000|location=Bakı|publisher=Ozan nəşriyyatı|url=https://turuz.com/storage/Poem-Literature/Other/2013/0629-Hurriyyet_Fedayisi_Habib_Sahir_Talei_Ve_Edebi_Irsi_Vafa_Aliyev_Kiril_Baki_2000_Tebriz_Turuz_2013.pdf|pages=119}} * {{Cite book|author=Pərvanə Məmmədli|title=Cәnubi Azәrbaycan: әdәbi şәxsiyyәtlәr, portretlәr|year=2015|location=Bakı|publisher=Sabah nəşriyyatı|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|pages=200}} * {{Cite book|author=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192}} == Һылтанмалар == === Шиғырҙары === * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1375738112508681/ Хабиб Саһир — Гонщики] * [https://daytube.az/az/videos/1173/ Хабиб Сәхир — Ҡояш байыуы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330012829/https://daytube.az/az/videos/1173/ |date=2022-03-30 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=0jJJZKZt1PQ Хабиб Сәхир — Мародерҙар.] * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1506136119468879/ Хабиб Сәхир — Аллаға әйт] * [https://www.youtube.com/watch?v=KU6RCyZbn_o Хабиб Сәхир — Сәһәнд тауы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Bi8jngGL76I Хәбиб Сәхир тураһында тапшырыу] * [https://www.youtube.com/watch?v=4cx2KHFOoXY Хабиб Сахир — Был күк аҫтында Бинәһәйәт…] * [https://www.youtube.com/watch?v=9jUAxNxAxBY - Кис тауҙар таплы…] * [https://www.youtube.com/watch?v=lSH7FQFnZxE Хабиб Саһир — Матур Тәбризгә сәләм әйт…] === Китаптары === * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Lirik Şeirlər|year=|location=Təbriz|publisher=Eyvaz nəşriyyatı|url=https://turuz.com/book/title/Lirik+Şeirlər+-+Həbib+Sahir|pages=112}} * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Türk poeziya ədəbiyyatından nümunələr|year=1977|location=Tehran|publisher=Donyaye Daneş|url=https://turuz.com/book/title/Nemunehayi+Əz+Ədebiyate+Mənzume+Türk+-+Həbib+Sahir|pages=156}} * {{Cite book|last=Hebib Sahir|title=Saralan Arzular|year=1977|location=|publisher=|url=https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_+Saralan_Arzular_349_1977_Ebced|pages=142}} * {{Cite book|last=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|pages=416|id=978-964-8910-82-7}} * {{Cite book|last=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|year=2005|location=Bakı|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192|id=9952-417-35-5}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 5kee4u3kdlyy8lcnyau2uvu13uaz45x 0 200946 1298223 1297255 2026-05-27T10:41:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298223 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Карула |Национальное название = et/Karula rahvuspark |Изображение = Karula RP1.JPG |Подпись изображения = Карула паркына Торнимяэ күҙәтеү майҙансығынан күренеш |Координаты = 57.7103/26.5031 |Страна = Эстония |Регион = |Район = |Категория МСОП = |Ближайший город = [[Антсла]] |Площадь = 123 км² |Средняя высота = |Дата основания = 1979 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = }} [[Файл:Karula_vaade.jpg|300px|мини|Карула милли паркына {{iw|Ребаземыйза||en|Rebasemõisa}}лағы башнянан күренеш.]] '''Ка́рула милли паркы''' ({{lang-et|Karula rahvuspark}})<ref>{{Cite web|url=https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=5;30947564;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=3500|title=Kaitsealune ala või üksikobjekt: Karula rahvuspark (KLO1000242)|lang=et|website=EELIS Infoleht|publisher=Keskkonnaagentuur|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008122232/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=5;30947564;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=3500|url-status=live}}</ref> — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], Вырумаа (Антсла һәм Мынисте улыҫтары), Һәм Валгамаа (Карула уыҫлусы) өйәҙҙәре биләмәләрендә урынлашҡан. Эстонияның биш милли паркының иң бәләкәйе — уның майҙаны 123 км². Милли парк Көньяҡ Эстонияға хас [[урман]] һәм [[күл]]дәргә бай убалы ландшафттарҙы һаҡлау һәм күрһәтеү, шулай уҡ урындағы мәҙәниәтте һаҡлау һәм күрһәтеү өсөн булдырылған<ref>{{Cite web |url=http://www.maaturism.ee/index.php?id=worth-checking-out-ru&sid=138 |title=Национальный парк Карула — Eesti Maaturism |access-date=2012-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223546/http://www.maaturism.ee/index.php?id=worth-checking-out-ru&sid=138 |archive-date=2016-03-08 |url-status=dead }}</ref>. Был урындағы ерле халыҡ [[эстон теле]]нең айырым [[диалект]]ында һөйләшә. == Тарихы == Милли парк 1979 йылда тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ булдырыла, ә 1993 йылда милли паркҡа әйләндерелә, Һәм әлеге ваҡытта Карула ҡалҡыулығының өстән бер өлөшөн биләй<ref>[http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=karula Karula rahvuspark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812032909/http://www.keskkonnaamet.ee/?lang=karula |date=2011-08-12 }}{{ref|et}}</ref>. Карула милли паркына килеүселәр өсөн үҙәк ошо райондағы иң ҙур күл буйында, Яхиярве янында урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://www.visitestonia.com/ru/интересные-места-для-отдыха-в-эстонии/национальные-парки-эстонии/карулаский-национальный-парк-охрана-природы-и-культурного-наследия|url-status=dead|title=Карулаский национальный парк — охрана природы и культурного наследия.|access-date=2019-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906125634/http://www.visitestonia.com/ru/интересные-места-для-отдыха-в-эстонии/национальные-парки-эстонии/карулаский-национальный-парк-охрана-природы-и-культурного-наследия|archive-date=2015-09-06}}</ref>. == Тәбиғәте == Карула милли паркында тәбиғәт ярайһы уҡ күп төрлө. Пыхья-Карулала быуаттар дауамында кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә үҙгәргән ландшафтар өҫтөнлөк итә. [[Утар]]ҙар [[баҫыу]]ҙар, сабынлыҡтар, сауҡалыҡтар һәм [[күл]]дәр менән сиратлаша. Халыҡтың төп өлөшө Пыхья-Карулала йәшәй. Лууна-Карула, киреһенсә, бәләкәй һаҙлыҡтар менән аралашҡан ҙур урман массивтарынан ғибәрәт. Карулала Көньяҡ-Көнсығыш Эстонияның иң ҙур урман массивы урынлашҡан, ул милли парк сиктәренән алыҫ һуҙылған. Парк майҙанының 70%-тан ашыуын урман ҡаплай<ref name="rmk.ee">{{Cite web |url=http://www.rmk.ee/temq/otdqhajushemu-na-prirode/nacionalnqe-parki/nacionalnqj-park-karula |title=RMK > Национальный парк Карула |access-date=2012-12-26 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029001340/http://rmk.ee/temq/otdqhajushemu-na-prirode/nacionalnqe-parki/nacionalnqj-park-karula |url-status=live }}</ref>. Боронғо заманда, материк боҙлоғо сигенгәндә, Карула убалары итәгендә бик күп күлдәр барлыҡҡа килгән — уларҙың 38-е парк биләмәһендә урынлашҡан. Бындағы күлдәрҙең иң ҙуры — Яхъярв (176 га), ә иң тәрәне — Савиярв (18 м)<ref name="rmk.ee"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] blboeew9caw6d1spdhj7o9l3bwq8a89 0 201005 1298194 1297782 2026-05-27T05:12:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298194 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' (перс. فتح‌الله خان اکبر سپهدار اعظم; [[1878]], [[Рәшт]], Ғилән — март [[1937]], [[Тәһран]]) — [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем [[Иран]]дың премьер — министр<ref name="iranicaonline.org">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|title=Encyclopaedia Iranica|access-date=2021-02-01|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117062406/http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|url-status=live}}</ref> вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''. Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡаджарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була. == Биографияһы == === Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте === Фәтулла хан [[1878 йыл]]да Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}} Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}} === Иртә йылдары === Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}} Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}} Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл]]да Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл]]да шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}. [[1897 йыл]]дың ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән. Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}} Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251—255}} Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}} Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}} Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}. Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}} === Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек === [[1915 йыл]]да Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}} Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} === Фәтулла хан премьерлығы === [[1920 йыл]]дың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}. Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. === Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу === Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}} Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}} == Шәхес үҙенсәлектәре == Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}'' == Үлеме == Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл]]да [[Тәһран]]да вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие="Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions"|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}} * {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие="Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978"|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}} * {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran"|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}} * {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие="The History of the Iranian Constitutional Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие="Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}} * {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие="Hayat-e Yahya"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir & Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}} * {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}} * {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие="Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}} * {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}} [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] b1vo5vnblpffm4nza0z1zu92k38pp2s 1298195 1298194 2026-05-27T05:12:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298195 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' (перс. فتح‌الله خان اکبر سپهدار اعظم; [[1878]], [[Рәшт]], Ғилән — март [[1937]], [[Тәһран]]) — [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем [[Иран]]дың премьер — министр<ref name="iranicaonline.org">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|title=Encyclopaedia Iranica|access-date=2021-02-01|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117062406/http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|url-status=live}}</ref> вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''. Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡаджарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була. == Биографияһы == === Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте === Фәтулла хан [[1878 йыл]]да Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}} Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}} === Иртә йылдары === Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}} Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}} Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл]]да Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл]]да шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}. [[1897 йыл]]дың ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән. Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}} Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251—255}} Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}} Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}} Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}. Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}} === Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек === [[1915 йыл]]да Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}} Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} === Фәтулла хан премьерлығы === [[1920 йыл]]дың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}. Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. === Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу === Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}} Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}} == Шәхес үҙенсәлектәре == Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}'' == Үлеме == Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл]]да [[Тәһран]]да вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие="Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions"|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}} * {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие="Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978"|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}} * {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran"|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}} * {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие="The History of the Iranian Constitutional Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие="Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}} * {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие="Hayat-e Yahya"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir & Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}} * {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}} * {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие="Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}} * {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}} [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] t335ribw8fikosrxmrmrtiuk92x7yi1 1298196 1298195 2026-05-27T05:12:47Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298196 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Фәтулла-хан Әҡбәр Сәпәхдар Азам''' (перс. فتح‌الله خان اکبر سپهدار اعظم; [[1878]], [[Рәшт]], Ғилән — март [[1937]], [[Тәһран]]) — [[1920 йыл|— 1920 йылдың]] [[1878 йыл|октябренән]] [[1937 йыл|1921]] [[1921 йыл|йылдың]] [[21 февраль|1 февраленә]] тиклем [[Иран]]дың премьер — министр<ref name="iranicaonline.org">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|title=Encyclopaedia Iranica|access-date=2021-02-01|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117062406/http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-sepahdar-e-azam-fathallah-khan-prime-minister-of-iran-from-aban-1299-s|url-status=live}}</ref> вазифаһын башҡарыусы күренекле дәүләт эшмәкәре'''. Биғләрбели, Әмир-томан, Салар Әфһәм, Сәрҙәр Мансур һәм Сәләхдәр Азам Решти кеүек бер нисә почетлы исемдәр менән билдәле Фәтулла хан Әкбәр аристократик Әкбәрҙәр ғаиләһенең иң йоғонтоло ағзаларының береһе һәм һуңғы Ҡаджарҙар династияһы осоронда күренекле сәйәси эшмәкәр була. == Биографияһы == === Фәтулла хан Әкбәр һәм Конституция хәрәкәте === Фәтулла хан [[1878 йыл]]да Рәшттаә тыуған. Атаһы хажи мырза Мөхәммәт Али хан Ғиләни Гилан провинцияһындағы иң эре һәм йоғонтоло ер биләүселәрҙең береһе була. Тыуған яғында башланғыс белем алғандан һуң, Фәтулла хан Ғилән таможня идаралығы хеҙмәтенә инә, ул саҡта уны абзыйы ҡуртымға ала{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=170}} Тарихи риүәйәткә ярашлы, буласаҡ дәүләт эшмәкәренең йәш сағы матди ауырлыҡтарға дусар була. Бер нисә провинция таможняһын ҡуртымға алған Ғиләндең иң байҙарының береһе булған Әкбәр хан Бигләрбеги Рештиҙең бер туған ҡустыһы булыуына ҡарамаҫтан, Фәтулла хан ул ваҡытта фәҡирлектә һәм мохтажлыҡта йәшәй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997}} === Иртә йылдары === Ике генә ҡыҙ ҡалдырған бай ағаһы вафат булғас, Фәтулла хан үҙенең еңгәһе һәм ике туған иҫәпләнгән апаһына, ағайының тол ҡалған — оло йәштәге, әммә ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булған ҡатынға өйләнеүҙе хуп күрә. Был иҫәпле союз уныағаһының вариҫы итә һәм таможня йортон ҡуртымға алыу хоҡуғын алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}} Ағаһы вафат булып Рәшттең Биғләрбегиһы вазифаһын алып ҡалған Фәтулла хан быға тиклем бельгиялылар идара иткән Рәшт-Әнзали таможняһын үҙ контроле аҫтына ала. Үҙенең йомартлығы һәм ҙур сығымдары аша ул Насер әд-Дин шаһтың ыңғай иғтибарын йәлеп итә ала. 1889—1892 йылдарҙа, Әмир-томан дәрәжәһендә була, [[Хөрәсән]], Ғилән һәм Мәзәндәран таможня идаралыҡтары менән идара итә, тиҙҙән уларҙы тулыһынса ҡуртымға ала. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Фәтулла хан ҙур байлыҡҡа һәм йоғонтоға эйә була, был уға Салар Әфхәм һәм Салар Азам титулдары бирелеүе менән билдәләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=427}} Фәтулла хан орден һәм шаһтың почетлы портреты менән бүләкләнә. [[1899 йыл]]да Мозаффар әд-Дин шаһ уны таможня министры итеп тәғәйенләй, ә өс йылдан уға Салар Әфхәм титулын бирә. [[1905 йыл]]да шаһтың [[Европа|Европаға]] өсөнсө сәйәхәте ваҡытында, Рәшттә, монарх, Фәтулла хандан бай бүләктәр ҡабул итеп, уға Сардар Мансур титулын бирә{{Sfn|Mehdi Bamdad|1999|c=52}}. [[1897 йыл]]дың ноябрендә, Мирза Хөсәйен-Кули хан Мафи тәҡдиме буйынса, ул ваҡытта юстиция һәм сауҙа министры вазифаһын биләй, төньяҡ һәм көньяҡ таможнялары административ бүленә. Бөтә төньяҡ таможнялар менән идара итеү тулыһынса Фәтулла хан Биғләрбегигә күсә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=365}}. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул дәүерҙә титулдарҙы һәм вазифаларҙы алыу йыш ҡына шәхси һәләттәр йәки идара итеүҙәге уңыштар менән түгел, ә шаһ һарайынан ҙур суммаларға һатып алыу менән билдәләнгән. Бандар-Пәхләүи (хәҙерге Бандар-Анзали) ҡалаһында «Лианаз» компанияһы идаралығы менән һүҙ ҡуйышып, урындағы халыҡтың һәм ярлы балыҡсыларҙың хоҡуҡтарын боҙған Сардар Мансур тиҙҙән халыҡтың ризаһыҙлығына һәм ҡаршылығының арта барыуына осрай. Ҡаршылыҡ тулҡыны ул тәғәйенләгән чиновниктарҙы ҡаланан ҡыуып сығарыуға килтерә. {{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=153}} Фәтулла хан Әкбәр, Европаға бер нисә сәйәхәт итеп, Көнбайыштың ирекле халыҡтарының йәшәү рәүеше менән танышып, Ирандағы конституцион тәртиптең һәм хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң ныҡлы яҡлаусыһына әйләнә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=241}}. Шаһ яғынан тулы лояллеккә һәм Иран таможнялары менән идара итеүҙән алынған ярайһы уҡ табышҡа ҡарамаҫтан, ул конституционалистар менән асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларға ярҙам күрһәтә һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә конституцион принциптарҙы яҡлай Шаһтың тулы тоғролоғона һәм Иран таможняһы менән идара итеүҙән ҙур килем алыуына ҡарамаҫтан {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=250}}, ул конституционалистар менән асыҡтан-асыҡ хеҙмәттәшлек итә, уларҙы хуплай һәм конституция принциптарын эҙмә-эҙлекле яҡлай. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=251—255}} Конституцион хәрәкәткә ҡаршы тороуға курс алған Мөхәммәт-Әли-шаһ тәхеткә килгәс, Фәтулла хан рәсми рәүештә ирекле фекер йөрөтөүселәр лагерына ҡушыла. Баг-шаһта ҡулға алынғас, ул өйөн ташлап китергә мәжбүр була, {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=48}} тәүҙә Ҡалат Фирүзә-Кухҡа, унан Савадухҡа һөргөнгә ебәрелә, унда бер нисә ай ҡәтғи күҙәтеү аҫтында тотола{{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=49}} {{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=247}}, һуңыраҡ хатта Европаға ебәрелә{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=280}} Мирза Яхья Дәүләтабәди үҙенең хеҙмәтендә бер нисә әмирҙе һәм конституционалисты, шул иҫәптән Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға алыуҙы һүрәтләп, ''былай тип хәбәр итә: «Йәкшәмбе кисендә, 1326 йылғы һижрәнең 7 Джумаҙа әл-Әүүәл (1908 йылдың июне), Әзүд әд-Дәүле әмирҙәрҙе һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен мәрхәмәт алыу өсөн шаһҡа алып килә; шаһ тыштан уларға илтифат күрһәтә, сығып китергә рөхсәт итә, әммә баҡса ҡапҡаһы янында сығып барғанда, казактар отряды уларҙы уратып ала һәм Ала әл-Дәүлене, Джәләл әл-Дәүлене һәм Сәрҙәр Мансурҙы ҡулға ала''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=261}} Тәһрәнде конституционалистар яулап алғанда Фәтулла хан Сәпәхдәр Тонекабони ғәскәрендә абруйлы командирҙарҙың һәм шәхестәрҙең береһе була, Ғилән мөжәһиттәрен етәкләй, Мөхәммәт Әли шаһты вазифаһынан бушатыу буйынса Юғары совет ағзаһы була һәм Иран халҡының талаптарын өйрәнеү һәм әҙерләү өсөн яуаплы комиссия эшендә ҡатнаша{{Sfn|Mehdi Malekzadeh|1994|c=1237}}. Тәһранды уңышлы яулап алғас, ҡаҙаныштарын танып, почта һәм телеграф министры вазифаһына тәғәйенләнә{{Sfn|Safa’i, Ebrahim|1984|c=271}}. Тонекабониҙың беренсе һәм икенсе кабинеттарында ул был вазифаны һаҡлап ҡала. {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=60–61}} [[1910 йыл|1910 йылдың]] апрель-майында Фәтулла хан юстиция министры итеп тәғәйенләнә {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=61}}, ә [[1915 йыл|1915 йылдың]] декабрендә Абдул-Хөсәйен мырза Фарманфарма кабинетында ул яңынан Почта һәм телеграф министрлығын етәкләй{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=113}} === Титулдар алыу һәм сәйәси эшмәкәрлек === [[1915 йыл]]да Мөхәммәт Вәли хан Тонекабони яңы Сепәхсәләр Әҙәм титулын алғандан һуң, Фәтулла хан Әкбәр уның элекке титулын мираҫҡа ала һәм рәсми рәүештә Сепәхдәр Рәшти тип атала башлай. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=152}} Тонекабони һәм Мирза Хәсән хан Вәсүг әд-Дәүлә премьер-министрлығы аҫтында төҙөлгән артабанғы кабинеттарҙа Фәтулла хан эске эштәр министры вазифаһын ала{{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=118}} {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=195}}. Вәсүг әд-Дәүләнең икенсе кабинетында ул инде һуғыш министры вазифаһын башҡара. {{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=120}} Фәтулла хандың сәйәси биографияһының ҡатмарлы һәм билдәһеҙ эпизоды — уның йәнғәлиҙәр хәрәкәтенә ҡаршы тороуы айырым иғтибарға лайыҡ. Һуғыш министры булараҡ, ул йәнғәлиҙәргә ҡаршы операцияларға етәкселек итә һәм, сит ил державалары мәнфәғәтендә эш итеп, ватандаштары — Мырҙа Көсөк хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларына ҡаршы хәрби саралар күрә.сит дәүләттәр мәнфәғәтендә эш итеп, яҡташтары Мирза Кучек хан Йәнғәлегә һәм уның яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара. {{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} Яхъя Дәүләтәбади Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: «''Сепәхдәр Әзәм Фәтулла хан Ғиләни — илһөйәр, изге күңелле кеше; әммә бөтә эске һәм тышҡы ҡаршылыҡтарҙы иҫәпкә алып, беҙҙең заманда ил менән идара итеү өсөн кәрәкле белемгә эйә түгел. Етмәһә, ул сит ил кешеләренән ҡурҡа. Сәпәхдәр үҙенең йомартлығы һәм бүләктәр таратыуы арҡаһында беренсе ранглы дәүләт эшмәкәрҙәре рәтенә инә; әммә Ғиләндәге киң имениелары таланғандан бирле уның был һыҙаты ла һүнеп ҡала, һәм, бәлки, тап ошо аҡса етешмәүе уға шундай ҙур яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алырға ҡыйыулыҡ биргәндер''»{{Sfn|Yahya Dowlatabadi|2021|c=180}} === Фәтулла хан премьерлығы === [[1920 йыл]]дың октябрендә Хәсән Пирния отставкаға киткәс һәм Британия дипломатияһы әүҙем ярҙамы менән Фәтулла хан Әкбәрҙе Әхмәт шаһ Ҡажар премьер-министр итеп тәғәйенләй{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=248}} Ул ике министр кабинетын төҙөүгә өлгәшә, әммә уларҙың тәүгеһе ни бары өс ай, ә икенсеһе — бер нисә көн генә дауам итә. Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығының бишенсе көнөндә үк [[1921 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] булған дәүләт түңкәрелешенә әүҙем әҙерлек башлана {{Sfn|Ahmad Abdollahpour|1990|c=127}}. Түңкәрелешкә Реза хан етәкселек итә, уның казак отряды Тәһранды ҡаршылыҡһыҙ баҫып ала, төп хөкүмәт учреждениеларын яулай һәм шаһ һарайында урынлаша. Был ваҡиғалар менән Фәтулла хандың икенсе премьер-министрлығы тамамлана. Британия вәкилдәренән хәүефһеҙлек гарантияһы алып, улар илселегенә һыйына, шунан һуң илдән Европаға китә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. === Шүрәйе Мелли мәжлесендә ҡатнашыу === Фәтулла хан Әкбәр ике тапҡыр Мәжлес депутаты итеп һайлана: {{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=32}} өсөнсө саҡырылышта Горган-Рудтан һәм бишенсе саҡырылышта Рәшт халҡынан{{Sfn|Ataollah Farhang|1977|c=58}} Дәүләт түңкәрелешенән һуң, ярайһы уҡ байлыҡҡа эйә булып, шәхси һәм ғәмһеҙ тормош алып бара, сит илдәргә оҙайлы сәйәхәттәр яһай. Европаға ике сәфәре ваҡытында уны айырым хөрмәт менән, шул иҫәптән исмәғилдәрҙең рухи етәксеһе Аға хан да, ҡабул итәләр{{Sfn|Mostafa Moti|1995|c=268}} == Шәхес үҙенсәлектәре == Профессор Бәкер Акели Фәтулла ханға түбәндәге характеристика бирә: « ''Фәтулла Әкбәр ябай фекерле, плебей сығышлы һәм аҙ белемле кеше була; ул үҙе хеҙмәт иткән конституция кабинеттарының серҙәрен асыу ғәҙәтенә эйә булған; Иранда Англия сәйәсәтендә ул һәр ваҡыт лояль булған. Француз телен ул ниндәйҙер кимәлдә сит илгә бер нисә тапҡыр барғанында үҙләштергән» {{Sfn|Baqer Aqeli|2001|c=172}}'' == Үлеме == Фәтулла хан Әкбәр [[1937 йыл]]да [[Тәһран]]да вафат була һәм Ибн Бабуйе зыяратында ерләнә{{Sfn|Morsalvand, Hassan|1997|c=249}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Ataollah Farhang|заглавие="Names of Members of the National Consultative Assembly from the Beginning of the Constitutional Period to the 24th Legislative Term and Members of the Senate in Seven Sessions"|ссылка=https://ketabnak.com/book/122614/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%B2%DB%B4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Printing House of the National Consultative Assembly|год=1977|том=|страниц=505|isbn=|ref=Ataollah Farhang}} * {{Китап|автор=Mostafa Moti|заглавие="Political Actors from the Constitutional Revolution to 1978"|ссылка=https://ketabnak.com/book/100666/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1357-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1|ответственный=|место=|издательство=London: Peka Publications|год=1995|том=1|страниц=|isbn=|ref=Mostafa Moti}} * {{Китап|автор=Ahmad Abdollahpour|заглавие=Prime Ministers of Iran"|ссылка=https://ketablazem.com/product/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%BE/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1990|том=|страниц=362|isbn=|ref=Ahmad Abdollahpour}} * {{Китап|автор=Mehdi Malekzadeh|заглавие="The History of the Iranian Constitutional Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1494536/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elmi Publications|год=1994|том=7|страниц=1697|isbn=|ref=Mehdi Malekzadeh}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие="Chronology of Iran’s History from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1199769/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Goftar Publications|год=2001|том=1|страниц=588|isbn=978-964-557-025-3|ref=Baqer Aqeli}} * {{Китап|автор=Yahya Dowlatabadi|заглавие="Hayat-e Yahya"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11786631/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-2-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Samir & Bahem Publications|год=2021|том=2|страниц=1000|isbn=978-622-999-239-5|ref=Yahya Dowlatabadi}} * {{Китап|автор=Safa’i, Ebrahim|заглавие=Leaders of the Constitutional Revolution|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Javidan Publications, Second Edition|год=1984|том=2|страниц=844|isbn=|ref=Safa’i, Ebrahim}} * {{Китап|автор=Mehdi Bamdad|заглавие="Biographies of Iranian Statesmen in the 12th, 13th, and 14th Centuries"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1155395/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-12-%D9%88-13-%D9%88-14-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-3/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Zowar Publications|год=1999|том=3|страниц=554|isbn=978-964-401-066-8|ref=Mehdi Bamdad}} * {{Китап|автор=Morsalvand, Hassan|заглавие=Zendeginameh-ye Rejal va Mashahir-e Iran (1299–1320 SH) [Biographies of Iranian Statesmen and Celebrities, 1299–1320 SH]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1116327/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-1320-1299-%D9%87-%D8%B4-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Elham|год=1997|том=1|страниц=476|isbn=9789646071018|ref=Morsalvand, Hassan}} * {{Китап|автор=Baqer Aqeli|заглавие=Biographies of Contemporary Iranian Political and Military Figures|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1212105/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Goftar, Elm Armaghan|год=2001|том=1|страниц=666|isbn=9789645570574|ref=Baqer Aqeli}} [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] tse9akyfbsjib9jiem8t1ryliaooii8 0 201042 1298192 1297785 2026-05-27T05:11:44Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298192 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул [[Париж]]да Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}</ref>. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. == Биографияһы == Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була. [[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. [[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]] [[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә. Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй. [[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]] Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла. Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була. Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала<ref>Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.</ref> . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй<ref name=":0">Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}</ref><ref name=":0" />. Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була. Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] 2qxl9zttpytg19k9d337h5xy2mcmabl 1298193 1298192 2026-05-27T05:11:56Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298193 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул [[Париж]]да Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}}</ref>. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. == Биографияһы == Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була. [[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. [[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]] [[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә. Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй. [[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]] Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла. Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була. Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә. Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала<ref>Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.</ref> . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй<ref name=":0">Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}</ref><ref name=":0" />. Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була. Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана] * [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта] [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] 8ajw0euw5wngy7z4koh8yjxj0mf9f57 0 201051 1298133 1297540 2026-05-26T13:29:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298133 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, [[Тәһран]], [[Иран]] — [[10 июнь]] [[2001 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Иран [[шаһ]]ы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы. == Биографияһы == Ләйлә [[1970 йыл]]дың [[27 март]]ында Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була. Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл]]да атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл]]да Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл]]ға тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты]]на уҡырға инә. Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана<ref>''Sabety, Setareh.'' Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis. Iranian.com (19 июня 2001). Дата обращения: 11 ноября 2009. Архивировано 27 июля 2012 года.</ref>. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән. Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай<ref>Leila Pahlavi: the peacock princess (англ.). ''The Independent'' (12 июня 2001). Дата обращения: 7 февраля 2026</ref>. == Үлеме == Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}</ref>. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner’s Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}</ref> 2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция]]ның [[Париж]]дағы Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты Франсуа Миттерандың ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}</ref> [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе — үҙ-үҙенә ҡул һалыу<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}</ref> == Музыкала == 2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother] * [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death] {{Wayback|url=http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/|date=20160303190236}} * [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html|date=20080111221116}} * http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&op=printe&id=76 {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|'''Ләйлә''']] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] 9fyhxte507dp0ugrfmxji71p62hfm67 0 201054 1298139 1297554 2026-05-26T14:17:41Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298139 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шаһназ Пәһләүи''' ({{lang-fa|شهناز پهلوی}}; [[27 октябрь]] [[1940]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — һуңғы Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм уның беренсе ҡатыны, Мөхәммәт династияһынан Мысыр шаһбикәһе Әли Фәүзиә Фуадтың беренсе балаһы. == Биографияһы == Шаһназ Пәһләүи 1940 йылдың 27 октябрендә Тәһранда тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|title=تابعیت مصری برای شهناز پهلوی، نخستین فرزند شاه سابق ایران|lang=fa|website=BBC News فارسی|date=2013-12-11|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212054005/https://www.bbc.com/persian/iran/2013/12/131210_u08_egypt_shahnaz|url-status=live}}</ref>. Мөхәммәт Реза Пәһләүи һәм уның тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәнең берҙән-бер балаһы<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506052254/https://news.google.com/newspapers?id=rXJVAAAAIBAJ&sjid=uTwNAAAAIBAJ&pg=1337,4899486&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011,5239480&dq=shahnaz+pahlavi&hl=en|title=Lawrence Journal-World - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212042637/https://news.google.com/newspapers?id=L5cyAAAAIBAJ&sjid=gucFAAAAIBAJ&pg=4011%2C5239480&dq=shahnaz%20pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. Уның әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһе — Мысыр короле Фуад I һәм королева Назли Сабри, атаһы яғынан олатаһы — [[Реза Пәһләүи]] һәм оләсәһе Тадж әл-Мөлөк. Ул шулай уҡ Мысыр короле [[Фаруҡ I]] нең туғаны, шулай итеп һуңғы Мысыр короле Фуад II- нең ике туғаны<ref name="автоссылка1" />. Шаһназ Пәһләүи Бельгия мәктәп-интернатында, [[Льеж]]дағы Леони де Вах лицейында, һуңынан [[Швейцария]]ла белем ала<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|title=Ocala Star-Banner - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209084655/https://news.google.com/newspapers?id=2QokAAAAIBAJ&sjid=2AQEAAAAIBAJ&pg=1824,1472649&dq=ardeshir+zahedi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Shahnaz_Pahlavi_5.jpg|слева|мини|319x319пкс|1960-сы йылдарҙа принцесса]] Шаһназ — кронпринц Реза Кир Пеһләүиҙең, принцесса Фарахна Пәһләүиҙең, принц Али Реза Пәһләүи II-нең һәм принцесса [[Ләйлә Пәһләүи|Ләйлә Пәһләүиҙең]] — шаһтың дүрт балаһы һәм уның өсөнсө ҡатыны шаһбаыну Фәрәх Дибаның бер туған һеңлеһе<ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Shah's daughter 'could not stand' exile|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|date=2001-06-12|access-date=2024-07-07|lang=en-GB|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034309/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1384839.stm|url-status=live}}</ref>. Атаһы идара иткән осорҙа Шаһназ ауыл хужалығы предприятиеларына һәм Honda велосипедтарын һәм мотоциклдарын йыйыу заводтарына инвестициялар һала<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|title=The Leader-Post - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2024-07-07|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|url-status=live}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң ул Швейцарияла йәшәй һәм гражданлығына эйә<ref name="автоссылка2" /><ref name=":0" />. == Никахтары һәм балалары == Беренсе никахы (11 октябрь 1957<ref>ROYAL BEAUTY: Princess Shahnaz Pahlavi (1960’s/70’s) (амер. англ.). ''The Iranian'' (1 марта 2009). Дата обращения: 7 июля 2024. Архивировано 8 июля 2024 года.</ref><ref name=":1" />—1964<ref>{{Cite web|url=https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|title=مرکز بررسی اسناد تاریخی|website=historydocuments.ir|access-date=2024-08-09|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111323/https://historydocuments.ir/print.php?id=1444|url-status=live}}</ref>) — [[Иран]]дың элекке сит ил эштәре министры (1966—1971) һәм, 1960—1970 йылдарҙа АҠШ-та һәм [[Бөйөк Британия]]ла Иран илсеһе Әрдәшир Заһиди (1928—2021)<ref>Ocala Star-Banner — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 декабря 2023 года.</ref><ref>Lewiston Evening Journal — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 13 марта 2016 года.</ref>. Уларҙың бер ҡыҙҙары: * Заһра Мәхнәз Заһиди (1958 йылдың 2 декабрендә тыуған)<ref>Milestones, Dec. 15, 1958 — TIME. ''web.archive.org'' (31 января 2011). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано из оригинала 20 июля 2013 года.</ref>. Принцессаның икенсе никахы Хәсрөф Йәһәнбәни менән (1941—2014)<ref>Shahnaz Pahlavi. ''www.parstimes.com''. Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 9 августа 2024 года.</ref> 1971 йылдың февралендә [[Париж]]дағы Иран илселегендә була. Уларҙың ике балаһы тыуа: * Кәйхәсрөв Йәһәнбәни 1971 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Лозаннала Paragon Designworks эштәре бүлеген етәкләй. Ул Бенедикт Ламбард менән өйләнешкән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫә. * Фәүзиә Йәһәнбәни (1973 йылда тыуған) 2005 йылдың 8 июлендә Дэвид Эдвард Норвеллға кейәүгә сыҡҡан, улар ике ҡыҙ үҫтергән. Хәсрөв Йәһәнбәни 2014 йылда вафат була<ref>Husband of Princess Shahnaz Pahlavi Khosrow Jahanbani passed away | Lenziran. ''web.archive.org'' (24 апреля 2014). Дата обращения: 9 августа 2024. Архивировано 24 апреля 2014 года.</ref>. Шаһбикә Шаһназдың бөтә балалары ла, шаһтың ҡатын-ҡыҙ яғынан тоҡомдары булһалар ҙа, шаһ/шаһбикә титулын йөрөтә<ref>''<nowiki>https://www.boursenews.ir</nowiki>.'' عکس:فوزیه جهانبانی نوه محمدرضا پهلوی! (перс.). ''fa'' (۱۳۹۳/۰۳/۱۶ — ۲۰:۰۰). Дата обращения: 9 августа 2024.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021108105224/http://www.zahedi.info/ Исторические снимки] * [https://web.archive.org/web/20070126235325/http://homepage.mac.com/zahedi/FAMILY/PhotoAlbum82.html/ Семейные снимки] * [https://web.archive.org/web/20171108022818/http://ardeshirzahedi.eu/ Сайт Ардешира Захеди на персидском языке, содержащий фотографии и видео] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|'''Шаһназ''']] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} t4qbyvtk820dasq97x874fn699airpr 0 201065 1298146 1297954 2026-05-26T14:48:17Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298146 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Абдул Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}}; [[19 август]] [[1924 йыл]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[11 май]] [[2004 йыл]], [[Флорида]], [[АҠШ]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең улы һәм Ирандың шаһы Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең үгәй ҡустыһы була. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Абдул Реза Пәһләүи 1924 йылдың 19 авгусында [[Тәһран]]да тыуған<ref name=":0">Pahlavi Dynasty. ''Iran''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 9 июля 2017 года</ref>. Уның ата-әсәһе — [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм шаһ Ҡаджарҙар династияһынаншаһбикә Эсмәт Дәүләтшаһи була<ref name=":1">The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis. Qajar Pages. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 28 июля 2012 года.</ref><ref>Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh’s Sunburst Tiara. ''Royal Jewels'' (8 февраля 2013). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 20 января 2020 года.</ref>. Ул Резаның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны була<ref name=":2">''Diana Childress.'' Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women’s Rights Movement in Iran 2005 (англ.). — Twenty-First Century Books^[англ.], 2011. — P. 40. — <nowiki>ISBN 978-0-7613-7273-8</nowiki>.</ref>. Улар 1923 йылда [[Хәмит Реза Пәһләүи|өйләнешә]]<ref>Reza Shah Pahlavi. Iran Chamber Society. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref><ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 605. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Абдул Резаның өс ағаһы һәм бер һеңлеһе була: Әхмәт Реза, Мәхмүт Реза, Фатимә һәм Хәмит Реза Пәһләүи<ref name=":1" /><ref>''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power (англ.). — I.B.Tauris, 2001. — P. 194. — <nowiki>ISBN 978-1-86064-629-4</nowiki>.</ref>. Улар ата-әсәләре менән [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Тәһрандағы Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=":2" />. Атаһы мәжбүри рәүештә тәхеттән баш тартҡандан һуң, Абдул Реза уны 1941—1944 йылдарҙа [[Маврикий]]ға, унан һуң [[Йоханнесбург]]ҡа һөргөнгә оҙатып йөрөй<ref name=":3">The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. Был осорҙа союздаштарҙың Абдул Резаны ағаһы Мөхәммәд Реза урынына шаһ итеп эшләргә ниәтләүҙәре тураһында имеш-мимештәр йөрөй<ref>''Gholam Reza Afkhami.'' The Life and Times of the Shah. — University of California Press, 2008. — С. 77. — <nowiki>ISBN 978-0-520-94216-5</nowiki>.</ref>. Ул [[Гарвард университеты]]нда бизнес менән идара итеү буйынса белем ала<ref>{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PA123|издание=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|год=1998}}</ref>, [[1947 йыл]]да уны тамамлай<ref name=":3" />. == Карьераһы == Үҙенең ике туған ҡустыһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Абдул Реза төрлө бүлектәргә етәкселек итә. 1949 йылдың 3 сентябрендә Ирандың ете йыллыҡ планын үҫтереүҙең Юғары советының почетлы етәксеһе итеп тәғәйенләнә<ref name="canc">{{Мәҡәлә|заглавие=Developments of the Quarter: Comment and Chronology|издание={{Нп3|The Middle East Journal|Middle East Journal||The Middle East Journal}}|том=4|номер=1|страницы=83—93|язык=en|тип=journal|год=1950}}</ref>. Абдул Реза 1954—1955 йылдарҙа планлаштырыу буйынса ойошма етәксеһе була<ref name=":3" />. 1969 йылдан 1979 йылға тиклем Гарвард ҡарамағындағы менеджмент өлкәһендә Иран тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын биләй<ref name=":3" />. Шулай уҡ ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Юғары советты һәм Һунар һәм ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса Халыҡ-ара советты етәкләй<ref name=":3" />. Бынан тыш, принц Мөхәммәт Реза Пеһләүиҙең халыҡ-ара сәйәхәттәре ваҡытында Иран менән идара иткән Король советы ағзаһы була<ref name="canc" /> . Абдул Реза шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнә, заводтарға, тау компанияларына һәм ауыл хужалығы фирмаларына тулыһынса йәки өлөшләтә хужа була<ref name="leaderpost" /> . Ул шулай уҡ экология мәсьәләләре менән шөғөлләнә<ref>{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революцияға]] тиклем башҡа туғандары менән бергә Ирандан китә<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-25|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> . == Һунарсылыҡ һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау == [[Файл:Prince_Abdul_Reza_Pahlavi.jpg|мини|Йәш Абдул Реза .]] Абдул Реза Пәһләүи ғүмере буйы һунарсы һәм спортсы була<ref>''Boddington, Craig.'' Who Was the World’s Greatest Hunter? ''Hunting'' (22 августа 2012). Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 25 августа 2012 года.</ref><ref name=wsj>{{cite news|author=Charles Levinson|title=How Bambi Met James Bond to Save Israel's 'Extinct' Deer|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670|access-date=2018-11-25|newspaper=The Wall Street Journal|date=2010-02-01|location=Jerusalem|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515234823/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703389004575033010944848670}}</ref>. [[Париж]]да ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау һәм үҫешеүсе илдәрҙә яуаплы һунар итеүгә булышлыҡ итеү менән шөғөлләнгән Халыҡ-ара ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты була. Абдул Реза Ирандың тәүге һунарсылыҡ ҡануниәтен һәм һунарсылыҡ ҡағиҙәләрен үтәү органын булдырыуҙа ҡатнаша, бөтә Иранда 20 миллиондан ашыу акр ҡурсаулыҡ һәм парктар булдырырға ярҙам итә. Трофей һунарында ҡатнашҡаны өсөн тәнҡиткә ҡарамаҫтан, принц Ирандың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы етәксеһе булараҡ браконьерҙарҙы әүҙем эҙәрлекләй . Ул шулай уҡ йәйрән, Каспий юлбарыҫы, ҡырағай ишәк, гепард һәм фарсы лане кеүек юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡҡа сығыуҙан һаҡлау тураһында закон ҡабул итеү өсөн яуаплы була, һунарсылыҡ закондарын боҙған өсөн ҙур штрафтар һала . 1978 йылда ул дүрт фарсы ланен Ирандан Израилгә биреүҙе хуплай<ref name=wsj/>. == Шәхси тормошо == 1950 йылдың 12 октябрендә [[Тәһран]]да Пари Симе Зандҡа өйләнгән<ref name=":0" /><ref>''Mayhew, Augustus.'' Palm Beach Real Estate Roulette. New York Social Diary. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано из оригинала 1 июня 2012 года.</ref><ref>Palm Beach Biltmore. ''Wikimapia''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 9 апреля 2016 года.</ref>. Ирле-ҡатынлының ике балаһы була: * Ҡәмйәр Пәһләүи (2 апрель 1952 йыл) — 1977 йылдан АҠШ һауа көстәрендә [[лейтенант]], 1993—2004 йылдарҙа Pegasus Aviation компанияһы директоры, 2005 йылдан «Awas Aviation Services Inc» һәм «Lionheart» компаниялары директоры. Ул шулай уҡ Ла-Хойя теннис клубы президенты. 1998 йылдың 2 декабрендә Ева Морисонға өйләнгән (1963 йылда тыуған). 2000 йылдың 19 июлендә айырылышалар, бер улдары тыуа<ref name=":4">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 1 февраля 2026.</ref>. * Сәрвиназ Пәһләүи (1955 йылдың 23 ғинуарында тыуған), 1983 йылдан 2004 йылға тиклем BC Holdings Inc компанияһында секретарь булып эшләй. 1978 йылда Горацио Уильям де Прильеға (1956 йылда тыуған) кейәүгә сыға. Парҙар 1981 йылда айырылыша. Уларҙың бер ҡыҙҙары була<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Үлеме == Абдул Реза 2004 йылдың 11 майында [[Флорида]] штатында вафат була<ref>Death notice. ''Saipa''. Дата обращения: 25 ноября 2018. Архивировано 14 апреля 2014 года.</ref> == Наградалары == Милли наградаларҙан тыш, шул иҫәптән Пеһләүи орденының Бөйөк тәреһенән, Абдул Реза бер нисә сит ил наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән: * [[Файл:Jordan004.gif|50x50пкс]] Яңырыу орденының Бөйөк йондоҙо (28 февраль 1949 йыл). * [[Файл:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50x50пкс]] Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (1974 йылдың 15 декабре). * [[Файл:Order of the Sun (Afghanistan) - ribbon bar.gif|50x50пкс]] Ҡояш орденының Ҙур тәреһе (беренсе класлы)<ref name=":3" />. * [[Файл:Seraphimerorden ribbon.svg|50x50пкс]] Серафимдар ордены (1970 йылдың 24 ноябре)<ref name=":3" /> . * [[Файл:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50x50пкс]] Изабелла католик орденының Ҙур тәреһе (1978 йылдың 9 феврале)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf Boletín Oficial del Estado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519101126/https://www.boe.es/boe/dias/1978/03/15/pdfs/A06160-06160.pdf |date=2023-05-19 }} 15 марта 1978</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡояш ордены кавалерҙары (Афғанстан)]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Флоридала вафат булғандар]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 августа тыуғандар]] 2mbvpci7fcq01yj03fuob4b1yoecc38 0 201073 1298131 1297791 2026-05-26T13:24:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ғаилә һәм балалары */ 1298131 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәһләүиҙәр йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|'''Йәсмин Пәһләүи''']] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] 2m0mo3jzo194roxlrfe5lcdh6eph6n0 1298134 1298131 2026-05-26T13:30:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ғаилә һәм балалары */ 1298134 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәһләүиҙәр йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] fbrfb5dbuoytzfu2kuj6jl6fzkyjvp3 1298135 1298134 2026-05-26T13:30:44Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298135 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәһләүиҙәр йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.rezapahlavi.net/|date=20161021065603}} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|'''Йәсмин Пәһләүи''']] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] 7ftn8fjh27uu03cknrvyxc7gvtk1n5a 1298213 1298135 2026-05-27T07:22:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298213 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәсмин Пәһләүи''' ({{lang-fa|یاسمین پهلوی}}; [[26 июнь]], [[1968 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Пәһләүиҙәр йортоноң хәҙерге башлығы һәм бөтөрөлгән Иран тәхетенең вариҫы Реза Кир Пәһләүиҙең ҡатыны == Биографияһы == Йәсмин Этемад Әмини 1968 йылдың 26 июлендә Ирандың баш ҡалаһы [[Тәһран]]дағы Парс дауаханаһында тыуа<ref name=":0">Архивированная копия. Дата обращения: 27 апреля 2010. Архивировано 2 сентября 2009 года.</ref>. Ул шәхси Тәһран шәхси йәмәғәт мәктәбендә дәрестәргә йөрөй, әммә 1970-се йылдар аҙағында Иранда сәйәси һәм социаль көсөргәнешлектең артыуы арҡаһында ғаиләһе илдән китергә ҡарар итә. Улар [[Сан-Франциско]] биләмәһендә ([[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) төпләнә, унда Йәсмин Белмонттағы Нотр-Дам юғары мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һуңынан ул Джордж Вашингтон университетын тамамлай, политология өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм шул уҡ университетта Хоҡуҡ мәктәбендә юриспруденция өлкәһендә докторантура ала. Йәсмин Мэриленд адвокаттар коллегия ағзаһы<ref name=":0" />. Йәсмин 10 йыл хәүеф йәки ауырлыҡтар кисергән балаларҙы яҡлап, Балалар юридик үҙәгендә адвокат булып эшләй<ref>[http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Yasmine Pahlavi Attorney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html}}</ref>. Йәсмин шулай уҡ Иран балалары фондына нигеҙ һалышыусы һәм директоры була<ref>The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано из оригинала 10 апреля 2010 года.</ref>. 1991 йылда ойошторолған һәм әле лә эшләп килгән фондтың миссияһы — Иран сығышлы булған балаларға медицина ярҙамы күрһәтеү<ref>History : The Foundation for the Children of Iran. Дата обращения: 14 ноября 2014. Архивировано 22 октября 2016 года.</ref>. 2014 йылдың 11 февралендә шаһбикә Йәсмин фондтағы етәксе вазифаһынан китә. == Ғаилә һәм балалары == Йәсмин [[1986 йыл]]дың 12 июнендә Реза Кир Пәһләүигә кейәүгә сыға. Йәсмин менән Реза Пәһләүи өс бала үҫтерә, барыһы ла ҡыҙҙар: # Нур Пәһләүи (1992 йылдың 3 апрелендә тыуған); # Иман Пәһләүи (1993 йылдың 12 сентябрендә тыуған) — 2025 йылдың 10 майында Нью-Йоркта Брэдли Шерманға кейәүгә сыға; # Фәрәх Пәһләүи (2004 йылдың 17 ғинуарында тыуған). Ғаилә АҠШ-та һөргөндә йәшәй. Ғаиләнең балалары Америка уҡыу йорттарында белем алған йәки ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.RezaPahlavi.net Официальный сайт Резы Пехлеви]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021065603/http://www.rezapahlavi.net/ |date=2016-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20170512081725/http://childrenofiran.org/ Официальный сайт «Фонда для детей Ирана», основанного Ясмин Пехлеви] * [https://web.archive.org/web/20140330204326/http://www.farahpahlavi.org/yasmine.html Краткая биография Ясмин Пехлеви] * [https://www.facebook.com/yasminepahlavi Официальная страница Ясмин Пехлеви на facebook.com] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|'''Йәсмин Пәһләүи''']] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1968 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] s4b687c34nukq2i88z6wezswgnd3b2v 0 201082 1298136 1297690 2026-05-26T13:33:19Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298136 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәхмүт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}} [[5 октябрь]] [[1926 йыл]], [[Тәһран]] — [[15 март]] [[2001 йыл]], [[Лос-Анджелес]]) — Ирандың шаһ Пеһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] ике туған ҡустыһы була. == Биографияһы == Мәхмүт Реза Пәһләүи 1926 йылдың 5 октябрендә тыуған. Мәхмүт Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың өсөнсө балаһы. Башланғыс белемде Иранда ала, артабан урта белем алыу өсөн [[Швейцария]]ға китә. Һуңынан Иранға ҡайта<ref>{{Cite news|title=غلامرضا پهلوی، فرزند رضاشاه درگذشت|url=https://www.bbc.com/persian/iran-39817274|work=BBC News فارسی|accessdate=2026-02-02|language=fa}}</ref>. 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә [[Көньяҡ Африка]]ға күсә. Ғаилә унда 1940-сы йылдар уртаһына тиклем йәшәй. Атаһы вафат булғандан һуң, ул ваҡытлыса Иранға ҡайта, һуңынан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, Калифорния һәм Мичиган университеттарында бизнес һәм сәнәғәт идаралығы буйынса белем ала<ref>''TABNAK, تابناک |.'' سرنوشت ۱۱برادر و خواهر محمدرضا پهلوی (перс.). ''fa'' (10 февраля 2012). Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, ул тағы ла Иранға ҡайта<ref name=":0">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Мәхмүт Реза Пәһләүи Иранда ауыл хужалығы эшмәкәрлеге һәм ауылдарҙы үҫтереүҙең эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә<ref>پهلوی، شاهپور محمود رضا (перс.). ''Foundation for Iranian Studies''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Мәхмүттең әфиүн сауҙаһы менән шөғөлләнеүе, шулай уҡ үҙенең героин ҡулланыуы арҡаһында уның ике туған ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән мөнәсәбәттәре насарлана. Шуға күрә шаһ уға батшалыҡ сараларында һәм тантаналарында ҡатнашыуҙы тыя. Әммә ул Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша<ref name=":0" />. [[1979 йыл]]ға тиклем башлыса Тәһранда йәшәй. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң Мәхмүт Реза АҠШ-ҡа күсә һәм ҡалған ғүмерен шунда йәшәй. [[1992 йыл]]дың майында Беверли-Хиллзда әфиүн һаҡлауҙа һәм һатыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Уның өйөндә баҙар хаҡы менән 20 мең долларҙан ашыу 1 мең грамм әфиүн табылған. Шулай уҡ эҙләү барышында электрон тәмәке һәм наркотик үлсәүҙәре лә табылған. Ул әфиүн ҡулланыуҙа һәм таратыуҙа ғәйепләнә<ref>Shah’s Brother, Drugs Seized (амер. англ.). ''Los Angeles Times'' (9 мая 1992). Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Мәхмүт Реза 2001 йылдың 15 мартында 74 йәшендә вафат була. == Шәхси тормошо == Уның [[1952 йыл]]дың октябрендә Америка актрисаһы Терри Мур менән романтик мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. [[1954 йыл]]дың февралендә итальян актрисаһы Пьер Анджели менән бер аҙ мөнәсәбәттәрҙә була. Мәхмүт Реза ижтимағи һәм батшалыҡ бурыстарын түгел, ә элиталы күңел асыу даирәләрен яратҡан. 1954 йылда Мәхмүт Реза шаһтың элекке адъютанты полковник Ядулла хан Зәнгәненең ҡыҙы Мәхрдөх Зәнгәнәгә өйләнгән. [[1957 йыл]]да улар айырылышалар. [[1964 йыл]]да ул сәйәсмән Манучехр Эгбалдың ҡыҙы 18 йәшлек Мәрйәм Эгбалға (1946 йылда тыуған) өйләнә<ref>Gettysburg Times — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Әммә [[1966 йыл]]да йәштәр айырылыша, бер йылдан һуң Эғбал Мәхмүт Резаның ир туғаны Шәһриәр Шафиҡҡа (1945—1979) кейәүгә сыға. Ике никах та балаһыҙ була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}} 5pb8fcytxxkqef3msobcxjqda76e6n0 1298137 1298136 2026-05-26T13:34:35Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298137 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәхмүт Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|عبدالرضا پهلوی}} [[5 октябрь]] [[1926 йыл]], [[Тәһран]] — [[15 март]] [[2001 йыл]], [[Лос-Анджелес]]) — Ирандың шаһ Пеһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] ике туған ҡустыһы була. == Биографияһы == Мәхмүт Реза Пәһләүи 1926 йылдың 5 октябрендә тыуған. Мәхмүт Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] һәм уның дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһиҙың өсөнсө балаһы. Башланғыс белемде Иранда ала, артабан урта белем алыу өсөн [[Швейцария]]ға китә. Һуңынан Иранға ҡайта<ref>{{Cite news|title=غلامرضا پهلوی، فرزند رضاشاه درگذشت|url=https://www.bbc.com/persian/iran-39817274|work=BBC News فارسی|accessdate=2026-02-02|language=fa}}</ref>. 1941 йылда атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң, уның менән бергә [[Көньяҡ Африка]]ға күсә. Ғаилә унда 1940-сы йылдар уртаһына тиклем йәшәй. Атаһы вафат булғандан һуң, ул ваҡытлыса Иранға ҡайта, һуңынан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, Калифорния һәм Мичиган университеттарында бизнес һәм сәнәғәт идаралығы буйынса белем ала<ref>''TABNAK, تابناک |.'' سرنوشت ۱۱برادر و خواهر محمدرضا پهلوی (перс.). ''fa'' (10 февраля 2012). Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, ул тағы ла Иранға ҡайта<ref name=":0">pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Мәхмүт Реза Пәһләүи Иранда ауыл хужалығы эшмәкәрлеге һәм ауылдарҙы үҫтереүҙең эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә<ref>پهلوی، شاهپور محمود رضا (перс.). ''Foundation for Iranian Studies''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Мәхмүттең әфиүн сауҙаһы менән шөғөлләнеүе, шулай уҡ үҙенең героин ҡулланыуы арҡаһында уның ике туған ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи менән мөнәсәбәттәре насарлана. Шуға күрә шаһ уға батшалыҡ сараларында һәм тантаналарында ҡатнашыуҙы тыя. Әммә ул Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша<ref name=":0" />. [[1979 йыл]]ға тиклем башлыса Тәһранда йәшәй. [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң Мәхмүт Реза АҠШ-ҡа күсә һәм ҡалған ғүмерен шунда йәшәй. [[1992 йыл]]дың майында Беверли-Хиллзда әфиүн һаҡлауҙа һәм һатыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Уның өйөндә баҙар хаҡы менән 20 мең долларҙан ашыу 1 мең грамм әфиүн табылған. Шулай уҡ эҙләү барышында электрон тәмәке һәм наркотик үлсәүҙәре лә табылған. Ул әфиүн ҡулланыуҙа һәм таратыуҙа ғәйепләнә<ref>Shah’s Brother, Drugs Seized (амер. англ.). ''Los Angeles Times'' (9 мая 1992). Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Мәхмүт Реза 2001 йылдың 15 мартында 74 йәшендә вафат була. == Шәхси тормошо == Уның [[1952 йыл]]дың октябрендә Америка актрисаһы Терри Мур менән романтик мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. [[1954 йыл]]дың февралендә итальян актрисаһы Пьер Анджели менән бер аҙ мөнәсәбәттәрҙә була. Мәхмүт Реза ижтимағи һәм батшалыҡ бурыстарын түгел, ә элиталы күңел асыу даирәләрен яратҡан. 1954 йылда Мәхмүт Реза шаһтың элекке адъютанты полковник Ядулла хан Зәнгәненең ҡыҙы Мәхрдөх Зәнгәнәгә өйләнгән. [[1957 йыл]]да улар айырылышалар. [[1964 йыл]]да ул сәйәсмән Манучехр Эгбалдың ҡыҙы 18 йәшлек Мәрйәм Эгбалға (1946 йылда тыуған) өйләнә<ref>Gettysburg Times — Google News Archive Search. ''news.google.com''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Әммә [[1966 йыл]]да йәштәр айырылыша, бер йылдан һуң Эғбал Мәхмүт Резаның ир туғаны Шәһриәр Шафиҡҡа (1945—1979) кейәүгә сыға. Ике никах та балаһыҙ була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] 5bkxwimhx1hcn71tuave3pmav6lu7nv 0 201089 1298129 1297938 2026-05-26T13:21:31Z Юлдашева Луиза 18980 /* Наградалары */ 1298129 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны. Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә<ref name=":0" />. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> 1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була. [[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> == СССР-ға барыуы == 1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була<ref>Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.</ref> шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана<ref>Дагестанская правда. 23 июля 1946 </ref> [[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]] == Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге == === 1953 йылғы түңкәрелеш === [[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра<ref>Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай. Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай<ref name=":1">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref> Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}. === Сәйәси эшмәкәрлеге === Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай<ref name=":2">''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.</ref>. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''<ref>Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref>''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.</ref> [[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй. [[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»<ref name=":3">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}. [[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref><ref name=":4">''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref><ref>Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.</ref> {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}<ref>«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә<ref name=":5">''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.</ref>. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша<ref>''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.</ref>. === Характеры һәм финанстары === Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> . Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}. [[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй<ref name=":1" />. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән<ref name=":1" />. Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай<ref name=":1" /> . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref name=":1" /> . Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}. Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}. === Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр === Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} . Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған<ref name=":3" />. Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә<ref name=":3" />. [[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә<ref>«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).</ref>{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}. === Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар === * Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944 * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970<ref name=":4" /> * Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975 * Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй. * Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе * Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре * Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref> == Никахтар һәм балалары == Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була. Был никахтан парҙың бер улы тыуа: * Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә. Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була: * Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә<ref>Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.</ref>. * [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған. Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була<ref name=":1" />, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала<ref>''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.</ref>. [[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''<ref name=":1" />''.'' == Эҙәрлекләү һәм үлеме == Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса<ref name=":5" /><ref>''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref>, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)<ref name=":5" /> — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була<ref name=":2" />. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә. Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта<ref name=":2" />. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша. Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була == Китаптары == Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә. * [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]); * [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]); * [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә). 1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған. Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}. Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй. Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref>. == Наградалары == * АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы<ref name=":0" />. {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}} * {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}} * {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon & Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}} * {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}} * {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}} * {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}} * {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409134100/http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm |date=2019-04-09 }} (англ.) [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Монакола вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]] m6a7jdi7wd939ovdvn2noxd40vlylv6 1298130 1298129 2026-05-26T13:21:55Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298130 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса (шаһбикә) Әшрәф өл-Мөлөк Пәһләүи''' ({{lang-fa|اشرف پهلوی}}; [[26 октябрь]] [[1919 йыл]], [[Тәһран]] — [[7 ғинуар]] [[2016 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — һуңғы Иран шаһы Мүхәммәт Реза Пәһләүиҙең игеҙәк ҡыҙ туғаны. Замандаштары уны йыш ҡына, игеҙәк ир туғанына йоғонтоһон һыҙыҡ өҫтөнә алып, «тәхет артында торған көс» тип атай. 1953 йылда премьер-министр Мөхәммәт Мосадегты ҡолатыуға һәм шаһтың монархия власын нығытыуға килтергән [[Иранда түңкәрелеш (1953)|түңкәрелеште]] ойоштороуҙа ҙур роль уйнай<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Оҙаҡ йылдар Әшрәф шаһтың ышаныслы кәңәшсеһе булып эшләй һәм Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын киңәйтеү хәрәкәтен әүҙем яҡлай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһынан]] һуң һөргөндә була, [[Франция]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Нью-Йорк]]), [[Париж]]да һәм Монте-Карлола йәшәй, унда Иран Ислам Республикаһына асыҡтан-асыҡ ҡаршы тороуын дауам итә<ref name=":0" />. == Биографияһы == === Иртә йылдары === Әшрәф Пеһләүи 1919 йылдың [[26 октябрь|26 октябрендә]], игеҙәк һыңары Мөхәммәт Резанан ҡала ни бары биш сәғәттән һуң тыуа. Ата-әсәһе — Реза Пәһләүи, ул саҡта хәрби командир, һуңыраҡ Иран шаһы булып китә, һәм, уның дүрт ҡатынының икенсеһе Таж әл- Мөлөк. Ғаиләлә ун бала, шул иҫәптән Әшрәф, шулай уҡ бер нисә бер туғаны була<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> 1930 йылдар башында Әшрәф Пәһләүи, уның өлкән апаһы Шәмс һәм уларҙы әсәһе традицион бөркәнсектән баш тартҡан тәүге күренекле иран ҡатын-ҡыҙҙары иҫәбенә инә<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. [[1936 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында улар Тәһран уҡытыусылар колледжында сығарылыш тантанаһында бөркәнсекһеҙ ҡатнашып, Кәшф-и Хиджаб (бөркәнсекте бөтөрөү) хәрәкәтендә мөһим символик роль уйнай. Был аҙым шаһтың ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеүгә йүнәлтелгән киң дәүләт сәйәсәтенең бер өлөшө була. [[1932 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи Патриотик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған Икенсе Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар съезында ҡатнаша. [[1937 йыл]]да 18 йәшендә ғаиләһе атаһы менән сәйәси союзда булған Мирза хан Ҡәүәмға кейәүгә сыға<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> == СССР-ға барыуы == 1946 йылда СССР-ҙа була һәм «Архангел» усадьбаһында була<ref>Ашраф Пехлеви, иранская принцесса в подмосковной усадьбе Архангельское. Дата обращения: 17 июля 2014. Архивировано 24 июля 2014 года.</ref> шулай уҡ Украина ССР-ының баш ҡалаһы Киевта өс көнлөк визит менән була. 1946 йылдың 21 июлендә сәфәре менән килгән сағында ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана<ref>Дагестанская правда. 23 июля 1946 </ref> [[Файл:PrincessAshrafPahlavi2537.jpg|слева|мини|308x308пкс|Шаһбикә Әшрәф 1974 йылда]] == Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге == === 1953 йылғы түңкәрелеш === [[1953 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Иранда түңкәрелеш (1953)|«Аякс»]] операцияһында ҙур роль уйнай, ағаһын [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] һәм МИ6 ойошторған түңкәрелешкә ризалашырға ышандыра<ref>Shah of Iran’s twin sister dead at 96. CBC (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. Шаһ тәүҙә был планға ҡаршы сыға һәм бер ни тиклем ваҡыт уны тормошҡа ашырыуға ҡаршы тора. 1953 йылдың башында Әшрәф ЦРУ агенттары менән осраша, улар унан шаһҡа йоғонто яһауын һорай, сөнки уны шаһтың фекерен үҙгәртергә һәләтле берҙән-бер кеше тип һанай. Тарихсы Стивен Кинзер үҙенең «Бөтә шаһ кешеләре» китабында Әшрәфтең ул ваҡытта [[Франция]]ла нисек донъяуи тормош алып барыуын, казино һәм төнгө клубтарҙа йөрөүен һүрәтләй. Кермит Рузвельттың ышаныслы Иран агенттарының береһе Әсәҙолла Рәшидиан уға ҡунаҡҡа килә, әммә тик тотанаҡлы ризалыҡ ала. Икенсе көндө Америка һәм Британия агенттары делегацияһы үҙ тәҡдимен ныҡышмалыраҡ еткереү өсөн тағы килә. Делегация етәксеһе, өлкән британ оперативнигы Норман Дарбишир хәтирәләре буйынса, быны күҙ уңында тотоп шәшке пальтоһы һәм бер төргәк аҡса алып килә. Дарбишир, Әшрәф был бүләктәрҙе күргәс, «күҙҙәре яҡтырып китә, ҡаршылығы юҡҡа сыға», тип раҫлай<ref name=":1">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref> Әммә Әшрәф үҙе һуңыраҡ Франциялағы мәжбүри һөргөндән Иранға ҡайтырға ризалашҡаны өсөн сикләнмәгән чек тәҡдим ителгәнен белдерә, әммә ул аҡсалата бүләктәрҙән баш тарта һәм быны үҙ теләге менән эшләй{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=136–138}}. === Сәйәси эшмәкәрлеге === Әшрәф Пәһләүи ағаһы идара иткән осорҙа Иранда ла, халыҡ-ара кимәлдә лә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн әүҙем көрәшсе була. [[1967 йыл]]да Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия һәм Иҡтисади-социаль совет делегаты булып эшләп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда Иран исеменән сығыш яһай<ref name=":2">''Kathleen Teltsch.'' She may be a Princess, but Shah’s Twin is more Interested in Equal Rights. The New York Times (22 марта 1970). Архивировано 22 июля 2024 года.</ref>. [[1975 йыл]]да Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған саралар сиктәрендә Әшрәф форумда әүҙем ҡатнаша һәм [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] ултырышында сығыш яһай<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref>. Әшрәф Пехлеви Иранда гендер реформаларын легитимациялауҙа мөһим роль уйнаһа ла, уның гендер һорауҙарына үҙ ҡарашы тәрән үҙ рефлексияһы менән айырылып тормаған. Ул былай тип таный: ''«Бала сағымдан алып ҡатын — ҡыҙ булыуым һәм шәхси азатлығым өсөн түләүемә ҡарамаҫтан — белем һәм шәхси азатлыҡ йәһәтенән — дөйөм алғанда мин ҡатын — ҡыҙҙарҙың ир — аттарға ҡарағанда күберәк интеккән билдәле бер ысулдарына ҙур иғтибар бирмәнем»''<ref>Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың «аҙыҡ-түлек, белем биреү һәм һаулыҡ һаҡлау» кеүек төп кәрәк-яраҡтарға хоҡуҡтарын ныҡлы яҡлаусы булыуын белдерә, әммә үҙен радикаль реформатор тип һанамай. Әшрәф шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өлкәһендә реформаларҙы алға ебәреүҙең төп ҡаршылығы булып күп хөкүмәттәр тарафынан «хроник битарафлыҡ» ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref>''Ashraf Pahlavi.'' And Thus Passeth International Women’s Year. The New York Times (5 января 1976). Архивировано 11 декабря 2025 года.</ref> [[1976 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы шулай үтте» тигән мәҡәләһенән һуң Әшрәф Пәһләүиҙең ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса позицияһын тәнҡиткә дусар була. Шул уҡ йылдың мартында The Nation гәзитендә яҙыусы Кэй Бойл Әшрәфте Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылын глобаль теләктәшлекте һәм «һеңлелекте» нығытыуҙа уңыш тип маҡтауын, ә шул уҡ ваҡытта Ирандың үҙендә йыш ҡына хатта хәрби судҡа ла өмөтһөҙ ҡалған уның дүрт меңгә яҡын «һеңлеһе» сәйәси тотҡон булараҡ төрмәлә булыуҙарын ғәйепләй. [[1980 йыл]]да баҫылып сыҡҡан хәтирәләрендә Әшрәф Пәһләүи Ирандағы ҡатын-ҡыҙҙар хәлен таный һәм улар яҙмышы өсөн тәрән борсолоуын белдерә: «Иран ҡатындары менән булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңылыҡтар бигерәк ауыр булды… Улар изоляциялана һәм икенсе сорт статусына тиклем төшөрөлә… күптәр төрмәгә ябыла йәки ҡыуып ебәрелә»<ref name=":3">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. Бынан тыш, Әшрәф Пәһләүи кеше хоҡуҡтары һәм тиң хоҡуҡлыҡ өсөн әүҙем сығыш яһай. Ул бөтә донъяла, айырыуса Иранда белем таратыуҙы хуплай. Унда уның ир туғаны Мөхәммәт Реза Пәһләүи наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампанияның төп инициаторы булды. Ул шулай уҡ наҙанлыҡты бөтөрөү мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара консультация комитеты составына инде{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=211}}. [[1977 йыл]]дың йәйендә Француз Ривьераһындағы йәйге йортонда Әшрәф Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу ниәте була. Һөжүм принцессаның Канндағы Палм-Бич казиноһынан Жуан-ле-Пендағы (Эдуард Боден бульвары, 35) виллаһына ҡайтҡанда, иртәнсәк була. Уның Rolls-Royce автомобиленә ун дүрт пуля атылған. Әшрәфтең ҡатын-ҡыҙы үлтерелә, шоферы яралана, әммә принцесса үҙе был урындан зыян күрмәй сыға<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref><ref name=":4">''Liam Stack.'' Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Dies at 96. The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016. Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref><ref>Gunmen Try to Kill Shah’s Sister. The Washington Post (13 сентября 1977). Дата обращения: 11 июня 2022.</ref> {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}<ref>«Grand nettoyage à l’Olivette!». LA GAZETTE DE L’OLIVETTE (июль 2024). Дата обращения: 19 ноября 2024. Архивировано 8 октября 2025 года</ref>. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революциянан]] һуң Әшрәф Пәһләүи Дэвид Рокфеллерға ағаһына һыйыныу урыны табырға ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә<ref name=":5">''Boyd, Lyn.'' [www.usc.edu «A King’s exile» (PDF)]. University of Southern California (2000). Дата обращения: 14 февраля 2013. Архивировано 22 декабря 2016 года.</ref>. Ул шулай уҡ [[АҠШ президенты]] Джимми Картерҙы һәм [[БМО-ның Генераль секретары|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары]] Курт Вальдхаймды революция башында шаһты яҡламаған өсөн тәнҡитләй<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1994 йыл]]да Әшрәф АҠШ-тың элекке президенты Ричард Никсонды ерләүҙә ҡатнаша<ref>''Jon Gambrell.'' Princess Ashraf of Iran: The Shah of Iran’s twin sister. The Independent (14 января 2016). Дата обращения: 8 февраля 2016. Архивировано 23 апреля 2021 года.</ref>. === Характеры һәм финанстары === Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, уны «төрлө ойошмалар менән идара итеүҙә» ҡатнашыу арҡаһында «финанс тәртип боҙоуҙарында ғәйепләйҙәр»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, Мөхәммәт Мосадег уны [[Париж]]ға һөргөнгә ебәргәндә, уның финанс мөмкинлектәре бик сикләнгән була{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}} . Әммә артабанғы йылдарҙа ул һиҙелерлек байлыҡ туплаған, тип раҫлана. Әшрәф үҙе байлығын атаһы Реза шаһтан мираҫ итеп алған ерҙәр хаҡының артыуы, шулай уҡ уға тапшырылған предприятиеларҙан килгән килем менән аңлата<ref>''Brian Murphy.'' Ashraf Pahlavi, twin sister of Iran’s late shah, dies at 96. The Washington Post (8 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 8 января 2016 года.</ref> . Шулай уҡ уның капиталының барлыҡҡа килгәне Иран сәнәғәт бумы ваҡытында нефть хаҡтарының артыуы арҡаһында таралған практика менән бәйле тип иҫәпләнә: Әшрәф Пәһләүи һәм уның улы Шәһрәм, раҫланыуынса, бизнес, импорт, экспорт йәки дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеүгә лицензия алыуҙа булышлыҡ итеүҙәре өсөн яңы компаниялар акцияларының 10 проценты йәки унан күберәген бушлай алған. Лицензиялар һәр тармаҡта яҡшы бәйле компанияларҙың сикләнгән һанына ғына бирелә һәм уларҙы алыу зарурлығы эшҡыуарҙар өсөн сығымдарҙың өҫтәмә дәрәжәһенә әүерелә Лицензиялар һәр тармаҡтағы сикләнгән һандағы яҡшы бәйләнешле компанияларға ғына бирелә, уларҙы алыу кәрәклеге эшҡыуарҙар өсөн өҫтәмә сығымға әйләнә {{Sfn|Keddie, Nikki, R.|1981|c=172}} {{Sfn|Hoveyda, Fereydoun|1980|c=144}}. [[1979 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите хәбәр итеүенсә, [[1978 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябрендәге]] документта Әшрәф Пәһләүиҙең офисынан сыҡҡан документта уның «Bank Melli» иҫәбенән Женевалағы «SAIPA» коды атамаһы аҫтында «Union Bank of Switzerland» банкына 708 мең долларҙы күсереү тураһында ҡарар бар, был француз телендә «SAIeipa өсөн өҫтөнлөк бирә», был француз телендә S-on, A-ltesse, I-mperiale, P-rincesse, A-shraf кеүек аңлатыла<ref>''Klemesrud, Judy.'' Princess' book defends shah, attacks Carter. Star News. New York (23 октября 1980). Архивировано 25 января 2025 года.</ref>. [[1980 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи «The New York Times» гәзитендә үҙен һәм ғаиләһенең матди хәлен яҡлап мәҡәлә баҫтыра. Ул үҙенең байлығын «насар табыш» аша алынмаған тип иҫәпләй һәм байлығын «Ирандың үҫеше һәм алға китеше барыһы өсөн дә мөмкин булған хаҡы артҡан» мираҫ ерҙәренә бәйләй<ref name=":1" />. Уның һүҙҙәренсә, Ирандың күп кенә халҡы ла күсемһеҙ милекте һатыуҙан табыш алған, ләкин дин әһелдәре һәм Хөмәйниҙең тығыҙ бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә финанс яҡтан саманан тыш файҙаланыуҙа ғәйепләнмәгән<ref name=":1" />. Әшрәф шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе яҡлай, [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] яҡлылар дәғүәләренә ҡаршы, шаһ Мөхәммәт Пәһләүи фондынан файҙа алмай, тип раҫлай<ref name=":1" /> . Һүҙҙе йомғаҡлап, ул «был яла яғыу ғәйепләүҙәре менән бөтә көсөн һәм теләһә ниндәй хоҡуҡи саралар ярҙамында көрәшергә» ниәтләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref name=":1" /> . Психологик яҡтан Әшрәф Пәһләүи йәш сағында үҙ-үҙенә түбән баһа биреүҙән интегә: «көҙгөлә күргәндәре» оҡшамай. Ул «икенсе йөҙ, асыҡ тире, ҙурыраҡ буй» тураһында хыялланған һәм уға «был донъяла минән ҡыҫҡараҡ кешеләр бик аҙ» кеүек тойолоуын билдәләгән{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=153}}. Бәлки, ошо тойғолар уны тағы ла ҡыйыуыраҡ булырға этәргәндер. Үҙенең хәтирәләрендә ул былай тип яҙа: «Бынан егерме йыл элек француз журналистары миңә „La Panthère Noire“ („Ҡара пантера“) ҡушаматы бирҙе, һәм мин был ҡушаматтың миңә бик оҡшауын һәм, ниндәйҙер мәғәнәлә, миңә тап килгәнен танырға тейешмен. йәмәғәт урындарында тыйнаҡлыҡ һәм тыныслыҡ, әммә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы саҡта илемдең дошмандарына һөжүм итеү өсөн пантера тырнаҡтары менән ҡоралланырға теләйем»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}}. Ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи уның иң яҡын дуҫы була; хәтирәләрендә ул бала саҡтағы уға һоҡланыуын иҫкә төшөрә: «беҙ олоғайғанға тиклем уның тауышы минең тормошомда өҫтөнлөклө тауышҡа әйләнде»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=14}}. === Әшрәфтең наркотиктар һатыу менән бәйләнеше тураһында имеш-мимештәр === Ҡайһы бер сығанаҡтар уны наркотиктар һатыу менән бәйләй ; Әшрәф үҙе лә яуап итеп: «Минең дошмандарым мине контрабандала, шпионлыҡта, мафия менән бәйләнештә (ҡасандыр хатта наркотиктар һатыуҙа) ғәйепләне»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=XV}} {{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=121}} . Шулай уҡ Тәһран прокуратураһы тәфтишселәренең береһе шәхси әңгәмәлә Әшрәф Пәһләүи Иранда әфиүн һәм башҡа наркотиктар һатыу буйынса ҙур селтәр менән бәйле булыуы ихтимал тип белдергәне тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Шул уҡ сығанаҡтарҙа шулай уҡ элекке һаулыҡ һаҡлау министры доктор Джаһаншаһ Сәлехтең уға булышлыҡ иткәне тураһында ла әйтелә. Ошо ғәйепләүҙәр буйынса, тап ошо суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына наркотиктар менән сауҙа итеүгә һәм уның төп ҡатнашыусыларына ҡаршы һөҙөмтәле саралар күреүҙе ҡыйынлаштырған<ref name=":3" />. Элекке таможня хеҙмәткәре Мәһдиниә шулай уҡ Тәһрандың билдәле наркотик һатыусыһының һөйләүенә һылтанма яһай. Уның һүҙҙәренсә, Төркиә һәм Иран Курдистанынан ҙур күләмдә әфиүн даими рәүештә генерал-лейтенант Бәхтиәргә тапшырыла, ул, йәнәһе, был әфиүндең бер өлөшөн шаһ һарайына һәм ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләргә күсерә<ref name=":3" />. [[1969 йыл]]да Әшрәф Пәһләүи [[Цюрих]] аэропортында, [[Швейцария]] властары мәғлүмәттәре буйынса, наркотиктар булған сумаҙан менән бәйле ҡулға алына. Дипломатик паспорты һәм статусы арҡаһында тиҙҙән иреккә сығалар. САВАК хәлде яйға һалыу өсөн тырышлыҡ һала: күренекле адвокаттар йәлеп ителә, ә сығанаҡтарҙа Швейцария властары менән мөмкин булған бәйләнештәр һәм уларҙы Иранға саҡырыу тураһында әйтелә. Был ваҡиға сит ил матбуғатында, шул иҫәптән [[Le Monde]] гәзитендә лә яҡтыртыла, был Әшрәфтең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм ялыуҙар менән мөрәжәғәт итеүенә килтерә<ref>«The Trouble of the Princess’s Drug Suitcase: Ashraf Pahlavi in the Reports of SAVAK». Khabar Online (2012).</ref>{{Sfn|Zanan-e Darbar|2002}}. === Әшрәф Пәһләүи биләгән иғтибарға лайыҡ вазифалар === * Ҡыҙыл арыҫлан һәм ҡояш йәмғиәтенең почётлы президенты, 1944 * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы рәйесе, 1965 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советында Иран делегаты, 1967 . * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссияһы рәйесе, 1970<ref name=":4" /> * Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылы конференцияһының консультатив комитеты ағзаһы, 1975 * Иран ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы президенты, 1967—1979 йй. * Социаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса Император фонды рәйесе * Оксфорд ҡалаһының Уэдхэм колледжының почетлы ғилми хеҙмәткәре * Халыҡ-ара грамоталылыҡ буйынса консультатив комитет ағзаһы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref> == Никахтар һәм балалары == Әшрәф Пәһләүиҙең беренсе ире Мирза Али Мөхәммәт Хагн Ҡәүәм, Насир әл-Дәүлә[[1941 йыл|,]] уларҙың никахы [[1937 йыл]]дың мартында була һәм [[1942 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана. 1941 йылда Ҡәүәм Вашингтонда Иран хәрби атташеһы ярҙамсыһы, Колумбия округы, һәм Мирза Ибраһим Хан Ҡәүәмдең, Ҡәүәм әл-Мөлөктөң өлкән улы була. Был никахтан парҙың бер улы тыуа: * Шаһрам Пәһләүи-Ниа (1940 йылдың 18 апрелендә тыуған). 1965 йылда 16 йәшлек Нилуфар Әфшәрға өйләнгән, [[1974 йыл]]да уларҙан Сайрус исемле улы тыуа. Шаһрам Пәһләүи-Нианың тағы бер улы Әмир Ибраһим (1974 й. тыуған) бар, ул никахтан тыш шаһтың һарай министры Әсәҙулла Аламдың ҡыҙы Наз Аламдан тыуған.[[1987 йыл]]да Шаһрам һәм Наз [[АҠШ-тың Виргин утрауҙары]]нда ислам туйы үткәрә. Әшрәф Пәһләүиҙең икенсе ире Әхмәт Шафиҡ (1911—1976) була. Ул граждандар авиацияһының генераль директоры булып эшләй һәм Мысырҙағы Хедив һарайында министр Әхмәт Шафиҡ пашаның дүртенсе улы була. Никах [[1944 йыл]]да Ҡаһирәлә була һәм [[1960 йыл]]да айырылышыу менән тамамлана.Әхмәт [[1976 йыл]]да Тәһранда яман шештән вафат була. Ғаиләнең ике балаһы була: * Шаһрияр Мостафа Шафиҡ (1945 йыл 15 март —1979 йыл 7 декабрь) — сәйәсмән Манучехр Эғбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эғбалға өйләнгән. Уларҙың ике улдары була. Парижда Иран Ислам Республикаһының йәшерен хеҙмәттәре агенттары тарафынан үлтерелә<ref>Bakhtiar escapes assassination attempt. Daily News (17 июля 1980). Дата обращения: 4 ноября 2012. Архивировано 16 июня 2022 года.</ref>. * [[Азаде Шафиҡ]] (1951 йыл — 23 февраль 2011 йыл) ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан бер улы тыуған. Әшрәф Пәһләүи өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр 1960 йылдың 5 июнендә Париждағы Иран илселегендә Парижда Maison d’Iran (Иран йорто) директоры булып эшләгән Мехди Бушехрға кейәүгә сыға. Ул сәйәсмән Жәүәт Бушехриҙың туғаны була{{Sfn|Roham Alvandi|2019}} . Әшрәф менән Мәхдиҙең бергә балалары булмай; пар йыш ҡына айырым йәшәй: Пәһләүи Нью-Йоркта һөргөндә була<ref name=":1" />, ә Мехди Бушехри Парижда ҡала<ref>''McElwaine, Sandra.'' Shah’s sister living in a shadow world. The Miami News (29 апреля 1980). Дата обращения: 24 января 2013. Архивировано 7 ноября 2012 года.</ref>. [[1980 йыл]]да «Нью-Йорк таймс» гәзите журналисы Джуди Ли Клемесрудҡа биргән интервьюһында Әшрәф таный: ''«Мин бер ҡасан да яҡшы әсә булманым. Тормош рәүешем арҡаһында балаларым менән күп ваҡыт уҙғарманым»''<ref name=":1" />''.'' == Эҙәрлекләү һәм үлеме == Революциянан һуң шаһбикә Әшрәф алмашлап йә [[Нью-Йорк]]та — тәүҙә Бикман-Плейс 29 адресы буйынса<ref name=":5" /><ref>''Tate, Mateo.'' An Eight-Story Manhattan Mansion With a History of Famous Residents. www.mansionglobal.com (26 октября 2017). Архивировано 21 апреля 2022 года.</ref>, һуңынан Парк-авенюла (Бикман-Плейс 29 һәм 31)<ref name=":5" /> — һәм Парижда һәм [[Антиб|Хуан-ле-Пинда]] (Эдуард Ривье бульвары 35) Француз урамында йәшәй<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Әшрәф Пәһләүи [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Монте-Карлола 96 йәшендә вафат була<ref name=":2" />. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән яфаланған. Уның үлеме тураһында уның туғаны һәм император ғаиләһе башлығы Реза Пәһләүи үҙенең Facebook битендә хәбәр итә. Уның кәңәшсеһе Роберт Ф. Армао үлем сәбәбе «оло йәш» тип белдерә. Ул принцессаның Европала өйөндә йоҡлағанда вафат булыуын аныҡлай, әммә ғаиләһенең именлеге өсөн борсолоп, илдең исемен әйтеүҙән баш тарта<ref name=":2" />. Ерләү 2016 йылдың [[14 ғинуар]]ында Монаколағы зыяратта була; Тантанала Пәһләүи ғаиләһенең 10 ағзаһы, шул иҫәптән шаһбикә Фәрәх Пәһләүи ҡатнаша. Үлгән мәлдә Әшрәф Пәһләүи үҙ ырыуының иң оло вәкиле була == Китаптары == Әшрәф Пәһләүи өс хәтирәләр китабы баҫтырып сығарған: икеһе инглиз телендә, береһе француз телендә. * [https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314 Faces in a Mirror: Memoirs from Exile] («Лица в зеркале: Мемуары из изгнания», [[1980 йыл|1980]]); * [https://www.amazon.co.uk/Time-Truth-Asaraf-Pahlavi/dp/1886966001 Time for Truth] («Время для правды», [[1995 йыл|1995]]); * [https://www.amazon.fr/Jamais-r%C3%A9sign%C3%A9e-Princesse-Ashraf-Pahlavi/dp/2710301679 Jamais Résignée] («Никогда не сдавалась», [[1981 йыл|1981]], француз телендә). 1980 йылда «Нью-Йорк таймс» гәзитендә «Мин был яла яғыу менән көрәшәсәкмен» тигән мәҡәләһенән һуң был эштәрҙең барыһы ла донъя күрә. Ул ваҡыттағы вәғәҙәһенә ярашлы, Пәһләүиҙең китаптары күп осраҡта Пәһләүи династияһы тураһындағы ғәйепләүҙәрҙе һәм «дөрөҫ булмаған фекерҙәрҙе» кире ҡағыуға арналған. Иң билдәле әҫәре — «Faces in a Mirror» хәтирәләре. Унда ул тағы ла шәхси финанс хәле тураһында мәсьәләләрҙе күтәрә: «Атайым вафат булғанда миңә 300 мең доллар самаһы мираҫҡа ҡалды (шулай уҡ Каспий диңгеҙе янында яҡынса 1 миллион квадрат метр ер, шулай уҡ Горган һәм Керманшахтағы күсемһеҙ милек, һуңынан улар ифрат ҡиммәтле булып китте)»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980|c=78}}. Был китаптың инеш һүҙендә Әшрәф Пәһләүи билдәләүенсә, ул «көнбайыш уҡыусыларына Иран мәҙәниәте һәм мираҫы тураһында аңлай алмаған нәмәләрҙе…ислам революцияһының тәбиғәте тураһында аңлатырға бик ынтыла»{{Sfn|Ashraf Pahlavi (Princess)|1980}}. Тәнҡит уның китаптарын төрлөсә ҡабул итә: «Library Journal», мәҫәлән, «Faces in a Mirror» китабын «Пәһләүиҙең изгелектәре һәм донъялағы һәр кемдең тиерлек хыянаты тураһында шәхси вәғәздән әҙ генә артыҡ» тип һүрәтләй. Революцияға (1979) тиклем Әшрәф Пехлеви шулай уҡ француз теленән фарсы теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, ауырыуҙарҙы һәм балаларҙы тәрбиәләү буйынса китаптарҙы<ref>''Harrelson, Max.'' Human rights chairman pursues racial equality. The Free Lance Star (9 марта 1970). Дата обращения: 5 ноября 2012. Архивировано 14 января 2016 года.</ref>. == Наградалары == * АҠШ-тағы Брандейс университетының почётлы докторы<ref name=":0">Princess Ashraf, twin sister of Iran’s last shah, dies at 96. The Guardian (9 января 2016). Дата обращения: 2016. Архивировано 22 августа 2017 года.</ref>. * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙар буйынса комиссияһы ағзаһы<ref name=":0" />. {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Zanan-e Darbar|заглавие=Zanan-e Darbar be Revayat-e Asnad-e SAVAK: Ashraf Pahlavi [Women of the Court in SAVAK Documents: Ashraf Pahlavi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1252442/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Markaz-e Barrasi-ye Asnad-e Tarikhi|год=2002|том=|страниц=544|isbn=9789645798305|ref=Zanan-e Darbar}} * {{Китап|автор=Roham Alvandi|заглавие=The Age of Aryamehr: Late Pahlavi Iran and Its Global Entanglements|ссылка=https://www.amazon.com/Age-Aryamehr-Pahlavi-Global-Entanglements/dp/1909942189|ответственный=|место=|издательство=Gingko|год=2019|том=|страниц=380|isbn=‎ 978-1909942189|ref=Roham Alvandi}} * {{Китап|автор=Hoveyda, Fereydoun|заглавие=The Fall of the Shah|ссылка=https://www.amazon.ca/Fall-Shah-Fereydoun-Hoveyda/dp/0671610031|ответственный=|место=|издательство=‎ Simon & Schuster|год=1980|том=|страниц=221|isbn=978-0671610036|ref=Hoveyda, Fereydoun}} * {{Китап|автор=Keddie, Nikki, R.|заглавие=Roots of Revolution – An Interpretive History of Modern Iran|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Roots-Revolution-Interpretive-History-Modern/dp/0300026064|ответственный=|место=|издательство=Yale University Press|год=1981|том=|страниц=316|isbn=978-0300026061|ref=Keddie, Nikki, R.}} * {{Китап|автор=Ashraf Pahlavi (Princess)|заглавие=Faces in a mirror: memoirs from exile|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Faces-Mirror-memoirs-Ashraf-Pahlavi/dp/0132991314|ответственный=|место=|издательство=Prentice Hall|год=1980|том=|страниц=238|isbn=978-0132991315|ref=Ashraf Pahlavi (Princess)}} * {{Китап|автор=Stephen Kinzer|заглавие=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror|ссылка=https://www.amazon.com/All-Shahs-Men-American-Middle/dp/047018549X|ответственный=|место=|издательство=‎ Trade Paper Press|год=2008|том=|страниц=296|isbn=978-0470185490|ref=Stephen Kinzer}} * {{Китап|автор=Guity Nashat|заглавие=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|ссылка=https://www.amazon.com/Women-Iran-1800-Islamic-Republic/dp/0252071891|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Illinois Press|год=2004|том=|страниц=304|isbn=978-0252071898|ref=Guity Nashat}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409134100/http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm |date=2019-04-09 }} (англ.) [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Гана Йондоҙы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Монакола вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 октябрҙә тыуғандар]] qb4nohvkva7zoe8tdaj9exh7ejalc6s 0 201091 1298189 1297794 2026-05-27T04:53:33Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы */ 1298189 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы. [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]] == Ғәиләһе == Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаджарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар<ref>Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.</ref>. == Карьераһы == Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән. Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була. Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә<ref>{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20130403002146/http://www.zarrinkafsch-bahman.org/6.html|title= Дом Бахманов — высокопоставленные лица и дипломаты|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиография == * 'Aqeli, Baqer: "Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326. * Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969. * {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}} * Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195. * Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar. [[Категория:1956 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дипломаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] hsxykd6qwmmfuqx08mtrlgns6xovpwx 1298190 1298189 2026-05-27T05:00:34Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы */ 1298190 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы. [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]] == Ғәиләһе == Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаджарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар<ref>Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.</ref>. == Карьераһы == Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән. Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу<ref>[[:de:Liste der persischen Botschafter in Afghanistan#cite ref-3|Ali Akbar Khan Bahman]]</ref>)) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була. Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә<ref>{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20130403002146/http://www.zarrinkafsch-bahman.org/6.html|title= Дом Бахманов — высокопоставленные лица и дипломаты|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиография == * 'Aqeli, Baqer: "Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326. * Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969. * {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}} * Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195. * Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar. [[Категория:1956 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дипломаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] 6dqfe2d9vcdt9iepwu9a609bx20qk9z 1298191 1298190 2026-05-27T05:10:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Карьераһы */ 1298191 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әли Әкбәр Бахман''') ([[1880 йыл]], [[Тәһран]] — [[1956 йыл]], Тәһран) — [[Иран]] дипломатыы. [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_family_at_Bukarest,_1919.jpg|мини|слева|1919 йылда Али Әкбәр Бахман ҡатыны һәм ҡыҙы менән Бухареста илсе сифатында.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_at_Brussels,_1921.JPG|мини|слева|Бельгиялағы фарсы министры Әли Акбар Бахман Брюсселдәге Король һарайы алдында Бельгия короле Альберт I-нең почетлы адъютанты генерал Альберт барон дю Рои де Блики менән үҙенең ышаныс ҡағыҙҙары менән. 1921 й.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_Shah.JPG|мини|1939 йылдың мартында Ҡаһирәлә илсе булараҡ Әли Әкбәр Бахман Ирандың кронпринцы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе һәм Мысыр принцессаһы Фәүзи бинт Фуадты ҡабул итә.]] [[Файл:Ali_Akbar_Bahman_with_delegation.JPG|мини|Әли Әкбәр Бахман Ҡаһирә конференцияһында, 1943 йыл.]] == Ғәиләһе == Әли Әҡбәр Бахман күренекле Бахман-Ҡаджарҙар ғаиләһе ағзаһы булған. Мирза Әли Әҡбәр Хан булараҡ 1883 йылда Тәһранда тыуған һәм 1967 йылда шунда уҡ вафат булған. Әли Әҡбәр принц Бахман Мирза Ҡаджар ғаиләһенән сыҡҡан, ул Ғәббәс Мирзаның улы, Әзербайжандың генерал-губернаторы һәм үҙенең ауырыу ҡустыһы Мөхәммәт шаһтың һәм бәләкәй вариҫ принц Насир әд-Диндең регенты булған. Һарай янында мәрхәмәттән мәхрүм булғандан һуң, ул Рәсәй Кавказына һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән улы принц Анушираван Али (1833—1899) [[Иран]]ға ҡайта, уның ҡыҙы шаһбикә Мәликә Әфәғ Ханым ([[1863 йыл|1863]] — [[26 октябрь]] [[1917 йыл|1917]]), Әли Әҡбәрҙең әсәһе була. Атаһы — Мирза Хөсәйен Бехнам, Фәтх Әли шаһ заманынан алып батша йортонда хеҙмәт иткән Тәбриздәге аристократик ғаиләнән. 1897 йылда атаһының иртә вафат булыуы арҡаһында әсәһе икенсе тапҡырға Донболи ғаиләһенән Зыя ос-Солтан ҡушаматы менән йөрөтөлгән Аманолла ханға, әсәһе яғынан Тәбриздә ҙур ер хужаһы булған ҡәрҙәшенә кейәүгә сыға. Үгәй атаһы, Иран конституцион хәрәкәте сәйәсмәне, йәш Әли Әҡбәрҙе карьераһында дәртләндерә һәм уны Яхья Дәүләтабади кеүек шул ваҡыттың сәйәси эшмәкәрҙәре менән таныштыра. [[1931 йыл]]да Иранда фамилиялар нығынғас, Әли Әҡбәр һәм уның бер туғандары Әли Әсғәр һәм Носрат өл-Мөлөк Ханым үҙҙәренең олатаһы, принц Бахман Мирза хөрмәтенә ғаиләгә Бахман исеме ҡушҡандар<ref>Stammbaum — Zarrinkafsch-Bahman Family Tree — MyHeritage. ''www.myheritage.de''. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 3 октября 2021 года.</ref>. == Карьераһы == Сығышы менән затлы нәҫелдән булып, әсәһе батша принцессаһы булғанлыҡтан, йәш Мирза Әли Әҡбәр ханға һарайҙа карьера яһау өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә була. Шулай итеп, административ хеҙмәттә мәшғүл була. [[1907 йыл]]ғы Конституция хәрәкәтен яҡлаусы үгәй атаһы [[Абсолют монархия|абсолютизмға]] ҡаршы тора һәм реформаларға асыҡ була. Уның иптәше, Иран мәктәп системаһының һул конституцион сәйәсмәне һәм реформаторы Яхья Дәүләтабади Мирза Әли Әҡбәр ханды [[1907 йыл]]да [[Рәсәй]]гә ебәрә, унда ул [[Баҡы]]лағы Сәәҙәт фарсы мәктәбендә уҡытасаҡ. Унда әсәһенең ғаиләһенән Әли Әҡбәрҙең күп кенә туғандары йәшәгән. Рәсәй революцияһынан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Кавказ]]дан күп кенә фарсылар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] Иранға ҡасырға маташа. [[Әзербайжан]]да һәм [[Иран]]да ғаилә бәйләнештәре булғанға күрә Әли Әҡбәр Бахман ҡасаҡтарға сикте үтергә ярҙам итә ала. [[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] Әли Әҡбәр [[Бухарест]]та Фарсыстандың ғәҙәттән тыш илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан [[1921 йыл]]да [[Бельгия]]лағы илсе итеп тәғәйенләнә. 1934—1935 йылдарҙа Ирандың [[Афғанстан]]дағы илсеһе була, ә 1935 йылда «Атабай арбитражын» (Систан — Забулистан яғында ике ил араһында территориаль алмашыу<ref>[[:de:Liste der persischen Botschafter in Afghanistan#cite ref-3|Ali Akbar Khan Bahman]]</ref>)) ойоштора. [[1935 йыл]]да ул шулай уҡ транспорт министры була һәм тағы ла ете кабинет ағзаһы менән бергә 1935 йылғы иҫтәлекле маркалар комплектын сығарыу өсөн яуаплы була. Ниһайәт, 1939—1943 йылдарҙа Мысырҙа илсе була. Шунда [[1939 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Ҡаһирә]]ләге Абдин һарайында [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] (ул саҡта Ирандың тәхетле принцы) короле Фуад I ҡыҙы һәм Мысыр короле Фәруҡтың һеңлеһе принцесса Фәүзиә менән уның никахы була. Иранға Мысырҙан ҡайтҡас, унда ул Мысырҙағы Иран биләмәләре буйынса илселектә ирандар йыйылышын етәкләй һәм 1943 йылғы Ҡаһирә конференцияһында ҡатнаша, 1944—1946 йылдарҙа Әли Әҡбәр ҡайһы берҙә сауҙа министры булып китә. Ул [[Тәһран]]дағы Гәүһәршад резиденцияһын һәм һәм Бәғ-Мөстәуфиҙә, ҡаланың йәмле төньяғында, Альбурз тауҙары битләүендә ҙур баҡса һатып ала. [[1967 йыл]]да Әли Әҡбәр Бахман вафат була һәм Тәһрандағы Шаһ Абдол Әзим зыяратында әсәһенең кәшәнәһе эргәһендә ерләнә<ref>{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20130403002146/http://www.zarrinkafsch-bahman.org/6.html|title= Дом Бахманов — высокопоставленные лица и дипломаты|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Әли Әҡбәр Бахман Зөләйхә Хан Ғәджиеваға өйләнә, никахта ҡыҙы Мәһрә Джәхан Ханом Бахман тыуа<ref>{{cite web|url =https://web.archive.org/web/20130403002146/http://www.zarrinkafsch-bahman.org/6.html|title= Предки Бахманов (Каджаров)|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиография == * 'Aqeli, Baqer: "Ali Akbar Batman, in: ''Sharhe-e hal-e rejal-e siyassi va nezami-ye mo’asser-e Iran'' (Biography of the contemporary dignitaries of policy and military in Iran), Vol. I, Nashr-e goftar, Tehran 2001, pp. 325—326. * Clayton, Sir Gilbert: ''An Arabian Dictionary'', edit. by Robert O. Collins, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1969. * {{Cite book|place=Bianca|first1=Christoph|chapter=Werner|title=Culture and Cultural Politics under Reza Shah: The Pahlavi State, New Bourgeoisie and the Creation of a Modern Society in Iran|publisher=Iranian Studies, Routledge, New York 2014}} * Kadjar, Soltan Ali Mirza: «Mohammad Ali Shah: The Man and the King», in: ''Qajar Studies'', Vol VII, Barjesteh van Waalwijk van Doorn, Rotterdam 2007, pp. 177—195. * Kasravi, Ahmad: ''Tarikh-e Mashruteh-ye Iran'' (History of the Constitutional Revolution in Iran), Vol. I, Amir Kabir, Tehran 2537 imperial calendar. [[Категория:1956 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дипломаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] ezja21pyzp9ze1hbvemu3hhev8x6tqv 0 201097 1298205 1297804 2026-05-27T06:01:20Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298205 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәт Хәсән Мирза''' ([[Фарсы теле|фарс.]] محمدحسن میرزا); [[20 ноябрь]] [[1899 йыл]], [[Тәбриз]] — [[7 ғинуар]] [[1943 йыл]], Беркшир) — Ҡаджарҙар династияһы вәкиле. 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың кронпринцы була. Ул Мөхәммәт Әли шаһтың дүртенсе улы. == Биографияһы == Мөхәммәт Хәсән Мирза 1899 йылдың 20 ноябрендә тыуған. Ул Мөхәммәт Али шаһтың улы һәм солтан Әхмәт шаһтың ағаһы, Ҡаджарҙар династияһының һуңғы шаһы. Ул, ағай-апайҙары менән бер рәттән шәхси белем ала. 1909 йылғы конституцион революциянан һәм атаһы тәхеттән баш тартҡандан һуң ул Фарсыстандың кронпринцы була<ref name=":0">qajar29. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 11 февраля 2026.</ref>. Ул үҙенең титулын ир туғаны Фәридун Мирза (1922—1975) тыуғандан һуң юғалта. [[1914 йыл]]дың 21 июлендә өлкән ағаһы таж кейгәндән һуң, ул Ағдасия һәм Шемирандағы баҡсалар һәм ерҙәр, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорт хужаһы була. Ул хөкүмәттән бурысын ҡаплау өсөн 88 996 томан талап итә. Хөкүмәт 1925 йылдың 2 майында парламентҡа Агдасия ерҙәрен һәм баҡсаларын, шулай уҡ Солтанабад баҡсаһын һәм айырым йортто уның милкенә тапшырыу тураһында закон проектын тәҡдим итә. Солтанабад баҡсаһы һәм айырым йорттоң хаҡы 68 мең томанға билдәләнә<ref name=":1">(تصاویر) آخرین ولیعهد قاجار (перс.). ''Fararu | فرارو'' (11 февраля 2026). Дата обращения: 11 февраля 2026.</ref>. 1918—1924 йылдарҙа [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ Әзербайжан]] губернаторы була<ref name=":0" />. Ағаһы солтан Әхмәт шаһты ҡолатҡанға тиклем дә Мөхәммәт Иран сәйәсәтендә ҙур булмаған шәхес булып ҡала. Әммә Мөхәммәт уңышһыҙ тырышлыҡтар яһай. 1921 йылдың март башында ул британ миссияһына ағаһы, ул саҡтағы Иран шаһын алмаштырыу тәҡдимдәре менән мөрәжәғәт итә. [[Бағдад]]тағы Британия Юғары комиссары офисына Мөхәммәт Хәсәндең шаһтан бик ҡәнәғәт булмауы һәм Фарсыстандың большевиктарҙан именлеге өсөн ҡурҡыуы, яңы шаһ булырға әҙерлеге тураһында хәбәр килә. Мөхәммәт Хәсән Мирзаның хәбәрен иғтибарға алмайҙар<ref>{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Zoroastrianism_in_India_and_Iran/3nsoEQAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=mohammad+hasan+mirza+1899&pg=PA153&printsec=frontcover|автор=Alexandra Buhler|заглавие=Zoroastrianism in India and Iran: Persians, Parsis and the Flowering of Political Identity|год=2024-09-19|издательство=Bloomsbury Publishing|страниц=313|isbn=978-0-7556-0163-9}}</ref>. Әммә ул ваҡытта Иранда Британия дипломаты вазифаһын биләгән Перси Кокс, Әхмәт шаһты ағаһы тарафынан ҡолатыу илдең берҙәмлеген тарҡатасаҡ тактик хата тип иҫәпләй<ref>{{Китап|ссылка=https://www.google.lv/books/edition/Nelson_s_Encyclop%C3%A6edia_Year_Book/ojYmw7AWwugC?hl=ru&gbpv=1&bsq=mohammad+hasan+mirza+1899&dq=mohammad+hasan+mirza+1899&printsec=frontcover|заглавие=Nelson's Encyclopæedia Year Book|год=1913|издательство=Thomas Nelson and Sons|страниц=588}}</ref> . 1925 йылда Фарсы премьер-министры [[Реза шаһ Пехлеви|Реза]] [[Реза шаһ Пехлеви|Пеһләүи]] Ҡаджарҙар династияһын ҡолата һәм Иранда династия төҙөй. Бынан һуң Мөхәммәт Хәсән ҡулға алына һәм ғаиләһе менән Бөйөк Британияға һөргөнгә китә<ref>{{cite web|url = https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана|website =|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. 1930 йылда, ағаһы вафат булғандан һуң, ир туғаны булыуға ҡарамаҫтан, үҙен һөргөндә шаһ һәм династия башлығы тип иғлан итә<ref name=":1" />. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Британия хөкүмәте менән Мөхәммәт Хәсән Мирза араһында ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар була, сөнки Реза шаһ ҡолатыла. Әммә был пландар бер ҡасан да тормошҡа ашмай<ref>Harvard IOHP | Hamid Kadjar Transcripts. ''www.fas.harvard.edu''. Дата обращения: 11 февраля 2026. Архивировано 11 июня 2017 года.</ref>. 1943 йылдың 7 ғинуарында Бөйөк Британияла ярлылыҡта вафат була. Ул [[Ираҡ]]та ерләнгән. == Шәхси тормошо == Үҙ ғүмерендә Мөхәммәт биш тапҡыр өйләнгән. Ҡатындары араһында Мәхинбаныу ханым да була. Бөтә никахтарынан биш балаһы була: * Солтан Хөсәйен Мирза (25 август 1916 йыл — 1986 йыл), 1943 йылдан алып Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаджарҙар династияһы менән етәкселек итеүҙән баш тарта. Ул өйләнмәгән, балалары булмаған. * Солтан Хәмит Мирза (23 апрель 1918 йыл — 5 май 1988 йыл), 1975—1988 йылдарҙа Ҡаджарҙар династияһы башлығы, ике тапҡыр өйләнгән, тәүге никахынан ике балаһы булған. * Шәмс Ағдас (1919 — ноябрь 1991) бер улы һәм өс ҡыҙы була. * Гити Әфруз (1922 —14 июль 2022 йыл) Уильям Генри Вамбольдҡа (1919—2000) кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә өс бала, биш ейән-ейәнсәр үҫә<ref>GUITY WAMBOLD Obituary (2022) — New York, NY — New York Times. ''Legacy.com''. Дата обращения: 11 февраля 2026.</ref> * Рукн әд-Дин Мирза (июнь 1923 йыл — ғинуар 1996 йыл), Анита Ханымға өйләнгән, улы һәм 3 ҡыҙы була<ref name=":0" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1899 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]] brimf1jomnlrznfjdu6dqn40bpjkurc 0 201120 1298140 1297900 2026-05-26T14:23:55Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298140 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Реза Пәһләүи I''' ({{lang-fa|علیرضا پهلوی}}; [[1 март]] [[1922]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[17 октябрь]] [[1954]], [[Эльбурс]] тауҙары, Иран) — [[Шаһиншаһ|Шахиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм Тадж өл-Мөлөктең икенсе улы. Шаһиншаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең]] кесе ҡустыһы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи, [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ Пәһләүиҙең]] һәм Тадж өл-Мөлөк Әйрәмлуҙың икенсе улы һәм кесе балаһы, шулай уҡ [[Франция|Мөхәммәт]] Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы, [[1922 йыл|1922]] [[1947 йыл|йылда]] тыуған. 1944 йылда ул Франция армияһында хеҙмәт итә башлай һәм 1947 йылға тиклем шунда хеҙмәт итә. Ул Францияла булғанда поляк ҡатыны Кристина Холевскиға өйләнгән, һәм был никахта уларҙың улы Али Патрик Пәһләүи тыуған. Әммә иран һарайы рәсми рәүештә был союзды танымай, шуға күрә Әли Резаның ҡатыны һәм улы [[Париж]]да йәшәгән. [[1954 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендә]] Әли Реза Пәһләүи авиаһәләкәттә һәләк була. Уның үлеме ҙур фараздар тыуҙыра, сөнки тап шул ваҡытта уны тәхет вариҫы итеп тәғәйенләү мөмкинлеге тураһында һүҙ бара: шаһ Мөхәммәт Реза һәм уның ҡатыны Сорая Эсфәндиәри-Бәхтиәриҙең балалары булмай. Әли Реза вафат булғас, уның улы Әли (Патрик) Иранға килтерелә һәм һарай опекаһына тапшырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Патрик атаһының үлемендә шаһ Мөхәммәт Резаны ғәйепле тип иҫәпләгән<ref name=":0">Ali (Patrick) Pahlavi, The Wonder of the Pahlavi Family. Parsineh News Agency (13 февраля 2010).</ref> === Уҡыу йылдары === Реза-шах улы өсөн хәрби юл билдәләп, уны хәрби мәктәпкә оҙата. Башланғыс белем биреүҙең тәүге дүрт класын Әли Реза тап шунда тамамлаған. [[1931 йыл|1931 йылдың]] [[3 сентябрь|3сентябрендә]] уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]ға ебәрелә. Биш йыл дауамында ул Лозаннала уҡый, шунан һуң 1936 [[1936 йыл]]дың [[9 май]]ында Иранға ҡайта. ға Унан һуң Әли Реза хәрби урта мәктәпкә уҡырға инә, унда [[1939 йыл]]ға тиклем уҡый, уны тамамлағас, хәрби академияла уҡыуын дауам итә. [[1941 йыл]]да курсын тамамлай һәм атаһы Реза шаһ ҡатнашлығында үткәрелгән сығарылыш тантанаһында офицер дипломы ала. Был сығарылыш академия өсөн Иранды союздаш көстәр баҫып алғанға тиклем һуңғыһы була{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=193}}. === Әли Резаның никахы === Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Иранға союздаштар тарафынан һиҙелерлек һандағы поляк ҡасаҡтары, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар килтерелә. Уларҙы күпселеге [[Тәһран]]дан ситтә, Ҡазвин ҡапҡаһынан көньяҡтараҡ урынлаштырыла, ә ҡайһы берҙәре Жале майҙанында (хәҙерге Шәһит майҙаны) электр станцияһы биләмәһендә урынлаштырыла{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=953}}. Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең «Яңғыҙлыҡ һарайы» тигән хәтирәләрендә былай тип хәтерләй: " Ә''ли Реза, Иранға ҡайтҡанға тиклем, Парижда поляк тол ҡатыны Кристиан Холевскиға өйләнә, уларҙың Әли Патрик исемле улы тыуа''{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=50–51}} Пәһләүиҙәр ғаиләһе был никахҡа ҡәтғи ҡаршы сыға. Әли Резаның әсәһе һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] айырыуса ҡаршы була. Әммә ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Әли Реза поляк ҡасағына өйләнә === Әли Резаның характеры === Тышҡы ҡиәфәте һәм холоҡ-фиғеле менән Әли Реза атаһы Реза Пәһләүигә бик оҡшаш була. Физик яҡтан көсһөҙөрәк булған Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, Али Реза көслө кәүҙәһе һәм яҡшы физик әҙерлеге менән айырылып тора; тыуғанда ла ике өлкән ағаһының ауырлығын бергә йыйғанда, шул тиклем ауырлыҡта була. Ул үҙ-үҙенә ныҡ ышанысы, ҡыйыулығы, бөтөнләй тиерлек ҡурҡмауы менән айырылып торған. Хәрби хеҙмәт уны йәштән үҙенә йәлеп итә, Иранға ҡайтҡас, үҙ теләге менән хәрби училищеға уҡырға инә, унда армия офицеры булып китә. Әли Реза оҙон буйлы, етди йөҙлө, ә Реза Пәһләүи уның өсөн атай ғына түгел, ә өлгө лә була{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=36}} Әли Реза ниндәй ҙә булһа ижтимағи сараларҙан, хатта шәхси мәжлестәрҙән дә ҡаса; әгәр ҙә уның булыуы кәрәк булһа, бер нисә минуттан йыйылыштан сығып китер ине. Ул йыш ҡына үҙен насар тойоуына зарлана — был хәл Мөхәммәт Резала ла күҙәтелә. Ике ағай-энелә лә психологик көсөргәнеш билдәләре күренгән. ӘлиРеза бик йомоҡ булған һәм ғүмеренең күп өлөшөн тауҙарҙа һунарсылыҡ менән үткәргән{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=199}} Генерал Хөсәйен Фардуст уны былай тип иҫкә төшөрә: «Инглиздәрҙең иҫәп тотҡан тағы бер кешеһе Ә''ли Реза була. Ул ваҡытта уға яҡынса ун туғыҙ йәш була һәм характеры һәм шәхесе буйынса ул Реза Ханға бик оҡшаш ине. Әли Реза ҡәтғилеге, һығылмалы булмауы менән айырылып торған. Инглиздәр уның сифаттарын яҡшы белә, шәхесенең киләсәктә үҫешеүе икеле икәнен аңлай, шуға күрә Әли Резаға ҡарағанда Мөхәммәт Резаны өҫтөн күрә''»{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=105}} Әли Реза үҙенең уйҙарын, кисерештәрен йәшерә белмәгән, бәлки, был да уның үлеменә сәбәптәрҙең береһе булғандыр{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=106}} === Али Резаның вариҫлығы мәсьәләһе === Үҙенең хәтирәләрендә Тадж өл-Мөлөк Пеһләүи былай тип яҙа: «Ә''ли Реза үҙенең оло ағаһын саманан тыш хөрмәт иткән һәм һәр ваҡыт уға буйһонған. Мөхәммәт Реза менән Әли Реза араһында ризаһыҙлыҡтар булманы, тип шаһитлыҡ итә алам. Ул йылдарҙа Мөхәммәт Реза тәхетте ҡалдырыу, ҡатынын етәкләп илдән сығып китеү ысулын эҙләй. Тап Әли Реза уны ҡалырға һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтергә дәртләндерә. 1951 йылдан башлап, монархияға бер нисә тапҡыр ҡурҡыныс янай һәм оппозиция сәйәсмәндәренең арта барған баҫымы алдында Мөхәммәт Резаның арыу һәм ярҙамһыҙлыҡ күрһәтеүен күреп, беҙ Әли Резаны Мөхәммәт Резаның вариҫы булырға тәҡдим иттек. Ләкин Әли Реза ҡырҡы баш тартты. Эш шуға барып етте: Британия илсеһе Әли Резаға ағаһының вариҫлығына әҙерләнергә тәҡдим итте, әммә Али Реза илсегә ҡырҡа яуап бирҙе, ағаһының тәхеттә ҡалыуын талап итте»''{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=39}} Британия хөкүмәте Мөхәммәт Резаны ҡустыһы Әли Реза менән алмаштырыу мөмкинлеген ҡараған тип иҫәпләнә{{Sfn|Jahangir Amuzegar|1991|c=186}} Иҫке гәзиттәр өҫтөндә эшләгән журналист Искәндәр Дельдем һарайҙа ике йоғонтоло ҡатын, Тадж өл-Мөлөк һәм Әшрәф Пәһләүи Әли Резаны етәкселек сифаттарына эйә тип һанай һәм Пәһләүи монархияһын тарҡалыуҙан тик ул ғына ҡотҡара ала тип яҙа. Уның һүҙҙәренсә, Британия хөкүмәте лә шаһтың Мәсаддеҡ менән мөнәсәбәттәрендә көсһөҙлөгө һәм ризалығы менән ҡәнәғәт түгел һәм Әли Резаны потенциаль альтернатива тип һанай. 1940-сы йылдарҙағы ҡатмарлы йылдарҙа, Мөхәммәт Резаның характеры һәм көсһөҙ ихтыяр көсө сәйәси ҡаршылыҡтар менән көрәшергә ҡыйынлыҡтар тыуҙырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы көрсөк монархия нигеҙҙәренә ҡурҡыныс янай, Әшрәф һәм Тадж өл-Мөлөк шаһты тәхетте Әли Резаға тапшырырға күндерергә тырыша. Әли Резаның ағаһын ҡыҫырыҡлап сығарырға, тәхетте биләргә тырышыуы тураһында имеш-мимештәр киң тарала. [[1954 йыл]]да уның авиаһәләкәттә һәләк булыуы тураһында иғлан ителгәс, йәмәғәтселек фекере уның сәйәси көрәш һәм ағаһы менән көнәркәщлек ҡорбаны булыуы һәм фажиғә артында Мөхәммәт Реза тороуы хаҡында фекергә килә. Революциянан һуң, Мөхәммәт Реза хакимлығы хаҡында күп һанлы китаптар донъя күргәс, ҡайһы берҙәрендә ағалы-ҡустылылар араһындағы көнәркәшлек тураһында ҡыҫҡаса телгә алына. Тадж өл-Мөлөк бер нисә тапҡыр башҡалар алдында: «Реза үҙенең вариҫы итеп Әли Резаны һайларға тейеш ине!» тип белдергән. Генерал Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Әли Резаның идара итеү сифаттарына эйә булыуын асыҡтан-асыҡ билдәләй, ә уның әсәһе Әшрәфтең Пәһләүи монархияһын һаҡлау һәм яҡлау өсөн иң ҡулайлыһы Әли Реза, тигән фекерен хуплай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=214}} Әли Резаның вариҫлығы тураһында һорау ике тапҡыр күтәрелә: Реза шаһ һөргөндә булғанда, инглиздәр уны Мөхәммәт Резаға баҫым яһау сараһы итеп ҡулланғанда һәм Мөсаддеҡ идара иткән осорҙа, шаһтың Ирандан китеүе тураһында һүҙ барғанда{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=494}} Әли Резаның власты ҡулға алыу өсөн әүҙем тырышлығын раҫлаусы документтар булмаһа ла, шәхси һөйләшеүҙәрҙә ул шаһтың көсһөҙ идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Журналист Рияхи яҙа: "Әли Реза, минеңсә, үҙенең тажлы ағаһын көсһөҙ һәм ил менән идара итергә әҙер булмаған тип һанай, әммә шул уҡ ваҡытта ул шаһҡа тоғро ҡала{{Sfn|Manouchehr Riyahi|2005|c=542}}. Ул һарай янындағы күңел асыуҙарҙа һәм ҡомарлы уйындарҙа һирәк ҡатнаша. Шуға ҡарамаҫтан, Әли Реза ҡайһы берҙә шаһтың үҙенә бер ниндәй ҙә бурыс йәки вазифа тапшырмауы тураһында зарлана<ref name=":0" /> === [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы түңкәрелештә]] ҡатнашыуы === Нефть сәнәғәтен миллиләштереү хәрәкәте үҫкән осорҙа Әли Реза Пәһләүи, ағаһы Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, милләтселәргә ҡаршы хәл иткес саралар яҡлы була. Ул әүҙем һәм отставкалағы хәрби офицерҙарҙан да, шулай уҡ бер төркөм хөкүмәт хеҙмәткәрҙәренән торған штаб ойоштора. Был штабтың төп маҡсаты Ирандағы милли хәрәкәткә ҡаршы көрәш һәм доктор Мөсаддеҡ хөкүмәтен ҡолатыу була. Был штабҡа йөкмәтелгән ғәмәлдәр араһында ҡала полицияһы начальнигы генерал Әфшәр Тусты үлтереүҙә ҡатнашыу, офицерҙар академияһы арсеналынан боеприпастар урлау бар. Ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса, Бәхтиәри ырыуына 200 меңдән 300 меңгә тиклем патрон күсерелгән. Штаб эшмәкәрлегенең иң юғары нөктәһе булып 1953 йылғы түңкәрелеш тора, генерал Захеди ярҙамында һәм армияның бронетанк частары ярҙамы менән Мөсаддеҡ хөкүмәте ҡолатыла, ә Мөхәммәт Реза Пәһләүи илгә ҡайта{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=497}}. === Авиаһәләкәттә Али Резаның үлеме === Әли Реза Пәһләүиҙең авиаһәләкәттә үлеме һәр ваҡыт сер менән ҡапланған. «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» китабы авторы Әли Резаның үлеме уның ағаһы менән көнәркәшлеге һөҙөмтәһе тип иҫәпләй һәм шаһты туранан-тура бер туған ҡустыһын үлтереүҙә ғәйепләй{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри был версияны өлөшләтә кире ҡаға, Әли Резаның шаһты яратыуын һәм уның оппоненттарына ҡушылырға теләмәүен билдәләй, әммә шул уҡ ваҡытта шаһтың үҙенә ҡарата мөнәсәбәтенән ҡәнәғәт булмауын һәм үҙенә ҡәрҙәштерәнә ҡараған кек ҡарауына зарланыуын раҫлай{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=254–260}} «Quick», немец журналына биргән интервьюһында Әшрәф Пәһләүи, ағаһының үлемендә шаһтың ҡатнашлығын инҡар итһә лә, шик-шөбһәгә урын ҡалдыра. Ул былай тип билдәләй: « ''Шаһ ҡустыһы Әли Резаны бик яратты, әммә, тәбиғи, тәхетте үҙенең улына күсеүен теләне''». {{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Самолеттың һәләкәткә осрауы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» тигән өс томлыҡ китапта бирелгән. Автор, һарай даирәләренә инеү мөмкинлеге булған элекке билдәле журналист, Әли Реза менән шаһ араһындағы сәйәси көнәркәшлек тураһында ентекле мәғлүмәт бирә, Әли Резаның шаһҡа ҡаршы ойошторған йәнәһе лә заговорын һүрәтләй, үҙенең дәғүәләрен документтар һәм дәлилдәр менән раҫлай{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Ул шулай уҡ Әли Резаның премьер-министр Размараның үлтерелеүендә ҡатнашыуын бәйләй һәм 1953 йылғы түңкәрелешкә тиклемге ваҡиғаларҙа уның ролен төп тип һанай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Шаһ, Әли Резаның вариҫ итеп тәғәйенләнеүе йәки уның хәрби командирҙар араһындағы йоғонтоһонан ҡурҡып, ҡустыһының үлемендә хәл иткес роль уйнай, ә уның кешеләре самолет һәләкәтенә килтергән диверсияны башҡара, тип иҫәпләнә{{Sfn|Al-Mouti, Mostafa|1990|c=263–264}} Фәрдүст фекеренсә, Пәһләүиҙәр ғаиләһе шаһты ғәйепле тип һанай, ә Мөхәммәт Реза үҙе был мәсьәләлә һәр ваҡыт өндәшмәй ҡала. {{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=241}} Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең хәтирәләрендә яҙа: "Пилот һауа торошоноң насар булыуы тураһында иҫкәртһә лә, Әли Реза үҙе юғары баһалаған ағаһының тыуған көнөнә ваҡытында килеп етеү өсөн самолет штурвалы артына үҙе ултыра. Ул шулай уҡ пүпкә елкенһенеүе менән ауырыған бер фермерҙы дауаханаға алып килә ине. Ул осоусы иҫкәрткән насар һауа торошона ҡыйыулыҡ күрһәтеп, осоп китәПилот иҫкәрткән насар һауа торошонан да ҡурҡмай, һәм осоп китә{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=278}}. Был фажиғәнән һуң Мөхәммәт Реза, күрәһең, үҙен ғәйепле тойоп, һәләк булған ҡустыһын хәтерләтерлек бар нәмәнән дә ҡасырға тырыша, башҡаларға уны телгә алырға ирек бирмәй{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=241}} Фәриҙә Диба, Фәрәх Пәхләүиҙең әсәһе, үҙенең хәтирәләрендә шаһтың ейәне Али Резаның улы менән ситләшеүен билдәләй: " ''Пәхләүи ғаиләһенең тағы бер ағзаһы, беҙгә ғаилә йыйылыштарында һәм һарайҙарҙа ҡабул итеү тыйылған, мәрхүм Шахзаде Али Резаның улы була'' ". {{Sfn|Farideh Diba|2001|c=123}} == Әли Резаның ерләнгән урыны == Рәсми рәүештә Әли Резаның кәүҙәһе Рей ҡалаһында Реза шаһ мавзолейы подвалында ерләнгәне тураһында хәбәр ителә. Әммә революциянан һуң, аятолла Хәлхәли мавзолейҙы емереп, журналистар был урынға килгәс, Әли Реза Пәһләүи ҡәбере тип билдәләнгән ҡәбер ташы аҫтында бер кәүҙә лә табылмай. Был император һарайының Әли Резаның был урында ерләнгәне тураһында рәсми иғландың ялған булыуын, уның кәүҙәһе бер ҡасан да бында урынлаштырылмауын күрһәтә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=960}} [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] алдынан, Ирандан китер алдынан, Мөхәммәт Реза Пәһләүи атаһы Али Резаның кәүҙәһен һандыҡҡа һалып, сит илгә алып киткән тип имеш-мимеш тарала. Хәбәрҙәр буйынса, кәүҙә ваҡытлыса АҠШ-та [[Лос-Анджелес]]та урынлаштырылған{{Sfn|Hossein Maki|1987|c=529}} Әлеге ваҡытта ул [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]], 46 йыл элек Реза шаһтың табуты ваҡытлыса урынлашҡан урында ерләнгән тип иҫәпләнә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=1005}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Hossein Maki|заглавие="Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran [Twenty-Year History of Iran]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/134571/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-8/|ответственный=|место=|издательство=Elmi|год=1987|том=8|страниц=560|isbn=|ref=Hossein Maki}} * {{Китап|автор=Farideh Diba|заглавие="Dokhtaram Farah [My Daughter Farah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1197564/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=508|isbn=9789646760158|ref=Farideh Diba}} * {{Китап|автор=Al-Mouti, Mostafa|заглавие=Iran in the Pahlavi Era|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=London|год=1990|том=2|страниц=471|isbn=|ref=Al-Mouti, Mostafa}} * {{Китап|автор=Manouchehr Riyahi|заглавие="Sarāb-e Zendegi: Gusheh-hāye Maktoomi az Tārikh-e Mo’āser, Zendegi-nāmeh [Mirrors of Life: Hidden Aspects of Contemporary History, Memoirs of Manouchehr Riyahi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1325456/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Tehran Publishing|год=2005|том=2|страниц=872|isbn=9789649457154|ref=Manouchehr Riyahi}} * {{Китап|автор=Jalal Andermani-Zadeh|заглавие="Pahlavi-ha: Khandan-e Pahlavi be Revayat-e Asnad: Farzandan-e Reza Shah [The Pahlavis: The Pahlavi Family through Documents: Children of Reza Shah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Nazar Cultural-Research Institute of Printing and Publishing|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andermani-Zadeh}} * {{Китап|автор=Jahangir Amuzegar|заглавие=Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy|ссылка=https://www.amazon.com/Dynamics-Iranian-Revolution-Pahlavis-Triumph/dp/0791407322|ответственный=|место=|издательство=State University of New York Press|год=1991|том=|страниц=368|isbn=‎ 978-0791407325|ref=Jahangir Amuzegar}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие="Zohur va Soghut-e Saltanat-e Pahlavi: Khatirat-e Arteshbod-e Sabeg [The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hossein Fardoust]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at Publications|год=2010|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Taj al-Molouk Pahlavi|заглавие="Khatirat-e Malakeh Pahlavi Taj al-Molouk Ayermloo [Memoirs of Queen Taj al-Molouk Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11050907/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9-%D8%A2%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=462|isbn=9789646760332|ref=Taj al-Molouk Pahlavi}} * {{Китап|автор=Esfandiari Bakhtiari, Soraya|заглавие="Le Palais des Solitudes [The Palace of Solitude]"|ссылка=https://www.iranketab.ir/book/47787-le-palais-des-solitudes|ответственный=|место=|издательство=Peykan|год=1991|том=|страниц=344|isbn=9789643281670|ref=Esfandiari Bakhtiari, Soraya}} * {{Китап|автор=Deldam, Eskandar|заглавие="Khaterat-e Man va Farah Pahlavi [My Memoirs with Farah Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1324021/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2005|том=2|страниц=526|isbn=9789649164960|ref=Deldam, Eskandar}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие="Baradaran-e Shah [The Shah’s Brothers]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11057764/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2003|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 мартта тыуғандар]] 6of68rigo38c10x4c4ubq0khbzyjimy 1298141 1298140 2026-05-26T14:25:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298141 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Реза Пәһләүи I''' ({{lang-fa|علیرضا پهلوی}}; [[1 март]] [[1922]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[17 октябрь]] [[1954]], [[Эльбурс]] тауҙары, Иран) — [[Шаһиншаһ|Шахиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] һәм Тадж өл-Мөлөктең икенсе улы. Шаһиншаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең]] кесе ҡустыһы. == Биографияһы == Әли Реза Пәһләүи, [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ Пәһләүиҙең]] һәм Тадж өл-Мөлөк Әйрәмлуҙың икенсе улы һәм кесе балаһы, шулай уҡ [[Франция|Мөхәммәт]] Реза Пәһләүиҙең бер туған ҡустыһы, [[1922 йыл|1922]] [[1947 йыл|йылда]] тыуған. 1944 йылда ул Франция армияһында хеҙмәт итә башлай һәм 1947 йылға тиклем шунда хеҙмәт итә. Ул Францияла булғанда поляк ҡатыны Кристина Холевскиға өйләнгән, һәм был никахта уларҙың улы Али Патрик Пәһләүи тыуған. Әммә иран һарайы рәсми рәүештә был союзды танымай, шуға күрә Әли Резаның ҡатыны һәм улы [[Париж]]да йәшәгән. [[1954 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендә]] Әли Реза Пәһләүи авиаһәләкәттә һәләк була. Уның үлеме ҙур фараздар тыуҙыра, сөнки тап шул ваҡытта уны тәхет вариҫы итеп тәғәйенләү мөмкинлеге тураһында һүҙ бара: шаһ Мөхәммәт Реза һәм уның ҡатыны Сорая Эсфәндиәри-Бәхтиәриҙең балалары булмай. Әли Реза вафат булғас, уның улы Әли (Патрик) Иранға килтерелә һәм һарай опекаһына тапшырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Патрик атаһының үлемендә шаһ Мөхәммәт Резаны ғәйепле тип иҫәпләгән<ref name=":0">Ali (Patrick) Pahlavi, The Wonder of the Pahlavi Family. Parsineh News Agency (13 февраля 2010).</ref> === Уҡыу йылдары === Реза-шах улы өсөн хәрби юл билдәләп, уны хәрби мәктәпкә оҙата. Башланғыс белем биреүҙең тәүге дүрт класын Әли Реза тап шунда тамамлаған. [[1931 йыл|1931 йылдың]] [[3 сентябрь|3сентябрендә]] уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]ға ебәрелә. Биш йыл дауамында ул Лозаннала уҡый, шунан һуң 1936 [[1936 йыл]]дың [[9 май]]ында Иранға ҡайта. ға Унан һуң Әли Реза хәрби урта мәктәпкә уҡырға инә, унда [[1939 йыл]]ға тиклем уҡый, уны тамамлағас, хәрби академияла уҡыуын дауам итә. [[1941 йыл]]да курсын тамамлай һәм атаһы Реза шаһ ҡатнашлығында үткәрелгән сығарылыш тантанаһында офицер дипломы ала. Был сығарылыш академия өсөн Иранды союздаш көстәр баҫып алғанға тиклем һуңғыһы була{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=193}}. === Әли Резаның никахы === Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Иранға союздаштар тарафынан һиҙелерлек һандағы поляк ҡасаҡтары, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар килтерелә. Уларҙы күпселеге [[Тәһран]]дан ситтә, Ҡазвин ҡапҡаһынан көньяҡтараҡ урынлаштырыла, ә ҡайһы берҙәре Жале майҙанында (хәҙерге Шәһит майҙаны) электр станцияһы биләмәһендә урынлаштырыла{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=953}}. Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең «Яңғыҙлыҡ һарайы» тигән хәтирәләрендә былай тип хәтерләй: " Ә''ли Реза, Иранға ҡайтҡанға тиклем, Парижда поляк тол ҡатыны Кристиан Холевскиға өйләнә, уларҙың Әли Патрик исемле улы тыуа''{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=50–51}} Пәһләүиҙәр ғаиләһе был никахҡа ҡәтғи ҡаршы сыға. Әли Резаның әсәһе һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] айырыуса ҡаршы була. Әммә ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Әли Реза поляк ҡасағына өйләнә === Әли Резаның характеры === Тышҡы ҡиәфәте һәм холоҡ-фиғеле менән Әли Реза атаһы Реза Пәһләүигә бик оҡшаш була. Физик яҡтан көсһөҙөрәк булған Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, Али Реза көслө кәүҙәһе һәм яҡшы физик әҙерлеге менән айырылып тора; тыуғанда ла ике өлкән ағаһының ауырлығын бергә йыйғанда, шул тиклем ауырлыҡта була. Ул үҙ-үҙенә ныҡ ышанысы, ҡыйыулығы, бөтөнләй тиерлек ҡурҡмауы менән айырылып торған. Хәрби хеҙмәт уны йәштән үҙенә йәлеп итә, Иранға ҡайтҡас, үҙ теләге менән хәрби училищеға уҡырға инә, унда армия офицеры булып китә. Әли Реза оҙон буйлы, етди йөҙлө, ә Реза Пәһләүи уның өсөн атай ғына түгел, ә өлгө лә була{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=36}} Әли Реза ниндәй ҙә булһа ижтимағи сараларҙан, хатта шәхси мәжлестәрҙән дә ҡаса; әгәр ҙә уның булыуы кәрәк булһа, бер нисә минуттан йыйылыштан сығып китер ине. Ул йыш ҡына үҙен насар тойоуына зарлана — был хәл Мөхәммәт Резала ла күҙәтелә. Ике ағай-энелә лә психологик көсөргәнеш билдәләре күренгән. ӘлиРеза бик йомоҡ булған һәм ғүмеренең күп өлөшөн тауҙарҙа һунарсылыҡ менән үткәргән{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=199}} Генерал Хөсәйен Фардуст уны былай тип иҫкә төшөрә: «Инглиздәрҙең иҫәп тотҡан тағы бер кешеһе Ә''ли Реза була. Ул ваҡытта уға яҡынса ун туғыҙ йәш була һәм характеры һәм шәхесе буйынса ул Реза Ханға бик оҡшаш ине. Әли Реза ҡәтғилеге, һығылмалы булмауы менән айырылып торған. Инглиздәр уның сифаттарын яҡшы белә, шәхесенең киләсәктә үҫешеүе икеле икәнен аңлай, шуға күрә Әли Резаға ҡарағанда Мөхәммәт Резаны өҫтөн күрә''»{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=105}} Әли Реза үҙенең уйҙарын, кисерештәрен йәшерә белмәгән, бәлки, был да уның үлеменә сәбәптәрҙең береһе булғандыр{{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=106}} === Али Резаның вариҫлығы мәсьәләһе === Үҙенең хәтирәләрендә Тадж өл-Мөлөк Пеһләүи былай тип яҙа: «Ә''ли Реза үҙенең оло ағаһын саманан тыш хөрмәт иткән һәм һәр ваҡыт уға буйһонған. Мөхәммәт Реза менән Әли Реза араһында ризаһыҙлыҡтар булманы, тип шаһитлыҡ итә алам. Ул йылдарҙа Мөхәммәт Реза тәхетте ҡалдырыу, ҡатынын етәкләп илдән сығып китеү ысулын эҙләй. Тап Әли Реза уны ҡалырға һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтергә дәртләндерә. 1951 йылдан башлап, монархияға бер нисә тапҡыр ҡурҡыныс янай һәм оппозиция сәйәсмәндәренең арта барған баҫымы алдында Мөхәммәт Резаның арыу һәм ярҙамһыҙлыҡ күрһәтеүен күреп, беҙ Әли Резаны Мөхәммәт Резаның вариҫы булырға тәҡдим иттек. Ләкин Әли Реза ҡырҡы баш тартты. Эш шуға барып етте: Британия илсеһе Әли Резаға ағаһының вариҫлығына әҙерләнергә тәҡдим итте, әммә Али Реза илсегә ҡырҡа яуап бирҙе, ағаһының тәхеттә ҡалыуын талап итте»''{{Sfn|Taj al-Molouk Pahlavi|2001|c=39}} Британия хөкүмәте Мөхәммәт Резаны ҡустыһы Әли Реза менән алмаштырыу мөмкинлеген ҡараған тип иҫәпләнә{{Sfn|Jahangir Amuzegar|1991|c=186}} Иҫке гәзиттәр өҫтөндә эшләгән журналист Искәндәр Дельдем һарайҙа ике йоғонтоло ҡатын, Тадж өл-Мөлөк һәм Әшрәф Пәһләүи Әли Резаны етәкселек сифаттарына эйә тип һанай һәм Пәһләүи монархияһын тарҡалыуҙан тик ул ғына ҡотҡара ала тип яҙа. Уның һүҙҙәренсә, Британия хөкүмәте лә шаһтың Мәсаддеҡ менән мөнәсәбәттәрендә көсһөҙлөгө һәм ризалығы менән ҡәнәғәт түгел һәм Әли Резаны потенциаль альтернатива тип һанай. 1940-сы йылдарҙағы ҡатмарлы йылдарҙа, Мөхәммәт Резаның характеры һәм көсһөҙ ихтыяр көсө сәйәси ҡаршылыҡтар менән көрәшергә ҡыйынлыҡтар тыуҙырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы көрсөк монархия нигеҙҙәренә ҡурҡыныс янай, Әшрәф һәм Тадж өл-Мөлөк шаһты тәхетте Әли Резаға тапшырырға күндерергә тырыша. Әли Резаның ағаһын ҡыҫырыҡлап сығарырға, тәхетте биләргә тырышыуы тураһында имеш-мимештәр киң тарала. [[1954 йыл]]да уның авиаһәләкәттә һәләк булыуы тураһында иғлан ителгәс, йәмәғәтселек фекере уның сәйәси көрәш һәм ағаһы менән көнәркәщлек ҡорбаны булыуы һәм фажиғә артында Мөхәммәт Реза тороуы хаҡында фекергә килә. Революциянан һуң, Мөхәммәт Реза хакимлығы хаҡында күп һанлы китаптар донъя күргәс, ҡайһы берҙәрендә ағалы-ҡустылылар араһындағы көнәркәшлек тураһында ҡыҫҡаса телгә алына. Тадж өл-Мөлөк бер нисә тапҡыр башҡалар алдында: «Реза үҙенең вариҫы итеп Әли Резаны һайларға тейеш ине!» тип белдергән. Генерал Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Әли Резаның идара итеү сифаттарына эйә булыуын асыҡтан-асыҡ билдәләй, ә уның әсәһе Әшрәфтең Пәһләүи монархияһын һаҡлау һәм яҡлау өсөн иң ҡулайлыһы Әли Реза, тигән фекерен хуплай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=214}} Әли Резаның вариҫлығы тураһында һорау ике тапҡыр күтәрелә: Реза шаһ һөргөндә булғанда, инглиздәр уны Мөхәммәт Резаға баҫым яһау сараһы итеп ҡулланғанда һәм Мөсаддеҡ идара иткән осорҙа, шаһтың Ирандан китеүе тураһында һүҙ барғанда{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=494}} Әли Резаның власты ҡулға алыу өсөн әүҙем тырышлығын раҫлаусы документтар булмаһа ла, шәхси һөйләшеүҙәрҙә ул шаһтың көсһөҙ идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Журналист Рияхи яҙа: "Әли Реза, минеңсә, үҙенең тажлы ағаһын көсһөҙ һәм ил менән идара итергә әҙер булмаған тип һанай, әммә шул уҡ ваҡытта ул шаһҡа тоғро ҡала{{Sfn|Manouchehr Riyahi|2005|c=542}}. Ул һарай янындағы күңел асыуҙарҙа һәм ҡомарлы уйындарҙа һирәк ҡатнаша. Шуға ҡарамаҫтан, Әли Реза ҡайһы берҙә шаһтың үҙенә бер ниндәй ҙә бурыс йәки вазифа тапшырмауы тураһында зарлана<ref name=":0" /> === [[Иранда түңкәрелеш (1953)|1953 йылғы түңкәрелештә]] ҡатнашыуы === Нефть сәнәғәтен миллиләштереү хәрәкәте үҫкән осорҙа Әли Реза Пәһләүи, ағаһы Мөхәммәт Резанан айырмалы рәүештә, милләтселәргә ҡаршы хәл иткес саралар яҡлы була. Ул әүҙем һәм отставкалағы хәрби офицерҙарҙан да, шулай уҡ бер төркөм хөкүмәт хеҙмәткәрҙәренән торған штаб ойоштора. Был штабтың төп маҡсаты Ирандағы милли хәрәкәткә ҡаршы көрәш һәм доктор Мөсаддеҡ хөкүмәтен ҡолатыу була. Был штабҡа йөкмәтелгән ғәмәлдәр араһында ҡала полицияһы начальнигы генерал Әфшәр Тусты үлтереүҙә ҡатнашыу, офицерҙар академияһы арсеналынан боеприпастар урлау бар. Ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса, Бәхтиәри ырыуына 200 меңдән 300 меңгә тиклем патрон күсерелгән. Штаб эшмәкәрлегенең иң юғары нөктәһе булып 1953 йылғы түңкәрелеш тора, генерал Захеди ярҙамында һәм армияның бронетанк частары ярҙамы менән Мөсаддеҡ хөкүмәте ҡолатыла, ә Мөхәммәт Реза Пәһләүи илгә ҡайта{{Sfn|Jalal Andermani-Zadeh|1999|c=497}}. === Авиаһәләкәттә Али Резаның үлеме === Әли Реза Пәһләүиҙең авиаһәләкәттә үлеме һәр ваҡыт сер менән ҡапланған. «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» китабы авторы Әли Резаның үлеме уның ағаһы менән көнәркәшлеге һөҙөмтәһе тип иҫәпләй һәм шаһты туранан-тура бер туған ҡустыһын үлтереүҙә ғәйепләй{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри был версияны өлөшләтә кире ҡаға, Әли Резаның шаһты яратыуын һәм уның оппоненттарына ҡушылырға теләмәүен билдәләй, әммә шул уҡ ваҡытта шаһтың үҙенә ҡарата мөнәсәбәтенән ҡәнәғәт булмауын һәм үҙенә ҡәрҙәштерәнә ҡараған кек ҡарауына зарланыуын раҫлай{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=254–260}} «Quick», немец журналына биргән интервьюһында Әшрәф Пәһләүи, ағаһының үлемендә шаһтың ҡатнашлығын инҡар итһә лә, шик-шөбһәгә урын ҡалдыра. Ул былай тип билдәләй: « ''Шаһ ҡустыһы Әли Резаны бик яратты, әммә, тәбиғи, тәхетте үҙенең улына күсеүен теләне''». {{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Самолеттың һәләкәткә осрауы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Мин һәм Фәрәх Пәһләүи» тигән өс томлыҡ китапта бирелгән. Автор, һарай даирәләренә инеү мөмкинлеге булған элекке билдәле журналист, Әли Реза менән шаһ араһындағы сәйәси көнәркәшлек тураһында ентекле мәғлүмәт бирә, Әли Резаның шаһҡа ҡаршы ойошторған йәнәһе лә заговорын һүрәтләй, үҙенең дәғүәләрен документтар һәм дәлилдәр менән раҫлай{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=954–960}}. Ул шулай уҡ Әли Резаның премьер-министр Размараның үлтерелеүендә ҡатнашыуын бәйләй һәм 1953 йылғы түңкәрелешкә тиклемге ваҡиғаларҙа уның ролен төп тип һанай{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=198}} Шаһ, Әли Резаның вариҫ итеп тәғәйенләнеүе йәки уның хәрби командирҙар араһындағы йоғонтоһонан ҡурҡып, ҡустыһының үлемендә хәл иткес роль уйнай, ә уның кешеләре самолет һәләкәтенә килтергән диверсияны башҡара, тип иҫәпләнә{{Sfn|Al-Mouti, Mostafa|1990|c=263–264}} Фәрдүст фекеренсә, Пәһләүиҙәр ғаиләһе шаһты ғәйепле тип һанай, ә Мөхәммәт Реза үҙе был мәсьәләлә һәр ваҡыт өндәшмәй ҡала. {{Sfn|Hossein Fardoust|2010|c=241}} Сорайя Эсфәндиәри-Бәхтиәри үҙенең хәтирәләрендә яҙа: "Пилот һауа торошоноң насар булыуы тураһында иҫкәртһә лә, Әли Реза үҙе юғары баһалаған ағаһының тыуған көнөнә ваҡытында килеп етеү өсөн самолет штурвалы артына үҙе ултыра. Ул шулай уҡ пүпкә елкенһенеүе менән ауырыған бер фермерҙы дауаханаға алып килә ине. Ул осоусы иҫкәрткән насар һауа торошона ҡыйыулыҡ күрһәтеп, осоп китәПилот иҫкәрткән насар һауа торошонан да ҡурҡмай, һәм осоп китә{{Sfn|Esfandiari Bakhtiari, Soraya|1991|c=278}}. Был фажиғәнән һуң Мөхәммәт Реза, күрәһең, үҙен ғәйепле тойоп, һәләк булған ҡустыһын хәтерләтерлек бар нәмәнән дә ҡасырға тырыша, башҡаларға уны телгә алырға ирек бирмәй{{Sfn|Ahmad Pirani|2003|c=241}} Фәриҙә Диба, Фәрәх Пәхләүиҙең әсәһе, үҙенең хәтирәләрендә шаһтың ейәне Али Резаның улы менән ситләшеүен билдәләй: " ''Пәхләүи ғаиләһенең тағы бер ағзаһы, беҙгә ғаилә йыйылыштарында һәм һарайҙарҙа ҡабул итеү тыйылған, мәрхүм Шахзаде Али Резаның улы була'' ". {{Sfn|Farideh Diba|2001|c=123}} == Әли Резаның ерләнгән урыны == Рәсми рәүештә Әли Резаның кәүҙәһе Рей ҡалаһында Реза шаһ мавзолейы подвалында ерләнгәне тураһында хәбәр ителә. Әммә революциянан һуң, аятолла Хәлхәли мавзолейҙы емереп, журналистар был урынға килгәс, Әли Реза Пәһләүи ҡәбере тип билдәләнгән ҡәбер ташы аҫтында бер кәүҙә лә табылмай. Был император һарайының Әли Резаның был урында ерләнгәне тураһында рәсми иғландың ялған булыуын, уның кәүҙәһе бер ҡасан да бында урынлаштырылмауын күрһәтә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=960}} [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] алдынан, Ирандан китер алдынан, Мөхәммәт Реза Пәһләүи атаһы Али Резаның кәүҙәһен һандыҡҡа һалып, сит илгә алып киткән тип имеш-мимеш тарала. Хәбәрҙәр буйынса, кәүҙә ваҡытлыса АҠШ-та [[Лос-Анджелес]]та урынлаштырылған{{Sfn|Hossein Maki|1987|c=529}} Әлеге ваҡытта ул [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]], 46 йыл элек Реза шаһтың табуты ваҡытлыса урынлашҡан урында ерләнгән тип иҫәпләнә{{Sfn|Deldam, Eskandar|2005|c=1005}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Hossein Maki|заглавие="Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran [Twenty-Year History of Iran]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/134571/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-8/|ответственный=|место=|издательство=Elmi|год=1987|том=8|страниц=560|isbn=|ref=Hossein Maki}} * {{Китап|автор=Farideh Diba|заглавие="Dokhtaram Farah [My Daughter Farah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1197564/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=508|isbn=9789646760158|ref=Farideh Diba}} * {{Китап|автор=Al-Mouti, Mostafa|заглавие=Iran in the Pahlavi Era|ссылка=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=London|год=1990|том=2|страниц=471|isbn=|ref=Al-Mouti, Mostafa}} * {{Китап|автор=Manouchehr Riyahi|заглавие="Sarāb-e Zendegi: Gusheh-hāye Maktoomi az Tārikh-e Mo’āser, Zendegi-nāmeh [Mirrors of Life: Hidden Aspects of Contemporary History, Memoirs of Manouchehr Riyahi]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1325456/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Tehran Publishing|год=2005|том=2|страниц=872|isbn=9789649457154|ref=Manouchehr Riyahi}} * {{Китап|автор=Jalal Andermani-Zadeh|заглавие="Pahlavi-ha: Khandan-e Pahlavi be Revayat-e Asnad: Farzandan-e Reza Shah [The Pahlavis: The Pahlavi Family through Documents: Children of Reza Shah]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Nazar Cultural-Research Institute of Printing and Publishing|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andermani-Zadeh}} * {{Китап|автор=Jahangir Amuzegar|заглавие=Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy|ссылка=https://www.amazon.com/Dynamics-Iranian-Revolution-Pahlavis-Triumph/dp/0791407322|ответственный=|место=|издательство=State University of New York Press|год=1991|том=|страниц=368|isbn=‎ 978-0791407325|ref=Jahangir Amuzegar}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие="Zohur va Soghut-e Saltanat-e Pahlavi: Khatirat-e Arteshbod-e Sabeg [The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hossein Fardoust]|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at Publications|год=2010|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Taj al-Molouk Pahlavi|заглавие="Khatirat-e Malakeh Pahlavi Taj al-Molouk Ayermloo [Memoirs of Queen Taj al-Molouk Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11050907/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9-%D8%A2%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2001|том=|страниц=462|isbn=9789646760332|ref=Taj al-Molouk Pahlavi}} * {{Китап|автор=Esfandiari Bakhtiari, Soraya|заглавие="Le Palais des Solitudes [The Palace of Solitude]"|ссылка=https://www.iranketab.ir/book/47787-le-palais-des-solitudes|ответственный=|место=|издательство=Peykan|год=1991|том=|страниц=344|isbn=9789643281670|ref=Esfandiari Bakhtiari, Soraya}} * {{Китап|автор=Deldam, Eskandar|заглавие="Khaterat-e Man va Farah Pahlavi [My Memoirs with Farah Pahlavi]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1324021/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%AD-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2005|том=2|страниц=526|isbn=9789649164960|ref=Deldam, Eskandar}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие="Baradaran-e Shah [The Shah’s Brothers]"|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11057764/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2003|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|'''Әли Реза''']] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 мартта тыуғандар]] fwvokw2otgp0rnrjo06yzh3q71htruo 0 201135 1298132 1297955 2026-05-26T13:27:14Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1298132 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Дата обращения: 25 февраля 2012. Архивировано 5 октября 2017 года.</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] 1l48b3akzmnmt1k78k4qmu46q7rnwlb 1298178 1298132 2026-05-27T04:29:21Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1298178 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Дата обращения: 25 февраля 2012. Архивировано 5 октября 2017 года.</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] d1wj2etwcytxu2pnhfxvd18y495jn6l 1298179 1298178 2026-05-27T04:29:33Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1298179 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Дата обращения: 25 февраля 2012. Архивировано 5 октября 2017 года.</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} bplgt5rz5w3k10vkm7dackmntagasv5 1298180 1298179 2026-05-27T04:33:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298180 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url =https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} 0wfps5ium4p31fi256jk007tmfkhiq1 1298181 1298180 2026-05-27T04:36:35Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шәхси тормошо */ 1298181 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url =https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":0">https://foto-history.livejournal.com/8374701.html</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} 0ox1opp5e0nncjgai0iu1fphdv6ksj6 1298182 1298181 2026-05-27T04:38:57Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298182 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url =https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref>{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская принцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә<ref name=":0" />. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":0" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} ig4cjea5rmb0d5c3im0skk7jlmk2nt2 1298183 1298182 2026-05-27T04:41:16Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298183 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url =https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":1" />{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская принцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":1" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} lk36v5dezzx4lwdat2rba0e07co88gq 1298184 1298183 2026-05-27T04:42:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298184 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref name=":1" />{{cite web|url =https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":1" />{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская принцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":1" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} hggf8bogsrp8aldkzrfn54agvb2uqz6 1298186 1298184 2026-05-27T04:44:42Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298186 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url = https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":1" />{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская принцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Дине''' 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":1" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} crem7papar4gfzobywd76apux5e6x83 1298187 1298186 2026-05-27T04:48:06Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298187 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url = https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":1">{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская проинцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":1" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm|date=20190409134100}} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости] {{Wayback|url=http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm|date=20120204122443}} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} m4n82pdlmasujipu80ixqrbbhtp564a 0 201139 1298162 1297977 2026-05-26T19:43:07Z Akkashka 14326 1298162 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=24 май 2026}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}. Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ<ref name="Британника">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}</ref>. Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара<ref name="Британника" />. == Шөғөлдәре == [[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]] Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}. Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}. Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}. Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}<ref name="Британника" />. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән<ref name="Британника" />. Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара<ref name="Британника" />. 1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә<ref name="Решетников">''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}</ref>. 1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда [[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә<ref name="Деметер">[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].</ref>. == Социаль структура == Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный<ref name="Британника" />. Ромалыларҙың барыһы ла таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким да булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгресстары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар<ref name="Британника" />. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә<ref name="Британника" />. Группы состоят из виц, которые представляют собой именные группы расширенных семей, имеющих общее происхождение по отцовской или материнской линии, насчитывающих до 200 человек. Большая вица может иметь своих главу и совет. Членство в вице может быть заявлено, если в результате брака в вице родятся дети. Лояльность и экономическая кооперация предполагаются на уровне домохозяйства, а не на уровне вицы. В цыганском языке нет общего термина для домашнего хозяйства. В рамках хозяйственной кооперации человек связан с кругом значимых родственников, с которыми он имеет семейную близость и в данный момент не находится в конфликте<ref name="Британника" />. В областях наиболее плотного расселения и сохранения общинных традиций [[руска рома]] сохраняют в наибольшей степени соционормативные основы своей традиционной культуры, в первую очередь этнический суд{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Семьи руска рома, имеющие давние традиции оседлости, занимаются разведением [[Скотоводство|домашнего скота]] и [[огородничество]]м. В советский период работали в колхозах. Не считая [[сэрвы|сэрвов]], у русских цыган раньше и сильнее других этнических групп проявился распад традиционной социальной организации, что выразилось, в частности, в укорочении родовой памяти с 10 до 3—4 поколений. У руска рома встречается наибольшее количество семей, хорошо интегрированных в русскую культуру, и лиц, имеющих среднее профессиональное и высшее образование, что, однако, остаётся нечастым явлением. В большей степени распространено использование письменных форм коммуникации, чтение печатной продукции{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}. == Хоҡуҡ == Самым сильным из цыганских институтов социального контроля был ''крис''. Этот термин обозначает как свод [[обычное право|обычного права]] и ценности справедливости, так и ритуал и судебный институт группы. Основу цыганского кодекса составляют всеобъемлющие концепции верности, сплочённости и взаимопомощи внутри признанной политической единицы. Крайней негативной санкцией, налагаемой крисом, который рассматривал все споры и нарушения кодекса, было отлучение от группы. Также приговор к [[остракизм]]у может исключить человека из участия в определённых мероприятиях группы и приговаривать к выполнению чёрных работ. В некоторых случаях старейшины принимали решение о реабилитации, после чего следовал праздник примирения<ref name="Британника" />. == Ғаилә == Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха<ref name="Британника" />. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Дине == Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)<ref>{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}</ref>{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|url-status=live}}</ref>. Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}. == Кейем == Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Фольклор == {{основная|Фольклор цыган}} Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Музыка һәәм бейеүҙәр == {{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}} {{также|Джаз-мануш|}} Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. {{External media |image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}} В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире<ref name="Британника" />. == Сиған әҙәбиәте == {{основная|Литература цыган}} Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные<ref name="Кожанов">''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}</ref>. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Туғандаш проекттар | Портал = Цыгане }} * [[Романипэ]] * [[Международный день цыган]] * [[Цыганский романс]] * [[Цыганочка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ; урыҫ телендә ''энциклопедии'' * {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}} * {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}} * {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}} ''тикшеренеүҙәр'' * {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}} * {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}} * ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии]. * {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}} * {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica). * {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}} * {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2. * ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004. * {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}} * {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}} * ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}} * [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов * [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура] * [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сиғандар}} [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]] djk8ts4cdpatpydfcmsdywk3nkx7lhk 1298163 1298162 2026-05-26T19:47:58Z Akkashka 14326 1298163 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}. Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ<ref name="Британника">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}</ref>. Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара<ref name="Британника" />. == Шөғөлдәре == [[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]] Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}. Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}. Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}. Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}<ref name="Британника" />. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән<ref name="Британника" />. Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара<ref name="Британника" />. 1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә<ref name="Решетников">''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}</ref>. 1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда [[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә<ref name="Деметер">[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].</ref>. == Социаль структура == Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный<ref name="Британника" />. Ромалыларҙың барыһы ла таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким да булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгресстары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар<ref name="Британника" />. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә<ref name="Британника" />. Группы состоят из виц, которые представляют собой именные группы расширенных семей, имеющих общее происхождение по отцовской или материнской линии, насчитывающих до 200 человек. Большая вица может иметь своих главу и совет. Членство в вице может быть заявлено, если в результате брака в вице родятся дети. Лояльность и экономическая кооперация предполагаются на уровне домохозяйства, а не на уровне вицы. В цыганском языке нет общего термина для домашнего хозяйства. В рамках хозяйственной кооперации человек связан с кругом значимых родственников, с которыми он имеет семейную близость и в данный момент не находится в конфликте<ref name="Британника" />. В областях наиболее плотного расселения и сохранения общинных традиций [[руска рома]] сохраняют в наибольшей степени соционормативные основы своей традиционной культуры, в первую очередь этнический суд{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Семьи руска рома, имеющие давние традиции оседлости, занимаются разведением [[Скотоводство|домашнего скота]] и [[огородничество]]м. В советский период работали в колхозах. Не считая [[сэрвы|сэрвов]], у русских цыган раньше и сильнее других этнических групп проявился распад традиционной социальной организации, что выразилось, в частности, в укорочении родовой памяти с 10 до 3—4 поколений. У руска рома встречается наибольшее количество семей, хорошо интегрированных в русскую культуру, и лиц, имеющих среднее профессиональное и высшее образование, что, однако, остаётся нечастым явлением. В большей степени распространено использование письменных форм коммуникации, чтение печатной продукции{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}. == Хоҡуҡ == Самым сильным из цыганских институтов социального контроля был ''крис''. Этот термин обозначает как свод [[обычное право|обычного права]] и ценности справедливости, так и ритуал и судебный институт группы. Основу цыганского кодекса составляют всеобъемлющие концепции верности, сплочённости и взаимопомощи внутри признанной политической единицы. Крайней негативной санкцией, налагаемой крисом, который рассматривал все споры и нарушения кодекса, было отлучение от группы. Также приговор к [[остракизм]]у может исключить человека из участия в определённых мероприятиях группы и приговаривать к выполнению чёрных работ. В некоторых случаях старейшины принимали решение о реабилитации, после чего следовал праздник примирения<ref name="Британника" />. == Ғаилә == Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха<ref name="Британника" />. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Дине == Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)<ref>{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}</ref>{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|url-status=live}}</ref>. Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}. == Кейем == Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Фольклор == {{основная|Фольклор цыган}} Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Музыка һәәм бейеүҙәр == {{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}} {{также|Джаз-мануш|}} Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. {{External media |image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}} В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире<ref name="Британника" />. == Сиған әҙәбиәте == {{основная|Литература цыган}} Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные<ref name="Кожанов">''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}</ref>. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Туғандаш проекттар | Портал = Цыгане }} * [[Романипэ]] * [[Международный день цыган]] * [[Цыганский романс]] * [[Цыганочка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ; урыҫ телендә ''энциклопедии'' * {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}} * {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}} * {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}} ''тикшеренеүҙәр'' * {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}} * {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}} * ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии]. * {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}} * {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica). * {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}} * {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2. * ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004. * {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}} * {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}} * ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}} * [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов * [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура] * [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сиғандар}} [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]] guhlapzt9wh2bbi7ga0wmize782fsph 1298164 1298163 2026-05-26T19:48:40Z Akkashka 14326 /* Музыка һәәм бейеүҙәр */ 1298164 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}. Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ<ref name="Британника">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}</ref>. Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара<ref name="Британника" />. == Шөғөлдәре == [[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]] Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}. Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}. Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}. Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}<ref name="Британника" />. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән<ref name="Британника" />. Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара<ref name="Британника" />. 1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә<ref name="Решетников">''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}</ref>. 1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда [[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә<ref name="Деметер">[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].</ref>. == Социаль структура == Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный<ref name="Британника" />. Ромалыларҙың барыһы ла таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким да булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгресстары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар<ref name="Британника" />. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә<ref name="Британника" />. Группы состоят из виц, которые представляют собой именные группы расширенных семей, имеющих общее происхождение по отцовской или материнской линии, насчитывающих до 200 человек. Большая вица может иметь своих главу и совет. Членство в вице может быть заявлено, если в результате брака в вице родятся дети. Лояльность и экономическая кооперация предполагаются на уровне домохозяйства, а не на уровне вицы. В цыганском языке нет общего термина для домашнего хозяйства. В рамках хозяйственной кооперации человек связан с кругом значимых родственников, с которыми он имеет семейную близость и в данный момент не находится в конфликте<ref name="Британника" />. В областях наиболее плотного расселения и сохранения общинных традиций [[руска рома]] сохраняют в наибольшей степени соционормативные основы своей традиционной культуры, в первую очередь этнический суд{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Семьи руска рома, имеющие давние традиции оседлости, занимаются разведением [[Скотоводство|домашнего скота]] и [[огородничество]]м. В советский период работали в колхозах. Не считая [[сэрвы|сэрвов]], у русских цыган раньше и сильнее других этнических групп проявился распад традиционной социальной организации, что выразилось, в частности, в укорочении родовой памяти с 10 до 3—4 поколений. У руска рома встречается наибольшее количество семей, хорошо интегрированных в русскую культуру, и лиц, имеющих среднее профессиональное и высшее образование, что, однако, остаётся нечастым явлением. В большей степени распространено использование письменных форм коммуникации, чтение печатной продукции{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}. == Хоҡуҡ == Самым сильным из цыганских институтов социального контроля был ''крис''. Этот термин обозначает как свод [[обычное право|обычного права]] и ценности справедливости, так и ритуал и судебный институт группы. Основу цыганского кодекса составляют всеобъемлющие концепции верности, сплочённости и взаимопомощи внутри признанной политической единицы. Крайней негативной санкцией, налагаемой крисом, который рассматривал все споры и нарушения кодекса, было отлучение от группы. Также приговор к [[остракизм]]у может исключить человека из участия в определённых мероприятиях группы и приговаривать к выполнению чёрных работ. В некоторых случаях старейшины принимали решение о реабилитации, после чего следовал праздник примирения<ref name="Британника" />. == Ғаилә == Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха<ref name="Британника" />. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Дине == Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)<ref>{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}</ref>{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|url-status=live}}</ref>. Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}. == Кейем == Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Фольклор == {{основная|Фольклор цыган}} Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Музыкаһы һәм бейеүҙәре == {{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}} {{также|Джаз-мануш|}} Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. {{External media |image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}} В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире<ref name="Британника" />. == Сиған әҙәбиәте == {{основная|Литература цыган}} Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные<ref name="Кожанов">''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}</ref>. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Туғандаш проекттар | Портал = Цыгане }} * [[Романипэ]] * [[Международный день цыган]] * [[Цыганский романс]] * [[Цыганочка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ; урыҫ телендә ''энциклопедии'' * {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}} * {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}} * {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}} ''тикшеренеүҙәр'' * {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}} * {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}} * ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии]. * {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}} * {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica). * {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}} * {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2. * ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004. * {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}} * {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}} * ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}} * [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов * [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура] * [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сиғандар}} [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]] 1nhb8prwrke7y08r2bvbuotfbx4w5zr 0 201142 1298177 1297999 2026-05-27T04:28:39Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298177 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатима Пәһләүи''' ({{lang-fa|فاطمه پهلوی}}; [[30 октябрь]] [[1928 йыл]], [[Тәһран]], [[Фарсыстан]] — [[2 июнь]] [[1987 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Ирандың шаһ Пәһләүиҙәр династияһы ағзаһы. Ул Ирандың шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] ҡыҙы һәм Ирандың шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]ҙең бер туған һеңлеһе була. == Иртә тормошо һәм белеме == Шаһбикә Фатима Пәһләүи 1928 йылдың 30 октябрендә<ref name="ljournal">{{Cite news|title=Iranian princess dies at age 58|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723231910/https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&sjid=4vMMAAAAIBAJ&pg=1479,167212&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref> Тәһранда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]] һәм уның дүртенсе һәм һуңғы ҡатыны Эсмәт Дәүләтшаһи<ref name=tntribune/><ref name=Childress2011>{{книга |заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005 |ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40 |год=2011 |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-7613-7273-8 |страницы=40 |язык=en |автор=Diana Childress}}</ref>ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Ҡаджарҙар династияһынан<ref name=":0">Iranian Royal Jewels: Princess Fatimeh's Sunburst Tiara.&#x20;''Royal Jewels''&#x20;(8 февраля 2013).&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 20 января 2020 года.</ref> һәм 1923 йылда Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан<ref name="Afkhami2008">{{Китап|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&pg=PA605|издательство=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|страницы=605|автор=Gholam Reza Afkhami|год=2008}}</ref>. Ғаиләлә Фатиманан башҡа тағы ла өс улы була: [[Абдул Реза Пәһләүи]], [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]] һәм [[Хәмит Реза Пәһләүи]]<ref>Reza Shah Pahlavi.&#x20;''Iran Chamber Society''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 декабря 2019 года.</ref>. Фатимә ата-әсәһе һәм ағалары менән [[Тәһран|Тәһрандағы]] [[Мәрмәр һарай (Тәһран)|Мәрмәр һарайҙа]] йәшәй<ref name=Childress2011/>. Ул Тәһрандағы Анушираван Дадгар ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый<ref name=":1">The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 26 ноября 2018.&#x20;Архивировано 9 апреля 2019 года.</ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|мини|Шаһбикә Фатима йәш сағында.]] Ҡустыһы [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Фатима боулинг-клуб майҙансығына эйә була һәм бизнес менән шөғөлләнә, төҙөлөш, үҫемлек майы етештереү һәм машиналар эшләү фирмаларында өлөшө булған<ref name="leaderpost">{{Cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1979-01-22|location=Tehran|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205835/https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&sjid=5z4NAAAAIBAJ&pg=1063,1948802&dq=abdul+reza+pahlavi&hl=en}}</ref>. Был осорҙа уның байлығы яҡынса 500 миллион долларға баһалана<ref name="harris05">{{Мәҡәлә|заглавие=Buying Loyalty in Iran|издание=The Long Term View|том=6|номер=3|страницы=88—96|ссылка=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|pmid=2018-11-26|язык=|автор=Harris, David|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archivedate=2013-10-14}}</ref>, был икенсе ире Хатами тарафынан хәрби контракттарҙан алынған «комиссиялар» һөҙөмтәһе була<ref name="harris05" /> . Пәһләүи шулай уҡ Иранда юғары белем биреү эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref name="Inlow1979">{{Китап|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&pg=PA91|издательство=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publ.]]|isbn=978-81-208-2292-4|страницы=91|автор=Edgar Burke Inlow|год=1979}}</ref> . == Шәхси тормошо == Фатима Пәһләүи ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан. Тәүге ире Винсент Ли Хилльер (1924—1999) була, гражданлыҡ туйы 1950 йылдың 13 апрелендә [[Италия|Италияның]] Чивитавеккия ҡалаһында үтә<ref name="tntribune">{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202146/https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801&dq=reza+shah+and+his+children&hl=en}}</ref>. Хилльер [[ислам]] динен ҡабул итә<ref name="tntribune" /><ref name=":1" />. Шул уҡ йылдың 10 майында [[Париж]]дағы Иран илселегендә лә дини тантана үткәрелә<ref name="tntribune" /><ref>Iran. Part II (1950—1955). ''Iranian Hotline''. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 23 июля 2020 года.</ref>. Хилльер Фатиманың ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи]] менән дуҫ була<ref name="Dareini1999">{{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7|издательство=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|страницы=123|автор=Ali Akbar Dareini|год=1999|alleseiten=2018—11-26}}</ref>. Буласаҡ ирле- ҡатынлылар Иранда Хилльер был илгә килгән осраша<ref name=":1" />. Күрәһең, Ирандың үҙ эсендәге кире ҡараштар арҡаһында<ref>''(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad.'' Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam. — MIU Press, 2012. — С. 144. — ISBN 978-1-908433-01-5.</ref>, никахты шаһ Мөхәммәт Реза тулыһынса хупламай<ref name="osen3june">{{Cite news|title=Half sister of the late Shah|url=http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103115136/http://articles.orlandosentinel.com/1987-06-03/news/0130280198_1_shah-of-iran-muhammad-late-shah}}</ref>. Ғаиләнең өс балаһы була: * Ҡәүвән Пәһләүи-Хилльер (1952 йылдың 12 майында тыуған) өс тапҡыр өйләнгән. Икенсе никахынан бер улы, өсөнсөһөнән тағы ике улы тыуған. * Рана Пәһләүи-Хилльер (14 октябрь 1953 йыл — 5 сентябрь 1954 йыл) осраҡлы ҡолау һөҙөмтәһендә бер йылдан кәмерәк йәшәй<ref>{{Cite news|title=Shah of Iran's half-sister dies|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|archivedate=2020-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723202210/https://news.google.com/newspapers?nid=348&dat=19870602&id=NQMIAAAAIBAJ&sjid=SzYDAAAAIBAJ&pg=3428,192801}}</ref> . * Дарий Пәһләүи-Хилльер (1957 йылдың 9 мартында тыуған) 1979 йылдың 30 декабрендә Хали Линн МакКаллум-Матернға (1961 йылда тыуған) өйләнгән, һуңыраҡ улар айырылышҡан. Уларҙың ике улдары була. 1959 йылдың сентябрендә Хилльер һәм Фатима айырылышалар<ref name="stjoseph">{{cite news|title=US aided in ouster of Shah|url=https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en|access-date=2018-11-26|newspaper=St. Joseph News Press|date=1980-08-09|agency=AP|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723231936/https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&sjid=eFMNAAAAIBAJ&pg=3597,1525053&dq=fatimeh+pahlavi&hl=en}}</ref><ref name="tblade23nov" />. Айырылышҡандан һуң күп тә үтмәй, 1959 йылдың 22 ноябрендә Иран һауа көстәре командующийы [[Хатами, Мохаммад Амир|Мөхәммәт Әмир Хатамиға]] кейәүгә сыға<ref name="Milani2008">{{Китап|заглавие=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979: in Two Volumes|ссылка=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&pg=PA196|год=2008|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|страницы=457|автор=Abbas Milani}}</ref><ref name="tblade23nov">{{Cite news|title=Shah engaged|url=https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en|accessdate=2018-11-26|date=1960-11-23|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Shah engaged]. ''Toledo Blade''. 23 ноября 1960. [https://web.archive.org/web/20200506065128/https://news.google.com/newspapers?id=LgwwAAAAIBAJ&sjid=-QAEAAAAIBAJ&pg=3241,6006532&dq=princess+fawzia&hl=en Архивировано] 6 мая 2020<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref>. Шаһ һәм уның ул саҡтағы килене Фәрәх туй тантанаһында ҡатнаша<ref name="tblade23nov" />. Уларҙың өс балаһы була: * Ҡәмбиз Хатами (1961 йылдың 12 ноябрендә тыуған) 1987 йылдың 19 апрелендә Нәзәҡ Хашемпурға өйләнгән, уларҙан бер ул тыуа. * Пари Хатами (1962 йылда тыуған)<ref>''Hadidi, Ebrahim.'' Field Martial Mohammad Khatami. Institute for Iranian History. Дата обращения: 26 ноября 2018. Архивировано 4 марта 2016 года.</ref> * Рәмин Хәтәми (4 июнь 1967 йыл)<ref>Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran''. The New York Times. AP. 3 июня 1987.'' Архивировано ''24 февраля 2019. Дата обращения: 26 ноября 2018.''</ref> <ref name=":1" />[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһына]] тиклем Фатимә илдән китә<ref name="Taromi-Rad2012">{{Китап|заглавие=Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.com/books?id=jRZ227eqm4sC&pg=PA172|издательство=MIU Press|isbn=978-1-908433-01-5|страницы=144|автор=(ed.) Gholamali Haddad Adel, Mohammad Jafar Elmi, Hassan Taromi-Rad|год=2012}}</ref>, һуңғы йылдарын [[Лондон]]да үткәрә<ref name="nyt3687" />. Шаһ идара иткән осорҙа ул Ҡояш диадемаһын йөрөткән һәм уны йөрөткән тәүге һәм берҙән-бер билдәле кеше була<ref name=":0" />. == Үлеме == 1987 йылдың 2 июнендә [[Лондон]]да 58 йәшендә вафат була<ref name="ap2jun">{{Cite news|title=Princess Fatimeh Pahlavi|url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-02|location=London|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Princess Fatimeh Pahlavi]. ''Associated Press''. London. 2 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20171222055956/http://www.apnewsarchive.com/1987/Princess-Fatemeh-Pahlavi/id-5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f Архивировано] 22 декабря 2017<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> <ref name="nyt3687">{{Cite news|title=Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran|url=https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html|accessdate=2018-11-26|date=1987-06-03|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Fatemeh Pahlevi Dies at 58, A Half Sister to Shah of Iran]. ''The New York Times''. AP. 3 июня 1987. [https://web.archive.org/web/20190224062552/https://www.nytimes.com/1987/06/03/obituaries/fatemeh-pahlevi-dies-at-58-a-half-sister-to-shah-of-iran.html Архивировано] 24 февраля 2019<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 26 ноября 2018</span>.</cite></ref> . == Наградалары == * [[Файл:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50x50пкс]] [[Орден Плеяд|Плеядалар орденының]] икенсе класлы ҙур йондоҙо<ref name=":1" /> * [[Файл:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50x50пкс]] Германия Федератив Республикаһы алдында Бөйөк хеҙмәттәре өсөн ордены (1965 йылдың 21 октябре)<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] ck6tt48ki4nuhpaz2iqrr0h4gnolpkg 0 201149 1298128 1298046 2026-05-26T13:15:58Z Юлдашева Луиза 18980 /* Китабы */ 1298128 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == [[1948 йыл]]да Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург]]тың төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома [[1956 йыл]]да айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып Citizens Financial Group компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == [[1996 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Персоналии по алфавиту]][[Категория:Пехлеви]]}}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии|Пехлеви]] [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] 2eiftmfp2aqfz5oxrtd5imxfgzh16mh 1298144 1298128 2026-05-26T14:46:35Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298144 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == [[1948 йыл]]да Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург]]тың төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома [[1956 йыл]]да айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып Citizens Financial Group компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == [[1996 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Персоналии по алфавиту]][[Категория:Пехлеви]]}}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии|Пехлеви]] </noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] ioz0e5p6in584scw47tuh0dzd0yn1ym 1298145 1298144 2026-05-26T14:46:47Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298145 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөләм Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|غلامرضا پهلوی‎}}; [[15 май]] [[1923 йыл|1923]], [[Тәһран]], Фарсыстан — [[7 май]] [[2017 йыл|2017]], [[Париж]], [[Франция]]) — Пәһләүиҙәр династияһынан Иран принцы, [[шаһиншаһ]] [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] улы һәм [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] бер туған ағаһы. [[2016 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында бер туған һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи]] вафат булғандан һуң<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>, ул Реза шаһтың берҙән-бер тере тоҡомо булып ҡала. [[Париж]]да ғаиләһе менән йәшәп, Ғөләм Реза [[2017 йыл]]дың [[7 май]]ында туҡһан дүртенсе йәщшендә вафат була. == Биографияһы == === Тәүге йылдары һәм белеме === Ғөләм Реза Пәһләүи [[1923 йыл]]дың [[15 май]]ында Тәһранда Гөлөстан һарайында тыуған<ref name= Gholam >{{cite web |url= https://www.gholamrezapahlavi.com/site-anglais |title= "Ma biographie" |author= |date= 2012 |publisher= Official website of Gholam Reza Pahlavi (in French) |access-date= 2023-07-27 }}</ref> {{sfn| Gholam-Reza Pahlavi |2005|c= 24 }}. Иран Пәһләүи династияһына нигеҙ һалыусы Реза шаһтың бишенсе балаһы һәм өсөнсө ул була<ref>«The Imperial Regime was not a model of Democracy but?». Rozaneh Magazine (декабрь 2005).</ref>{{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012}}. Әсәһе Туран (Ҡәмәр өл-Мөлөк) Әмир Сөләймәни, [[1925 йыл]]да Реза хан тарафынан ҡолатылған Ҡаджарҙар династияһынан сыҡҡан{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999}}. Ул ҡаджар сановнигы Исса Мәджәд әл-Салтан ҡыҙы<ref name= Chamber >{{cite web |url= https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |title= "Reza Shah Pahlavi" |author= |date= 2013 |publisher= Iran Chamber Society |access-date= 2013-07-16 }}</ref><ref name= Jangravi>{{cite web |url= http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=105&img_type=0 |title= "Reza Shah's Wives" |author= Mehdi Jangravi |date= 2012 |publisher= Institute for Iranian Studies |access-date= 2012-10-31 }}</ref><ref name= qajarpages> {{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120728085401/http://www.qajarpages.org/qajpahlavis.html |title = "The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis" |author = |date = 2012 |publisher = Qajar Pages |access-date = 2012-10-31 |archive-url = ссылка на архив |archive-date= 2012-07-28 }}</ref> һәм Насер әл-Дин шаһтың әсәһе яғынан ике туған ағаһы Мәжд әл-Дәүлә Ҡажар-Ҡыуанлы Әмир Сөләймәниҙең ейәнсәре була<ref name= Gholam /><ref name= qajarpages/> {{sfn|Eskandar Deldam|2010|c= 115}} 1922 йылда төҙөлгән ата-әсәһенең никахы ул тыуғандан һуң, 1923 йылда, тарҡала{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}<ref name= Chamber /> {{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 11}}. Ғөләм Реза башланғыс белемде Иранда ала. [[1934 йыл]]да өс ағаһы [[Абдул Реза Пәһләүи|Абдул Реза]], Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн [[Швейцария]]лағы Лозанна мәктәбенә ебәрелә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ул ваҡытта ошо уҡ мәктәптә Мөхәммәт Реза ла уҡый. Ике йылдан һуң, [[1936 йыл]]да, бөтә ағай-ҡәрҙәштәр Мөхәммәт Реза менән бергә, Тәһранға ҡайта, унда хәрби академияға уҡырға инә {{Sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c=172}} [[1941 йыл]]дың сентябрендә Реза шаһ тәхеттән баш тартҡандан һуң, Ғөләм Реза атаһы менән бергә Британия Маврикийына һөргөнгә китә{{Sfn|Mohammad Gholi Majd|2011}}. Был осорҙа, Пәһләүиҙәр династияһын бөтөрөү һәм ҡаджарҙарҙы тергеҙеү планы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, британ һәм совет дипломаттары, кронпринц Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе урап үтеп, уны тәхеткә ултыртырға маташа. Әммә был башланғыс та уңышһыҙ була{{Sfn|Fariborz Mokhtari|2005}}. Ғөләм Реза артабан Принстон университетын тамамлай<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. [[1952 йыл|1952 йылдың]] авгусында Хәрби хеҙмәттә булып, 1952 йылдың авгусында ул Форт-Нокста (Кентукки штаты) 14 аҙналыҡ әҙерлек курсын үтә<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. === Карьераһы һәм эшмәкәрлеге === Ғөләм Реза Пәһләүи бер нисә төп вазифа биләй: Иран Олимпия комитеты рәйесе, ат спорты клубы етәксеһе, шаһтың махсус адъютанты, Юғары инспекция етәксеһе, Регентлыҡ советы ағзаһы. {{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=112}} Ғөләм Реза күп һанлы хаттар һәм телеграммаларҙа ағаһынан Иранға ҡайтырға рөхсәт һорай, әммә һәр ваҡыт кире яуап ала. Ул быны уларҙың әсәләре Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҫылыуы менән бәйле тип иҫәпләй. Үҙенең яҙмаларында ул былай тип яҙа: «Йәйгә Иранға килеп, эштәремде хәл итә алырмын тигән өмөт менән шаһҡа телеграмма ебәрҙем… Әгәр шаһ эште шәхсән үҙе хәл итһә, әсәһе ҡыҫылмаһа, мин, моғайын, Иранға ҡайтып китер инем инде…»<ref name=":3">«The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis». Qajar Pages (2012). Дата обращения: 31 октября 2012. [ссылка на архив Архивировано] 28 июля 2012 года.</ref> АҠШ-та бер йыл йәшәгәндән һуң, Ғөләм Реза Мөхәммәт Резаның ризалығы менән тыуған яғына ҡайта, хәрби карьера башлай һәм офицерҙар мәктәбенә уҡырға инә, кесе лейтенант дәрәжәһен ала<ref>«Iranian Prince Here for Army Training». The New York Times (9 августа 1952). Дата обращения: 27 июля 2022.</ref>. Һуңыраҡ ул армияның генераль инспекторы вазифаһын биләй<ref name= Foundation > {{cite web |url = https://fis-iran.org/ |title = "Prince Gholam Reza Pahlavi" |author = |date = 2012 |publisher = Foundation for Iranian Studies |access-date = 2012-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921053958/http://fis-iran.org/en/oralhistory/Pahlavi-Prince-Gholam-Reza |archive-date= 2013-09-21 }}</ref>{{sfn| E. Burke Inlow |1979|c= 91}}, ә 1972 йылдың мартында генерал-лейтенант дәрәжәһен ала<ref name= Foundation />{{sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c= 12}}. Хәрби хеҙмәтте бригада генералы булып тамамлай{{sfn|Mohammad Jafar Elmi|2012|c= 172}}. 1946—1953 йылдарҙағы көрсөк осоронда Ғөләм Реза сәйәсәт менән бер аҙ ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә һуңыраҡ башҡа өлкәләргә иғтибарын йүнәлтә. Уның вазифаһына йоғонто яһаған мөһим ваҡиға булып 1949 йылдың 4 февралендә Тәһран университетында Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙе үлтерергә маташыу тора{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=271}}. Ваҡиға ваҡытында Ғөләм Реза һәм уның ағаһы Әли Реза шаһ янында була, әммә тәүге атыуҙар башланғас, ваҡиға урынын ташлап китә<ref>''Liam Stack.'' «Ashraf Pahlavi, Sister of Iran’s Last Shah, Defender and Diplomat, Dies at 96». The New York Times (8 января 2016). Дата обращения: 8 января 2016.</ref>. Бынан һуң йәмғиәттә шаһ ағаларының заговорҙа ҡатнашыуы ихтималлығы тураһында имеш-мимештәр тарала, әммә рәсми тикшерелеүҙәр был фараздарҙы раҫламай. Мөхәммәт Реза, ағай-ҡәрҙәштәрҙең был эшкә ҡыҫылыуы тураһындағы версияны хупламаһа ла, уларҙың был ҡылығы менән ҡәнәғәт булмауын белдерә. Хөсәйен Фәрдүст үҙенең хәтирәләрендә Ғөләм Резаның тәхеткә вариҫлыҡҡа бәйле билдәле сәйәси амбициялары булыуын телгә ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2007|c=266—67}}. Ғөләм Реза рәсми хәрби вазифа биләй һәм ил эсендәге һәм халыҡ-ара ҡабул итеүҙәрҙә шаһ исеменән сығыш яһай. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр һәм хәрбиҙәр, Мөхәммәт Резаның тиҙ ҡолауын көтөп, уны вариҫ шаһзаты кимәленә күтәрергә тырыша, әммә был пландар 1960 йылда шаһтың улы принц Реза Кир тыуғандан һуң актуаллеген юғалта{{Sfn|Reza Faridzadeh|1987|c=111}}. Пәһләүиҙәр ғаиләһе ағзалары күп осраҡта сәйәси эштәрҙән ситләштерелгән һәм иғтибарын иҡтисади эшмәкәрлеккә туплаған. Улар коммерция һәм сауҙа компанияларына әүҙем инвестиция һала, торлаҡ комплекстары төҙөй, ҡомарлы уйындар бизнесын ойоштора, башҡа табышлы проекттар менән шөғөлләнә. Пәһләүи ғаиләһе илдең күп кенә мөһим иҡтисади башланғыстарында ҡатнаша. Шаһ Мөхәммәт Реза Пәһләүи был хәлде хуплай, сөнки туғандарының иҡтисади йәлеп ителеүе уға сәйәси власты үҙ ҡулына тупларға һәм хөкүмәт өҫтөнән берҙән-бер контролде һаҡларға мөмкинлек бирә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=17}} {{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=84}}. Ғөләм Резаның хәрби хеҙмәт менән параллель рәүештә йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҫешә. 1955 йылда Ғөләм Реза Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>The Olympic Games. ''International Olympic Committee'' (1962). Дата обращения: 19 июля 2013.</ref> һәм Ирандың Милли олимпия комитетын етәкләй. Бынан тыш, ул Мөхәммәт Реза Пәһләүҙең сит илдәргә сәйәхәттәре ваҡытында ил менән идара иткән Император советы ағзаһы була{{Sfn|JSTOR|1950}}. 1973 йылдың декабрь башында Ғөләм Реза ҡатыны менән Ҡытайға рәсми визит менән бара, был визит Ирандың беренсе илсеһе Ғәббәс Арамдың дипломатик миссияһына тиклем була{{Sfn|John W. Garver|2006}} Милли Олимпия комитеты президенты булараҡ, ул 1976 йылда Монреалдә үткән Олимпия уйындарында Тайвань ҡатнашыуына ҡаршылыҡ белдергән Ҡытай позицияһын хуплай<ref>«IOC put off decision on China issue». New Straits Times (5 мая 1975). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул аңлы рәүештә эске сәйәсәттә әүҙем ҡатнашыуҙан ҡаса{{Sfn|Ali Akbar Dareini|1999}}. Бизнеста Ғөләм Реза ҙур ер биләмәләренә эйә була һәм алты компанияның төп акционеры була<ref name=":4">«105 Iranian firms said controlled by royal family». The Leader Post (22 января 1979). Дата обращения: 4 ноября 2012.</ref>. Ул шулай уҡ Әшрәф Пәһләүи һәм Теймур Бәхтиәр менән төҙөлөш компанияһында ҡатнаша<ref name=":0">Michael J. Willcocks (2015). ''Agent or Client: Who Instigated the White Revolution of the Shah and the People in Iran, 1963'' (PhD thesis). University of Manchester. p. 124.</ref>, был шаһ тарафынан ҡатнашыусылар араһында табышты бүлеү юлы менән муниципаль һәм юл проекттарына подряд алыу өсөн ойошторола<ref name=":0" />. Уның исеме Иран менән инвестиция килешеүе төҙөгән Көнсығыш Европа илдәренең береһенән аҡсалата бүләк алғандан һуң коррупция ғауғаһына эләгә{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Иҡтисад министры Әлинәғи Әлихани иҫкәртмәһенән һуң шаһ алынған аҡсаны кире ҡайтарырға бойора{{Sfn|Vali Nasr|2000}}. Ғөләм Реза шулай уҡ төҙөлөш менән шөғөлләнә, Рамсарҙа, Изедшаһрҙа, Ҡарадж һәм башҡа райондарҙа биналар һәм виллалар төҙөй. Торлаҡҡа ҡытлыҡ киҫкен осорҙа муниципаль властарҙан төҙөлөшкә рөхсәт ала. Рөхсәт ҡағыҙҙары айырым зоналар өсөн генә бирелгән һәм билдәләнгән талаптарҙы үтәү шарты менән бирелгән шарттарҙа Ғөләм Реза абруйлы райондарҙа төҙөлөш өсөн кәрәкле документтарҙы Тәһрандың рәсми властары аша ала ала{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=126, 130}} {{Sfn|Ehsan Naraghi|2007|c=102}}. 1979 йылғы революциянан һуң табылған документтар буйынса, Ғөләм Реза һәм уның ағалары Әхмәт Реза һәм Мәхмүт Реза үҙ ерҙәрендә әфиүн мәк үҫтерергә хөкүмәттән рәсми рөхсәт ала, уны эске һәм тышҡы баҙарҙарға һатыу хоҡуғына эйә була{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=462–63}}. Билдәләнеүенсә, Пәхләүи ғаиләһенең айырым ағзалары, шул иҫәптән Ғөләм Реза ла, һәр ваҡыт билдәләнгән хоҡуҡи нормаларҙы тулыһынса үтәмәгән{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=18—19}}. === Шәхси сифаттары === Пәһләүи ғаиләһендә Ғөләм Реза прагматик һәм финанс мәсьәләләренә бик иғтибарлы кеше булараҡ абруй яулай{{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=131}} {{Sfn|Masoud Ansari|2003|c=160}} Шулай уҡ Иран масон ложалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Реза Лариджани үҙенең китабында билдәләүенсә, Ғөләм Реза ложаларҙың береһендә бөйөк мастер вазифаһын биләгән.{{Sfn|Mohammad Reza Larijani|1979|c=8}} Уның һаҡсыл булыуы тураһында дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, Шабан Жәфәри Ғөләм Резаның адъютантына ҡайтарым биреүҙән бәләкәй генә тәңкәне кире ҡайтарыуын талап итеүе һәм уға киҫәтеү яһауы тураһында бер эпизодты һөйләй. Жәфәри әйткәнсә, Ғөләм Реза ҡәтғи финанс иҫәп-хисапына әүәҫ булған: «Ул һәр ваҡыт үҙенең сығымдарына иғтибарлы булған. Ул финанс мәсьәләләрендә бик һаҡсыл һәм рациональ булған»{{Sfn|Ahmad Pirani|2010|c=40}}. == Шәхси тормошо һәм артабанғы йылдары == [[1948 йыл]]да Тәһранда Ғөләм Реза Пәһләүи Ирандың мәғариф министры һәм йәмәғәт эштәре министры булып эшләгән Әмир Фәрәүллаһ хан Әләмдың ҡыҙы Һома Әләмгә өйләнә<ref name=":0" />. Әсәһе яғынан олатаһы Мирза Хәсән хан Вәсүғ әд-Дәүлә лә премьер-министр булып эшләгән. Әләм һәм Пәһләүи ғаиләләре тығыҙ туғанлыҡта була: Һоманың атаһы Реза шаһтың шәхси табибы була, ә ул йәш сағынан уҡ Ғөләм Резаның ике туған һеңлеһе Әшрәф Пәһләүи менән дуҫ була{{Sfn|Gholam-Reza Pahlavi|2005}} {{Sfn|Gholam Reza Afkhami|2009}}. Был никахта ул һәм ҡыҙ тыуа: * Мәһрназ Пәһләүи (4 февраль 1949 йыл — 1956 йыл), оҙаҡ ауырығандан һуң 7 йәшендә вафат була{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}} * Баһман Пәһләүи (30 ғинуар 1950 йыл — 6 апрель 2018 йыл)<ref>''Genealogie, Coret.'' Overlijden Bahman Pahlavi op 6 april 2018 te Verrière, Yvelines, Île-de-France (Frankrijk) (нид.). ''Open Archieven''. Дата обращения: 2 февраля 2026</ref>. Уны немец бала ҡараусыһы тәрбиәләй, был уға [[Әлмән телe|немец телендә]] иркен һөйләшергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда [[Әлмәниә|Көнбайыш Германияға]] уҡырға китә һәм [[Гамбург]]тың төньяғындағы мәктәпкә уҡырға инә. Мәктәп алминистрацияһы уның өлгәшеүе айҡанлы борсолоу белдереп, атаһына тейешле белдереү ҡағыҙҙары ебәрә{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}. 1977 йылда Бахман Шөһрә Дәүләтигә (1952 йылда тыуған) өйләнгән. Бер ҡыҙҙары була<ref>pahlavi3. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 2 февраля 2026.</ref>. Ғөләм Реза һәм Һома [[1956 йыл]]да айырылыша, 1962 йылдың 6 мартында Тәһранда Ғөләм Реза Ҡаджарҙар династияһы принцессаһы Мәнижә Джәһәнбәнигә {{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} өйләнгән<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Мәнижәнең атаһы Мансур Джәһәнбәни тимер юл полицияһы начальнигы булып эшләй, һуңыраҡ сенат ағзаһы була. Шаһ һарайында Джәһәнбәни ғаиләһе ҙур йоғонтоға эйә була. Мәнижәнең әсәһе лә, Шираз мәнфәғәттәрен яҡлап, парламентҡа һайлана{{Sfn|Hossein Fardoust|1999}} Был никахтан ике ҡыҙ һәм бер ул тыуа: * Әзәрдохт Хәҙисә Пәһләүи (11 декабрь 1964 йыл). 1992 йылдың 29 майында эшҡыуар Дәраб Ғәнжиға (1964 йылғы) кейәүгә сыға. Уларҙың ике улдары була. * Мәрйәм Заһра Пәһләүи (18 март 1966 йыл). 1988 йылдың февралендә Ирадж Бағайға кейәүгә сыға, улар бер ул үҫтерә. * Бахрам Пәһләүи (28 ноябрь 1970 йыл) — бизнес-аналитик, үҙенең инвестиция фондтары менән идара итә. 2009 йылдан алып Citizens Financial Group компанияһында эшләй{{Sfn|Jalal Andarmanizadeh|1999|c=14}}<ref>«Exemption from court fees in lawsuits against the heirs and relatives of the deceased king». Islamic Parliament Research Center of The Islamic Republic of IRAN (in Persian). Дата обращения: 21 апреля 2021. Архивировано 18 ноября 2021 года.</ref> . 1997 йылдың 27 авгусында үҙенән 11 йәшкә өлкән Иман Әлигә (1959 йылда тыуған) өйләнгән. Парҙарҙың улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Ислам революцияһы]] алдынан Ғөләм Реза ғаиләһенең башҡа ағзалары менән бергә Ирандан китергә мәжбүр була һәм Парижда төпләнә<ref name=":4" />. Революция еңгәндән һуң шунда уҡ дини судья һәм Революцион суд рәйесе аятолла Садеҡ Хәлхәли матбуғатта Пеһләүи династияһы вәкилдәренә, шул иҫәптән Ғөләм Резаға, революцияның башҡа юғары вазифалы шәхестәре менән бергә үлем язаһы сығарылыуы тураһында иғлан итә<ref>«No Safe Haven: Iran’s Global Assassination Campaign». Iran Human Rights Documentation Center (3 февраля 2011). Дата обращения: 4 августа 2013.</ref>. == Үлеме == [[1996 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүигә лимфома диагнозы ҡуйыла<ref name=":0" />. Ул 2017 йылдың 7 майында 93 йәшендә Париждағы Америка дауаханаһында вафат була<ref>«Gholam Reza Pahlavi Passes Away». BBC Persian (7 мая 2017). Дата обращения: 7 мая 2017.</ref>. == Китабы == [[2005 йыл]]да Ғөләм Реза Пәһләүи «Минең атайым, ағайым, Иран шаһтары» (франц. Mon père, mon frère, les Shahs d’Iran) китабы баҫтырып сығара, унда ул илдең киләсәге тураһында шәхси хәтирәләрен һәм уйланыуҙарын тәҡдим итә. Баҫма француз һәм фарсы телдәрендә донъя күрә{{Sfn|Iman Ansari|2006|c=57–60}} {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Персоналии по алфавиту]][[Категория:Пехлеви]]}}<noinclude> </noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |last=Qajar Pages |year=2000 |title=The Qajars (Kadjars) and the Pahlavis (Based on: Almanach de Bruxelles, Ghani, Soltan Ali Kadjar, and interview with Mehranguiz Dowlatshahi) |url=http://www.qajarpages.org/qajpahlavi.html |website=Qajar Pages |access-date=2026-05-11 |ref=harv}} * {{китап | автор = Ahmad Pirani | заглавие = The Shah’s Brothers | ссылка = https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/ | ответственный = | место = | издательство = Tehran: Be Āfarin Publications | год = 2007 | том = | страниц =392 | isbn = 9789646760370 | ref = Ahmad Pirani }} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=The Shah’s Brothers|ссылка=https://www.ketabium.com/product/929056/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be Āfarin Publications|год=2007|том=|страниц=392|isbn=9789646760370|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Ehsan Naraghi|заглавие=From Palace to Prison: Inside the Iranian Revolution|ссылка=https://www.amazon.com/Palace-Prison-Inside-Iranian-Revolution/dp/1566637678|ответственный=|место=|издательство=‎ Ivan R. Dee|год=2007|том=|страниц=301|isbn=‎ 978-1566637671|ref=Ehsan Naraghi}} * {{Китап|автор=Ahmad Pirani|заглавие=Memoirs of Shapur Gholamreza Pahlavi|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1721899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Be-Afarin|год=2010|том=|страниц=488|isbn=9789646760257|ref=Ahmad Pirani}} * {{Китап|автор=Mohammad Reza Larijani|заглавие=Freemasonry: Secrets of the 'Masonic' Organization in Iran on the Occasion of the Discovery of the Freemasons' Hideout|ссылка=https://www.iketab.com/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%88%D9%86|ответственный=|место=|издательство=Tabriz: Behrouz|год=1979|том=|страниц=96|isbn=|ref=Mohammad Reza Larijani}} * {{Китап|автор=Masoud Ansari|заглавие=Me and the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/11058783/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Alborz Publishing Company / Peykan|год=2003|том=|страниц=400|isbn=9789646229259|ref=Masoud Ansari}} * {{Китап|автор=Hossein Fardoust|заглавие=Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1667653/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Ettela’at|год=1999|том=1|страниц=708|isbn=9789644232183|ref=Hossein Fardoust}} * {{Китап|автор=Reza Faridzadeh|заглавие=From Rise to Fall|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1988623/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88-%D8%AE%D8%B7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84/#!|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Center for Publishing U.S. Spy House Documents|год=1987|том=1|страниц=|isbn=9786001330971|ref=Reza Faridzadeh}} * {{Китап|автор=Eskandar Deldam|заглавие=The Eventful Life of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1726192/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/|ответственный=|место=|издательство=Be Afarin|год=2010|том=1|страниц=626|isbn=9789646760356|ref=Eskandar Deldam}} * {{Китап|автор=Jalal Andarmanizadeh|заглавие=The Pahlavis: The Pahlavi Dynasty According to Documents – Children of Reza Shah|ссылка=https://www.gisoom.com/book/1162713/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%AF-2/|ответственный=|место=|издательство=Tehran: Nazar|год=1999|том=2|страниц=648|isbn=9789646357150|ref=Jalal Andarmanizadeh}} * {{Мәҡәлә|автор=Iman Ansari|заглавие="Entretien avec Son Altesse Impériale le prince Gholam-Reza Pahlavi"|ссылка=https://shs.cairn.info/revue-outre-terre1-2006-3-page-57|язык=fr|издание=Outre-Terre (in French)|тип=|год=2006|том=3|номер=16|страницы=57–60|doi=10.3917/oute.016.0057|issn=|ref=Iman Ansari}} * {{Китап|автор=Gholam Reza Afkhami|заглавие=The Life and Times of the Shah|ссылка=https://www.amazon.com/Life-Times-Shah-Gholam-Afkhami/dp/0520253280|ответственный=|место=|издательство=‎ University of California Press|год=2009|том=|страниц=740|isbn=‎ 978-0520253285|ref=Gholam Reza Afkhami}} * {{Мәҡәлә|автор=Vali Nasr|заглавие="Politics within the Late-Pahlavi State: The Ministry of Economy and Industrial Policy, 1963-69"|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/politics-within-the-latepahlavi-state-the-ministry-of-economy-and-industrial-policy-196369/8A4C4B4CCB29B64516D9BC2623F2842F|язык=en|издание=International Journal of Middle East Studies|тип=|год=2000|том=32|номер=1|страницы=|doi=10.1017/S0020743800021061|issn=|ref=Vali Nasr}} * {{Китап|автор=Ali Akbar Dareini|заглавие=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|ссылка=https://books.google.ge/books?id=SJZ_xgqCOMQC&pg=PR7&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=|место=|издательство=Delhi: Motilal Banarsidass|год=1999|том=|страниц=463|isbn=978-81-208-1642-8|ref=Ali Akbar Dareini}} * {{Китап|автор=John W. Garver|заглавие=China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World|ссылка=https://www.amazon.com/China-Iran-Ancient-Partners-Post-Imperial/dp/0295986301|ответственный=|место=|издательство=‎ University of Washington Press|год=2006|том=|страниц=392|isbn=978-0295986302|ref=John W. Garver}} * {{Мәҡәлә|автор=JSTOR|заглавие="Developments of the Quarter: Comment and Chronology"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4322139|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=1950|том=4|номер=1|страницы=83—93|doi=|issn=|ref=JSTOR}} * {{Китап|автор=E. Burke Inlow|заглавие=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|ссылка=https://www.amazon.com/Shahanshah-Monarchy-Iran-Burke-Inlow/dp/8120822927|ответственный=|место=|издательство=Motilal Banarsidass|год=1979|том=|страниц=280|isbn=‎ 978-8120822924|ref=E. Burke Inlow}} * {{Мәҡәлә|автор=Fariborz Mokhtari|заглавие="No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context"|ссылка=https://www.jstor.org/stable/4330125|язык=en|издание=The Middle East Journal|тип=|год=2005|том=59|номер=2|страницы=209—229|doi=10.3751/59.2.12|issn=|ref=Fariborz Mokhtari}} * {{Китап|автор=Mohammad Gholi Majd|заглавие=Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941|ссылка=https://www.amazon.com/Great-Britain-Reza-Shah-1921-1941/dp/0813037204|ответственный=|место=|издательство=University Press of Florida|год=2011|том=|страниц=448|isbn=978-0813037202|ref=Mohammad Gholi Majd}} * {{Китап|автор=Cyrus Ghani|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://www.amazon.com/Iran-Rise-Reza-Shah-Collapse/dp/1860642586|ответственный=|место=|издательство=‎ I. B. Tauris|год=1998|том=|страниц=304|isbn=‎ 978-1860642586|ref=Cyrus Ghani}} * {{Китап|автор=Mohammad Jafar Elmi|заглавие=The Pahlavi Dynasty [An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam]|ссылка=https://www.amazon.co.uk/Pahlavi-Dynasty-Entry-Encyclopaedia-World/dp/1908433019|ответственный=|место=|издательство=EWI Press Ltd|год=2012|том=|страниц=174|isbn=978-1908433015|ref=Mohammad Jafar Elmi}} * {{Китап|автор=Gholam-Reza Pahlavi|заглавие=Mon pere, mon frere, les Shahs d'Iran : Entretiens avec Son Altesse Imperiale le prince Gholam-Reza : Written by Gholam-Reza Pahlavi|ссылка=https://www.amazon.com.be/Mon-p%C3%A8re-fr%C3%A8re-Shahs-dIran/dp/2915685061|ответственный=|место=|издательство=‎ Editions Normant|год=2005|том=|страниц=335|isbn=‎ 978-2915685060|ref=Gholam-Reza Pahlavi}} [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] 7ux0nyoxb23v9d614sqrsw7frbhxrda 0 201157 1298142 1298079 2026-05-26T14:35:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298142 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы. Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була. [[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]] Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан. Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола. === Артабанғы тормошо === [[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]] Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай. 1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә. 1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла<ref>An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.</ref>. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана. == Ҡараштары == Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш<ref>{{Cite news|title=April 2011, Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&page=1|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=December Q&A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&page=2|archivedate=2015-09-24}}</ref>, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай<ref>Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.</ref>. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]<nowiki/>мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы. Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''"Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем'' Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.</ref> . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай. [[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә. == Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр == Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр<ref>''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah & I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.</ref><ref>''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.</ref>. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора. == Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре == Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}</ref>. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&_n=1&news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}</ref>. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра<ref>Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.</ref>. == Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары == Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй<ref name="Milczanowski">{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}</ref><ref>''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.</ref><ref>''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref><ref>''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғәиләһе === Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]] Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла. 1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған). === Дини инаныуҙары === Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»<ref>Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.</ref> Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған<ref name="payvand">{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}}</ref> . === Мауығыуҙары === Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә<ref>{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}</ref> . 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була == Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары == [[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]] [[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]] === Титулдар === * Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде) ==== Дәрәжәләре ==== * Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры === Наградалары === ==== Иран наградалары ==== * [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл) * [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл) * [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл) * [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл) ==== Сит ил наградалары ==== * [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]]) * [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|"]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|"]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)<ref>{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page = | trans-title = | format = | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]]) * [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] «Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])<ref>{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title = | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}</ref>. * [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)<ref>[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)<ref>{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}</ref> === Башҡа наградалары === * [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы<ref>{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}</ref>. * Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)<ref name="BeverlyKey2">{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}</ref><ref name="KeyVideo2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}</ref>. == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}} * Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X. * Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.<ref>{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{start box|wide=1}} {{succession box |title = [[Иран]] шаһиншаһы |years = {{s|27 июль 1981}} |before = [[Фәрәх Пәһләүи]] <small>(Иран [[шаһбаныу]]ы)</small> |after = [[Әли Патрик Пәһләүи]] }} {{end box}} [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] 3sukdsyn8iy027dl3f2ir6a6m3hj0cn 0 201163 1298176 1298111 2026-05-27T04:27:28Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298176 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] grfpl0y62ouu8sv9uuc5rab2fvp68np 1298203 1298176 2026-05-27T05:49:52Z Юлдашева Луиза 18980 1298203 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра<ref>{{cite web|url =https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] 70r8ta3hm2it9b2ez7js7zzvdecgyz9 1298204 1298203 2026-05-27T05:52:43Z Юлдашева Луиза 18980 1298204 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра<ref>{{cite web|url =https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана. Иран в конце XIX — первой четверти XX века |website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] mu8g231u4djkd34wxz9t9j11njev78q 0 201165 1298174 1298120 2026-05-27T04:23:42Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298174 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B</nowiki> К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.</ref> Ибраһим хандың улы ([[1738 йыл|1738 й.]] вафат була[[1748 йыл|)]]. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра<ref>{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B|title= Афшары|website = словари|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә<ref>{{cite web|url = https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1724746|title= Али Адил-шах|website = Словари|access-date = 2026-05-26|lang = ru}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] qj6xcaha7wizr5q8yssrya595sxc8sl 1298175 1298174 2026-05-27T04:26:30Z Юлдашева Луиза 18980 1298175 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы<ref>{{cite web|url =https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B|title= К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.|website = |access-date = 2026-05-25|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була. [[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә. [[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра<ref>{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B|title= Афшары|website = словари|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша. Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла. [[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә. Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә. [[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә. == Ғәиләһе == Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә<ref>{{cite web|url = https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1724746|title= Али Адил-шах|website = Словари|access-date = 2026-05-26|lang = ru}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары] == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty] {{Wayback|url=http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm|date=20191230034306}} {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Кавад II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] nztym9g5p0pjozsyz6qndtev3imic6j 1 201167 1298126 2026-05-26T12:57:54Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Али Адил-шах|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:47, 26 май 2026 (UTC) 1298126 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Али Адил-шах|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:47, 26 май 2026 (UTC) ollynp49ubsk5idsy4o0qhpe85hxs5m 0 201168 1298138 2026-05-26T14:02:51Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152022723|Эфемерида]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298138 wikitext text/x-wiki [[Файл:The_American_ephemeris_and_nautical_almanac_(1855)_(14583825720).jpg|мини|1967 йылдың 9 майында Ҡояштың өлөшләтә тотолоу картаһы, америка эфемеридаларальманахынан {{Lang-en2|The American Ephemeris and Nautical Almanac}} (1965)]] '''Эфемерида''' ( {{Lang-grc|ἐφημερίς}} — тәүлегенә, көндәлек ← ἐπί — тәүлеккә + ἡμέρα — тәүлек), [[Астрономия|астрономияла]] — [[Ҡояш]], [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Планета|планеталар]] һәм башҡа астрономик объекттарҙың бер үк ваҡыт арауығында иҫәпләнгән (мәҫәлән, һәр тәүлектең төн уртаһында) [[Күк координаталары системаһы|күк координаталары]] таблицаһы . Йондоҙ эфемеридалары — прецессия, аберрация һәм нутация йоғонтоһона бәйле [[йондоҙҙар]]<nowiki/>ҙың күренешле урындары таблицалары. Шулай уҡ эфемерида тип йондоҙҙарҙың тотолоусан үҙгәреүсән системалары өсөн минимумдың киләһе моментын иҫәпләргә мөмкин булған формула атала.. Эфемеридалар, атап әйткәндә, күҙәтеүсенең [[Географик координаталар|координаталарын]] билдәләү өсөн ҡулланыла (ҡара: диңгеҙ астрономияһы ). Шулай уҡ [[навигация]] өсөн ҡулланылған [[Яһалма Ер юлдашы|Ерҙең яһалма юлдаштарының]] координаталары ла эфемеридтар тип атала, мәҫәлән [[GPS|, NAVSTAR (GPS)]], ГЛОНАСС, һәм Галилео системаларында. Спутниктарҙың координаталары спутниктың позицияһы тураһында хәбәрҙәр составында тапшырыла, был осраҡта эфемеридалар тапшырылыуы тураһында һөйләйҙәр. == Эфемеридаларҙы баҫтырып сығарыу == === Тарихи баҫмалар === 1474 йылда Региомонтан Нюрнбергта үҙенең билдәле «Эфемеридалар»ын баҫтырып сығара <ref>{{Cite web|access-date=2020-06-22|accessdate=2019-10-31|url-status=live}}</ref> . Был хеҙмәттә 1475—1506 йылдарға эфемеридалар бар. Исеменән үк күренеп тороуынса, эфемеридалар һәр көн өсөн бирелгән. "Эфемеридалар" йондоҙҙарҙың координаталары, планеталарҙың торошо, яҡтыртҡыстарҙың тоташыу һәм тотолоу шарттары таблицаларын үҙ эсенә ала. === Хәҙерге баҫмалар === Эфемеридалар менән иң мөһим астрономик йыллыҡтар: «Астрономический ежегодник», 1921 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан]] нәшер ителә <ref>{{Cite web|access-date=2012-01-23|accessdate=2011-06-29|url-status=dead}}</ref>, «''{{langi|de|Berliner Astronomisches Jahrbuch}}''», «''{{langi|en|Nautical Almanaс}}''», «''{{langi|fr|Connaissance des Temps}}''», «''{{langi|en|American Ephemeris}}''». Бынан тыш, интернетта башҡа эфемеридалар баҫмаларын, профессионалдар һәм энтузиастар эшләгән эфемеридаларҙы иҫәпләргә мөмкинлек биргән сайттарҙы табырға мөмкин. Мәҫәлән: * Фред Эспенак 1995—2006 йылдарҙа НАСА сайтында Ҡояш системаһы планеталарының, Ҡояш һәм Ай эфемеридаларын баҫтырып сығара <ref>{{Cite web|access-date=2020-06-22|accessdate=2020-07-28|url-status=live}}</ref> . * Эфемеридалар калькуляторы "Күк механикаһы Һәм эфемеридаларҙы иҫәпләү институты" сайтында бар ({{Lang-fr|L'Institut de Mécanique céleste et de calcul des éphémérides}} IMCCE) <ref>{{Cite web|access-date=2015-11-29|accessdate=2015-12-08|url-status=live}}</ref> . * Швейцария эфемеридалары (Чебышёв полиномы менән ҡыҫылған DE406 эфемерида версияһы), JPL эфемеридалары (DE406 һәм яңыраҡ версиялар) һәм Мошьер эфемеридалары (DE200 интерполяцияһы) ярҙамында Excel битендә астрономик иҫәпләүҙәр башҡарырға мөмкинлек биргән китапхана<ref>{{Cite web|access-date=2019-07-06|accessdate=2015-10-19|url-status=dead}}</ref> == Күк йөҙөндәге есемдәрҙең эфемеридаларын иҫәпләү == Ҡояш системаһы объекттарының хәрәкәте хәҙер ярайһы уҡ яҡшы өйрәнелгән. Төрлө астрономик берләшмәләр эфемеридаларҙы иҫәпләү өсөн бер-береһе менән теүәллек буйынса ярышҡан математик моделдәр эшләгән. Был моделдәр махсус астрономик журналдарҙа баҫылып сыға. === Моделдәр ILE моделе === [[:ru:Браун,_Эрнест_Уильям|Э. Браундың]] яҡшыртылған Ай хәрәкәте теорияһы( ILE - Improved Lunar Ephemeris — "яҡшыртылған Ай эфемеридаһы" ). Тәүге тапҡыр 1919 йылда Э. У. Браун тарафынан «Ай хәрәкәте таблицалары» (Tables of the Motion of the Moon) тигән хеҙмәтендә тәҡдим ителә һәм 1954 йылда У. Дж. Экерт (W. J. Eckert) тарафынан «Улучшенная лунная эфемерида» (ILE 1954. Improved Lunar Ephemeris 1952—1959. Хөкүмәт типографияһы, [[Вашингтон]]) хеҙмәтендә камиллаштырыла. Артабан теорияға тағы ике тапҡыр камиллаштырыу индерелә.. Модель элек Ф. Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланылған. === [[:en:VSOP (planets)#Variations_Séculaires_des_Orbites_Planétaires|Планета орбиталарының быуат вариациялары]] моделдәре === Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен һүрәтләйҙәр. ==== VSOP82 ==== 1982 йылда П. Бретаньон (P. Bretagnon) тарафынан тәҡдим ителгән, «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Бөтә планеталар хәрәкәте теорияһы — VSOP82 сиселеше» («Theory for the motion of all the planets — The VSOP82 solution.») тигән исем аҫтында баҫылған. [[:en:Jet Propulsion Laboratory Development Ephemeris#Past_releases|DE200]] моделенә нигеҙләнгән . ==== VSOP87 ==== DE200 моделе нигеҙендә . Меркурий, Венера, Ер-Ай барицентры һәм Марс өсөн ±4000 йыл интервалында, Юпитер һәм Сатурн өсөн ±2000 йыл, .J2000.0 [[Дәүер (астрономия)|дәүеренән]] алып Уран һәм Нептун өсөн ±6000 йыл яҡынса 1" аныҡлыҡ тәьмин итә <ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988A&A...202..309B|заглавие=Planetary Theories in rectangular and spherical variables: VSOP87 solution|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1988-08_202_1-2/page/309|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=202|страницы=309|язык=en|тип=journal|автор=Bretagnon, P.; Francou, G.|год=1988}}</ref> . ==== VSOP2000 ==== VSOP82 һәм VSOP87-гә ҡарағанда 100 тапҡырға анығыраҡ, Меркурий, Венера һәм Ер өсөн миллисекундтың ([[:ru:Минута_дуги#%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|mas]]) бер нисә унынсы өлөшөн һәм +1900...+2000 ваҡыт арауығында ҡалған планеталар өсөн бер нисә миллисекунд аныҡлығын тәьмин итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Analytical Planetary solution VSOP2000|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]|том=80|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1012279014297|язык=en|год=2001|тип=journal|archivedate=2019-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421135448/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1012279014297}}</ref>. ==== VSOP2010 ==== Һигеҙ [[планета]]: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәр бар. VSOP2010 планеталар сиселеше +1890...+2000 ваҡыт арауығында [[:en:Jet Propulsion Laboratory Development Ephemeris#Past_releases|DE405-]] тең һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән . Теүәллек VSOP82-гә ҡарағанда 10 тапҡырға яҡшыраҡ. -4000...+8000 ҙур ваҡыт арауығында эске иҫәпләүҙәр менән сағыштырыу VSOP2010 Ер төркөмө планеталары өсөн VSOP2000-гә ҡарағанда яҡынса 5 тапҡырға, гигант планеталар өсөн 10-50 тапҡырға яҡшыраҡ тип әйтергә мөмкинлек бирә . ==== VSOP2013 ==== VSOP2013 һигеҙ планета: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәрҙе үҙ эсенә ала. VSOP2013 планета сиселеше +1890...+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән (IMCCE, Париж обсерваторияһында булдырылған) . Теүәллек -4000...+8000 ваҡыт арауығында Ер төркөмө планеталары өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә (1,6" Марс өсөн) <ref name="aanda.org">{{Cite web|access-date=2018-09-09|accessdate=2018-06-03|url-status=live}}</ref> . === Тышҡы планеталар теорияһы моделдәре === [[Theory of the Outer Planets|Тышҡы планеталар теорияһы]] [[:en:VSOP (planets)#Theory_of_the_Outer_Planets|моделдәре]] дүрт гигант планета өсөн аналитик хәл итеүҙәр булып тора: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон. ==== ТОП2010 ==== VSOP2010 кеүек үк, +1890...+2000 ваҡыт арауығында DE405 эфемеридаларына нигеҙләнгән. ==== ТОП2013 ==== VSOP2013 кеүек үк, +1890...+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a эфемеридаларына нигеҙләнгән . -4000...+8000 ваҡыт арауығында хәрәкәт өсөн иң яҡшы хәл итеү булып тора. Теүәллек гигант планеталар өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә, был VSOP2013-тән 1,5...15 тапҡырға яҡшыраҡ <ref name="aanda.org">{{Cite web|access-date=2018-09-09|accessdate=2018-06-03|url-status=live}}</ref> . === ELP 2000 моделе === Ай эфемеридаларын ғына һүрәтләй. 1983 йылда М. Шапрон-Тузе (M. Chapront-Touzé) һәм Ж. Шапрон (J. Chapront) тарафынан «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Ай эфемеридалары ELP 2000» мәҡәләһендә баҫылып сыға. Теория 37 862 периодик быуынды үҙ эсенә ала: Айҙың эклиптик оҙонлоғо өсөн 20 560 периодик быуын, Айҙың эклиптик киңлеге өсөн 7 684 периодик быуын, Айға тиклемге алыҫлыҡ өсөн 9 618 периодик быуын. Кесе быуындарҙың амплитудаһы 0,00001 дуға секунды һәм алыҫлыҡтар өсөн 2 см тәшкил итә (был теорияның һуңғы теүәллеге түгел, ул бер аҙ түбәнерәк). Ябайлаштырылған формала (амплитудалары 0,0005 дуға секундынан һәм алыҫлыҡтар өсөн 1 м-ҙан кәмерәк быуындар алып ташланды), модель (VSOP87 моделе менән бер рәттән) Фред Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Модель ДЭ200/LE200 === Ошо модель нигеҙендә 1986 йылдан башлап “СССР-ҙың астрономик йылъяҙмаһында” («Астрономияның дөйөм курсы», 2004, Кононович Е. В., Мороз В. И.) Ҡояш, Ай һәм планеталар эфемеридалары баҫылып сыға башлай. === Модель ДЭ403/LE403 === Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен тасуирлай һәм Ай эфемеридаларына айырым иғтибар бирә. JPLлабораторияһы хеҙмәткәрҙәре Э. М. Стэндиш, Х. Х. Ньюхолл, Дж. Г. Уильямс һәм У. Ф. Фолкнер тарафынан эшләнгән, 1995 йылда был лабораторияның махсус баҫмаһында «JPL лабораторияһының планета һәм ай эфемеридалары, DE403/LE403» мәҡәләһендә баҫылып сыға. Әлеге ваҡытта эфемеридаларҙың JPL тарафынан эшләнгән замансараҡ варианттары бар (DE406/LE406, DE414/LE414 һ.б.). === Модель EPM2003 === Рәсәй Фәндәр академияһының Ғәмәли астрономия институтында булдырылған, ул дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә ҙур планеталарҙың Һәм Айҙың үҙ-ара боларыуы, Айҙың физик либрацияһы менән бәйле эффекттар, 300 иң ҙур астероидтарҙың һәм массив ҡулсаның боларыуы, шулай уҡ Ҡояш ҡыҫылыуынан динамик боларыуҙар иҫәпкә алына ( [http://iaaras.ru/media/print/preprint-156.pdf http://iaaras.ru/медиа/печать/препринт-156.pdf] ) == Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеүҙә == Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн йыш ҡына сираттағы минимумдың ваҡытын белергә кәрәк. Был ваҡытты иҫәпләү өсөн эфемерида тип аталған формула ҡулланыла. Дөйөм формула түбәндәгесә: <math>T_n=T_0+E\cdot P</math>, унда: * <math>T_n</math> — минимумдың киләһе мәле башланыу ваҡыты; * <math>T_0</math> — башланғыс (был - башланғыс дәүер)тип ҡабул ителгән минимум моментының тыуыу ваҡыты; * <math>E</math> — был минимум мәленең тыуыу ваҡыты иҫәпләнгән циклдың номеры * <math>P</math> —период (йәғни ике беренсел йәки икенсел минимум араһындағы ваҡыт аралығы). * == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ваҡыт]] * Астрономик йыллыҡ китаптар . * Үҙгәреүсән йондоҙҙар . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эфемериды, в астрономии}} * {{БРЭ|Эфемериды}} {{^v}} [[Категория:Астрометрия]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Юлдаш навигация системалары]] [[Категория:Навигация]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] d8kq0a0b4jg9bvmt9txtzl51u4l0mlo 1298147 1298138 2026-05-26T14:48:44Z Таңһылыу 14946 1298147 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:The_American_ephemeris_and_nautical_almanac_(1855)_(14583825720).jpg|мини|1967 йылдың 9 майында Ҡояштың өлөшләтә тотолоу картаһы, америка эфемеридалар альманахынан {{Lang-en2|The American Ephemeris and Nautical Almanac}} (1965)]] '''Эфемерида''' ({{Lang-grc|ἐφημερίς}} — тәүлегенә, көндәлек ← ἐπί — тәүлеккә + ἡμέρα — тәүлек), [[астрономия]]ла — [[Ҡояш]], [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[планета]]лар һәм башҡа астрономик объекттарҙың бер үк ваҡыт арауығында иҫәпләнгән (мәҫәлән, һәр тәүлектең төн уртаһында) [[Күк координаталары системаһы|күк координаталары]] таблицаһы. Йондоҙ эфемеридалары — прецессия, аберрация һәм нутация йоғонтоһона бәйле [[йондоҙҙар]]ҙың күренешле урындары таблицалары. Шулай уҡ эфемерида тип йондоҙҙарҙың тотолоусан үҙгәреүсән системалары өсөн минимумдың киләһе моментын иҫәпләргә мөмкин булған формула атала. Эфемеридалар, атап әйткәндә, күҙәтеүсенең [[Географик координаталар|координаталарын]] билдәләү өсөн ҡулланыла (ҡара: диңгеҙ астрономияһы). Шулай уҡ [[навигация]] өсөн ҡулланылған [[Яһалма Ер юлдашы|Ерҙең яһалма юлдаштарының]] координаталары ла эфемеридалар тип атала, мәҫәлән [[GPS|, NAVSTAR (GPS)]], ГЛОНАСС, һәм Галилео системаларында. Спутниктарҙың координаталары спутниктың позицияһы тураһында хәбәрҙәр составында тапшырыла, был осраҡта эфемеридалар тапшырылыуы тураһында һөйләйҙәр. == Эфемеридаларҙы баҫтырып сығарыу == === Тарихи баҫмалар === 1474 йылда Региомонтан Нюрнбергта үҙенең билдәле "Эфемеридалар"ын баҫтырып сығара<ref>{{Cite web |url=https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0003/bsb00031043/images/ |title=«Эфемериды» (Ephemerides) |access-date=2020-06-22 |archive-date=2019-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031203026/http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0003/bsb00031043/images/ |url-status=live }}</ref>. Был хеҙмәттә 1475—1506 йылдарға эфемеридалар бар. Исеменән үк күренеп тороуынса, эфемеридалар һәр көн өсөн бирелгән. «Эфемеридалар» йондоҙҙарҙың координаталары, планеталарҙың торошо, яҡтыртҡыстарҙың тоташыу һәм тотолоу шарттары таблицаларын үҙ эсенә ала. === Хәҙерге баҫмалар === Эфемеридалар баҫылған иң мөһим астрономик йыллыҡтар: «Астрономический ежегодник», 1921 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр академияһы]] тарафынан нәшер ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.ipa.nw.ru/PAGE/EDITION/RUS/AE/ae_1.htm |title=Астрономический ежегодник |access-date=2012-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629070139/http://www.ipa.nw.ru/PAGE/EDITION/RUS/AE/ae_1.htm |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}</ref>, «''{{langi|de|Berliner Astronomisches Jahrbuch}}''», «''{{langi|en|Nautical Almanaс}}''», «''{{langi|fr|Connaissance des Temps}}''», «''{{langi|en|American Ephemeris}}''». Бынан тыш, интернетта башҡа эфемеридалар баҫмаларын, профессионалдар һәм энтузиастар эшләгән эфемеридаларҙы иҫәпләргә мөмкинлек биргән сайттарҙы табырға мөмкин. Мәҫәлән: * Фред Эспенак 1995—2006 йылдарҙа НАСА сайтында [[Ҡояш системаһы]] планеталарының, [[Ҡояш]] һәм [[Ай]] эфемеридаларын баҫтырып сығара<ref>{{Cite web |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |title=NASA — 12-Year Ephemeris<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-06-22 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728153620/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |url-status=live }}</ref>. * Эфемеридалар калькуляторы «Күк механикаһы Һәм эфемеридаларҙы иҫәпләү институты» сайтында бар ({{Lang-fr|L'Institut de Mécanique céleste et de calcul des éphémérides}} IMCCE)<ref>{{Cite web |url=http://www.imcce.fr/langues/en/ephemerides/index-2.html |title=IMCCE — Ephemerids<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-11-29 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208070146/http://www.imcce.fr/langues/en/ephemerides/index-2.html |url-status=live }}</ref>. * Швейцария эфемеридалары (Чебышёв полиномы менән ҡыҫылған DE406 эфемерида версияһы), JPL эфемеридалары (DE406 һәм яңыраҡ версиялар) һәм Мошьер эфемеридалары (DE200 интерполяцияһы) ярҙамында Excel битендә астрономик иҫәпләүҙәр башҡарырға мөмкинлек биргән китапхана<ref>{{Cite web |url=http://sweru.lordwilex.ru/ |title=«Швейцарские эфемериды по-русски» |access-date=2019-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019172802/http://sweru.lordwilex.ru/ |archive-date=2015-10-19 |url-status=dead }}</ref>. == Күк йөҙөндәге есемдәрҙең эфемеридаларын иҫәпләү == Ҡояш системаһы объекттарының хәрәкәте хәҙер ярайһы уҡ яҡшы өйрәнелгән. Төрлө астрономик берләшмәләр эфемеридаларҙы иҫәпләү өсөн бер-береһе менән теүәллек буйынса ярышҡан математик моделдәр эшләгән. Был моделдәр махсус астрономик журналдарҙа баҫылып сыға. === ILE моделе === [[:ru:Браун, Эрнест Уильям|Э. Браундың]] яҡшыртылған Ай хәрәкәте теорияһы (ILE — Improved Lunar Ephemeris — «яҡшыртылған Ай эфемеридаһы»). Тәүге тапҡыр 1919 йылда Э. У. Браун тарафынан «Ай хәрәкәте таблицалары» (Tables of the Motion of the Moon) тигән хеҙмәтендә тәҡдим ителә һәм 1954 йылда У. Дж. Экерт (W. J. Eckert) тарафынан «Улучшенная лунная эфемерида» (ILE 1954. Improved Lunar Ephemeris 1952—1959. Хөкүмәт типографияһы, [[Вашингтон]]) хеҙмәтендә камиллаштырыла. Артабан теорияға тағы ике тапҡыр камиллаштырыу индерелә. Модель элек Ф. Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланылған. === [[:en:VSOP (planets)#Variations Séculaires des Orbites Planétaires|Планета орбиталарының быуат вариациялары]] моделдәре === Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен һүрәтләйҙәр. ==== VSOP82 ==== 1982 йылда П. Бретаньон (P. Bretagnon) тарафынан тәҡдим ителгән, «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Бөтә планеталар хәрәкәте теорияһы — VSOP82 сиселеше» («Theory for the motion of all the planets — The VSOP82 solution.») тигән исем аҫтында баҫылған. [[:en:Jet Propulsion Laboratory Development Ephemeris#Past releases|DE200]] моделенә нигеҙләнгән. ==== VSOP87 ==== DE200 моделе нигеҙендә. Меркурий, Венера, Ер-Ай барицентры һәм Марс өсөн ±4000 йыл интервалында, Юпитер һәм Сатурн өсөн ±2000 йыл, .J2000.0 [[Дәүер (астрономия)|дәүеренән]] алып Уран һәм Нептун өсөн ±6000 йыл интервалында яҡынса 1" аныҡлыҡ тәьмин итә<ref>{{статья|bibcode= 1988A&A...202..309B|заглавие= Planetary Theories in rectangular and spherical variables: VSOP87 solution|ссылка= https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1988-08_202_1-2/page/309|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том= 202|страницы= 309|язык=en|тип=journal|автор= Bretagnon, P.; Francou, G.|год= 1988}}</ref>. ==== VSOP2000 ==== VSOP82 һәм VSOP87-гә ҡарағанда 100 тапҡырға анығыраҡ, Меркурий, Венера һәм Ер өсөн миллисекундтың ([[:ru:Минута дуги|mas]]) бер нисә унынсы өлөшөн һәм +1900…+2000 ваҡыт арауығында ҡалған планеталар өсөн бер нисә миллисекунд аныҡлығын тәьмин итә<ref>{{статья|заглавие= Analytical Planetary solution VSOP2000|издание= [[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]|том= 80|ссылка= https://link.springer.com/article/10.1023/A:1012279014297|язык= en|год= 2001|тип= journal|archive-date= 2019-04-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20190421135448/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1012279014297}}</ref>. ==== VSOP2010 ==== Һигеҙ [[планета]]: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәр бар. VSOP2010 планеталар сиселеше +1890…+2000 ваҡыт арауығында [[:en:Jet Propulsion Laboratory Development Ephemeris#Past releases|DE405]]-тең һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән<ref>ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2010/README.pdf</ref>. Теүәллек VSOP82-гә ҡарағанда 10 тапҡырға яҡшыраҡ. −4000…+8000 ҙур ваҡыт арауығында эске иҫәпләүҙәр менән сағыштырыу VSOP2010 Ер төркөмө планеталары өсөн VSOP2000-гә ҡарағанда яҡынса 5 тапҡырға, гигант планеталар өсөн 10-50 тапҡырға яҡшыраҡ тип әйтергә мөмкинлек бирә<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011jsrs.conf...85F New analytical planetary theories VSOP2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ==== VSOP2013 ==== VSOP2013 һигеҙ планета: Меркурий, Венера, Ер-Ай бариүҙәге, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон өсөн эллиптик элементтарҙы иҫәпләү өсөн рәттәрҙе үҙ эсенә ала. VSOP2013 планета сиселеше +1890…+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a һанлы интеграцияһына нигеҙләнгән (IMCCE, Париж обсерваторияһында булдырылған)<ref>ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/vsop2013/solution/README.pdf</ref>. Теүәллек −4000…+8000 ваҡыт арауығында Ер төркөмө планеталары өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә (1,6" Марс өсөн)<ref name="aanda.org">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2013/09/aa21843-13/aa21843-13.html |title=New analytical planetary theories VSOP2013 and TOP2013 {{!}} Astronomy & Astrophysics (A&A)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-09-09 |archive-date=2018-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603193527/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2013/09/aa21843-13/aa21843-13.html |url-status=live }}</ref>. === Тышҡы планеталар теорияһы моделдәре === [[Theory of the Outer Planets|Тышҡы планеталар теорияһы]] ([[:en:VSOP (planets)#Theory of the Outer Planets|англ.]]) дүрт гигант планета: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун һәм кәрлә планета Плутон өсөн аналитик хәл итеүҙәр булып тора. ==== ТОП2010 ==== VSOP2010 кеүек үк, +1890…+2000 ваҡыт арауығында DE405 эфемеридаларына нигеҙләнгән<ref>ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2010/README.pdf</ref>. ==== ТОП2013 ==== VSOP2013 кеүек үк, +1890…+2000 ваҡыт арауығында INPOP10a эфемеридаларына нигеҙләнгән<ref>ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2013/README.pdf</ref>. −4000…+8000 ваҡыт арауығында хәрәкәт өсөн иң яҡшы хәл итеү булып тора. Теүәллек гигант планеталар өсөн дуға секундының бер нисә унынсы өлөшөн тәшкил итә, был VSOP2013-тән 1,5…15 тапҡырға яҡшыраҡ<ref name="aanda.org"/>. === ELP 2000 моделе === Ай эфемеридаларын ғына һүрәтләй. 1983 йылда М. Шапрон-Тузе (M. Chapront-Touzé) һәм Ж. Шапрон (J. Chapront) тарафынан «Астрономия һәм астрофизика» астрономик альманахында «Ай эфемеридалары ELP 2000» мәҡәләһендә баҫылып сыға. Теория 37 862 периодик быуынды үҙ эсенә ала: Айҙың эклиптик оҙонлоғо өсөн 20 560 периодик быуын, Айҙың эклиптик киңлеге өсөн 7 684 периодик быуын, Айға тиклемге алыҫлыҡ өсөн 9 618 периодик быуын. Кесе быуындарҙың амплитудаһы 0,00001 дуға секунды һәм алыҫлыҡтар өсөн 2 см тәшкил итә (был теорияның һуңғы теүәллеге түгел, ул бер аҙ түбәнерәк). Ябайлаштырылған формала (амплитудалары 0,0005 дуға секундынан һәм алыҫлыҡтар өсөн 1 м-ҙан кәмерәк быуындар алып ташлана), модель (VSOP87 моделе менән бер рәттән) Фред Эспенак тарафынан НАСА сайтында баҫылған тотолоуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Модель ДЭ200/LE200 === Ошо модель нигеҙендә 1986 йылдан башлап «СССР-ҙың астрономик йылъяҙмаһында» («Астрономияның дөйөм курсы», 2004, Кононович Е. В., Мороз В. И.) Ҡояш, Ай һәм планеталар эфемеридалары баҫылып сыға башлай. === Модель ДЭ403/LE403 === Ҡояш системаһы планеталарының хәрәкәтен тасуирлай һәм Ай эфемеридаларына айырым иғтибар бирә. JPL лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре Э. М. Стэндиш, Х. Х. Ньюхолл, Дж. Г. Уильямс һәм У. Ф. Фолкнер тарафынан эшләнгән, 1995 йылда был лабораторияның махсус баҫмаһында «JPL лабораторияһының планета һәм ай эфемеридалары, DE403/LE403» мәҡәләһендә баҫылып сыға. Әлеге ваҡытта эфемеридаларҙың JPL тарафынан эшләнгән замансараҡ варианттары бар (DE406/LE406, DE414/LE414 һ.б.). === Модель EPM2003 === Рәсәй Фәндәр академияһының Ғәмәли астрономия институтында булдырылған, унда дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә ҙур планеталарҙың Һәм Айҙың үҙ-ара боларыуы, Айҙың физик либрацияһы менән бәйле эффекттар, 300 иң ҙур астероидтарҙың һәм массив ҡулсаның боларыуы, шулай уҡ Ҡояш ҡыҫылыуынан динамик боларыуҙар иҫәпкә алына (http://iaaras.ru/media/print/preprint-156.pdf) == Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеүҙә == Үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн йыш ҡына сираттағы минимумдың ваҡытын белергә кәрәк. Был ваҡытты иҫәпләү өсөн эфемерида тип аталған формула ҡулланыла. Дөйөм формула түбәндәгесә: <math>T_n=T_0+E\cdot P</math>, унда: * <math>T_n</math> — минимумдың киләһе мәле башланыу ваҡыты; * <math>T_0</math> — башланғыс (был — башланғыс дәүер)тип ҡабул ителгән минимум моментының тыуыу ваҡыты; * <math>E</math> — был минимум мәленең тыуыу ваҡыты иҫәпләнгән циклдың номеры * <math>P</math> —период (йәғни ике беренсел йәки икенсел минимум араһындағы ваҡыт аралығы). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ваҡыт]] * Астрономик йыллыҡ китаптар * Үҙгәреүсән йондоҙҙар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эфемериды, в астрономии}} * {{БРЭ|Эфемериды}} {{^v}} [[Категория:Астрометрия]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Юлдаш навигация системалары]] [[Категория:Навигация]] cophzah777vaxy2mnegayhpjdlastrh 1 201169 1298148 2026-05-26T14:50:23Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Эфемерида|26 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1298148 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Эфемерида|26 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} g4cq37kfxq436bc7hxrnw5ktvxk4oxx 0 201170 1298153 2026-05-26T16:08:18Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150035695|Хекмат, Мансур]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298153 wikitext text/x-wiki {{Персона|изображение=Мансур Хекмат.jpg}}'''Мансур Хеҡмәт''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}} ысын исеме һәм фамилияһы — '''Жубин Разани''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}}); [[4 июня|4 июнь]] [[1951]], [[Тәһран]] — [[4 июль]] [[2002]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — [[Иран]] [[Сәйәсәт|сәйәсмәне]], [[Марксизм|марксист]], революционер, теоретик, һәм Ирандың [[Коммунизм|эшселәр коммунистик]] хәрәкәте етәксеһе. == Биографияһы == [[Файл:Grave_of_Mansoor_Hekmat_in_Highgate.jpg|справа|мини|267x267пкс|Лондондың Хайгейт зыяратында М.Хеҡмәттең ҡәбере]] Ул Шираз университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Студент йылдарында ул [[Карл Маркс|Карл]] [[Карл Маркс|Маркстың]] ижады менән мауыға. Марксизмда ул донъяла булған ғәҙелһеҙлек һәм аяуһыҙлыҡтың дөрөҫлөгө тураһындағы фундаменталь һорауҙарға яуап таба һәм уны үҙгәртеү юлдарын аса. Йәш Разани тәрән һәм компромиссһыҙ гуманизм һәм азатлыҡҡа мөхәббәт, Маркстың [[Капитализм|капитализмға]] радикаль тәнҡит ҡараштары менән бергә, революционер Мансур Хеҡмәтте формалаштыра. 1973 йылда [[Лондон|Лондонға]] Биркбек колледжында марксистик теория буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡларға китә. Ул дин, либерализм һәм реформизмды ғына түгел, ә үҙе күргән коммунизмдың боҙолған варианттарын, шул иҫәптән Рәсәй һәм Ҡытай коммунизмын, партизандар һуғышын, социал-демократияны, троцкизмды һәм һул яҡтағы милләтселекте лә тәнҡитләүсегә әйләнә. Был үҙгәртелгән ағымдарҙан айырмалы рәүештә, марксизмға уның гуманизмын һәм радикализмын ҡайтарыуына дәғүә итә 1978 йылдың аҙағында ул «Коммунистик боевиктар союзы» төркөмөн ойоштора, уның менән бергә [[шаһ]] [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүигә]] ҡаршы протест акцияларында ҡатнаша. Иран һулдарының күбеһенән айырмалы рәүештә, ул Юғары етәксе аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйнигә]] буйһоноуҙан баш тарта. Ул «прогрессив милли буржуазия мифын» фашлай. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Иранда Ислам революцияһынан]] һуң революцион [[Марксизм|марксистик]] хәрәкәткә нигеҙ һалыусылар араһында була. Хөкүмәттең сәйәси оппозицияны эҙәрлекләүе арта барыу сәбәпле, Хеҡмәт Иран Курдистанына ҡаса, унда уның «Коммунистик боевиктар союзы» тәүҙә маоистик курд төркөмө «Комала» менән берләшә. Был берләшеү аша, 1983 йылда, Хеҡмәт Иран Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып китә, ул [[Иранда Ислам революцияһы|ислам режимына]] ҡаршы көрәш алып бара. 1989 йылға тиклем партияны етәкләй. 1991 йылда бүленгәндән һуң, ул һәм уның яҡлылар Ирандың коммунистар партияһын ҡалдыра һәм [[Рабоче-коммунистическая партия Ирана|Ирандың эшселәр коммунистик партияһын]] төҙөй, 2002 йылда үлеменә тиклем етәкселек итә. Ул Бөйөк Британиялағы дауаханала яман шештән вафат була һәм Карл Маркс ҡәбере янындағы Хайгейт зыяратында ерләнә. == Һылтанмалар == * [https://www.marxists.org/archive/hekmat-mansoor/index.htm Труды Мансура Хекмата] (англ.) * [http://www.m-hekmat.com/ru/1840ru.html Интервью Радио Hambastegi] [[Категория:Яман шештән үлгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июндә тыуғандар]] 2ges4bud9uhofmxt7atla8kos0ysocv 1298154 1298153 2026-05-26T16:09:05Z Юлдашева Луиза 18980 1298154 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мансур Хеҡмәт''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}} ысын исеме һәм фамилияһы — '''Жубин Разани''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}}); [[4 июня|4 июнь]] [[1951]], [[Тәһран]] — [[4 июль]] [[2002]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — [[Иран]] [[Сәйәсәт|сәйәсмәне]], [[Марксизм|марксист]], революционер, теоретик, һәм Ирандың [[Коммунизм|эшселәр коммунистик]] хәрәкәте етәксеһе. == Биографияһы == [[Файл:Grave_of_Mansoor_Hekmat_in_Highgate.jpg|справа|мини|267x267пкс|Лондондың Хайгейт зыяратында М.Хеҡмәттең ҡәбере]] Ул Шираз университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Студент йылдарында ул [[Карл Маркс|Карл]] [[Карл Маркс|Маркстың]] ижады менән мауыға. Марксизмда ул донъяла булған ғәҙелһеҙлек һәм аяуһыҙлыҡтың дөрөҫлөгө тураһындағы фундаменталь һорауҙарға яуап таба һәм уны үҙгәртеү юлдарын аса. Йәш Разани тәрән һәм компромиссһыҙ гуманизм һәм азатлыҡҡа мөхәббәт, Маркстың [[Капитализм|капитализмға]] радикаль тәнҡит ҡараштары менән бергә, революционер Мансур Хеҡмәтте формалаштыра. 1973 йылда [[Лондон]]ға Биркбек колледжында марксистик теория буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡларға китә. Ул дин, либерализм һәм реформизмды ғына түгел, ә үҙе күргән коммунизмдың боҙолған варианттарын, шул иҫәптән Рәсәй һәм Ҡытай коммунизмын, партизандар һуғышын, социал-демократияны, троцкизмды һәм һул яҡтағы милләтселекте лә тәнҡитләүсегә әйләнә. Был үҙгәртелгән ағымдарҙан айырмалы рәүештә, марксизмға уның гуманизмын һәм радикализмын ҡайтарыуына дәғүә итә 1978 йылдың аҙағында ул «Коммунистик боевиктар союзы» төркөмөн ойоштора, уның менән бергә [[шаһ]] [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүигә]] ҡаршы протест акцияларында ҡатнаша. Иран һулдарының күбеһенән айырмалы рәүештә, ул Юғары етәксе аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйнигә]] буйһоноуҙан баш тарта. Ул «прогрессив милли буржуазия мифын» фашлай. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Иранда Ислам революцияһынан]] һуң революцион [[Марксизм|марксистик]] хәрәкәткә нигеҙ һалыусылар араһында була. Хөкүмәттең сәйәси оппозицияны эҙәрлекләүе арта барыу сәбәпле, Хеҡмәт Иран Курдистанына ҡаса, унда уның «Коммунистик боевиктар союзы» тәүҙә маоистик курд төркөмө «Комала» менән берләшә. Был берләшеү аша, 1983 йылда, Хеҡмәт Иран Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып китә, ул [[Иранда Ислам революцияһы|ислам режимына]] ҡаршы көрәш алып бара. 1989 йылға тиклем партияны етәкләй. 1991 йылда бүленгәндән һуң, ул һәм уның яҡлылар Ирандың коммунистар партияһын ҡалдыра һәм [[Рабоче-коммунистическая партия Ирана|Ирандың эшселәр коммунистик партияһын]] төҙөй, 2002 йылда үлеменә тиклем етәкселек итә. Ул Бөйөк Британиялағы дауаханала яман шештән вафат була һәм Карл Маркс ҡәбере янындағы Хайгейт зыяратында ерләнә. == Һылтанмалар == * [https://www.marxists.org/archive/hekmat-mansoor/index.htm Труды Мансура Хекмата] (англ.) * [http://www.m-hekmat.com/ru/1840ru.html Интервью Радио Hambastegi] [[Категория:Яман шештән үлгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июндә тыуғандар]] nl9k5uxqxj7g08k4xrdmgn1kpx8kz60 1298155 1298154 2026-05-26T16:09:39Z Юлдашева Луиза 18980 1298155 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мансур Хеҡмәт''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}} ысын исеме һәм фамилияһы — '''Жубин Разани''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}}); [[4 июня|4 июнь]] [[1951]], [[Тәһран]] — [[4 июль]] [[2002]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — [[Иран]] [[Сәйәсәт|сәйәсмәне]], [[Марксизм|марксист]], революционер, теоретик, һәм Ирандың [[Коммунизм|эшселәр коммунистик]] хәрәкәте етәксеһе. == Биографияһы == [[Файл:Grave_of_Mansoor_Hekmat_in_Highgate.jpg|справа|мини|267x267пкс|Лондондың Хайгейт зыяратында М.Хеҡмәттең ҡәбере]] Ул Шираз университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Студент йылдарында ул [[Карл Маркс|Карл]] [[Карл Маркс|Маркстың]] ижады менән мауыға. Марксизмда ул донъяла булған ғәҙелһеҙлек һәм аяуһыҙлыҡтың дөрөҫлөгө тураһындағы фундаменталь һорауҙарға яуап таба һәм уны үҙгәртеү юлдарын аса. Йәш Разани тәрән һәм компромиссһыҙ гуманизм һәм азатлыҡҡа мөхәббәт, Маркстың [[Капитализм|капитализмға]] радикаль тәнҡит ҡараштары менән бергә, революционер Мансур Хеҡмәтте формалаштыра. 1973 йылда [[Лондон]]ға Биркбек колледжында марксистик теория буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡларға китә. Ул дин, либерализм һәм реформизмды ғына түгел, ә үҙе күргән коммунизмдың боҙолған варианттарын, шул иҫәптән Рәсәй һәм Ҡытай коммунизмын, партизандар һуғышын, социал-демократияны, троцкизмды һәм һул яҡтағы милләтселекте лә тәнҡитләүсегә әйләнә. Был үҙгәртелгән ағымдарҙан айырмалы рәүештә, марксизмға уның гуманизмын һәм радикализмын ҡайтарыуына дәғүә итә 1978 йылдың аҙағында ул «Коммунистик боевиктар союзы» төркөмөн ойоштора, уның менән бергә [[шаһ]] [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүигә]] ҡаршы протест акцияларында ҡатнаша. Иран һулдарының күбеһенән айырмалы рәүештә, ул Юғары етәксе аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйнигә]] буйһоноуҙан баш тарта. Ул «прогрессив милли буржуазия мифын» фашлай. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң революцион [[Марксизм|марксистик]] хәрәкәткә нигеҙ һалыусылар араһында була. Хөкүмәттең сәйәси оппозицияны эҙәрлекләүе арта барыу сәбәпле, Хеҡмәт Иран Курдистанына ҡаса, унда уның «Коммунистик боевиктар союзы» тәүҙә маоистик курд төркөмө «Комала» менән берләшә. Был берләшеү аша, 1983 йылда, Хеҡмәт Иран Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып китә, ул [[Иранда Ислам революцияһы|ислам режимына]] ҡаршы көрәш алып бара. 1989 йылға тиклем партияны етәкләй. 1991 йылда бүленгәндән һуң, ул һәм уның яҡлылар Ирандың коммунистар партияһын ҡалдыра һәм [[Рабоче-коммунистическая партия Ирана|Ирандың эшселәр коммунистик партияһын]] төҙөй, 2002 йылда үлеменә тиклем етәкселек итә. Ул Бөйөк Британиялағы дауаханала яман шештән вафат була һәм Карл Маркс ҡәбере янындағы Хайгейт зыяратында ерләнә. == Һылтанмалар == * [https://www.marxists.org/archive/hekmat-mansoor/index.htm Труды Мансура Хекмата] (англ.) * [http://www.m-hekmat.com/ru/1840ru.html Интервью Радио Hambastegi] [[Категория:Яман шештән үлгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июндә тыуғандар]] ouxztcfw46aad4ov9qbu1scl270vhpe 10 201171 1298159 2026-05-26T18:45:07Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Павильон Турецкая Баня 9 6. Екатерининский парк, Пушкин.jpg 1298159 wikitext text/x-wiki Павильон Турецкая Баня 9 6. Екатерининский парк, Пушкин.jpg 10v78wrpxoc4l8nhvstgqmq9kr64ro3 10 201172 1298215 2026-05-27T08:24:17Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: 009 Female jaguar in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg 1298215 wikitext text/x-wiki 009 Female jaguar in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg 3pm954q52bciq1xin3k426g4j6ovt8h 0 201173 1298218 2026-05-27T09:12:01Z Марьям Султанбаева 41189 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5027606|Чарна-Бухта]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298218 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}}'''Чарна-Бухта ('''пол. Czarna Buchta ) — [[Польша|Польшаның]] үҙәк өлөшөндә урынлашҡан Краснополь [[Гмина|гминаһындағы]] ауыл. == Географияһы == Чарна-Бухта Польшаның баш ҡалаһы [[Варшава|Варшаванан]] төньяҡ-көнсығышҡа табан 257 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Климаты == Климаты уртаса, ҡыш йомшаҡ, йәй йылы. Ғинуарҙа уртаса температура -1 °C — -5 °C, ә июлдә +17 °C — +19 °C. Яуым-төшөм 500—800 мм тәшкил итә. <ref>{{Citation|title=Poland — CIA — The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html|access-date=2021-08-17}}</ref> == Халыҡ һаны == {{ХСВМ||Таблица}}2011 йылда бында 47 кеше йәшәгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Польшаның тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] mwiqbgi2lgo6ggjfi7r96epq3slzskg 1298219 1298218 2026-05-27T09:12:29Z Марьям Султанбаева 41189 1298219 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Чарна-Бухта ('''пол. Czarna Buchta) — [[Польша|Польшаның]] үҙәк өлөшөндә урынлашҡан Краснополь [[Гмина|гминаһындағы]] ауыл. == Географияһы == Чарна-Бухта Польшаның баш ҡалаһы [[Варшава]]нан төньяҡ-көнсығышҡа табан 257 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Климаты == Климаты уртаса, ҡыш йомшаҡ, йәй йылы. Ғинуарҙа уртаса температура −1 °C — −5 °C, ә июлдә +17 °C — +19 °C. Яуым-төшөм 500—800 мм тәшкил итә.<ref>{{Citation|title=Poland — CIA — The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html|access-date=2021-08-17}}</ref> == Халыҡ һаны == 2011 йылда бында 47 кеше йәшәгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Польшаның тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] l7fgzdcivw7vmd97g8aavtc26hqwekd